initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<26_8. Psalmi 109-151*>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. <26_8. Psalmi 109-151*> Psalmus 110 Alleluia Codd. : D30 ΩP Rusch Ps-G | Alleluia Ps-G (I V D) ΩS Ed1530 Clementina Rusch] + reversionis Aggei et Zacchariae Ps-G, + reversio Aggei et Zaccharie Ps-G (Q W Amiatinus ) D30, + Vox Ecclesie ad laudem Christi D30    ALLELUIA. CASSIODORUS. Primus psalmus per omnes litteras alphabeti qui indicat perfectos laudatores in Ecclesia sicut qui non per omnes minus perfectos vel, ut Hilarius ait, huiusmodi psalmi incipientibus quasi elementa dantur unde monemur ut ad eruditionem festivemus.  CASSIODORUS. Populus fidelis primo se dicit confiteri in congregatione iustorum ubi eterna laus. Secundo Secundo] + dicit Tr511 fideles spiritali spiritali] copioso Tr511 munere satiatos promittentes adventum Christi ibi : Memoriam fecit Christi... fecit] Domini ut hereditas avide queratur Tr511 . Tertio eosdem redemptos asserit et Novum Testamentum Novum Testamentum] coniec., No. Tes. Rusch mansurum ibi : redemptionem Tertio... redemptionem] om. Tr511 #. Codd. : Tr511 (sine auct.) Rusch Confitebor   laudando Codd. : Tr511 Rusch  CONFITEBOR. AUGUSTINUS. Non est hic confessio peccatorum sed laudis. Illa luget hec gaudet. Illa vulnus medico ostendit, hec de sanitate gratias agit. tibi Domine   quia a te ab omni malo liberatus in toto corde meo \  non labiis prope corde longe ut de quibus dicitur Mt. 15, 8 ; Mc 7, 6. :"Populus hic labiis me hororat cor autem eorum longe" etc. in consilio iustorum et congregatione.   hoc dicit fidelis populus in spe quasi iam sit in angelorum societate  qui sedebunt super sedes duodecim iudicantes duodecim tribus Israel id est inter quos iam nullus iniquus sed modo inter malos gemit Ecclesia qui quando iusti congregabuntur excludentur hec sunt magna opera Domini exquisita in omnes voluntates per quas nullum confitentem deserit misericordia nullius iniquitas fit impunita quando flagellat etiam filium quem recipit  IN CONSILIO. AUGUSTINUS. Non temere sed ex ratione scilicet pro eternis sicut omnes iusti.  CASSIODORUS. In consilio iustorum. Hic numquam inter omnes iustos ubi sunt mixti mali sed iam videtur in futura societate psallere spe rapti ad superna. In consilio quod est quando cum Domino iudicant. In congregatione quando de toto mundo collecti. Magna opera Domini \  ideo confitebor  MAGNA OPERA. CASSIODORUS. Hec est materia et causa confessionis. magna sunt sunt] coniec., s. Rusch opera Domini quod de impio facit pium. Exquisita. Cui nihil simile dum sinit diabolum sevire in bonum suorum. Et ne putes pro parte laudari addit in omnes voluntates eius quia omnia eximie facit. Que sint opera subdit. Confessio vel ut Hieronymus ait gloria et decor quia laudabilia sunt et decora que facit. Iustitia eius manet in seculum seculi dum his dicerit : « Ite maledicti in ignem eternum », illis : « Venite benedicti Patris ».  MAGNA OPERA DOMINI. Quid magnificentius quam iustificare impium. Sed ne putes quod opus hominis preveniat hanc magnificentiam Dei confitendo peccata quia et confessio id est delicti improbatio que nondum quidem est opus iustite est opus eius quid ergo ? Iniquus est Deus cuius vult miserando quem vult indurando. Non iustitia enim eius manet in seculum seculi. exquisita in omnes voluntates eius.   exponit opera  preconialis  delicti improbatio  IN OMNES VOLUNTATES. AUGUSTINUS. Nihil superat voluntatem Dei. Qui et si vult ut non pecces non tamen prohibet. Si vult parcere penitenti vult et impenitentem punire ita de homine semper Deus implet suam voluntatem quia nihil facit homo de quo non operetur Deus quod vult. Confessio et magnificentia opus eius \  quia ubi abundavit peccatum superabundavit et gratia  CONFESSIO ET MAGNIFICENTIA. CASSIODORUS. Quasi confitebor quia magna sunt opera Domini. Quelibet etiam opera sunt magna si in eis videatur intentio et voluntas que est confessio peccatorum et magnificentia bonorum operum operum] oprerum cacogr. Rusch et iustitia id est merces que iste datur. {t. 2 : Erfurt, f. 300va ; facsim., p. 600b} et iustitia eius manet in seculum seculi.   incommutabilis Memoriam fecit   re completa memoriam dedit significantium que erant in veteri lege. Ita dedit escam vel plura nova contra ordines rerum fecit per que eum omnia regere patuit  MEMORIAM FECIT. CASSIODORUS. Secundo dicit fideles copioso munere satiatos promittens adventum Domini ut hereditas avide queratur.  AUGUSTINUS. Memoriam fecit mirabilium suorum. Hunc humilians et hunc exaltans. Sciendum cum quotidie sint opera eius mirabilia reservat tamen opportune inusitata que meminerit hominis infirmitas sed quid prosunt miracula nisi ut Deus timeatur. Quid timor nisi ut misericors escam det timentibus ? Esca est panis qui de celo descendit quem nullus meruit sed misericordia dedit quod si hic vite tantum dedit ut peccator iustificandus Verbum carnem factum acciperet quid in futura glorificatus accipiet. mirabilium suorum divisio.suorum+ D30² ω1 misericors   natura et miserator   exhibitione quando venit Dominus \ escam   non corporalem sed spiritalem id est corpus et sanguinem suum  Christum formam iustitie dedit timentibus se.   et per eos vel propter eos timentes  ESCAM DEDIT. CASSIODORUS. Facit confessionem et magnificentiam quia dedit escam id est bonam voluntatem per Spiritum Sanctum vel adventu Christi timentes pascit in quo remissio est et salus.  ESCAM. CASSIODORUS. Timentibus dedit non carnalem que et malis sed corpus et sanguinem scilicet. Et ut de adventu eius acciperes subdit : MEMOR ERIT sicut promissum est in veteri implet. Memor erit in seculum   quia post illud testamentum non sequetur aliud  IN SECULUM. in eternum quia verba testamenti solida veritate custodit ut omnia impleantur. testamenti sui \  in semine tuo benedicentur omnes gentes  MEMOR ERIT IN SECULUM TESTAMENTI SUI. AUGUSTINUS. Nec totum dedit qui pignus dedit. Et non contristentur sancti qui audiunt facilius est camelum intrare per foramen acus quam divites in regnum celorum. Quia virtutem operum suorum annuntiabit populo suo que enim hominibus difficilia Deo sunt facilia ut et divites faciat intrare in regnum celorum. UT DET ILLIS HEREDITATEM GENTIUM. Itum enim est ad gentes multi enim sunt vocati occupata est hereditas gentium et cameli se humiliantes per foramen acus id est per compungentes passionis angustias intrant. virtutem   ita memor erit  completionem operum suorum   figurarum significantium annuntiabit populo suo.   iudaico ut apostolis fecit Ut   ad hoc det illis   apostolis hereditatem   Ecclesiam de omnibus gentibus Abrahe promissam gentium \  gentes colendas  his dabis heridatatem tamen  VIRTUTEM OPERUM. CASSIODORUS. Virtus operum est quod ceci vident et cetera que fecit nota christiano populo. UT DET ILLIS HEREDITATEM. Hec fuit intentio miraculorum ut crederent.  UT DET ILLIS HEREDITATEM. CASSIODORUS. Quasi licet illis det hereditatem tamen multa patientur. opera manuum eius veritas   executio iudicii et iudicium.   quo iudicabit  verum iudicium quos dixit passuros discipulos dicens non est servus maior domino suo quasi et si me persecuti sunt et vos persequentur  OPERA MANUUM. AUGUSTINUS. Id est virtutis veritas dum conversis promissa dat iudicium quod impiis minatur. VERITAS. AUGUSTINUS. Quam sancti martyres tenent pro qua et iudicantur hic. ET IUDICIUM quo in futuro iudicabunt eos a quibus hic iudicantur.  et Fidelia omnia mandata eius divisio.eius+ D30² ω1  :   sunt eis qui implent et non diffidunt de promissis  FIDELIA. CASSIODORUS. Quia servant servantes se non sunt mendacia. confirmata non in cassum missa ut verba humana. facta non tantum dicta in veritate quia omnia complentur. in equitate quia omnia cum libera iustitie. confirmata in seculum seculi \ facta   completa vel data ab eo qui non mentitur et qui nihil nisi equum mandat in veritate et equitate.  Redemptionem   Christum qui dat redemptionem captivis  hoc dedit nobis  REDEMPTIONEM. CASSIODORUS. Tertio redemptos asserit et testamentum novum eterna gratia consecratum.  VEL NOMEN. CASSIODORUS. Id est Filius qui in humanitate sanctus potentia deitatis terribilis ametur. Ergo advocatus timeatur iudex ne sis negligens ne desperes. {t. 2 : Erfurt, f. 300vb ; facsim., p. 600b} misit misit Ps-G ΩP² (cancel.) D30] + Dominus Ps-G (ΨB D*) ΩSP* ω1 Rusch etc. Corpus antiphonalium officii (n° 5487 : antiphona “Redemptionem misit”). populo suo \  Iudaico  non sum missus nisi ad oves etc. mandavit   et per angelos vel apostolos in eternum   duraturum  quia nullum huic succedet  eterna promittit testamentum suum.   novum  ergo Sanctum   bonis et terribile   impiis nomen eius \  virtus et potentia vel Filius initium sapientie   et terror prodest quia initium sapientie, si intelligitur ut discrete habeatur et cum amore Cf. etiam Sir. (Eccli.) 1, 16 : « Initium sapientie timor Domini ».. timor Domini.   metus iudicii ianua est conversionis et via ad sapientiam etiam iste intellectus qui est in timore Domini intentus est bonus, id est verus et utilis  TIMOR DOMINI. CASSIODORUS. Metus iudicii ianua est conversionis. Si addatur discretio dilectionis. Intellectus bonus omnibus facientibus eum \  qui sic intelligunt hoc ut faciant scilicet ut per timorem ad sapientiam ascendunt laudatio eius   Domini  AUGUSTINUS. Opera manuum eius veritas et iudicium. Teneatur veritas ab his qui iudicantur quo iudicent iudicantes se et in angelos contra quos luctantur nihil separet a Christo quia fidelia omnia mandata non fallit exhibet quod promisit non tamen hic sperandum est ut hic habeatur. sed confirmata in seculum seculi facta in veritate et iustitia quia hoc verum et iustum est ut hic laboretur quod mandatur ibi requiescatur quod promittitur quia redemptionem misit populo suo a captivitate huius seculi ut in celo sit requies. Dedit quidem Iudeis terram promissionis. Sed hoc vetus testamentum est ad veterem hominem pertinens sed novum mandavit in eternum ubi nihil carnale speretur. Cuius heres quisquis esse volueris nolo te fallas non tale aliquid adipisci mediteris quale solet hic oculos avaritie concupiscere sed quale oculus hominis non vidit. Sed primo penas fuge antequam desideres promittentem Deum cave minantem quoniam sanctum et terribile nomen eius. Pro omnibus autem huius seculi deliciis deliciarum matrem desidera sapientiam. Sed initium eius timor Domini illa delectabit sed prius donanda sunt tibi debita quam premia postulanda. Nec extollaris quia timor qui intellectus est initium sapientie est. Bonus facientibus. quia periculum est intelligere et non facere. Laudatio eius cuius timor est initium sapientie manet hoc totum premium est hic finis hic sedes perpetua hic mandata confirmata hic est hereditas novi testamenti. manet in seculum seculi.  LAUDATIO EIUS MANET. Intentio psalmi unde Alleluia prescribitur. A laude incepit in laude finit populus fidelis a diabolo liberatus gratias agens expressit quid et hic faciendum sit devotis et in celo per agendum hic quia liberat ibi quia coronat. Psalmus 111 Alleluia   quia laudes Dei pro reversione cantant sic christiani post absolutionem peccatorum reversionis Aggei   montani et Zacharie Codd. : (Ps. 111) Hi D30 ω1 ω² ΩP Bari1 Rusch Ps-G | reversionis] conversionis D30 Ps-γδ | Zacharie] + Vox Ecclesie de Christo D30 .   sollemnis  ALLELUIA REVERSIONIS. AUGUSTINUS. Aggeus et Zacharias longe post David fuerunt completisque septuaginta annis transmigrationis tunc sub Dario rege Persarum hi duo prophetaverunt quod ad renovationem templi pertinere videbatur que significat reparationem novi populi ex ruina Ade ut portet imaginem novi hominis ut post captivitatem huius seculi quod septem dierum repetitione volvitur et longique peregrinationis miseriam quasi post septuaginta annos eternaliter solidetur.  CASSIODORUS. Perfectio huius edificii est illa ineffabilis pax sapientie cuius initium est timor Domini de quo incipit.  CASSIODORUS. Vel iuxta nominum interpretationem. Aggeus enim montanus interpretatur. Zacharias sollemnis quibus significantur fideles qui sunt montani id est alti in virtutibus et sollemnes id est in tribulationibus etiam gaudentes. Sicut ergo illi prophete Dominum laudaverunt de hac spiritali reversione sic Christiani qui per eos significantur post absolutionem peccatorum Dominum laudant tamquam a captivitate liberati et hilares de bonis que habent.  CASSIODORUS. Ostendit hic psalmus post liberationem peccatorum quanta sunt bona fidelium que retributio perfidorum. Et est etiam hic psalmus per omnes litteras hebrei alphabeti digestus.  CASSIODORUS. Primo monet propheta quid faciat beatus vir et quanta bona gratia Dei mereatur. Secundo agit de adventu Domini per quem omnes sunt beati ibi. Exortum est in tenebris. Tertio impiis adversa provenire asserit. Beatus vir qui timet Dominum \ in mandatis eius volet nimis.   vel cupit  vel multum  BEATUS VIR. CASSIODORUS. Timor mundi miseros facit sed timor Dei ea appetere facit per que homo beatus est. IN MANDATIS hoc timor Dei ut velit. Et non ait faciet sed volet multum quod sufficit quia sufficit velle si perficiendi mandata desit facultas quia pax est hominibus bone voluntatis et si non adeo proficiat in eis quia temptatio est vita ista et corpus aggravat et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem. Potens   inde quia timet et quia volet  ut neque mors neque vita separet a caritate Dei a simili messis que nulla tempestate potest deici {t. 2 : Erfurt, f. 301ra ; facsim., p. 601a} in terra erit semen eius \  et generatio rectorum benedicetur.   et Gloria et divitie in domo eius \ et iustitia eius manet in seculum seculi.   POTENS. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Ecce premia illius beati. semen eius id est merces boni operis. erit potens in terra non hac ubi derisui sed celesti. Vel etiam hic in isto tempore quo minus videtur. semen : opera misericordie unde messis eterna. Potens quia re minima etiam ut magna regnum celorum emitur. generatio : non carnis sed imitationis vel opera rectorum. Recti sunt qui non resistunt Patri emendanti et credunt promittenti non credunt perisse opera sua cum non eis temporaliter retribuitur. Sunt enim qui bona illa agunt mercedem hic a Deo sperantes vel hominibus placere volentes quod non beatus vir et tamen gloria et divitie in domo eius id est in cordis secreto ubi habitat cum spe vite eterne ubi divitie sanete et gloria eterna reponuntur. Iustitia hec est gloria eius he divitie eius quam tamen habet a Deo manet in eternum quasi non temporaliter beatus.  hec omnia mihi sunt quia Exortum est in tenebris   ut tenebras pellat et rectos faciat  EXORTUM EST. CASSIODORUS. Secundo agit de adventu Domini per quem homines ex peccatoribus in eternum sunt beati.  CASSIODORUS. Exortum est. Supra dixit bona beati nunc unde beatus. Lux gratior que in tenebris sed non aliis lux nisi rectis corde quod lumen Dominus miserator et misericors. Qui pius confitentibus iustus contemnentibus. Sed ne terreat iustitia quia suavis et gratus est Deo qui miseretur condonando aliis quo sibi veniam meretur et dat aliis quod est commodare ut detur ei in futuro hec sunt duo officia benignitatis unde dimittite et dimittetur vobis date et dabitur vobis hec de illo superiori verbo pendent. Gloria et divitie in domo eius hec facta sunt sermones quibus defendetur in iudicio quod non erit ei sine misericordia quia misericordiam fecit. Hoc a similitudine premeditantis causam suam dicitur ut eam firmis allegationibus et assertionibus in iudicio premuniat. lumen rectis \  sol iustitie misericors   quod lumen  Dominus  natura et miserator   exhibitione  dum expectat et iustus.   dum iustificat  remunerando Iocundus homo qui miseretur   animo  VEL MISERETUR. CASSIODORUS. Qui dat egentibus, commodat qui mutuum prestat post tantumdem recepturus. et commodat+   vel sumptum pecunie vel laboris industriam  dat cum spe futuri disponit disponit Ps-G (Q² ΦG²V D) Hi D30* Ω ω1 ω² Bari1 Ed1455 ] disponet D30² Cor2 (disponet in futuro secundum hebr. et ant. et Ieron. et grecum quia si esset ibi disponit deficeret ioth in alphabeto) ΩP² Rusch Weber    vel : disponet disponit... vel disponet corr.] disponet... vel disponit Rusch  a similitudine premeditantis causam vel omnia discrete dicit sermones suos in iudicio \ quia   disponit quia in futuro locatus ad dexteram in eternum   et si cadit ut Petrus  numquam a gloria Domini separabitur non commovebitur.  divisio.commodat+… iudicio \ D30² ω1 ω²] commodat \ … iudicio \ Hi, commodat \ iudicio Bari1  sed In memoria eterna   AUGUSTINUS. ut audiat venite benedicti Patris mei percipite etc. quia tunc generatio rectorum benedicetur erit iustus \ ab auditione   quibus dicetur. Ite maledicti in ignem eternum quod his qui a sinistris erunt dicetur mala   damnatis non timebit.   sed Paratum cor eius sperare in Domino+   non in mundo  PARATUM COR EIUS. AUGUSTINUS. Patet itaque quod hic non sua querit sed que sunt Christi, labores patienter sustinet, promissa fidentur expectat.  CASSIODORUS. Vel si quis mala minatur non timet sed paratum.  et quia sperat, nulla re seculi mollescit  nec ullis temptationibus frangitur quia confirmatum est cor eius \ non   etiam commovebitur   videns alios rideri in terra morientium et se irrideri  a spe donec veniat donec despiciat despiciat Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ω1 ω² Bari1 Rusch] dispiciat Ps-G (R I L M Q ΦR)   in terra viventium existens inimicos suos. divisio.Domino+... eius \ commovebitur D30², Domino \ ... eius commovebitur \ Hi Domino \ ... eius commovebitur ω1 (eius.) ω² Bari1 Domino... eius \... commovebitur D30    quoscumque  gratis Dispersit   ut multis  propter hoc futurum  DISPERSIT. Sperat non temere quia dispersit. dedit pauperibus+ pauperibus ω² Bari1] + suis ΩS tantum | divisio.pauperibus+... seculi \ Hi (finis linee) D30² ω1 ω², pauperibus \... seculi Bari1    non divitibus  DEDIT PAUPERIBUS. AUGUSTINUS. Ecce iste emebat quod non videbat sed ille thesaurum in celo servabat qui esurire et sitire in pauperibus dignatur in terris. iustitia eius   ergo  AUGUSTINUS. quia Deo custode nihil perit  IUSTITIA. CASSIODORUS. Sua dedit et iuste et pie vixit vel qui dat sua iustitiam operatur. manet in seculum seculi \ cornu eius   cuius humilitas a superbis contemnebatur  CORNU. CASSIODORUS. Quia hic humilis ibi potestatem habebit. exaltabitur in gloria.   cornu humilis exaltabitur et Peccator {t. 2 : Erfurt, f. 301rb ; facsim., p. 601b} videbit   hoc cornu humilis exaltari  PECCATOR VIDEBIT. CASSIODORUS. Tertio contraria impiis provenire asserit.  CASSIODORUS. Bonis beatorum hortatur malis inimicorum terret et est iste psalmus institutorius fidelium. et irascetur+ divisio.irascetur \ Hi ΩP , irascetur+ D30² ω1 ω², irascetur Bari1    sibi sera penitentia  IRASCETUR. Dicens. Quid nobis profuit superbia et divitiarum iactantia. dentibus suis   AUGUSTINUS. malum invidie apud se retinet nulli tamen nociturus his se affligit quibus bonos vexavit fremet   signum anxietatis  quia illic erit fletus et stridor dentium et tabescet \  AUGUSTINUS. quia non poterit requiescere per penitentiam cum desiderium peccatorum peribit nullo succendente solacio cum omnia transeunt velut umbra desiderium peccatorum peribit.  Psalmus 112 Alleluia Codd. : Ps. 112 D30 Hi ΩD ω1 Ω2 ΩP T77 Rusch Ps-G | Alleluia] + Vox Ecclesie cum laude Christi D30 .   ALLELUIA. CASSIODORUS. Quia merito laudandus qui merito humilitatis gentes assumit titulum psalmus exponit. Alleluia enim ut diximus interpretatur laudate Deum Deum] coniec., d. Rusch qualiter et psalmus incipit.  CASSIODORUS. Primo monet propheta devotos ut laudent iugiter et ubique predicent. Secundo ipse facit quod monet alios id est laudat Deum ibi. Quis sicut Dominus ad laudem ergo monens ostendit qui et quem et quamdiu et ubi et quare laudent dicens. Laudate pueri   quia assumimini Codd. : P106, Rusch  PUERI. CASSIODORUS. Non sensu sed malitia maxime superbia id est humiles unde nolite pueri effici sensibus sed malitia parvuli estote ut mentibus perfecti sitis.  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Laudate Dominum pueri simplices et puri qui debent laudare. Nomen laudat qui virtutes eius predicat. Pueri intrant per angustum. Ideoque facta contentione inter apostolos quis eorum maior esset assumpsit Iesus parvulum et statuit in medio discipulorum et ait : qui non humiliaverit se sicut parvulus iste non intrabit in regnum celorum et ideo nemo intrat nisi pueri in regnum celorum prostrata enim superbia ex ore infantium perficitur laus. Indigne autem cantant ista qui se magnos putant. Qui cognoscentes Deum non sicut Deum glorificant aut gratias agunt. Et quia illi soli digne laudant qui sunt tamquam pueri. Ideo post omnia dicit puer. Benedicamus Domino vel laudate nomen Domini. Dominum \  in essentia eterna Codd. : P106, Rusch | eterna] om. P106 laudate nomen Domini.   ut videntes opera vestra bona glorificent Deum Patrem vestrum qui in celis est Sit   semper nomen Domini benedictum \  non blasphemetur  SIT NOMEN. CASSIODORUS. Ecce dixit qui et quem laudare debeant deinde subdit. Quamdiu laudandus sit scilicet semper.  CASSIODORUS. Sit nomen Domini. Ne ad horam putetis me imperare laudem nec localiter. Sed a solis ortu. Per circuitum enim solis quasi per quandam lineam mundum significat in quo toto laudandus est Deus. Per gentes omnia terrena per celos omnia celestia notat ut per hec duo omnes creaturas indicet sibi subiectas. Vel per gentes carnales per celos spiritales. ex hoc   ex quo incipitis  quia incipitis ex quo vobis dicitur sed sine fine laudate eum non vos etiam cum magni fueritis nunc   id est in progressu et usque in seculum.   in eternum  ubique A solis ortu   quasi per circuitum solis  A SOLIS ORTU. AUGUSTINUS. Hic dicitur quod ubique debeat laudari. usque ad occasum \  non apud Iudeos tantum laudabile   sit nomen Domini.   ideo laudate Excelsus super omnes gentes   AUGUSTINUS. homines et super celos ubi vident fulgere deos quos colunt id est solem et lunam et huiusmodi Dominus \ et et Ps-G (M ΦRG* ΨB V D) D30 Hi ΩD ΩS ω1 Ed1455 Rusch Clementina cum Ps-R] om. Ps-G super celos gloria eius.   celi supra se habent quem humiles secum habent in pectore  VEL CELOS. AUGUSTINUS. Apostolos per quos regnat in gentibus et est ideo ad laudes invito qui super omnes est regnaturus. Quis   enim sicut Dominus Deus noster qui in altis habitat \  quos exaltat sic ut non superbos faciat  QUI HABITAT. AUGUSTINUS. Exponit ubi suscitat et erigit in Ecclesia scilicet que ante adventum sponsi sterilis modo mater multorum leta et feta. Quasi nec solum erigit quos locet cum principibus iudices sed habitare facit domo sterilem et sunt filii multi deserte qui si non omnia relinquunt faciunt tamen sibi « amicos de mammona iniquitatis » Lc. 16, 9. per opera misericordie. et et Ps-G D30 Hi* ΩD ω1 Rusch] om. Ps-G (D²) ΩM, eras. Hi² humilia respicit   intuitu misericordie in celo et in terra ?   ET HUMILIA. AUGUSTINUS. Vel humiles. Eosdem in quibus habitat quia in carne et in spiritu humilitas eorum respicitur in celo propter spiritus libertatem, in terra propter corporis servitutem. Quasi qui humilitatem habent in spiritu et ostendunt in opere. Vel in celo respicit quos vocavit iam et habitat in eis, in terra quos vocat ut habitet in eis. Vel potius celi sunt qui cum Domino iudicabunt. Terra cetera sanctorum multitudo. Humiles tamen hi et illi. Merito et celi humiles quia suscitat a terra prius inopes etiam adhuc quamdiu in corpore gemunt. Suscitans   per solam gratiam a terra inopem \  illos qui prius inopes erant et de stercore   vitiis carnis  carnalis voluptatis {t. 2 : Erfurt, f. 301va ; facsim., p. 602a} erigens pauperem.   QUIS SICUT DOMINUS. CASSIODORUS. Secundo ipse facit quod alios monet ut et facto alios doceat. QUIS nullus qui per se possit. in altis angelis et sanctis et licet altus non despicit humiles. humilia hi sunt qui dono eius alti fiunt et in eis sedet. Respicit humiles in celo. Humiles singulos. in terra sanctos quos ita respicit sicut e converso odit superbos, suscitans a terra de labore corporis, de stercore erigitur cui carnis vitia non dominantur. Ut collocet eum cum principibus \  angelis cum principibus  apostolis  ordinibus celi et angelis et hominibus populi sui.  Qui habitare facit sterilem   Saram matrem fidelium per omnes gentes  STERILEM. AUGUSTINUS. Scilicet Saram id est Ecclesiam gentilem que prius sterilis fuit unde per Saram significatur. Eam in quam facit habitare in domo id est in Ecclesia Iudeorum inter ipsos Iudeos ut in lapide angulari duo parietes coniungantur et fiat unum ovile. in domo \ matrem filiorum letantem.   in Ecclesia inter Iudeos  FILIORUM. AUGUSTINUS. Ex persona quorum hec dicuntur de quibus Isaia ad Ecclesiam loquens ait : dicunt inquit in auribus tuis filii quos amiseras. Angustia est nobis in loco isto fac itaque nobis nunc locum in quo commoremur. Tu vero dicis in corde tuo : quis generavit mihi istos quis ergo istos educavit mihi quasi cum sciam me esse sine filiis et viduam. Psalmus 113 Alleluia Codd. : (Ps. 113) Hi D14 D30 Lunel (textus tantum) ω1 Rusch Ps-G | Alleluia] om. D14 ; + Vox apostolica cum Iudeis increpans [!] idola D30 .  ALLELUIA. CASSIODORUS. Item hic Alleluia ex alio negotio ponitur sicut enim ex diversis actibus Deus laudatur ita ex variis negotiis iste titulus annotatur. Ab initio Hebrei populi per magna miracula populo illo exhibita Christum mundo datum propheta nuntiat per quas similitudines id est per eorum significata etiam quisque christianus liberatur. Erant enim figure mysteriorum spiritalium Christi et Ecclesie ut in psalmi exposition clarescit.  AUGUSTINUS. Hic non narrantur preterita sed futura predicuntur quia in illis gestis futura signabantur et ideo non omnia hic dicuntur que ibi gesta sed quedam aliter ne putetur preterita recolere.  CASSIODORUS. Primo dicit propheta que mira dederit Deus Hebreis in figura et christianis in spiritu. Secundo interrogat quare hec facta sunt ibi. Quid est tibi mare. Tertio inania simulacra gentium reprobat et religionem Dei commendat ibi. Simulacra gentium etc. In exitu   mente ope Dei  IN EXITU. Quasi cum Israel id est domus Iacob de Egypto id est populo barbaro exiret. Israel   videntium Deum de Egypto \  de afflictione seculi cui renuntiant domus   Ecclesie Iacob   luctantium quod prius quam Israel de populo barbaro.   a blasphemis gentium a quibus semoti esse debemus vel a turba demonum  BARBARO. AUGUSTINUS. Barbara lingua est que Deum non laudat. Facta est Iudea   confessio  FACTA EST IUDEA. CASSIODORUS. Sicut ille populus cum exiret de Egypto sanctificatus est in Iudea id est terra promissionis colendo Deum verum que terra erat ante per idolatriam polluta et sicut potens factus est in ea. Qui enim in Egypto facti fuerant servi ibi facti sunt Domini. Ita exeuntes a peccato sanctificat Iudea id est confessio et per eam facti Israel possunt resistere vitiis. Et hoc vidit mare id est peccatores seculi. Iordanis qui variis desideriis rapiunt homines in magnum mare id est huius seculi amaricantem malitiam sed hec in adventu Domini cessant quasi conversa retrorsum. sanctificatio eius \  que in corde quod purgat confessio et per eam facti Israel possunt resistere vitiis et esse filii Dei. Et hoc est : Israel potestas etc. Israel potestas eius.   unde Io. 1, 12. : « Dedit eis potestatem filios Dei fieri » etc.  ergo Mare vidit et fugit \  mare seculi retro fit  ut via ad libertatem pateret  MARE VIDIT. AUGUSTINUS. Hoc hic aliter dicitur quam factum est. Ibi legitur stetisse ab ea parte qua aque duper fluebant nec ibi quicquam dicitur de gestientibus montibus sed tam ibi facta quam hic dicta figure sunt. Iordanis   descensus humilis  id est baptizati ad eum unde orti sunt redierunt conversus est retrorsum.   et nunc Montes   dispensatores verbi Dei apostoli exultaverunt   vel gestierunt ut arietes \  duces populi  ARIETES. AUGUSTINUS. Qui collibus utriusque testamenti hereticos debellant et superstitiones diruunt. Unde alibi. Afferte Domino filii Dei afferte Domino filios arietum. Et sexta mansio filiorum Israel de Egypto venientium fuit Helim que interpretatur arietes ubi erant duodecim fontes et septuaginta palme quibus significantur duodecim apostoli et septuaginta discipuli quos in sexta etate elegit Dominus ut per quattuor mundi partes Christi victorie palmam portarent destruentes gemino cornu utriusque testamenti omnem scientiam adversus Christum se erigentem. et colles   qui semen fidei receperunt  COLLES. CASSIODORUS. A colendo mediocres non enim hec ad litteram unde et per mare et Iordanem id est per antiqua facta hec signari non ambigas que hodie spiritaliter fiunt. sicut agni ovium.   non invidi innocentes per arietes generati Quid   sed hoc videntes mirantur  AUGUSTINUS. quid est o seculum quod tua impedimenta cesserunt ut toto millia hominum ad Dominum convertantur et hic est et tu Iordanis  per evangelium geniti est tibi {t. 2 : Erfurt, f. 301vb ; facsim., p. 602b} mare   QUID EST TIBI MARE. CASSIODORUS. Secundo interrogat quare hec ut excitet admirationem et solvit a facie Domini. quod fugisti \ et tu Iordanis   qui variis desideriis fluitis  quasi cur vestras consuetudines dimisistis quia conversus es retrorsum ?   a tuo proposito Montes   quid est quod  quibus dicitur euge serve bone et fidelis exultastis sicut exultastis sicut D14 D30 Hi ω1 Rusch Ps-G] ut Ps-G (R) Lunel cum Ps-R arietes \ et colles   quibus dicetur venite benedicti Patris mei etc. sicut agni ovium.   ecce cur A facie Domini   vel cognitione  a clementia vel ira quam prevident futuram  AUGUSTINUS. HIERONYMUS. a presentia illius qui dicit vobiscum sum usque ad consummationem seculi  A FACIE. CASSIODORUS. Una duobus responsio quia unus auctor et secula fecit obstupescere et sua id est montes et colles gaudere Christo enim apparente moti sunt homines a sua superstitione ad cultum Dei. mota est terra \  que pigra erat commota est ut solidus firmetur a facie Dei Iacob.   A FACIE DEI IACOB. Et #quia quereret quis est Dominus Deus Iabob non recens vel qui facit eos luctari. Qui   etiam convertit petram in stagna aquarum \ et rupem in fontes aquarum rupem D30 ω1] rupim D14 tantum .   PETRAM. CASSIODORUS. Dura corda Iudeorum ad aquam baptismi. rupem : gentiles ut et ipsi emanent irriguos fontes predicationis.  AUGUSTINUS. Id est se prius durum cum ignoraretur lique fecit ad irrigandos fideles ut sit in eis fons aque vive salientes in vitam eternam cum resurgens aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas. Ipse ergo Dominus erat quasi petra et rupes donec apertis Scripturis velut fons influeret atque omnibus credentibus inundaret dicens : « Si quis sitit veniat ad me et bibat ». Non   CASSIODORUS. quia hec gratia erumpentis aque de petra non pro meritis sed illo miserante data est nobis   Iudeis  NON NOBIS. CASSIODORUS. Cum dixit Deum bona dare petit ut propter nomen suum det ea quia merita non videt in hominibus. Gloria est cum immeritis dat. Misericordia dum peccantibus parcit. Veritas dum premia restituit vel impios punit. Ideo da. NEQUANDO DICANT etc. hoc sepe impii imputant bonis afflictis. Domine non nobis \  gentibus sed nomini tuo da gloriam.  Super  de misericordia tua et veritate tua misericordia tua et veritate tua Hi D30 Lunel ω1 Ps-G Rusch] misericordiam tuam et veritatem tuam Ps-G (ΦRGB ΨB*) D14 cum Ps-R  :   AUGUSTINUS. in misericordia vocat impios in veritate iudicat non venientes  MISERICORDIA. AUGUSTINUS. Id est reparatione. VERITATE id est promissione impleta. nequando dicant gentes   AUGUSTINUS. cum eis non credendus predicatur sed tremendus ostendetur ubi est Deus eorum?   querunt ubi est  UBI EST DEUS EORUM. AUGUSTINUS. Hoc solent dicere gentes que habent visibiles deos quia invisibilem Deum colimus. Deus autem noster in celo \  vel in celo sursum alia littera  IN CELO. AUGUSTINUS. Id est Christo homine secundum illud Deus erat in Christo mundum sibi reconcilians. VEL IN CELO. CASSIODORUS. Id est potens super omnes creaturas. omnia quecumque voluit fecit fecit] + ÷ diapsalma Ps-G (ΦRG) D14 (eras.) .   quod omnia corpora celestia et terrestria transgreditur  vel in corporalibus vel in spiritalibus  OMNIA QUECUMQUE VOLUIT FECIT. Per quod omnipotens apparet.  Deus noster talis est sed Simulacra gentium   non veri dii  SIMULACRA GENTIUM. CASSIODORUS. Tertio inania simulacra probat et religio Dei quam sit utilis ostendit. Et est hic perfecta demonstratio in vituperatione et laude.  AUGUSTINUS. Ostensa potentia veri Dei ex operibus transit ad deos gentium visibiles. argentum et aurum \  in materia  his maior reverentia  AUGUSTINUS. habent et lignea et fictilia sed pretiosiora ponit ut qui in his erubescit facilius in ceteris  ARGENTUM. AUGUSTINUS. Sed quia Deus hoc fecit inquit opera manuum hominum hoc venerantur quod inde fecerunt materiam enim creavit Deus. Sed sultitia hominum formam addidit. opera  in forma manuum hominum.  Os habent et non loquentur \  homo qui loquitur melior  OS HABENT. AUGUSTINUS. Manu sunt formata sed non habent membrorum officia plus autem valet in affectibus miserorum forma viventi similis quia os habent et cetera quam ad eos corrigendos quod non vivit nec officiis membrorum potest uti.  AUGUSTINUS. Os habent. Cur adeo inculcat in multis locis que sunt omnibus nota quia effigies viventi similis homines seducit ut putent in ea esse occultum numen et non esse sine vivo habitatore unde et demonia ad possidenda simulacra invitant qui in eis sepe fallunt hec autem alibi damnat omnes dii gentium demonia. Prudentiores vero dicunt se nec idola nec in eis demonia colere sed que per idola signantur ut per hoc aerem per illud terram et cetera huiusmodi hos transeunt et alii dicentes se non colere ipsa corpora sed que illis regendis president nummina ut Iovem Mercurium et huiusmodi que omnia damnat apostolus qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium et servierunt creature potius quam creatori.  hoc proprium hominis cetera communia homini cum beluis ut non solum homines sed et beluas scias simulacris anteponendas oculos habent et {t. 2 : Erfurt, f. 302ra ; facsim., p. 603a} non videbunt.  Aures habent et non audient \ nares habent et non odorabunt odorabunt Hi D14 D30 Lunel ω1 Ps-G (plerique codd. edd.) Rusch] odorabuntur Ps-G (R L tantum).  Manus habent   AUGUSTINUS. hoc et simee possunt que manibus contrectant meliores itaque sunt et non palpabunt+ pedes habent et non ambulabunt \ non clamabunt in gutture suo.   AUGUSTINUS. melior est bestia que etsi non loquitur clamorem tamen habet in faucibus  NON CLAMABUNT. AUGUSTINUS. Post loqui quod est hominis proprium hoc commune addit ut pro bestiis intelligas dictum cetera que dixit communia non ad solum hominem referas. Nam et vident et audiunt et olfaciunt et ambulant ut non solum homines sed etiam beluas simulacris preponendas cognoscas ut si pudeat adorare bestiam hec omnia habentem multomagis pudeat te adorare mutum et carens vita sensuque simulacrum. Similes illis fiant qui faciunt ea \  AUGUSTINUS. videant ea apertis et viventibus oculis et adorent clausis et mortuis membris  quia talia sunt simulacra itaque  SIMILES ILLIS. AUGUSTINUS. Vide erubescibilem culturam dum ait similes quod vere sunt vel similes se eis intelligant. et omnes   adorantes qui confidunt in eis eis Hi D30 Lunel ω1 Ps-G Ps-G] ea D14 tantum.  Domus   autem Israel   generalis Ecclesia  DOMUS ISRAEL. CASSIODORUS. Hic ostendit christiane religionis utilitatem. speravit   quod non videtur in Domino \  in Deo abiecto  unde adiutor eorum   ut autem perduret usque ad finem patientia adiutor etc.  in agendis bonis et protector eorum est.   contra fraudes diabolicas Domus Aaron   etiam  ordo sacerdotum  DOMUS AARON. AUGUSTINUS. Ne autem videatur maioribus iam res que inferioribus est spes addit domus Aaron. speravit in Domino \ adiutor eorum   ut et ipsi perseverent et protector eorum est.   ne eis noceatur Qui timent Dominum speraverunt   ideo adiutor et protector maiorum et minorum quia utrique timent Dominum  hec duo spes et timor bestos faciunt  in omni gente in Domino \ adiutor eorum et protector eorum est.  Dominus   non enim nos prevenimus misericordiam Dei sed Dominus memor fuit nostri  qui diu quasi oblitus videbatur  nam memor fuit nostri \  per Filium missum  MEMOR. CASSIODORUS. Ut converteret et conversos per eundem benedixit. et benedixit nobis. Benedixit domui Israel \  Ecclesie benedixit domui Aaron.   pontificibus Benedixit   scilicet omnibus   nullum genus excluditur qui timent Dominum \ pusillis cum maioribus.   maioribus benedixit Adiiciat   autem  benedictionem vel numero vestro alios  ita factum est cum de lapidibus suscitantur filii Abrahe Dominus {t. 2 : Erfurt, f. 302rb ; facsim., p. 603b} super vos \  o Iudei super vos   o gentes et super filios vestros.   SUPER VOS. AUGUSTINUS. Quia crevit numerus magistrorum. SUPER FILIOS quia crevit etiam numerus sequacium. Ergo vos utrique patres et filii benedicti estis Domino qui vos fecit celum in maioribus et terram in minoribus vel fecit omnem creaturam.  et sic erit Codd. : Lunel Rusch | Et] om. Lunel Benedicti vos   utrique Codd. : Rusch ; om. Lunel  patres et filii Codd. : Rusch ; om. Lunel a Domino a Domino Ps-G (I K² ΨB* V* D) D14 ω1 ΩS edd. cum Ps-R] Domino Ps-G Hi Lunel D30 Rusch * :   honori Dei Codd. : Lunel Rusch | Dei] Domini Lunel  BENEDICTI VOS DOMINO. CASSIODORUS. Qui optavit supra benedici iam confisus dicit benedicti quod ad Deum pertinet ut et ei serviatis vere Domino quia etiam celum celi in Christus est ad honorem Domini. Vel celum celi id est empireum dedit Domino Christo secundum quod homo. Terram autem istam inferiorem dedit filiis hominum ut in ea se purificent. Vel populum predicatoribus unde sicut misit me Pater et ego mitto vos. qui fecit   vos Codd. : Rusch ; om. Lunel celum et terram.   in maioribus  ET TERRAM. AUGUSTINUS. In pusillis sed quia et hi crescendo fiunt celi magni sic sunt celum terre quam lacte nutriunt ut sint et celum celi dum eam sperant in celum verti hoc autem celum celi est Domino quia illi magni soli Domino docibiles sunt quia iam non ab homine neque per hominem sed per ipsum Deum capiunt sinceritatem et ubertatem sapientie quibus filiis hominum dedit terram in qua operentur id est subiectos quos excolent ad fructificandum unde sicut misit me Pater et ego mitto vos etc. ergo utrique celum et terra vivant ex eo qui fecit ea et laudent. Aliter enim morientur et a mortuo quasi non sit perit confessio. Celum celi   autem  quia maiores a solo Deo docentur  CELUM CELI. AUGUSTINUS. Dicit eos quorum mentes sic sublimavit ut nulli hominum sed ipsi Deo docibiles fierent quorum comparatione omne visibile id est celum et terra dicitur terra quam dedit filiis hominum id est minoribus ut eius consideratione coniiciant creatorem quem infirmi sine adminiculo adhuc videre non possunt. Domino \ terram   est  a  populum instruendum  omnia visibilia  in pusillis autem dedit   ut per ea cognoscant invisibilia Dei filiis hominum.   minoribus predicatoribus Non mortui   cum hec ita sunt non mortui in peccatis laudabunt te Domine \ neque omnes   aliquis omnium  NEQUE OMNES. CASSIODORUS. Vel non omnes qui descendunt quia et sancti descenderunt sed non in inferiori. qui descendunt   quia peccator cum venerit in profundum vitiorum contemnet in infernum.   profundum vitiorum Sed nos qui vivimus   vita gratie benedicimus Domino \ ex hoc   ex quo incipimus nunc   scilicet progrediendo et usque in seculum.   sine fine Psalmus 114 Alleluia Codd. : Hi D14 D30 ω1 Rusch Ps-G | Alleluia] + Vox Christi est D30 .   ALLELUIA. Hic titulus sepe iteratur quia laudatio Dei et dignitas est operum et pretium laborum id est meritum est et premium.  AUGUSTINUS. Propheta de fovea peccatorum liberatus et in petra constitutus primo gratias agit quia exauditus est et contra omnia pericula se invocasse dicit.  Psalmus iste est consolatio fidelium contra dolores seculi. Dilexi   spes futuri boni dilectionem accendit  DILEXI. AUGUSTINUS. Dicit hoc ovis que erraverat Filius reversus huius seculi peregrinus.  CASSIODORUS. Dilexi. Non propter temporalia bona mihi data ut et infideles. Sed quoniam etc.  CASSIODORUS. Diligitur Deus et ab infidelibus quia bona dat ; unde « Confitebitur tibi cum benefeceris ei ». Diligitur perfecte cum animus adversis non movetur sed spe accenditur quem modum post expre dilexi non quia me regem fecit prospera dedit sed quia orationem audit in angustiis. quoniam exaudiet exaudiet Ps-G D14 D30 ω1 Rusch] exaudivit Ps-G (I Q* U) cum Ps-R    vel exaudivit Dominus vocem orationis mee.  Quia   AUGUSTINUS. exaudiet quia iam ex hoc est spes in incarnatione et passione in quo expertus misericordiam invocabo inclinavit aurem suam   dum pro nobis Filium dedit in hoc indicat se credere que ad salutem sunt mihi \ et in diebus   miserie quos mihi feci meis   in quibus circumdederunt invocabo invocabo Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D14 D30 ω1 Rusch] + te Ps-G (F* I L Q W ΦRGP ΩJ K), + eum Ps-G (ΦV ΨB*) cum Ps-R .   quod non est sine fide  ET IN DIEBUS. AUGUSTINUS. Id est mee miserie quos mihi feci peccando qui sunt pleni laboris et doloris id est vetuste #putredinis. Invocabo quod non est sine fide unde apostolus : quomodo invocabunt in quem non crediderunt dum ergo ait invocabunt notat quod non est otiosus dilector in quibus circumdederunt me dolores mortis. Vel in diebus salutis in tempore plenitudinis unde : ecce nunc tempus acceptabile. Ecce nunc dies salutis. Circumdederunt me   quasi dilexi invocabo dolores mortis \  he sunt cause diligendi hec clamare faciunt  DOLORES. CASSIODORUS. Peccata unde dolor et mors anime vel eterna et hec in inferno erit. et pericula inferni et Ps-G (R² F L² M* Q* ΦRGV ΩJ* K V²) D14 Ω ω1 edd. cum Ps-R (A H² N² B)] om. Ps-G D30 Rusch cum Ps-R   PERICULA INFERNI. AUGUSTINUS. Suffusus enim carnali voluptate non animadverti mala me circumdantia circumdantia] cicudantia cacogr. Rusch . invenerunt me.   prius  errantem a te et expositum malis  non ego ea in prosperitatibus seculi  sed post Tribulationem et dolorem inveni \  latebat enim me prius tribulatio et dolor utilis unde nobis auxilium et vana seducebant inveni miseriam quam nesciens habebam  TRIBULATIONEM ET DOLOREM. AUGUSTINUS. Quasi illa me prius circumdederunt. Sed post inveni tribulationem et dolorem id est afflictionem exteriorem esse utilem.  INVENI. AUGUSTINUS. Et ego. TRIBULATIONEM quod prius pericula dixit. ET DOLOREM quod prius dolores recognovi que latent alios. Vel dolorem et tribulationem dicit penalitatem istam et flagellorum dolorem que infert Deus ad utilitatem hominum unde da nobis auxilium de tribulatione quia per hec exteriora cognoscit homo suam interiorem miseriam. et   et ideo nomen Domini   sategi ut liberarer a Domino {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 604a} invocavi. O Domine   quia hec mala sunt mihi. Sed libera animam meam \  quia sine Deo captiva  unde apsotolus. Quis liberabit me a corpore mortis huius   {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 604a} O DOMINE LIBERA. CASSIODORUS. Secundo item clamat ut liberatus veniat ad requiem. misericors Dominus   et hoc est quod idem apostolus subdit : gratia Dei per Christum  quasi libera et nullus dubitet quia Dominus est misericors et iustus,   flagellat enim filium quem recipit et Deus noster miseretur.  MISERICORS. AUGUSTINUS. Quia primo inclinavit aurem mihi et me vocavit. IUSTUS. Quia flagellat iterum. MISERETUR quia recipit ad beatitudinem. Nec tam amarum debet esse quod flagellat quam dulce quod recipit quia Dominus custodit parvulos quos grandes querit heredes. Custodiens   ut pastor parvulos   humiles Dominus \  experto credite quia ego vel Dominus est iustus et misericors ideo humiliatus sum  quasi dolor sed non penalis est sed salutaris et  et ideo liberavit me.   quia Dominus est misericors ideo Convertere   CASSIODORUS. Hortatur animam ut convertatur ad Deum unde ei requies.  CONVERTERE. AUGUSTINUS. Non meritis vel viribus tuis sed quia Dominus benefecit tibi. anima mea in requiem tuam \  ad Deum ut etiam hic requies mentis non tamen desidia assit ut cesset operari quia Dominus benefecit tibi.   bona dedit prius liberato aliter liberatus non esses Quia   ita benefecit eripuit   per fidem  quia de infidelis factus est fidelis animam meam de morte \ morte] morte+ D30    hoc iam quia qui credit transit de morte ad vitam  DE MORTE. AUGUSTINUS. Mors est infidelitas unde dimitte mortuos sepelire mortuos suos. Et iterum non mortui laudabunt te Domine. oculos meos   interiores a lacrimis, pedes meos a lapsu.   Hec in spe quia modo lacrime dum etiam lapsus sum pro carne infirma et in pedibus quasi extremis anime partibus, id est in sensualitate, lubricum adhuc sentimus sed in futuro placebo. Placebo   autem Domino \ in regione vivorum.   quod nundum in regione mortali  PLACEBO. AUGUSTINUS. Dixit eripuit a lacrimis et tamen non dicit placeo sed placebo secure utique tunc quod non modo. Placebo perfecte quoniam nullus erit lapsus ambulantium pedum nullum infirme carnis lubricum. Et hoc in regione vivo quia vivunt eternaliter. Psalmus 115 Alleluia Codd. : Ps. 115 : Hi D14 D30 ω1 Rusch Ps-G | Alleluia] + ad finem pertinet licet in hebreo in hoc loco alleluia non habetur et psalmus ante coniunctus sit superiore D30, Ad (+ finem ΦG) CXIIII pertinet alleluia licet hoc loco in hebraeo alleluia non habet et psalmus iste coniunctus sit cum superiore Ps-G (ΦRG).  ALLELUIA. Voce laudis congrue pretitulatur hic psalmus quia in hoc psalmo verba sunt martyrum qui confessione viguerunt et premia Dei consecuti sunt.  CASSIODORUS. Primo memorantur beneficia Dei quibus quid dignum redderent cum dubitent occurrit calix passionis qui a Deo datur. Secundo servos se dicunt et filios ancille id est Ecclesie ibi o Domine quia ego etc.  CASSIODORUS. Verus et congruus ordo prius credere post loqui ne nondum credens audeat loqui sed fidem sequatur confessio. Ne vera confessio viribus hominis detur #dicens proprium hominis quod mendax quod non facile sciret nisi excessu mentis ad superna vectus esset. Magnum enim est si quis se imprudentem attendit. Et cum homo nihil boni proprium habeat quid retribuendum ? Credidi   quia credenti necesse est loqui propter quod locutus sum \ ego autem   non ipsum verbum quod credidi, non sermo quem protuli  CREDIDI PROPTER QUOD. AUGUSTINUS. Non ait credidi et locutus sum quia non tantum credidit cetera que fides exigit sed et simul cum illis credidit et quod premium loquendo sperare et quod penam tacendo timere deberet unde loquendi quidem amor ex premio immittitur et necessitas ex pena indicitur.  PROPTER QUOD. AUGUSTINUS. Non enim perfecte credit qui quod credit non loquitur piger est ille servus vel tumidus sed fidelis quod accepit impendit et lucratur et ideo intrat in gaudium Domini sui. CASSIODORUS. dicentis Euge serve bone et fidelis intra in gaudium Domini tui. {t. 2 : Erfurt, f. 325vb ; facsim., p. 604b} humiliatus sum nimis.   Passus sum multas tribulationes propter verbum Dei quod firmiter tenebam unde magis nitet veritas unde apostolus verbum Domini non est alligatum in me quod non hi qui plus amant gloriam hominum quam Dei. Ego dixi   autem non attribuens mihi confessionem in excessu meo \  alii in extasi mea mente rapta ad superna  IN EXCESSU. Vel extasi mea. AUGUSTINUS. Et dicitur hic extasis cum mens non pavore alienatur sed aliqua inspiratione revelationis sursum assumitur. Vel extasim dicit pavorem cruciatus vel mortis quem comminantibus persecutoribus et impendentibus passionibus humana infirmitas patitur. Quasi diceret humiliatus sum. In illa autem humiliatione. Ego dixi in excessu meo vel, ut alii, in extasi mea, id est in pavore passionum quod est omnis homo mendax. omnis homo mendax.   ex se ex Deo verax Quid retribuam Domino \ pro omnibus que retribuit mihi.   pro meis malis  QUID RETRIBUAM. AUGUSTINUS. Territus iste respicit infirmitatem suam et videt non esse presumendum de se. Ex se enim homo mendax ut et Petrus dum presumpsit inventus est mendax sed virtus Dei est si non cedit. Quod videns iste factum in se gratiaDei subdit.   {t. 2 : Erfurt, f. 325vb ; facsim., p. 604b} QUE RETRIBUIT. AUGUSTINUS. Non ait pro omnibus que tribuit. Que igitur precesserant hominis bona ? ut omnium donorum Dei non tributio sed retributio vocari possit. Que precesserant nisi peccata. Retribuit ergo Deus hominibus bona pro malis passus pro eis cum homines retribuunt « mala pro bonis » Ps. 34, 12 ; Ps. 37, 21 ; Ps. 108, 5.. Calicem   ecce ego dono Dei verax  passionem  non unicum quid nisi ex eis que ipse « Dominus retribuet ». salutaris   Iesu  CALICEM SALUTARIS. AUGUSTINUS. Passionem a simili quia placita potio. Vel SALUTARIS Iesu quia prior passus est et dat imitari passiones suas. Et ideo pretiosa in conspectu etc. quod post dicitur.  CASSIODORUS. Calicem quia sub mensura bibitur unde fidelis Deus qui non patitur vos temptari supra id quod potestis. SALUTARIS quia in eternam salutem propitiatur. accipiam \  desiderio et nomen Domini invocabo.   non mihi sed Deo fisus Vota mea   CASSIODORUS. accipiam quod est in desiderio et reddam in ipso actu Domino reddam coram omni populo eius \  ut exemplum capiat pretiosa   cur tu ita quia cara vel pretio mortis eius empta in conspectu Domini   cuicumque vilis sit mors sanctorum eius.   PRETIOSA IN CONSPECTU. AUGUSTINUS. Qui prior passus est dat imitari passiones suas et ideo pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius. Emit eam sanguine quem pro eis fudit ne dubitarent pro eo mori. Hoc ergo pretio comparatus confitetur condicionem suam o Domine quia ego. O Domine   quia pretio nos comparasti ergo o Domine profiteor condicionem meam quia ego servus tuus \  quia non est in textu secundum Augustinum  obediens  O DOMINE QUIA. CASSIODORUS. Secundo servos se dicunt et filios Ecclesie quia non est locus veri sacrificii extra catholicam Ecclesiam ne quis hereticorum martyrium Deo placere putet.  AUGUSTINUS. O Domine. Admiratur se talia accepisse qualia Dominus pro mundi redemptione et ut augeat admirationem repetit ego servus tuus. ego servus tuus   repetit  in omnibus et filius ancille tue.   id est Ecclesie que est ancilla dum servit sponsa dum sponso coniungitur aliter non esset martyr  FILIUS ANCILLE. AUGUSTINUS. Hierusalem celestis libere a peccatis ancille iustitie qui autem sunt propter Ecclesiam non sunt filii ancille et si servos se dicunt ( quia habent nomen Christi) et martyres ut heretici.  AUGUSTINUS. Filius ancille. Non schismaticus. Vel ut ancilla non sibi sed Domino ita et ego in morte mea aliquos tibi parturiam sicut et in vita. Dirupisti   quod totum per te  tu non mea merita vincula mea+   peccatorum  DIRUPISTI VINCULA MEA. CASSIODORUS. Virtute martyrii vincula peccatorum rumpuntur quia omnia sanguine abluuntur hic versus tante virtutis a quibusdam creditur ut peccata homini dimittantur si in fine vite trina confessione dicatur.  CASSIODORUS. Quia pretiosa o Domine tibi sacrificabo loquens Deo affirmat quod supra dixerat.  et ideo tibi sacrificabo hostiam laudis \  meipsum et nomen nomen Ps-G (D² plerique codd. edd.) D30 ω1 Rusch] nomine Ps-G (Q* W D*), in nomine Ps-G (R F I L M Q² ΦRGP cum hebr.) Domini invocabo.   non fretus viribus meis Vota mea Domino reddam in conspectu omnis populi eius \  SACRIFICABO. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Et quia dirupisti. TIBI SACRIFICABO ut gratus. HOSTIAM LAUDIS sic quod VOTA MEA REDDAM non ubique seddomus ilIN ATRIIS id est in catholica Ecclesia non hereticorum. Domus Dei que sit ostendit.  IN CONSPECTU OMNIS POPULI. CASSIODORUS. publice debet laudari qui pro omnibus pati voluit ut plures edificentur.  VOTA MEA. CASSIODORUS. Meipsum qui sum imago Dei Deo que reddenda est ; unde Cf. Mt. 22, 21 ; Mc. 12, 17 ; Lc. 20, 25. :"Que Cesaris sunt reddite Cesari et que Dei Deo" sed quia non modo servus sed ancille filius dicit se reddere vota in atriis domus id est ancille. Et que sit exponit id est populus eius hoc est quod sequitur. In conspectu omnis populi eius et apertius hic nominat Hierusalem.  AUGUSTINUS. sed ne quis putet per Hierusalem Iudeos solos significari qui hoc nomine gloriantur audiat sequentem psalmum Ps. 116. « Laudate Dominum omnes gentes » ; hec sunt atria domus ille omnis populus. in atriis   non manufactis domus {t. 2 : Erfurt, f. 303ra ; facsim., p. 605a} Domini   catholice Ecclesie in medio tui Hierusalem.   ubi pax et sancti in visione Dei letantur Psalmus 116 Alleluia. Codd. : (Ps. 116) Hi D30 Rusch Ps-G | Alleluia] + Vox apostolorum ad gentes D30  ALLELUIA. CASSIODORUS. Brevis psalmus omnium primus athomus id est sine divisione pro sui enim brevitate non recipit divisionem omnium... divisionem] om. Lunel sed omnes compendio sue locutionis superat et est quasi punctus psalmorum psalmorum] ph’orum cacogr. Lunel unde diverse species formantur. Mira variatio contra tedium salutaria dicere modo paucis modo late. Codd. : Lunel (sine lem. et auctor.) Rusch Laudate Dominum omnes gentes \  gentiles Codd. : Lunel Rusch  AUGUSTINUS. Et hec sunt atria illa domus Domini. Et ille omnis populus unde in precedenti psalmo egit non soli Iudei qui sibi illud arrrogare conantur. Codd. : Rusch, om. Lunel laudate eum laudate Ps-G Bari1 Rusch] collaudate Ps-R    vel : collaudate Codd. : Rusch, om. Lunel omnes populi.  Iudei Codd. : Lunel Rusch  OMNES GENTES. CASSIODORUS. Cassiodorus] omnes populi Lunel Ne quis quis Lunel] qui cacogr. Rusch pretereantur de toto orbe. Codd. : Lunel (sine auct.) Rusch  et collaudate. CASSIODORUS. Ut sit in unum redacta omnium laudatio quod est catholice Ecclesie. Codd. : Lunel (sine auct.) Rusch Quoniam   hac causa Codd. : Lunel Rusch confirmata est   dato Spiritu Sancto Codd. : Lunel Rusch | Sancto] om. Lunel  dum inimici eius cedunt nomini per quod liberati sumus eius Lunel] etiam Rusch | quod] quem ! Lunel  CONFIRMATA. CASSIODORUS. Quia Cassiodorus. Quia] om. Lunel quod per prophetas promisit adventu Christi Christi] om. Lunel complevit et firmavit misericordiam ut numquam moveatur quia qui dedit custodit. Codd. : Lunel (sine auct.) Rusch super nos misericordia   reparatio hominis misericorditer promissa Codd. : Lunel Rusch | hominis... promissa] om. Lunel eius \  Christi Codd. : Rusch, om. Lunel et veritas Domini   Christus qui est veritas Patris Codd. : Rusch, om. Lunel  CASSIODORUS. si quando non fuit Filius fuit Pater sine veritate Codd. : Rusch, om. Lunel manet in eternum eternum Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D14 D30 Ω ω1 Rusch cum Ps-R] seculum Ps-G (F L), + Alleluia Ed1455 .   vel : in seculum seculi Codd. : Rusch, om. Lunel  MANET IN ETERNUM. AUGUSTINUS. Sive in eis que promisit piis sive in eis que minatur impiis. Codd. : Rusch, om. Lunel Psalmus 117 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 605a} Alleluia Codd. : Ps. 117 : D14 D30 Hi Lunel Rusch Ps-G | Alleluia] + Ostendatur hominibus via idest Christus per quam ingreditur ad portam quam ingressus claudi non possit D30 .  ALLELUIA. CASSIODORUS. Quintus psalmus de primo adventu multis figuris decoratus habet versus unifines quosdam unius principii quosdam intercaleres et huiusmodi ornatus.  CASSIODORUS. Fidelis populus peccato solutus primo monet omnes Domino confiteri quia auditus in tribulatione ideo hominem dicit non esse timendum. Secundo in solo Deo fidendum ibi : Bonum est confidere. Tertio portas Hierusalem aperiri cupit ibi : Aperite. Quarto frequentare atria Dei suadens de adventu gaudens ibi : Benedictus. Confitemini   laudate Domino quoniam bonus \  proprium Deo qui per se et ex se bonus  in essentia quoniam in seculum misericordia eius.   CASSIODORUS. in hoc patet quod bonus quia in eternum dona misericordie concedit Dicat nunc   non est differendum  DICAT NUNC. CASSIODORUS. Ut ego vos ita vos invicem monete vel dicat id est confiteatur. Israel   totus beatus populu+s  tales sunt idonei confiteri quoniam bonus \  quid quoniam in seculum misericordia eius.  QUONIAM IN SECULUM. CASSIODORUS. Ecce quattuor versus unifines. Dicat nunc domus Aaron \  sacerdotes qui pro reverentia singulariter memorantur quoniam   istud idem in seculum misericordia eius.  Dicant nunc nunc Ps-G Hi D14 D30 Lunel ω1 et ceteri] + omnes ΨB Rusch tantum cum Ps-R *  ut includas pupillos cum maioribus de omni gente qui timent   quia tales sunt idonei confiteri Domino Dominum \ quoniam in seculum misericordia eius.   quia De tribulatione   de angustiis seculi  DE TRIBULATIONE. CASSIODORUS. HIERONYMUS. Exemplum de se ponit ut alios ad misericordiam invitet.  ecce misericordia invocavi Dominum \ et exaudivit me   de angustiis seculi liberat et in latitudine premiorum ponit in latitudine latitudine Ps-G (plerique codd. edd.) D14 D30 Hi Lunel ω1 Rusch cum Ps-R] latitudinem Ps-G (F L Q ΦG)   caritatis Dominus.   et quia exaudivit Dominus Dominus] praem. D14 Ps-G (R I Φ) mihi adiutor \ non timebo quid faciat faciat Ps-G D14 D30 Hi Lunel ω1 cum Ps-R] faciet Rusch tantum mihi homo.   CASSIODORUS. carnalis inimicus  DOMINUS MIHI. CASSIODORUS. Idem in duobus principium. Dominus mihi adiutor \ et ego despiciam   quod plus est quam non timere  vel videbo CASSIODORUS. in futuro scilicet iudicio ub diabolus cum suis videbitur destructus  DESPICIAM. CASSIODORUS. Vel videbo hic ut tutior et cautior fiam. Inimicos meos damnandos. inimicos meos.   etiam spiritales Bonum est   quia Dominus adiutor  ideo utile est  BONUM EST. CASSIODORUS. Secundo in solo Deo dicit confidendum per quem inimicitias gentium evadit et ad veram vitam venit. confidere   contra mala seculi {t. 2 : Erfurt, f. 303rb; facsim., p. 605b} in Domino \ quam confidere in homine.   carnali cuius vana est salus Bonum est sperare in Domino \  bona quam sperare in principibus.   angelis  IN PRINCIPIBUS. AUGUSTINUS. Angelis qui principes dicuntur unde in Daniele legitur. Michael princeps vester in quibus non est sperandum sed in Domino. Cum videtur iuvare homo vel angelus ille per eos hoc facit qui eos pro modo eorum bonos facit.  quia Omnes gentes   tribulationem quam superius commemoravit hic exponit  OMNES GENTES. CASSIODORUS. Ecce unde liberat de occulta vel aperta tribulatione vel non permittendo cadere vel a casu relevando. circuierunt me : \  quasi extra explorantes blandis minis et aliis occultis hoc in principio Ecclesie et in nomine Domini   est hoc  ET IN NOMINE. Alii in nomine Domini ultus sum eos. quia ultus sum in eos.   dum ipsi conversi penas penitendo sustinent quas ingerebant Circumdantes   AUGUSTINUS. hic non repetit gentes quia hoc a solis Iudeis factum est circumdederunt me : \  quasi in obsidione  CIRCUMDANTES CIRCUMDEDERUNT. AUGUSTINUS. Quasi reddens causam unde tanta potuit superare dicit quid primo in capite passus sit.  CIRCUMDEDERUNT. AUGUSTINUS. Quod ab ignorantibus gestum est mystica subtilitate predicit Spiritus Sanctus. Nescientes Iudei rem omnium fecerunt et nobis dulciorem passione Deum sicut apes dum sibi putant reponere aliis mel faciunt. et in nomine et in nomine Ps-G (plerique codd. edd.) D14 D30 Lunel Hi Rusch cum Ps-R] in nomine autem Ps-G    in capite suo pius populus qui est corpus Christi persecutores sensit et pro eo factum est quidquid interior ibi virtus deitatis per exteriorem carnem peregit Domini \  est hoc quia ultus sum in eos.  Circumdederunt me sicut apes+   CASSIODORUS. amaris conatibus dulcem cibum aliis paraverunt dicit Ecclesia in persona Christi  CASSIODORUS. CIRCUMDEDERUN ME SICUT. Alii sicut apes favum dicit Christus que pungendo se eviscerant. Sic Iudei occidendo Christum intus perierunt. Spine peccata quibus incitati estuaverunt contra Christum. et exarserunt sicut ignis in spinis \  hoc melius de Ecclesia  EXARSERUNT SICUT. AUGUSTINUS. Vel hoc melius de Ecclesia accipitur post passionem namque Domini contra Ecclesiam gentium et Iudei exarserunt sicut ignis in spinis peccatorum. Ea enim id est peccata in fideli populo igne persecutionis cremaverunt cui volentes officere profecerunt. et in nomine Domini   est hoc quia ultus sum in eos.  vel in presenti vel in futuro  QUIA ULTUS. AUGUSTINUS. Dum conversi extincta in eis malitia populo christiano sociati sunt vel cum in fine iudicati iudicium veritatis sine misericordia sensuri sunt. Impulsus   ultus sum tamen aliquando  id est vacillavi eversus sum   vel versatus  IMPULSUS VERSATUS. CASSIODORUS. Ut quando boni dantur penis ut a fide cadant et Dominus suscepit. AUGUSTINUS. quia tam non cadit cui Dominus est fortitudo et laudatio quam non cadit Dominus illi vero cadunt qui sibi volunt esse fortitudo et laudatio.  Impulsus eversus etc. Postquam ostendit quod liberat non permittendo cadere ostendit etiam quod liberat a casu relevando. ut caderem \  de equo virtutum  in eternam mortem et Dominus suscepit me.   relevavit a casu Fortitudo mea   etiam  et ideo et laus laus Ps-G (Q* ΦV ΨB² V D) D14 D30 Hi Lunel Ω ω1 edd. Rusch cum Ps-R] laudatio Ps-G mea Dominus \  et ideo et factus est mihi in salutem.  non solum facit pericula declinare sed etiam salutem prestat  FACTUS. AUGUSTINUS. Non fit quod non erat sibi sed illis salus est conversis quod non erat aversis. Vox exultationis et salutis \  unde qui videbantur deficere exultant in malis  et si extra afflicti in tabernaculis iustorum.   in secretis cordium ubi gaudia spe futuri que nescientes mali putant eos tristari unde quasi tristes semper autem gaudentes. Et iterum gloriamur in tribulationibus  inde est gaudium quia Dextera Domini   Christus fecit virtutem+  quam dextera Domini   AUGUSTINUS. magna virtus de homine facere Deum terrenis dare celum exaltavit me \ dextera Domini fecit virtutem.   repetit quasi mirum  non homo se exaltavit non per se vicit non sibimet gloriam vel salutem dedit  et cum hoc sit Non moriar   ut putas o persecutor  morte eterna  NON MORIAR. AUGUSTINUS. Dicit Ecclesia ut putat persecutor strage funerum posse se delere nomen christianum cum potius augeat. sed vivam \  vita quam nescis et narrabo   quamdiu hic ero opera Domini.   ut per hoc augeatur Ecclesia Castigans castigavit me Dominus \  hac geminatione significatur consuetudo ipsius det qui hoc consuevit ut benedicens benedicam  quasi hoc permisit mihi Deus fieri ad correctionem etiam eversio est ad cautelam  CASTIGANS. CASSIODORUS. Cur autem tanta pertulit indicat. Castigans quidquid faciunt castigatio est Domini. Nihil sibi vendicent morti non datur cuius vitia purgantur. AUGUSTINUS. Sepe pater per nequam servos emendat filios cum illis penam his preparet hereditatem. Que sit autem hereditas hinc potest cognosci. Aperite portas quid intus ? ingressus confitebor. et morti non {t. 2 : Erfurt, f. 303vb ; facsim., p. 606a} tradidit me.   ergo Aperite mihi portas iustitie+ iustitie Ps-G Lunel ω1 Rusch] + et Ps-G (R I M* Q* ΦR ΨB* V D) D14 D30 Hi cum Ps-R    id est doctrinam sacre Scripture que docet iustitiam  ecce qua intretur ostendit  APERITE. CASSIODORUS. Tertio portas Hierusalem aperiri sibi cupit ubi dicit et de angulari lapide. aperite, o prophete, qui portatis claves regni celorum.  PORTAS. CASSIODORUS. HIERONYMUS. per has portas doctrine ingressi vere laudant extra catholicam Ecclesiam non est laus Dei. He omnes porte ducunt ad unam que est Christus per quam iusti intrant in celum unde Io. 10, 9. :"Ego sum ostium per quod si quis introierit salvus erit". Et alibi : « Nemo venit ad Patrem nisi per me ».  AUGUSTINUS. Ecce de utroque seculo mentionem fecit et quia hec porta Christus apparuit confitebor tibi letus gratias agens quia exaudisti in adventu Filii priores enim iusti adventum petebant.  PORTAS IUSTITIE. AUGUSTINUS. Id est portas mortis per quas iusti intrant in requiem ; unde Apostolus Sententialiter ; cf. Phil. 1, 23-24 : « Coarctor autem e duobus : desiderium habens dissolvi et esse cum Christo, multo magis melius | permanere autem in carne, necessarium propter vos », ut ref. Augustinus, Ambrosius, Hieronymus et passim ; cf. Sabatier, t. 3, p. 815. : « Cupio dissolvi et esse cum Christo ». Sancti enim per hanc portam mortis vitam inveniunt eternam. Quasi : Et quia Dominus non tradidit me morti, ergo, o vos persecutores, instate et aperite mihi portas iustitie, id est portas mortis per quas iusti intrant in requiem, et ego ingressus in eam, id est per eas, ad vitam. Confitebor Domino quia hec porta Domini est id est qua itur ad Dominum vel qua Dominus exivit de mundo unde alibi. Et Domini Domini exitus mortis. Et iusti imitantes Christum intrabunt in eam id est per eam ad vitam. ingressus in eas confitebor Domino \  quid intus facies  laudabo  in voce exultationis et confessionis sonus epulantis que est beatitudo sanctorum hec   est porta Domini iusti intrabunt in eam.   id est per eam in celum ubi non iam boni et mali permixti Confitebor tibi   in laude gratias agens  inquam tibi Domine quoniam exaudisti me \ et factus es mihi in salutem.  Lapidem   in salutem nam lapidem ecce per quem  quis est salus  ecce lapis scilicet Christus quem reprobaverunt   volentes suam iustitiam constituere iustitie Dei non sunt subiecti edificantes \ hic factus est in caput anguli.   ut duos parietes Iudeorum et gentium conderet in se  EDIFICANTES. AUGUSTINUS. Soli Iudei Deum colentes edificabant aliis per idolatriam destructis sed non perfecerunt quia Christum contempserunt. A Domino   non ab his quibus passus quamvis non nisi per passionem sed a Domino qui occulte edificabat factum est   ut sit caput anguli  factus est lapis secundum quod homo istud \  vel ei  A DOMINO FACTUM. AUGUSTINUS. Vel a Domino factum ei secundum aliam litteram id est ad honorem Patris. et et Ps-G (ΨB V D) D14 D 30 Hi Lunel Ω ω1 Rusch Ed1455 Ed1530... Clementina cum Ps-R] hoc Ps-G est mirabile   quod Deus homo in oculis   interioribus nostris.   credentium non carnalium qui reprobaverunt  mei dies veteres Hec est dies   id est qua mihi salutem dedit unde tempore accepto exaudivi te et in die salutis adiuvi te  HEC EST DIES. Hic est annus iubileus figuraliter sub lege observatus qui dicitur remittens vel initians quia tunc servi manu mittebantur possessiones dominis restituebantur et nos hac die a servitute peccati redempti sumus quibus est hereditas restituta eterna.  CASSIODORUS. Hec est dies quam fecit Dominus. Et si omnes fecit hanc singulariter qua Dominus venit in qua convenit letari quia diabolus ius perdidit homo revixit et quia hoc est. quam fecit Dominus \  ergo  mente exultemus et letemur in ea.   foris opere O Domine   quia salutis est dies ergo {t. 2 : Erfurt, f. 303vb ; facsim., p. 606b} salvum me me Ps-G (M² Q* ΨB V D) D14 D30 Hi Lunel Ω ω1 Rusch Ed1455 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G fac   hic et in futuro o Domine bene bene Ps-G (R I M² Q* ΨB V D) D14 D30 Hi Lunel Ω ω1 Rusch Ed1455 Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G prosperare \  AUGUSTINUS. Prospera iter redeuntibus quia nobis tu via  id est his salvatis salva alios  O DOMINE SALVUM. Ecce desiderium magne petitionis. Salvum de clade seculi. prosperare ut dolores isti vertantur in eterna gaudia. benedictus   maledictus qui in suo nomine venit  BENEDICTUS. CASSIODORUS. Quarto frequentari atria Dei suadet de adventu Christi gaudens. qui venit venit Ps-G (K ΨB D) Hi² (super rasur.) Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] venturus es ΦP² D14² (super rasur.) D30, venturus est Ps-G (R F I L U V) D14*Hi* Lunel, venturus Ps-G (M Q W ΦRGVP* ΩJ).  vel : venturus est in nomine Domini.   BENEDICTUS QUI VENIT. AUGUSTINUS. Maledictus qui in suo ; unde Dominus in evangelio Io. 5, 43. : « Ego veni in nomine Patris mei et non accepistis me ». Si alius venerit in nomine suo illum accipietis qui erit maledictus.  CASSIODORUS. Benedictus. Laus de adventu et, o reliqui Christiani, nos maiores quasi sacerdotes benediximus vobis quod multum prodest quia de domo id est Ecclesia catholica unde baptismus et omnis benedictio, immo Deus dominus benedixit vos et illuxit fugans tenebras peccati et vos iam benedicti. Constituite diem sollemnem custodientes diem qui honori Dei sacratus est. A cornu altaris. Ad litteram ut communicent corpori Christi ut in festis solet vel constituite mente tendentes ad cornu id est ad potestatem altaris id est sacramenti unde Ps. 42, 4. : « introibo ad altare Dei ». Ego autem pro me dico Deus meus. Confitebor tibi. Hic versus supra sed et hic quia leta confessio post beneficia. Benediximus vobis de domo Domini \  quasi in persona sacerdotum minoribus loquitur  De domo Domini id est Ecclesia catholica ; hec est terra sancta de qua Dominus ad Moysen : « Tolle calciamenta de pedibus tuis ». Terra enim in qua stas terra sancta est hec est terra bona in evangelio que profert fructum tricesimum sexagesimum centesimum in qua stare debemus erecti utique ad celestia non iacere graves terrenorum torpore solventes calciamenta de pedibus nostris, id est opera mortua de affectibus nostris. Deus   cui latria Dominus   cui dulia et illuxit nobis. Constituite diem sollemnem   nativitatis et resurrectionis dominice in condensis \  non tepide sed in frequentationibus virtutum vel hominum  CONSTITUITE DIEM SOLLEMNEM. AUGUSTINUS. Magni qui excedunt, qui mente Verbum apud Deum contigunt, parvulis se contemperant, eos benedicunt de interiori domo Dei ubi laus in secula seculorum. Sed quid inde nuntiatur hoc quod Dominus qui venit in nomine Domini quem reprobaverunt edificantes Deus est equalis Patri et illuxit non ut quod credimus intelligeremus et vobis nuntiaremus ut autem et vos intelligatis. constituite diem sollemnem in condensis id est frequentationibus. In voce exultationis et confessionis sonus epulantis ambulando in loco tabernaculi admirabilis usque ad domus Dei.  AUGUSTINUS. Constituite diem sollemnem. Id est eius desiderio assidue quisque se affligat donec ad superni sacrificii altitudinem id est ad eterna gaudia attingat.  DIEM SOLLEMNEM. In veteri lege Pascha Pentecoste Scenophegia tres precipue sollemnitates in quibus preceptum ut nemo vacuus in conspectu Domini appareret. Vacuus est qui in se Christum non habet qui est fundamentum quod nemo mutare valet. Inde est quod illis tribus sollemnitatibus fidelis populus nummum offert manuali oblatione interiorem significans. In nummo enim nomen et imago regis. Quisque ergo spiritaliter nummum offerat ut nomen regis id est Christi in se habeat a Christo christianus dictus. Et imaginem id est animam lumine vultus. eius insignitam Deo exhibeat. usque ad cornu cornu Ps-G (plerique codd. edd.) D14 D30 Hi Lunel ω1 Rusch cum Ps-R] cornua Ps-G (R L) altaris.   id est usque ad interiorem domum Dei de qua vos benediximus ubi sunt altaris excelsa  CORNU ALTARIS. CASSIODORUS. Vel per altare intelligitur sacramentum corporis et sanguinis. Cornu altaris est potestas id est virtus ipsius sacramenti. Multi enim sumunt sacramentum et non rem ut mali. Boni vero sacramentum et rem sacramenti percipiunt que est spiritalis caro Christi de qua ipse ait. Si quis non manducaverit carnem meam et non biberit sanguinem meum non habet vitam eternam.  Vel altare intelligitur mens hominis unde in lege preceptum fuit fieri altare quadrangulum et concavum. Ideo quadrangulum quia mens humana quattuor virtutibus muniri debet prudentia iustitia fortitudine temperantia. Eadem debet esse concava ad recipiendum Verbum Dei atque ignem dilectionis. Tumor enim infusa repellit unde in Levitico preceptum est vesiculam gutturis et plumam proiici quando turtur vel columba offertur vesicula inflationem superbie significat plume inanes inquisitiones sublimium hec ergo proiice ut sis altare concavum.  USQUE AD CORNU ALTARIS. AUGUSTINUS. Eundo usque ad eminentiam mentis que est altare id est ad contemplationem dicentes Deus meus es tu. Deus meus   non strepitu verborum hec dicentur sed ipsa dilectio est vox ista es tu   non aliud et   quidquid alii ego confitebor tibi \ Deus meus es tu es tu²] ÷ es tu bis ! D14 cum restitutione Edmaior.   DEUS MEUS ES TU. Et ut apertius dicamus istorum verborum hic est sensus. Non sufficiat in terra iste dies festus quo agnus occisus est sed constituatur in frequentationibus quousque perveniatur mentibus exaltatis ad interiorem eius deitatem ubi laudes cantabimus ita Deus meus est tu et #confitebor tibi et confitebor tibi quoniam exaudisti. Itaque sicut cepit laudem ita terminat. Confitemini Domino ab initio quod deservimus in finem quo redimus non est quod salubrius delectetur quam laus Dei. et exaltabo te. Confitebor tibi quoniam exaudisti me \ et factus es es Ps-G D30 Hi Lunel ω1] ê D14, est Rusch mihi in salutem. Confitemini   et sicut ego ita et vos sicut monui a principio Domino quoniam bonus \ quoniam in seculum misericordia eius.  Psalmus 118 (1-א) Codd. : (Ps. 118-1) : Bari1 Rusch Ps-G Alleluia. Aleph. Litteras hebraicas omittunt Hi Δ | Aleph D30] + id est doctrina vox Christi ad Patrem de Iudeis et de passione sua et de adventu suo et eius regno et iudicio D30    ALLELUIA ALEPH. AMBROSIUS. Psalmus iste institutor est fidelium paradisus omnium pomorum quanto in superficie videtur apertior tanto profundior similibus verbis contextus.  AUGUSTINUS. Ubi generalis iustus loquitur modo profitendo quod accepit modo verum eadem sperando que meruit nulla confusione permixtus sed novitate rerum litteris mutatis explicatur.  AMBROSIUS. In hoc psalmo tot sunt octonarii quot elementa apud Hebreos, {t. 2 : Erfurt, f. 304ra ; facsim., p. 607a} id est viginti duo et singuli per omnes versus incipiunt a singulis elementis per ordinem per quod innuit quod hec sunt elementa et omnimoda doctrina ad beatitudinem cuius doctrine partes congruis interpretationibus nominum elementorum designentur octonarius ipse singulis distinctionibus innuit quod unaqueque pars perfecta est et sufficit ut si quis eam servet in vita septem dierum perveniat ad octavam resurrectionis. Vel circumcisionis cordis significatur.  AMBROSIUS. Omnis moralis doctrina suavis est in qua hic Psalmus eminet quasi sol pleni luminis meridiano calore fervens per litteras hebrei alphabeti digestus ut, sicut pueri in primis litteris usum discendi sumunt, ita nos huiusmodi elementis usum vivendi usque ad maturitatem. Singulis litteris versus octoni subiiciuntur ut unitatem deitatis que omnia regit docerent et purgationem legitime sanctificationis octava enim die et circumcisio fit ex lege et in Christi resurrectione sumus ei convivificati. Titulus est Alleluia quia in his Deus laudatur in quibus est remissio peccatorum. Aleph doctrina interpretatur plenos ergo doctrine sequentes versus attende. Prius immaculati in via post scrutantur ante enim vita quam doctrina bona vita etiam sola gratiam habet. Doctrina sine vita non est integra quia in malivolam animam non intro scilicet unde dicitur querent me mali et non invenient. Prius ergo corrigenda est vita inde querenda cognitio. Prima ergo sunt moralia secunda mystica. In illis vita in his cognitio sine utraque vero non est perfectio. Idem ordo in primo psalmo beatus qui non recessit a via iustitie inde de lege meditatur.  ALEPH. AMBROSIUS. Id est doctrina quod est commune toti psalmo et quasi prologus quia cum constat quod omnes volunt esse beati etiam mali. His que desiderat adeptis docet quod plurimi nesciunt quo modo veri beati ne quis iam erret de via beatitudinis. Chorus sanctorum loquitur a primo iusto ad ultimum quasi diversi diversa querunt quibus beati. Sed hec est via qui volunt esse beati sint immaculati et ut de fidelibus non de Christo accipiatur.  AMBROSIUS. Elementa schole Christi. Omnia pro perfecto numero iustorum. Partes sunt secundum numerum litterarum. {t. 2 : Erfurt, f. 304ra ; facsim., p. 607a} Beati immaculati   olim miser homo pollutus nunc contra si in via et si ambulant in lege  non sine peccato sed sine criminali  BEATI IMMACULATI. CASSIODORUS. Diffinitio beati per actus qui in Christo sine macula ambulans in lege et sic scrutans ut provehatur aliter non est dignus perquirere nisi sit probabilis vite.  CASSIODORUS. Immaculati : pluraliter, ut de fidelibus non de Christo accipiatur. in via \  Christo qui via et veritas et vita vel in lege Domini que est via ad vitam  quod sunt qui   deinde ambulant in lege   non otiosi Domini.   non carnis  QUI AMBULANT. Non peccant. Vel si peccant penitent proficiunt et perseverant. Beati   hoc non possunt nisi perfecte scrutentur qui scrutantur testimonia eius \  Scripturas  QUI SCRUTANTUR. AUGUSTINUS. Exquirunt hoc possunt et impii sed iam spe beati quia sunt inventuri quod querunt non quia scrutantur et querunt beati sed propter hoc quod aderit ut in evangelio beati qui persecutionem patiuntur et qui esuriunt non quia hoc sed propter hoc quod sequitur quia ipsorum est regnum celorum.  si in toto corde   non ut heretici  non diviso  unde : « Non potestis Deo servire et Mammone ». exquirunt exquirunt Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ω1 Bari1 Rusch cum Ps-R] exquirent Ps-G eum.   non alium Non enim qui operantur iniquitatem \  hi beati qui enim operantur iniqua nondum immaculati ambulant in lege ac per hoc nondum beati  NON ENIM QUI. AUGUSTINUS. Quasi qui peccatum habet non ambulet in viis. Vel qui ambulant sine peccato sint. Sed non dicuntur illi operari iniquitatem qui et si quotidie fragilitate leviter peccat non tamen amant sed oratione et signo crucis destruunt. Peccatum iniquitas est non tamen sine peccato qui in viis ambulat sed non ipse operatur illud sed quod habitat in eo peccatum cum non vult quod agit. Fomes qui est in nobis qui languor est nature commovet illicita desideria et ita non sine peccato. Sed non operatur qui desideriis carnis non obedit. Qui vero obedit a viis deviat. Si vero confitetur et orat et hec ad vias pertinent et propter vias peccatum non imputatur.  OPERANTUR. CASSIODORUS. Ex dilectione non invitus ut qui dicit quod odi facio. Beati qui sic agunt et ne hec contemnantur subdit iussionem Domini. in viis eius   via Christus vie prophete et apostoli et omnes predicatores  AUGUSTINUS. omnes vias fides una complectitur qua vivit iustus ambulaverunt.   hi non ambulant in viis qui operantur iniquitatem et vere quia Tu mandasti \ mandata tua   ut ambularent et ideo ambulandum  per prophetas et apostolos  TU MANDASTI. CASSIODORUS. Vel ita continua. Beati qui sic et sic agunt. Et ne hec contemnantur subdit iussionem Domini dicens.  Tu mandasti vel nimis mandasti vel nimis custodiri. custodire custodire Ps-G (R M Q ΦV* W U ΩJ K ΦV² ΨB* ) Rusch cum Ps-R] custodiri Ps-G (ΦV² ΨB² rell. codd. edd.) D30 ω1 Ω2 Bari1 cum Ps-αγδ   CASSIODORUS. ut nec iota pretereatur. Cf. Mt. 5, 18. nimis.   plus quam patitur natura carnis  NIMIS. Aliquando plusquam oportet quod non hic sed pro valde.  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Distingue nomina lex est umbra futurorum que spiritaliter debet custodiri ut de sacrificiis et huiusmodi. Testimonium est evidens res que commonet alios unde Iacobus. Lapis iste erit testimonium. Et Dominus curato lepso dicit offer munus tuum in testimonium. Sic et precepta dicuntur testimonia que monent ne peccemus. Mandata sunt sine umbra que presentem habent operationem ut diliges Dominum Deum tuum . Et nota quia testimonia accipit in prohibendo et mandata in iubendo. Utinam   AMBROSIUS. sed ad hoc sine gratia non mihi sufficio  UTINAM. AUGUSTINUS. Optat contra superbiam liberi arbitrii cui non satis est doceri nisi prius dirigantur. AMBROSIUS. Quasi te mandante legem accepi sed nisi adiuves fit mihi mors.  AMBROSIUS. Vita beati expressa optat eam utinam dirigantur ad custodiendas aliter non possunt custodiri nisi directe vie nostre sint. Iustificationes prisco populo multe fuerunt scilicet ut famulus Hebreus sex annis serviat ut pater reverenter habeatur. CASSIODORUS. Filius discipinetur Deus timeatur sacerdos honoretur et his similia. He possunt custodiri si pre oculi semper habeantur mandata ut prava mox emendentur per ea. Omnia ne peccando contra unum sit reus omnium unde Iacobum. Si quis totam legem servaverit offendat autem in uno factus est omnium reus. Quod evitat qui prospicit in mandatis qui in mandatis non prospicit in quo erret nescit. {t. 2 : Erfurt, f. 304rb ; facsim., p. 607b} dirigantur vie mee \  CASSIODORUS. actus hominis huius vite qui per se tortuosi ad custodiendas iustificationes tuas.   quia Tunc   in Adam confusus et nudus nunc in conspectum Dei venis quasi securus  AUGUSTINUS. quia non auditor obliviosus est sed factor operis. Confunditur qui inspicit si non facit non confundar \  unde Iacobus. Si quis auditor est verbi et non factor etc.  NON CONFUNDAR. AMBROSIUS. Ante enim in Adam confusus es et nudus factus cum operuisti te foliis fici quia confundebaris. Abscondisti te a conspectu Dei quia erubescebas. Nunc autem venis in conspectum Dei.  CASSIODORUS. per gratiam liberatus. cum perspexero   quasi in speculo in omnibus mandatis tuis.   unius reus punitur  et tunc Confitebor tibi   non ero ingratus sed laudabo quod distorius non potest in directione cordis \  quia tu fecisti directum cor meum in eo   AUGUSTINUS. confitebor pro eo quod didici si dirigitur cor ad custodiendum qui aliter inde non letarer sed accusarer. Nam quid proderit quod ea didicerim si corde perverso vias ago pravas quod didici iudicia iustitie tue.   a patribus non per me inveni  IUDICIA IUSTITIE. Sunt quia famulos liberat persecutione diaboli laborantes.  et etiam Iustificationes tuas custodiam \  opera iustitie faciam non me derelinquas   quasi ut custodiam  AMBROSIUS. et si relinquis ad probationem ut Iob  AUGUSTINUS. et si relinquis aliquando ut infirmus mihi videar  NON ME DERELINQUAS. CASSIODORUS. Iustificationibus concessis petit a Deo custodiri quia scit diabolum circuire. Vel ita precatur Christi adventum ante quem Deus reliquerat mundum pro peccato sed iam orat ne usquequaque id est valde relinquat quod iam impletum est in adventu Christi quia Deus in Christo mundum sibi reconciliavit. usquequaque.   vel valde id est in pena et sic gloriabor in te non in me Psalmus 118 (2-ב) Beth Beth] Beph domus vox novelli populi D30 . In quo corrigit corrigit Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ω1 Ω2 Rusch cum Ps-R] corriget Ps-G    premittit interrogationem cum deliberatione  iustificationes tuas concupivi concupivi (cf. Ps. 118, 20) Rusch] coniec., cô Rusch, custodivi P106 que sunt custodiende quia Codd. : P106 Rusch | sunt] om. P106 | quia] om. P106  BETH. CASSIODORUS. Hic ostendit precepta liberare hominem de confusione id est de lapsu peccati. In prima littera partes beatitudinis exponit in quibus precatur se custoriri. In secunda tempus conversionis aperit in quo potissime a lapu et confusione fluxe etatis ad Deum quis converti debeat unde congrue huic octonario premittitur littera beth que interpretatur confusio.  IN QUO CORRIGIT. AMBROSIUS. Quasi confusus de errore et lascivia fluxa etatis, iam iuvenis, deliberat quomodo viam corrigat. Codd. : Cava35 Rusch | fluxa etatis Cava35] fluxa etates Cava35*, fluxe etatis Rusch | iuvenis] inveni cacogr. Rusch  AUGUSTINUS. quia post meditationem videntur meliora consilia subdit propheta quasi similis deliberans consilium o Domine. In custodiendo sermones tuos unde ad Dominum conversus quasi prece delata. Vel hoc consilium Dei inspiratione perceperit non humana presumptione. Codd. : Cava35 (sine auctor.) Rusch.  AMBROSIUS. Melius est prevenire iuventutem correctione quam post lapsum recordatione deflere et dicere delicta iuventutis mee etc. Hoc est debilitatis remedium illud robur salutis hec est res in periculo quia grave est consueta repellere. Magnum enim in se consuetudo vinculum habet ibi in bono unde : Bonum est viro cum tollit iugum ab adolescentia sua. Facilius enim est retrahi ab ingressu quam arrepto itinere prave consuetudinis revocari. {t. 2 : Erfurt, f. 304va ; facsim., p. 608a} adolescentior   spiritalis populus vel pronior ad peccandum vel gentilis populus  ADOLESCENTIOR. AUGUSTINUS. Quia hac etate potissimum debet fieri. Vel iunior filius qui in evangelio legitur viam suam depravasse. Vel potius qui portat imaginem novi hominis inde veteris.  CASSIODORUS. Vel adolescentior. In qua etate homo pronior est ad peccandum unde fili a iuventute tua excipe doctrinam et usque ad canos invenies sapientiam. viam suam \  pravam consuetudinem in custodiendo sermones tuos.   fidei  opere quia frustra custodit memoria sine vita in perversa vita non est correcta via  ita iam senior mente aliter non potest  IN CUSTODIENDO. AUGUSTINUS. Opere unde non ait in legendo vel memorando aliter enim non potest corrigere nisi custodiendo et ita est senior mente ut Daniel. Nam quidam verba Dei tenendo agunt ne obliviscantur nec agunt vivendo ut corrigantur. In toto corde meo   quia in his est correctio et ideo  qui non in toto corde negligens est et repellitur exquisivi te \  quod est ex dono Dei  ideo ne ne Ps-G (M² Q* ΦP ΨB V D) D30 Ω ω1 Ω2 edd. Rusch cum Ps-R] non Ps-G repellas me   quasi indignum est cum toto corde quero  non adiuvando  NE REPELLAS. AMBROSIUS. Vel de prelatione Ecclesiastica agit quam qui negligenter administrat a Deo repellitur quod ne sibi fiat iste precatur dicens : ne repellas me a mandatis tuis docendis vel annuntiandis in Ecclesia a quibus negligens repellitur ne tollat locum meliori et ne sibi plus contrahat offensionis. Ipse est tepidus qui nec fervore fidei callidus est nec frigidus algore infidelitatis qui non rapitur de manu Dei sed eiicitur ut peior frigido id est penitus infideli unde in Apocalypsi : « Utinam frigidus esses aut callidus ».  AUGUSTINUS. NE REPELLAS. Mandatis quippe eius rectis atque arduis humana non comparatur infirmititas nisi preveniens eius adiuvet caritas. Qui non iuvatur quasi flammeo gladio ab arbore vite prohibetur indignus. a mandatis tuis.   ab intelligentia legis a qua repellitur quia a Deo non adiuvatur In corde meo abscondi   exquisivi et memorie commendavi  pro porcis et canibus  ABSCONDI. Genus peccati obstinatis predicare, unde Cf. Mt. 7, 6. :"Nolite sanctum dare canibus et margaritas ante porcos proicere proicere] coniec., pro. Rusch ".  AMBROSIUS. Vitium est secreta mysteria vulgare indignis quod sit vel adulatione ut placeat ei cui vulgat. Vel avaritia ut quid lucretur. Vel iactantia Vel iactantia] ab hinc usque ad finem psalterii defec. Cava35ut plura scire videatur. Vel loquacitate incauta dum sine iudicio volat irrevocabile verbum. Assumenda ergo est disciplina silentii ut prius quis taceat quam loquatur unde : Sit homo velox ad audiendum tardus ad loquendum. Ideoque Isaias cum audisset a Domino : Clama. Respondit quid clamabo. Et Dominus comparat regnum celorum thesauro abscondito in agro quem cum invenerit homo abscondit etc hic est thesaurus sapientie et cognitionis quem abscondit homo in corde suo sicut Maria conservabat omnia verba Domini conferens #ea in corde suo. eloquia tua \  quia dicis : « Nolite sanctum dare canibus ». ut non peccem tibi.  Benedictus es Domine \  quia habeo eloquia gratias ago  in natura vel in tuis quos benedicis doce me   de reliquo  facere  frustra abscondi in corde nisi sequantur opera iustitie  BENEDICTUS. CASSIODORUS. Ne quis sanctam eruditionem suis viribus daret premittit. benedictus laudatus qui gratis das. doce id est presta me facere ut factis ostendam quod didici.  Vel supra dixit sibi datam legem hic petit sibi dari beneditionem qua lex impleatur. Quasi quia abscondi eloquia tua in corde meo dedisti legem da et benedictionem gratie scilicet doce me iustificationes tuas ut faciendo discam vel secreta legis amplius scientiam. iustificationes tuas.   eloquia unde vivificatur homo  opera sanctorum que imperat Deus In labiis meis \  cordi concinnis pronuntiavi   quasi abscondi et tempus videns pronuntiavi  aliis  unde : Clama ne cesses ut tuba exalta vocem tuam omnia iudicia oris tui.   omnia non tua sed omnia oris id est que per eloquia tua mihi dixisti  OMNIA IUDICIA ORIS TUI. CASSIODORUS. Iudicia oris que per prophetas et apostolos locutus es omnia non universaliter sed que scripta vel dicta sunt.  AUGUSTINUS. Iudicia sunt quibus et nunc et in finem iudicabitur mundus qui sunt abyssus multa et inscrutabilia sed nihil horum tacui que per eloquia mihi innotescere voluisti. In via   etiam  AUGUSTINUS. Christo in quo omnes thesauri testimoniorum tuorum delectatus sum \  in hac vita  VIA TESTIMONIORUM. CASSIODORUS. Christus quando de ipso loquentia ad ipsum ducunt in quo impleta. SICUT IN OMNIBUS DIVITIIS spiritales accipe terrenis enim quas sordes computat non comparat.  TESTIMONIORUM. AUGUSTINUS. Testimonia sunt quibus quantum nos diligit ostendit ut in humanitate nativitatis passionis quibus et futura speramus. sicut in omnibus divitiis.   non comparantur he spiritalibus in gratia sed quia hominibus suaves In {t. 2 : Erfurt, f. 304vb ; facsim., p. 608b} mandatis tuis   et ibi immorabor et  doce me facere iustificationes tuas et si amplius docueris  IN MANDATIS. AMBROSIUS. Pronuntiavi delectatus um et adhuc in mandatis tuis exercebor usu boni operis et sic in merito boni operis considerabo vias tuas nemo enim ad penetralia intellectus pervenit nisi vita pura prius proximus fuerit. exercebor \  vel garriam  EXERCEBOR. AUGUSTINUS. Vel garriam. Contra omnes inimicos fidei copiosis rationibus garriens disputabo tunc autem utiles disputationes si non ibi considerentur nisi vie Domini que sunt misericordia et veritas quorum duorum plenitudo invenitur in Christo per hanc exercitationem fit etiam illud. In iustificationibus tuis meditabor ideo meditabor ut non obliviscar sermones tuos. et considerabo   ita cognoscam vias tuas.  In iustificationibus tuis meditabor \  AUGUSTINUS. ne possim oblivisci quod expedit retineri  IN IUSTIFICATIONIBUS TUIS MEDITABOR. CASSIODORUS. Oblivioni que ex infirmitate originalis peccati venit opposita est meditatio noverat vitium humanitatis et contra illlud auxilium reperit. Iustificationes sunt sicut quod Hebreus puer non plus quam septem annis servit in octava id est resurrectione liber erit his et huiusmodi que in enigmate dicta sunt convenit meditatio. Mandatis autem moralibus que sunt non mechaberis et huiusmodi operatio. non obliviscar sermones tuos.  Psalmus 118 (3-ג) Gimel Gimel D14 D30 ΩS Rusch] om. Ps-G (R* K ΨB) Hi ΩM Δ Ed1455 , + plenitudo vel tribulatio. Vox confessoris D30 .   GIMEL. CASSIODORUS. Retributio quia hic dicitur impletio et cognitio legis correcto retribui.  CASSIODORUS. In tertia littera humanam indigentiam et gratiam Dei ostendit. Retribue servo tuo \  quia sum correctus. Qui nihil meritis sed gratie totum deputat vivifica me vivifica me] vivam Ps-G (I ΨB) cum hebr. LXX Ps-R Ps-H divisio.tuo \ ... me D30² Δ] tuo... me \ D14 D30* Hi    in presenti et in futuro  per fidem per quam custodiam  AUGUSTINUS. Dixerat : « In quo corrigit adolescentior viam suam ? In custodiendo sermones tuos ». Nunc, ut idem faciat, petit auxilium : retribue non meritis meis redde sed iterum da ; vel pro malis hoc scilicet da. Vivifica non est penitus mortuus sed iam habet initium bone concupiscentie qui hoc potest orare : vivifica prius mortuum et impotentem scire vel operari. Vivus custodit et custodiendo vivit.  RETRIBUE. AMBROSIUS. Iam processu virtutis precatur sibi retibui quod non debet arrogans vel alienum videri. Reprehenditur enim Petrus qui in fluctibus ut homo dubitavit non ut apostolus presumpsit. Et iubemur in evangelio fidem habere non hesitare de his que supra hominem. Innocentis ergo conscientie est ab eo cui servit petere.  AUGUSTINUS. Retribuuntur mala pro malis vel bona pro bonis vel bona pro malis aut « mala pro bonis » Ps. 34, 12 ; Ps. 37, 21 ; Ps. 108, 5.. Due priores pertinent ad iustitiam. Tertia ad misericordiam. Quartam nescit Deus. et et Ps-G D14 D30 Hi ω1] ut Ps-G (Q) Ω2 custodiam sermones tuos.  Revela   AUGUSTINUS. quia non possunt custodiri per obedientiam nisi prius videantur per intelligentiam addit ergo revela  REVELA. CASSIODORUS. Vide humanam infirmitatem et misericordiam Dei homo velo ingnorantie tegitur Deus tollit ut videas miracula que de lege. Lex est ubi umbra ut de agno paschali et huiusmodi. Rogat ergo ut in his tecta videat. Vel per legem evangelium accipe in quo mirabilia ut hoc Cf. Lc 14, 33. : « nisi quis renuntiave<rit> » etc. oculos meos \  interiores quorum velamen in Christo evacuatur et considerabo mirabilia de lege tua. tua ω1] om. Ω2 divisio.meos \ et considerabo D30 ω1] meos et considerabo \ Ω2    ut hoc nisi quis omnibus renuntiaverit non potest meus esse discipulus  MIRABILIA. AUGUSTINUS. Nihil est mirabilius in mandatis quam diligere inimicos hoc est date bona pro malis. Incola   retribue revela quia  vel inquilinus ego sum in terra \  AUGUSTINUS. non civis Babylonie cor habens in celo ei nutu scire potes cui famularis non   ideo abscondas a me   non subtrahas mandata tua.  Concupivit anima mea desiderare   AUGUSTINUS. hoc olim quando incola terre hec desiderabat iustificationes tuas \ divisio.mea... tuas \ D30 ω1 Ω2] mea... tuas D14, mea \ ... tuas Hi    opera iustitie in omni {t. 2 : Erfurt, f. 305ra ; facsim., p. 609a} tempore.   non ad tempus ut mali  etiam in adversis  INCOLA. AUGUSTINUS. Hoc iustorum est quibus promissa est eterna patria unde peregrinus non sicut omnes homines sed sicut patres id est iusti et ideo non abscondas absconduntur his qui terrena sapiunt et si ea audiunt et norunt. Mandata per que ab incolatu liberabitur in quibus dilectio precipitur vel sola vel maxime sed quia nihil diligendum diligitur si ipsa dilectio non diligitur ipsius dilectionis dilectionem volens habere proclamat. CONCUPIVIT desiderare nondum ea desiderabat sed fastidio languebat ita amanda est dilectio qua diligenda diliguntur sicut odienda est dilectio qua non diligenda diliguntur concupiscentia est desiderium sed non omnis quia concupiscentia est et eorum que habentur et que non habentur desiderium absentium tantum.  AUGUSTINUS. Videmus ratione quam utiles sunt iustificationes sed infirmitate prepediti aliquando non desideramus prevolat intellectus sequitur nullus vel tardus affectus scimus bonum nec delectat agere et cupimus ut delectet.  AUGUSTINUS. Ecce gradus quibus ad iustificationes pervenitur. Prius enim est ut videatur quam utiles sint et honeste deinde ut earum desiderium concupiscatur postremo ut proficiente lumine atque sanitate delectet earum operatio quarum sola ratio delectabat. Increpasti   ideo quia superbos \  primos homines  quos delectavit eritis sicut dii et per hanc superbiam declinaverunt maledicti   et qui declinant   AMBROSIUS. quasi a directis ad prava a mandatis tuis. divisio.superbos \ maledicti D30 Hi Ω2] superbos maledicti \ D14   INCREPASTI. AUGUSTINUS. Dicens ubi #es non ignorabat sed superbum increpebat quod ad tantam miseriam venisset et tota erumna mortalium hereditaria est increpatio superborum. QUI DECLINANT. Aliud est declinare per superbiam. Aliud non implere per infirmitatem vel ignorantiam.  QUI DECLINANT. AUGUSTINUS. Non illi soli sed omnes eorum exemplo terrentur ne superbiam declinent sed in omni tempore iustitiam diligant ut hic recipiant quod illi in paradiso perdiderunt sed quia superbi nec in tanta increpatione humiliantur orat pro eis. Aufer a me. Aufer   sed quia superbi in tanta increpatione humiliantur orat pro eis chorus martyrum  et quia maledicti qui declinant  AUFER. AMBROSIUS. AUGUSTINUS. Hec martyres qui superbis sunt opprobrio et derisui contemnentibus crucem et totam christianam humilitatem qua sola superbia sanatur que rogant non quasi mala sibi auferri sed quia noxium est illis qui inferunt ut iam et illi conversi martyria ament quod factum est et iam non est illud opprobrio sed honor quia qui talia precabantur illa patiebantur. a me opprobrium et contemptum \  quo contemnor quia   de hac re testimonia tua   grece : martyria  pro his patitur iste exquisivi.   EXQUISIVI. AUGUSTINUS. Non est dignus opprobrio qui testimonia exquisivit illud autem multi inferre volunt : etenim sederunt principes. Etenim   aufer sederunt   machinantes  ex mora  ETENIM SEDERUNT. AUGUSTINUS. More iudiciario loquebantur eidem accusatores quod gravius. principes+ et et Ps-G D30 Hi²] om. Ps-G (ΨB) Hi* ΩS* divisio.principes+ D14² D30² ω1] principes D14 D30 Ω2 adversum me loquebantur \  aperte  sic et demones occulte nocere cogitant  ego servus autem tuus   CASSIODORUS. inter pericula non erat mihi cruciatus sed provectus exercebatur in iustificationibus tuis.   non pro crimine  qui in his cogitat vincit quia ab his trahere laborat per bella inimicus Nam   AUGUSTINUS. sic exercebatur martyria meditatur et amat respiciens ad coronam et inimicos diligit et testimonia tua   martyria meditatio mea est meditatio] om. cacogr. ΩS | est Ps-G (ΦR K² ΨB V D) D30 Ω ω1 Ed1455 Ed1530... Clementina Rusch cum LXX Ps-R] om. Ps-G Cor2 (anti. non interponunt) \   que meditata mitigant dolores et consilium meum  CONSILIUM. AUGUSTINUS. Consilium contra consilium : principum martyres perdere, martyrum : illos acquirere. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 118, 24), CCSL 40, p. 1692.28-30 : « Consilium contra consilium : consilium sedentium principum fuit inuentos martyres perdere; consilium patientium martyrum fuit inimicos perditos inuenire ». iustificationes tue.   AUGUSTINUS. in quibus maximum est diligere inimicos Psalmus 118 (4-ד) Deleth. Deleth] + pauper vel tabule sive ianua D30    timor  DELETH. CASSIODORUS. In quarta littera dicit se corporali necessitate constrictum sed sola Dei pietate salvandum.  AMBROSIUS. Deleth : timor vel nativitas scilicet eorum qui in seculo generantur et sunt caduca ex qua nativitate est timor hoc deplorat homo Dei #actus in terra de celo.  CASSIODORUS. Hic docetur quod lex timentem relabi confortat et ad omnia ei sufficit. Adhesit   ADHESIT. AUGUSTINUS. Quantumcumque aliis proficiat habet tamen mortalis carnis affectum circa hec terrena et ab hac morte quotidie reviviscit. pavimento anima mea \  modo consilium meum iustificationes tue. Modo est ita sed olim  corpori unde mors vel terrenis que sunt calcanda pedibus  caro concupiscit adversus spiritum  terrenis ut hec curet  PAVIMENTO. AUGUSTINUS. In mundo celum est camera terra pavimentum que teritur feriendo ut fiat quasi leve et nitens et solidum pavimentum. Corpus etiam humanum pavimento comparatur eo quod simili nitore levigatur.  sed tu Domine vivifica me   ut in celo sit mens mea secundum {t. 2 : Erfurt, f. 305rb ; facsim., p. 609b} verbum tuum.   promissionem ut sit filius promissionis non elationis. Quod non arroganter petit quia quod per se erat hic confitetur  Christum qui est Verbum Patris Vias meas   nam  VIAS MEAS. AMBROSIUS. Ordo ad iustificationes Dei perveniendi primum peccata sua fateatur unde alibi. Dic tu iniquitates tuas ut iustificeris. Et iterum : Iustus in principio sermonis accusator est sui. Si enim accusaverit se iustus vocem parati accusatoris excludit. Qui solet acerbari peccata et cuiusque exaggerare supplicia obstruit os eius qui ipse de se fuerit ante confessus. Inverecundia enim excusat reum pudor suum accusat auctorem. enuntiavi   AUGUSTINUS. peccata mea confessus sum et exaudisti me \  dimittendo ea doce me iustificationes tuas.   delesti meas doce tuas  ut illas agam non modo sciam  AUGUSTINUS. vere novit qui facit sicut non novit Dominus peccatum id est non fecit  DOCE. AUGUSTINUS. Hoc dicit volens proficere qui iam in illis exercetur.  CASSIODORUS. vel secundum spiritalem intellectum figurativas observantias fac advertere.  et Viam iustificationum tuarum   qui meas damno  VIAM. AMBROSIUS. Prius est discere iustificationes deinde gradus quosdam et ordinem earum quid prius quid post esse debeat peccat enim qui pre postere agit. Nam scire quid facias et ordinem nescire faciendi non est perfecte cognitionis. Ordinis namque ignorantia conturbat negotiorum naturam formamque meritorum. Notis mysteriis et eorum ordine exercebor usu ut qui in palestra ut roboretur. instrue me \  ut intelligam mystica  INSTRUE. AUGUSTINUS. Alii insinua mihi quod ex greco expressius dicitur fac me intelligere viam iustificationum. et exercebor in mirabilibus tuis.   spiritali sensu in mirabilibus que in figuris latent  IN MIRABILIBUS. AUGUSTINUS. Mirabilia Dei vocat iustificationes ipsas. Quarum quedam iustificationes sunt ita mirabiles ut inexperti credant ad eas non posse perveniri unde iste fatigatus addit dormitavit. Dormitavit anima mea   exercebit tamen olim dormitavit et ideo doce  parum vel nihil operans  AUGUSTINUS. refrixit a spe comprehendendi eas  DORMITAVIT. CASSIODORUS. Sed quia petitio dilata est dormitavit ut fessus expectator dormitavit non dormivit quia dormire est obliviosi et secordis dormitari fessi expectatoris.  Dormitatio est que dicitur acedia.  AUGUSTINUS. Dormitavit. Oro ut iustifices contuitu primi periculi quod est necessitas carnis unde me liberasti. Et ideo dixit vivifica me secundum verbum. Oro etiam ut confirmes consideratione alterius scilicet tedii quod per te evasi. pre tedio \  dilationis  sed tu confirma me   ne decidam sed inde ad alia tendam  CONFIRMA. CASSIODORUS. Ut si adhuc differtur firmius #stem meditatione legis tue. in verbis tuis.   que iam teneo Viam iniquitatis amove a me \  AUGUSTINUS. quid enim impedit via iniquitatis. Et quia lex factorum subintravit ut abundaret delictum subdit de lege fidei qua implemus quod per nos non possumus  que a patribus trita que et mihi imminet  VIAM INIQUITATIS. CASSIODORUS. Ut possim confirmari viam iniquitatis amove hoc in hoc seculo necessarium et lege tua mala remove bona indulge. In lege petit misericordiam quia per legem nemo iustificatur sed per fidem Christi. et de et D14 Cor2 (hebr. et anti. neque de neque in sed neque Ieron. neque grecus) ω1 Ps-G] + de Ps-G (ΨB) Hi Ω Ed1455 Clementina Rusch cum Ps-R, + in Ps-G (V D) D30 cum Ps-γ lege tua miserere mei.  DE LEGE TUA. AUGUSTINUS. In lege factorum est Dei iubentis iustitia in lege fidei subvenientis misericordia. Viam   quia iam  ubi currerem  Christum cuius cultum elegit qui est via veritas et vita veritatis elegi \  ut currerem  VIAM VERITATIS. AUGUSTINUS. Cum dixerat de lege tua miserere de beneficiis que consecutus est prescribit ut impetret cetera. Quasi diceret miserere quia viam veritatis elegi. iudicia iudicia D14 D30 Hi ω1 Ps-G] et praem. ΩS tua non sum oblitus.   et  cum currerem Adhesi testimoniis tuis   qui prius pavimento  ADHESI. AUGUSTINUS. Adheret autem testimoniis qui mundo renuntiat qui curam huius vite et tedium spernit qui luxurie studio ac pecunie cupiditate non curvatur. Domine \ noli me confundere.   AUGUSTINUS. sed fac ut quo curro pertendam quo tendo perveniam unde : sic currite ut comprehendatis  NOLI. CASSIODORUS. Non est iste securus sed humiliter petit servari.  et Viam mandatorum tuorum   que est angustia cucurri \ CUCURRI. AMBROSIUS. Ut bonus equus. Habet enim equos suos Christus de quibus propheta : « Ascendisti equos tuos et equitatus tuus salus ». cum dilatasti cor meum.   DILATASTI COR MEUM. AUGUSTINUS. Cordis dilatatio est iustitie delectatio ut non timore sed delectatione agatur quod est donum Dei. Vel dilatatio est scientie latitudo sine qua non potest currere.  AUGUSTINUS. Non currerem nisi dilatasses hic versus exponit quomodo dictum sit elegi non sum oblitus adhesi id est non per me sed tuo dono. Psalmus 118 (5-ה) He He] + Ipsa vel suscipiens. Vox monachorum D30 .   esse quia confortatur iam verum esse precatur  HE. CASSIODORUS. In quinta littera precatur Christo veniente sibi qui veterem tenuit novam legem constitui que semper exquiretur cum tam ardenter desideretur.  AMBROSIUS. He est vel vivo qui est vivit qui vivit vere est loquitur ergo qui vivit in Christo dicens quomodo vivat id est vivere velit. Lex eundi sit mihi via iustificationum ut nusquam divertar ut imperator prescribit militibus viam eundi ut et Dominus filiis Israel in columna ignis et nubis. DA MIHI INTELLECTUM quia non satis est querere nisi intelligas quod requiris.  noli me confundere sed {t. 2 : Erfurt, f. 305va ; facsim., p. 610a} Legem pone mihi Domine viam iustificationum tuarum \  hec lex est via iustificationum  LEGEM. AUGUSTINUS. Non veterem ut olim non subditis sed novam ut filiis Spiritu Sancto scriptam in cordibus ut intelligant et ex amore compleant. Qui invitus facit nollet iuberi et immundus voluntate non est mundus opere veterem etiam vult scire quid habeat utilitatis quare data ut abundaret delictum unde subdit da mihi. et exquiram eam semper.   AUGUSTINUS. habitam exquiret proficiendo quamdiu vivit hic  EXQUIRAM. AUGUSTINUS. Vel semper exquiritur tenendo ut spiritus scrutatur omnia non ut quod nescit inveniat sed quia nihil relinquit quod nesciat. Ita hic semper legem exquirit qui numquam relinquit aliquid de #lege. Da mihi intellectum   ad inquirendum da quia aliter nequit scrutari et scrutabor legem tuam \  AUGUSTINUS. ut ad alta eius perveniam in quibus tota lex pendet et prophete et custodiam illam in toto corde meo.   AUGUSTINUS. id est diligam Deum ex toto corde ex tota anima tota mente et proximum sicut meipsum et quia hoc minus valeo meis viribus deduc Deduc me   quia arta via in semita mandatorum tuorum \  AUGUSTINUS. parum est mihi voluntas mea nisi in eo quod ducas sed quia et ipsa voluntas a te inclina ut plus velim quia ipsam volui.   QUIA IPSAM. CASSIODORUS. Ipsa nova gratia per se placet que deducit ad celum. Inclina cor meum in testimonia tua \ INCLINA COR MEUM. CASSIODORUS. Ostendit per diversas et subtiles minutias omne bonum a Deo tribui et per eum servari et eius gratias semper augeri.  AUGUSTINUS. Inclina cor. Testimoniis aliquid probatur et Deus suas iustificationes et mandata suis testimoniis persuadet et probat scilicet ut gratis colatur quod impedit radix omniu m malorum avaritia. INCLINA inclinati melius vident quam vanitate supini. et non in avaritiam.   ut gratis pro se non pro terrenis ut Iob Averte   et  AUGUSTINUS. hoc magis est in spe quia et inviti sub vanitate nunc oculos meos   quia his visa ambimus vel mysticos oculos mentis dicit  AVERTE. AUGUSTINUS. Precatur quod non hic sed in futuro implebitur cum liberabitur creatura a servitute corruptionis et ipsi veritati adheserit veniens in libertatem glorie filiorum Dei. Vel quia officium non officio sed fine pensatur precatur ut cum aliquid facit oculi interiores qui vident quare fit non videant vanitatem ut propter eam bonum faciat in qua vanitate precipuum locum amor laudis humane habet quam ubique Christus prohibet in evangelio et ad gloriam Dei tantum precipit bona fieri.  Averte. Per oculos peccamus dum conspecta ambimus mors enim intrat per fenestram nostrorum sensuum quod hic notatur. ne videant   vel videam  NE VIDEANT. AUGUSTINUS. Non videt vana qui fixus est in illo qui est super omnia cuius mens sursum est qui vero hec cogitat sub sole vivit ubi vanitas. vanitatem \  AUGUSTINUS. vana seculi Christus vero est veritas que est via in qua petit vivificari quia est et vita  sed in via tua vivifica me.   qui in me morior  et Statue servo tuo eloquium tuum \  AUGUSTINUS. id est da facere quod eloqueris statuitur enim non nisi facienti  STATUE. AUGUSTINUS. Immobiliter ne elabatur ad quod valet timor ubi nec culpa nec desidia quia multi eloquia Dei negligenter suscipiunt et tamquam a fabulis declinant. in timore tuo.   qui permanet in seculum seculi  hic avertit a vanitate  IN TIMORE. AMBROSIUS. Timor sanctus basis est in qua verbum Dei statuitur et ipsum verbum disciplina timoris ne sit zelus Dei sed non secundum scientiam.  AUGUSTINUS. In timore. Non est autem iste timor servilis quo tantum pena timetur sed castus quo timetur offensa aliter enim timet adultera virum aliter casta. Adultera ne veniat casta ne deserat. Amputa {t. 2 : Erfurt, f. 305vb ; facsim., p. 610b} opprobrium meum   peccatum meum  AUGUSTINUS. suum opprobrium dicit quod de aliis suspicatus quia facilius in alio putat quod in se sentit precatur ergo auferri opprobrium quod in se sentit et in aliis suspicatur  AMPUTA OPPROBRIUM. AUGUSTINUS. Hoc de superiori dicitur quia cuius oculus videt vanitatem hoc et de aliis suspicatur ut propter quod bonum agit credat alterum facere quia enim occulta hominum non videntur datus est locus suspicionibus ideo cum Dominus de fine operum precepisset ne iustitiam suam facerent propter laudes hominum vel pecuniam vel etiam victum vel vestitum quia poteramus alios propter hec bona operatos suspicari subdidit nolite iudicare ut non etc. unde et hic dicto : amputa opprobrium meum quod suspicatus sum addit quia iudicia tua iocunda id est vera. Vera enim sunt suavia amatori veritatis sed iudicia hominum de occultis non suavia quia temeraria. Quia autem invidorum est libenter suspicari opprobrium alterius cum nequeunt rodere opus quod eminet ut et diabolus in Iob. Contra hoc caritas est habenda que non emulatur unde subdit concupivi mandata concupivi ex toto corde tota anima tota mente diligere te et proximum et tu non in mea sed in tua iustitia vivifica id est caritate quam cupivi imple.  AMBROSIUS. Aufer peccatum quod suspicatus sum quod melius nosti quam ego ipse unde nihil mihi conscius sum sed non in hoc iustificatus tibi iudici audeo fateri quia iudicia tua dulcia confitenti non severa et quia dulcia iudicia ecce concupivi.  CASSIODORUS. Maximum vitium humanitatis est suspicio que aliter putat quam sit veritas ut de malis bona vel de bonis mala dicamus que ducit in opprobrium aliter putantes quam sit #res quam culpam a se optat amoveri amator veritatis cui placent iudicia Dei cuius verbum verum firma sententia. quod suspicatus sum \  et si non habeo nescio quia iudicia tua iocunda.   ego suspicor tu omnia vere iudicas Ecce concupivi   ut dilector diligentis me mandata tua \  AUGUSTINUS. Que omnia in duobus mandatis caritatis colliguntur. in equitate tua   AUGUSTINUS. Vel iustitia, id est Christo, qui est Deus et quia est homo meus proximus est. vivifica me.   qui in me morior Psalmus 118 (6-ו) Vav Vav] + et ipse vox sacerdotum D30 .   et ipse  VAV. CASSIODORUS. In sexta littera precatur ut salvator veniat qui est misericordia peccatorum vita fidelium ut inimicos confundat et in lege proficiat. CASSIODORUS. Vav et ille id est salvator Christus qui quasi adhuc loquentibus nobis dicit. Ecce assum. Vav ipse id est notabilis Spiritus Sanctus cuius auxilium petit contra hereticos qui ab esse retrahunt. Et veniat super me misericordia tua   AUGUSTINUS. in equitate tua vivifica et veniat Christus hec est iustitia quam dixerat  vel concupivi mandata tua. Et ut ea perficiam veniat super me etc.  AUGUSTINUS. fiat mihi caput Filius  ET VENIAT. Petit ut mandata que concupivit per eius misericordiam faciat.  o Domine \ salutare tuum   Christus secundum eloquium tuum.   promissionem qui totum est gratie Et respondebo exprobrantibus exprobrantibus] exprobantibus D30*    et si erit super me ut protector non conterens  ET RESPONDEBO. AUGUSTINUS. Quod parum est Christum habere in corde nisi in territus confiteatur ore. Corde enim creditur ad iustitiam ore autem confessio fit ad salutem.  CASSIODORUS. Nota nobis non esse tacendum contra malos qui tamen possunt recipere rationem ne videantur superiores. mihi verbum \  de quo vivitur  RESPONDEO EXPROBRANTIBUS MIHI VERBUM. AUGUSTINUS. Vel repondebo verbum exprobrantibus mihi. Sed quodlibet horum dicatur Christum significat ipsum enim nobis exprobrant illi a quibus crucifixus est vel quibus scandalum est vel sultitia quod Verbum caro factum quod in principio erat Verbum apud Deum. Sed si id est quia illud ignorant qui crucem improperant quia divinitas eius ab eis non cognoscitur cuius infirmitas contemnitur in cruce. Melius dicitur : Respondebo Verbum quod erat in principio apud Deum. quia quia] qui D30* speravi   sed quia non ipse est qui loquitur sed Spiritus Dei hoc addit quia speravi. Quasi ideo respondebo quia speravi etc. in sermonibus tuis.   promissis que dicunt nolite cogitare quid loquamini etc. Et ne auferas   quia vero multi urgentibus malis negant subdit de ore meo verbum veritatis   AMBROSIUS. de ore tollitur etiam per malam conscientiam et ab avibus celi et multis modis sed non de corde si ei infixum est usquequaque \  id est semper et si ad tempus ut Petro {t. 2 : Erfurt, f. 306ra ; facsim., p. 611a} quia in iudiciis tuis supersperavi.  ET NE AUFERAS. AUGUSTINUS. Ne auferri sinas respondebo quia speravi in sermonibus id est quia hoc promisisti. Non auferas. QUIA IN IUDICIIS TUIS SUPER SPERAVI. Qui enim supra dixerat. Speravi in sermonibus hic quasi superaugmentum facit dicens supersperavi id est flagella quibus corripis non auferunt spem sed augent. Vel qui premium maius merito et supra quam petimus speratur unde non sunt condigne passiones huius temporis ad futuram gloriam vel metu iudiciorum tuorum quia qui veretur penam custodit gratiam ideo ait et custodiam legem tuam.  DE ORE MEO VERBUM. AMBROSIUS. Manentem enim in peccato a predicationis officio prohibit Dominus dicens : quare tu enarras iustitias meas. In ipsa enim obtumescit facundia si egra sit conscientia. Caveat ergo ne verbis non congruant facta et ne deforment iniquitatis opera magisterium discipline.  USQUEQUAQUE. Non usque valde id est ex toto quia et si aliqui de Ecclesia negant fortes tamen remanent vel eidem reparantur. Et custodiam   ne auferas et si non abstuleris custodiam legem tuam   non precepta legis sed caritatem semper \ in seculum   determinat semper  in presenti  AUGUSTINUS. plenitudo legis caritas que et in hoc seculo et in futuro a sanctis custoditur et in seculum seculi.   in futuro Et ambulabam in latitudine \  caritate que diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum vel latitudinem scientie quam querendo est assecutus  ET AMBULABAM. AUGUSTINUS. Hactenus verba orationis nunc narrantis quasi impetratis omnibus confitetur in laude Dei qualem illum fecit Deus. Nota et coniunctionem inusitatam et quasi inconsequentem non enim ait secundum priora et custodiam et ambulabo vel non ait optative et utinam ambulem sed sic voluit intelligi quod non dixit id est se auditum. Et subdit qualis factus sit quasi diceret lex est hec cum orarem exaudisti me et exauditus ambulabam in caritate in qua tota lex est et ideo dicto et ambulabam in latitudine causam subdit quia mandata tua exquisivi petendo querendo pulsando et Deus dat Spiritum quo caritas diffusa est in cordibus nostris ut inde bene agatur.  CASSIODORUS. Vel ita. Ita modo fiat quia etiam olim ambulabam ne quis modo cepisse putet sed sicut cepi ita modo facere da. IN LATITUDINE. Patulum oportet esse cor quod recipit illum qui celum et terram implet. quia mandata tua exquisivi.  Et loquebar in in D30 Clementina (1592) ω1 Ps-G Rusch] de Hi (in ras. ?) ΩM Clementina (1593 1598*) cum Ps-R testimoniis tuis   grece : martyriis  unde ante reges et presides ducem in in conspectu   etiam regum \  CASSIODORUS. qui poterant terrere et non confundebar.   pro scandalo crucis vel ut cederem  NON CONFUNDEBAR. AMBROSIUS. Suavis est vox que in divinis testimoniis loquebatur. Decora facies que in conspectu regum non confundebatur que non erubescit auctorem que non confunditur de redemptore.  ET LOQUEBAR. AUGUSTINUS. Qui petebat ut responderet verbum exprobratibus et ne tolleretur verbum de ore nunc pro eo certat usque ad mortem. Et meditabar quid loquerer. Et levavi manus operibus quod docebam ostendi ex meditatione boni operis usus venit. Et meditabar in mandatis tuis \  ecce virtus inspectius  cogitando quid loquerer que dilexi. divisio.meditabar... tuis \ D30 ω1] meditabar \... tuis Hi    cur quia ea dilexi  per Spiritum qui datus est mihi Et levavi   operando  actualis virtus manus meas   quia supernum est quod levantur cum pro ipso Deo fiunt opera cum pro terrenis deponuntur manus ad mandata que dilexi \  item causa  ET LEVAVI. Pulcherrimus ordo iste ut primo meditetur post ea operetur ex meditatione namque mandatorum celestium boni operis usus inolescit. et exercebar exercebar Ps-G D14 Rusch Clementina] exercebor Ps-G (Q ΦRGP ΩJ* K ΨB V) D30 Hi Ω ω1 Ed1455 Ed1530 cum Ps-R    frequentando  in utroque cogitandi et operandi delectatione in iustificationibus tuis.  Psalmus 118 (7-ז) Zai Zai] + Oliva vel fornicatio. Vox viri sancti D30 .  huc vel duc te  ZAI. CASSIODORUS. In septima littera de spe promissionum Dei que facit omnia tolerari.  CASSIODORUS. Zai. Huc vel duc te quia hic agit de spe que non est de presentibus sed tantum ad futura tendit. Quasi deceret huc tende huc dirige iter tuum tamquam tui ductor et rector quo vocat te Verbum Dei scilicet ad celestem gratiam et ad eternitatem cum ait : Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis et ego reficiam vos. Memor esto verbi tui servo tuo \  ideo sic et sic ago quia Deo promittente eterna spero et auxilium in tribulatione  cito da quod promisisti  promissionis qua sepe vocas me ad te qui numquam fallis  MEMOR ESTO. AUGUSTINUS. Morali et consueta locutione qua humanus moneatur affectus dicitur. Memor esto. Non enim oblivio cadit in Deum. Sed sicut dicitur penitere Deus quando preter hominum spem res mutat consilio non mutato ita dicitur et oblivisci quando tardat et memor esse cum cito dat hoc tamen Deus facit certa dispositione non deficiente memoria nec obscurata intelligentia nec voluntate mutata.  AMBROSIUS. Memor esto verbi tui. Propositum sancti viri est primum ut sit memor promissionis secundum quam viventi merces debetur. Secundum est ut et in adversis spe consoletur. Tertium ut si impios videt prosperari non ideo declinet a lege Dei sed contagia eorum fugiat. Quartum ut memor sit iudiciorum celestium que quia vera ab Adam in omnibus temporibus consolantur aliter declinaret a lege. Mali timent iudicia humana nedum divina sed boni desiderant. Quintum est dolere alienam culpam non suam contumeliam immo et pro eis orat. Sextum est quod cantabiles sunt ei iustificationes. Septimum est quod non solum die sed et nocte id est omni tempore laudibus Dei intendit. Nocte Iudas prodidit Petrus negavit. Illo ergo tempore magis instandum.  SERVO TUO. AMBROSIUS. Cuius oculi in manus Domini verecunde se dignum ostendit. Quasi non usurpative spero et peto servus sum expecto alimentum a Domino miles sum exigo ab imperatore stipendium in quo mihi spem dedisti.   quia promisisti sperare fecisti eterna et presentia despicere Hec me consolata est in {t. 2 : Erfurt, f. 306rb ; facsim., p. 611b} humilitate mea \  spes que humilibus convenit que verbo tuo mihi obvenit  HEC ME CONSOLATA. AMBROSIUS. Quisque enim meliora sperat numquam levioribus frangitur humiliatur enim anima nostra dum traditur temptationi duris examinando laboribus ut luctetur et certet congressum contrarie potestatis experiens. Sed in his temptationibus vivificatur alloquio Dei.  HUMILITATE. AUGUSTINUS. Quam sibi facit confidendo peccata et quam sustinet ab alio vel quod proiectus in mortem peccato Ade. quia eloquium tuum vivificavit me.   CASSIODORUS. promissio tanti iudicis firmat animum et vivificat afflictum  tempore temptationis de verbo Dei vivitur quo eterna promittuntur Superbi inique agebant   quos nec mortalitas ista domuit  SUPERBI. AMBROSIUS. Superbia a Dei cepit iniuria cum quam spiritaliter congressus est Dominus. usquequaque \  valde  magna vis mali in superbis  AUGUSTINUS. Superbi id est persecutores prosequitur humilitatem. USQUEQUAQUE valde non satis est quod impii nisi et impios faciant. a lege autem tua   ita superbi instabant sed frustra quia non declinavi.   quod cogebant superbi  sed Memor fui   non declinavi iudiciorum tuorum   AUGUSTINUS. que in vasa ire  que semper vera  MEMOR FUI. CASSIODORUS. Metus penarum revocat a malis. VEL IUDICORUM TUORUM que a domo tua in primo iusto ceperunt. a seculo Domine \  ex quo homo cepit et consolatus sum.   AUGUSTINUS. quia per hec quoque ostendit divitias glorie in vasa misericordie  A SECULO. CASSIODORUS. Ex quo mundus cepit administrari quod convenit dicere generali iusto. ET CONSOLATUS SUM. AUGUSTINUS. quia numquam vidi iustos deseri.  ET CONSOLATUS. Alii hortatus sum id est exhortationem accepi intelligens eum castigare quos amat. Defectio tenuit me \  vel tedium quia cum his conversatur donec arca ventiletur  AUGUSTINUS. in me consolatus sed pro peccatoribus dolere deficit tauta est pietas pro peccatoribus pro Ps-G (I M K ΨB* V D edd.) Hi² D30 Ω ω1 Rusch cum Ps-Med] pre Ps-G (R F L Q Φ U ΩJ ΨB²) Hi* cum Ps-R    AUGUSTINUS. Plus gravat sanctum culpa tyrannorum quam sua pena derelinquentibus legem tuam.   quamvis hoc tamen Cantabiles mihi   AMBROSIUS. hoc per misericordiam medicantis Samaritani  CANTABILES. CASSIODORUS. Cantus relevat labores et tollit tedium.  AMBROSIUS. Cantabiles. Ideo omnia predicta mihi quia cantabiles assidue tractando sine cura terrenorum ideo dicit in loco peregrinationis.  CANTABILES etc. MEMOR FUI etc. AUGUSTINUS. Possunt autem isti duo versus ad singulas partes unius superioris aptari ut ad hoc quod ait memor fui iudiciorum referatur tedium vel defectio tenuit me. Ad illud vero quod ait consolatus sum referatur. Cantabiles mihi erant etc. erant iustificationes tue \ in loco peregrinationis mee.   in hac misera vita  quo eiectus de paradiso hec est illa humilitas de qua supra dixit  et Memor fui nocte nocte Ps-G (W ΨB* V D) D14 D30 Hi ΩS ω1 Ed1455 Ed1530... Clementina] in nocte Cor2 (hebr. et ant. et Ieron. et grecus) ΩM Ps-G Rusch *   non solum in die quasi omni tempore  NOCTE. AUGUSTINUS. Nox est de mortalitate et superborum iniquitate et tedio peccatorum et loco peregrinationis.  AUGUSTINUS. Nocte in presenti erumna undecumque sit ibi magis quam in prosperis gratie sunt agende et magis Deo adherendum est non est enim magnum si hoc agas in prosperis. nominis tui Domine \  ut qui gloriatur in Domino glorietur et custodivi   sic  ideo memor quia ex Deo est quod custodivi legem tuam  aliter non memor legem tuam.   quam non custodisset si in sua virtute confideret  quia Hec   AUGUSTINUS. nox in qua multe temptationes oriuntur. facta est mihi \  id est pro me ut prodesset ut sic discam non superbire quo vitio cecidit homo in hanc noctem unde et post « Bonum mihi quod humiliasti me ut discam iustificationes tuas ». Sed quare hoc ? Quia iustificationes tuas non meas exquisivi iustificatus gratis per gratiam  HEC FACTA. AUGUSTINUS. Hec feminine apud grecos dicitur apud quos lex masculini est et ita constat non dici hec lex sed hec nox in qua bestie exeunt et querunt a Deo escam in qua Satanas petivit apostolos cribrare sicut triticum.  AUGUSTINUS. Vel hec quasi hoc femininum pro neutro ut et ibi « Unam petii a Domino » quod usitatius diceretur per neutrum ut hoc scilicet quod « Memor fui et custodivi legem tuam » id est quod custodivi legem n ; non per me feci sed factum est mihi a te quia iustificationes tuas non meas exquisivi. quia iustificationes tuas exquisivi.  Psalmus 118 (8-ח) Heth Heth] Eth. Vita vox doctorum D30 .   pavor  HETH. CASSIODORUS. In octava littera faciem Domini videre optat quia mandatis est obsecutus.  CASSIODORUS. heth : pavor. Et intelligitur non pavor recidendi sed sollicitudo aquirendi illud bonum quod sperat quod quia in octava resurrectionis prestabitur ideo octavus iste octonarius ponitur. {t. 2 : Erfurt, f. 306va ; facsim., p. 612a} Portio mea Domine Domine Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D14 D30 ΩD ω1 Rusch cum Ps-R ; cf. Corpus antiphonalium officii officii (n° 4316)] Dominus Ps-G (R F I L) :   quia  AMBROSIUS. Nihil mundi vel vitii amans hoc dicit Levi qui non est sors inter fratres id est assumptus ut mihi sit advocatus et ad Deum precator.  ideo dixi custodire legem tuam.  Deprecatus sum faciem tuam   maiestatem divinitatis in toto corde meo \ miserere mei secundum eloquium tuum.   quo promittis sanctis visionem deitatis  promissionem tuam cuius filius sum  FACIEM. CASSIODORUS. Vel Christum quem desiderabat aspicere et precatur misericordiam primi adventus impleri sicut per prophetas promissum est. Vel faciem petit videre in futura resurrectione non hic unde non videbit me homo et vivet sed quia peccator est petit ut per misericordiam habeat quod meritis non potest. Secundum eloquium quo promittit sanctis visionem deitatis.  quia Cogitavi vias meas \  priores malas vel futuras precogitavi quid agendum et quomodo et quid non unde paratus sum et converti converti Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D30 ΩD ω1 Rusch cum Ps-R] avertisti Ps-G (F I L) pedes meos in testimonia tua.   que non sinunt errare  COGITAVI. AUGUSTINUS. Dixi custodire legem ideo cogitavi que essent vie mee et habita visione converti hic est ordo conversionis.  PORTIO. AUGUSTINUS. A parte unde alii habent pars alii hoc alii illud eligunt unde vivant pars mea Deus unde semper vivam. Vel de presenti particeps eius sum ei adherendo per hoc pars mea quia dixi custodire sed quia non custodio nisi Spiritus adiuvet quem littera occidit. deprecatus sum. Fides impetrat quod lex imperat hoc modo sum precatus miserere mei secundum eloquium et quasi auditus et adiutus. cogitavi vias meas et converti a viis meis que male. In testimonia tua denique hoc beneficio gratie impetrato. Paratus sum   CASSIODORUS. deliberavi pro mandatis pati et ideo non turbatus improvisa turbant integre custodit qui adversa non metuit et non sum turbatus \ ut custodiam mandata tua.   PARATUS SUM et tam paratus quod funes id est impedimenta inimicorum spiritalium vel carnalium peccata sunt quasi longa restis quam trahunt qui implicare sanctos volunt sed non possunt eos qui legis non sunt obliti unde subdit. Et legem tuam non sum oblitus sed media nocte id est graviore tribulatione non deiciebar sed surgebam ad fortius confitendum sciens quia et hoc quod funes circumplectuntur iusto iudicio Dei est quod incipit a domo eius. Quia vero hec fiunt gratia Dei per Christum vox ipsius hic suis adiungitur ad caput enim hoc proprie pertinet. particeps : ut ad Hebreos qui sanctificat et qui sanctificatur ex uno sunt omnes et ipse communicavit eisdem. Non enim essemus participes eius deitatis nisi esset ipse nostre mortalitatis. Per hanc eius participationem datur nobis gratia ut caste timeamus et custodiamus mandata et quia per hoc quod particeps est fratrum multum fructum fecit granum frumenti. Ideo de ipso fructu subdit. misericordia tua plena est terra quia impius iustificatur in cuius gratie scientia ut proficiatur adiungit et iustificationes tuas doce me.  NON SUM TURBATUS. CASSIODORUS. Etsi funes peccatorum circumplexi etc. tot laquei quot peccata hoc secundum corpus sed animus reluctans legem non obliviscitur. Funes peccatorum circumplexi sunt me \  carne servio legi peccati mente legi Dei et legem tuam non sum oblitus.   sic potest teneri Dominus Media nocte   inhians in illud bonum quod est super iudicia iustificationis tue quod non possunt mereri flagella quibus iustificas  CASSIODORUS. et nocte orandum est ne somnolentus capiatur tunc fervet carnis illecebra tunc temptator illudit surgebam ad confitendum tibi \  gratie agende sunt pro omnibus que nobis accidunt super iudicia iustificationis tue.   MEDIA NOCTE. CASSIODORUS. Quo tempore primogenita Egypti percussa sunt quando etiam sponsus venturus est ideo surgit tunc ne inter fatuas remaneat ad confitendum laudandum de iudiciis iustitie.  Media nocte. Tunc spiritales nequitie omne nefas suadere contendunt quando nullus culpe arbiter nullus criminis conscius nullus potest esse testis erroris. Tunc varias disceptationes pectori dormientis infundunt.  AMBROSIUS. Providendum est ergo ut eo tempore quo potes vincere nequaquam vincendi tempus amittas. Surge ergo ad precandum Deum ea hora qua temptator consuevit irruere qua solet adversus temptationes graves remedium venire celeste. Particeps   ut breviter superiora concludam ego sum   CASSIODORUS. membrum particeps est totius corporis omnium timentium {t. 2 : Erfurt, f. 306vb ; facsim., p. 612b} te \  corde  qui timet custodit  PARTICEPS SUM. CASSIODORUS. Et cum talis non superbio sed particeps omnium et hoc totum tua est misericordia sicut omnia quia o Domine terra est plena misericordia tua.  OMNIUM TIMENTIUM. CASSIODORUS. Ita portio Dominus ut particeps sit no unius sed omnium Ecclesiarum tanta virtus unitatis cum sit particeps Christi humiliter dicitur particeps famulorum quod est et Christi esse participem unde apostolus. Participes Christi facti sumus.  TIMENTIUM. AUGUSTINUS. Inter rudes humiliter se constituit qui tamen non otiosi unde subdit et custodientium. et custodientium   opere mandata tua.  Misericordia tua Domine tua Domine Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D30 ΩD ω1 Rusch cum Ps-R] Domini Ps-G    solem suum oriri facit super bonos et malos plena est terra \ iustificationes tuas   quia ego particeps et omne bonum a te ergo  quia terra plena ideo  PLENA. AUGUSTINUS. Quia fidem ubique dilatavit. DOCE iam custodisse dixit sed et hic petit amplius doceri. doce me.   quia semper querende ad provectum numquam est bone rei satietas Psalmus 118 (9-ט) Teth Teth] + bonum. Vox sanctorum D30 .   TETH. CASSIODORUS. In nona littera gratias agit de humiliatione et patientia sua per quam venit ad iustitiam.  CASSIODORUS. AMBROSIUS. Bonum vel exclusio quia hic de patientia que excludit tristitiam de adversis et facit bonum et iocundum pati. Bonitatem fecisti   vel iocunditatem  vel suavitatem  AUGUSTINUS. ut bonum delectet faciendo filium qui servus fuit cum servo tuo   quod modo qui prius cum liberto amare egesti Domine Domine Ps-G Hi D30 Rusch] + vivificame D14 cum Ps-δ : secundum   nihil vere iocundum nisi secundum eloquium verbum tuum.   promissum Bonitatem   augeri petit  caritatem inspira et disciplinam   patientiam da et scientiam   mentem illumina doce me \  illa facere hec scire  BONITATEM DOCE. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Hanc docet cum caritatem inspirat ut non ex timore operetur sed ex amore et sit ei boni delectatio. ET DISCIPLINAM id est adeo sit dulcedo boni ut amore Dei vel proximi quaslibet feram passiones. ET SCIENTIAM cum tanta est caritas ut tribulatione non possit extingui tunc scientia que ante inflarat utilis est qua sibiipsi homo innotescit quid meruit et accepit quid possit vel non. DOCE. Non est docere sed dicere ubi nemo discit et ideo Deus quando vult docere prius dat intellectum sine quo nemo disceret unde dicitur. Et aperuit eis sensum docet ergo bonitatem inspirat delectationem emendatoriam docet disciplinam temperando tribulationem docet scientiam insinuando cognitionem docet etiam et scire scienda aperiendo veritatem et facere facienda inspirando suavitatem.  DOCE IUSTIFICATIONES. AMBROSIUS. Quia iam bonitatem fecisti vel iustificationes quas iocundasti aliis iocunda et mihi ne fatiger. quia mandatis mandatis Ps-G D14 D30 ω1 Rusch] in praem. Ps-G (I D) Hi Ω Ed1455 cum Ps-R tuis credidi.  MANDASTI TUIS CREDIDI. AMBROSIUS. Qui credit mandatis scientiam eorum que in mandatis docentur potest habere. Ecce per fidem scientia que est vera cognitio eorum que sunt unde Salomon Deus mihi dedit eorum que sunt cognitionem veram per scientiam assumitur disciplina que et si sit amara carni debet tamen esse iocunda menti quia suavis est Dominus unde : « Tollite iugum meum quia leve et onus meum quia suave ».  AUGUSTINUS. Quia mandatis tuis credidi. Mandatis convenit obedire promissis credere sed ait mandatis #credidi scilicet quod tu illa mandaveris non aliquis homo licet per hominem. Et est sensus : fides qua credidi ista tua esse mandata impetret gratiam qua faciam ista que tu mandas hominis non est sed Dei mandare et unde fiat dare.  sed Priusquam   fecisti iam bonitatem et item doce ad quod prodest humiliatio correctionis et discipline quam peto humiliarer   AUGUSTINUS. in Adam in quo omnis homo vitiatus et vanitati subiectus quod potest experiri ut deiecta superbia diligatur obedientia et pereat non reditura miseria ego deliqui \ propterea eloquium tuum custodivi.   ne rursus humiliter ecce humiliatio est correctio  CUSTODIVI. AUGUSTINUS. Et tu bonus id est suavis in tua suavitate vere vult facere iustificationes quando eas in eius suavitate vult discere. Bonus es tu \ et in bonitate tua doce me iustificationes tuas.   BONUS. AMBROSIUS. Laudet iudicem ut impetret bonus proprie in se et ex se. Et bonus quia dat bona data petentibus se. INFIRMUS ergo homo non vult acerbitate legis indicari sed bonitate Dei ut et si acrioribus opus est moderate fiat et mitiget Deus vim doloris. Iustificatio est opus iustitie quod melius docemur in evangelii bonitate quam in legis severitate ibi damnatio hic remissio. {t. 2 : Erfurt, f. 307ra ; facsim., p. 613a} Multiplicata est   vi est numero  MULTIPLICATA. CASSIODORUS. Quasi doce quia adhuc colluctatio ubi ostendam re quod didici. Et hos est : multiplicata est. super me iniquitas superborum \  quos humiliatio nondum humiliavit ego autem   in me tamen non refrixit caritas qui in suavitate didici iustificationes in toto corde meo meo Ps-G (I Q² W ΦP U K² ΨB² V* D*) D14 D30* Hi* ΩS ω1 Ed1455 Rusch Clementina cum Ps-R] om. D30² (in ras.) Hi² Ps-G scrutabor   vel : scrutabar  TOTO. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Ut tantum heream mandatis quantum illi volunt seducere.  SCRUTABOR. AUGUSTINUS. Ad hoc enim scrutatur ut cognita faciat et faciendum perfectius cognoscat. mandata tua.   sicut amans  et etiam Coagulatum est   per invidiam et superbiam  AMBROSIUS. induratum vitio accessit sicut lac cor eorum \  superborum  SICUT LAC. AMBROSIUS. Quod natura sui speciosum ac sincerum sed corruptione coacescit. Sic humani cordis et mentis natura sincera est et perspicua priusquam vitiorum commixtione coacescat. ego vero   AUGUSTINUS. hoc opponit duritie illorum legem tuam meditatus sum.   EGO VERO LEGEM. AUGUSTINUS. Contra obstinationem eorum refrigerium est meditatio legis. Bonum   ergo mihi quia humiliasti me \  AMBROSIUS. id est diversis temptationibus exercuisti  penam convertisti in eruditionem unde apostolus : placeo mihi in infirmitatibus meis ut discam   facere iustificationes tuas.   opera iustitie Bonum mihi lex oris tui \  sed quia hoc non fit nisi per humiliationem et dilectionem ubi suavitas sequitur bonum mihi lex  BONUM MIHI LEX ORIS. CASSIODORUS. Hic frequenter iterat bonum quia semper magis dulcescit. Quasi bona est humiliatio quia bonum quod inde acquiritur. BONUM LEX ORIS TUI lex evangelium.  ORE. Christi prolatum. super millia auri et argenti.  amplius diligit caritas legem Dei quam cupiditas millia auri et argenti  SUPER MILLIA. Dicit infinite quia bonitas comparationem similem non poterat invenire hoc premisit ut comparatio auri et argenti vilesceret que sunt precipua cupidis. Psalmus 118 (10-י) Ioth I.] + Scientia vel principium. Vox propositorum et confessorum ac virginum D30 .   IOTH. CASSIODORUS. In decima littera intellectum petit mandatorum ut vera vita fruatur.  Ioth : confessio vel desolatio quod convenit citius enim confitentur desolati in adversis in secundis solet homo extolli.  Ioth : scientia vel principium quia hic docetur homo creatus impassibilis et immortalis et in plenitudine scientia ad quam bonus homo desiderat reverti cuius in hac vita initium habet intellectum. Manus tue fecerunt me   operatio tua me moveat que in homine est egredia  animam ad imaginem et similitudinem tuam  MANUS TUE. AUGUSTINUS. Virtus operationis pluraliter virtus et sapientia quod utrumque Christus est. Vel manus Dei Filius et Spiritus qui cooperantur.  AMBROSIUS. Manus tue. Pretiosum opus homo dixit et facta sunt cetera. Hominem vero manibus figuravit quasi studiosius operans de quo et specialis hortatus precessit. Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram quasi hic laboret Deus tu studiosa operatio in hoc notetur. Tanta denique est hominis dignitas quod homo legitur sedere ad dexteram Dei non angelus qui et ab angelis honoratur unigenitus imago Dei homo non sed ad imaginem habens aliquid de imagine secundum hoc immateriale secundum quod plasmatus de materia pulvere. et me et] et ω1 (in ras.#) tantum plasmaverunt me \  vel finxerunt  corpus  AMBROSIUS. in Adam fecit omnes vel in singulorum generatione omnes facit  tu da mihi   ab alio non quero intellectum   AUGUSTINUS. et si omnibus intellectus per naturam tamen peccando deformatus quotidie renovatur  DA MIHI INTELLECTUM. AUGUSTINUS. Qui fecisti refice intellectum da purum ut discam mandata si non possum deitatem. AMBROSIUS. Ipse solus dat et si aliquando ministro angelo ut Danieli cui dixit angelus veni intellectum tibi dare. Ita enim dicitur angelus intellectum dare homini ut quisquam dicitur lumen dare domui cui fenestram facit cum eam sua luce non penetret et illustret.  AUGUSTINUS. Da mihi intellectum. Ut magis serenentur oculi interiores. Fide corda mundantur quia licet nemo possit credere in Deum nisi aliquid intelligat cum fides sit ex auditu predicationis tamen fide sanatur ut ampliora intelligat. Alia sunt enim que nisi intelligamus non credimus alia que nisi credamus non intelligimus vide quam late intelligenda sunt mandata ad que petit intellectum qui iam custodivit ea. ut ut Ps-G (R M Q* W ΦP U ΩJ² ΨB V D) D30 Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530... cum Ps-R] et Clementina Ps-G discam mandata tua. discam mandata usque intellectum et sciam (Ps. 118, 73-125 cum glossa)] defecit Lunel   Qui timent te   da intellectum quia si dederis omnes  AUGUSTINUS. in presenti timor ubi temptatio letari autem in futuro et videre  QUI TIMENT. AUGUSTINUS. Omnes letantur sed uni datur quod petit et clemens Deus libenter facit quod omnes delectet vel angeli letantur de hominibus si sperant in verbis Dei. Considerans autem Ecclesia que adhuc timet huius vite miseriam et quod caro cupit contra spiritum cognovi inquit quia equitas iudicia tua. Summa equitas est ut qui per superbiam delinquunt humilitate purgentur.  AMBROSIUS. Qui timent. Timentes vident iustum et letantur. Aliis invisus est iustus et gravis ad videndum. Virtus est in oculis ictarus visus prodest ictericis. Prius videns lupus vocem aufert basiliscus si prior videt occidit si prius videtur occiditur que ergo virtus in oculis iusti qui cum fide videtur qui cum imago Dei ab omnibus honoratur. Est ergo insitum bonis ut virtutes suas in aliis ament perfectoribus ergo iusti aspectus letitia est plerisque vero correctionis admonitio. Sed quomodo non in vestimento non in vultu tantum sed intus videat non enim illum videt nisi eius viderit mentem nisi eius intenderit sermonem tunc ergo letabitur cum ista cognoverit. videbunt me   intus non extra tantum et letabuntur \ quia   ideo in verba {t. 2 : Erfurt, f. 307rb ; facsim., p. 613b} tua verba tua D14 Hi ω1 Rusch Ps-G] verbo tuo D30 tantum   in ea que promisisti ut sim Filius promissionis supersperavi.   ex dato intellectu  SUPERSPERAVI. AUGUSTINUS. Quia Deus potest facere supra quam intelligitur parum est ea sperare que non intelligimus vel petimus sed debemus supersperare vel de angelis intellige qui letantur de hominibus si sperant in verbis Dei. Cognovi   ideo da intellectum quia vel ideo opus est intellectu  COGNOVI. AMBROSIUS. Fides timentis est agnitio sapientis qui enim timet rationem non querit. Ubi fides non statim cognitio ubi cognitio fides precedit. Ita ergo perfecte cognovits iste ut humiliaretur in veritate quod est ad salutem humiliari. Sciebat enim prospera vel adversa ad temptandum data. Domine quia equitas   iusta est animadversio Ade  quia per labores premia iudicia tua \  in omnibus que fiunt et   et ideo in veritate tua in veritate tua Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ω1 Rusch cum Ps-R] veritate Ps-G    iusto iudicio humiliasti me.   AMBROSIUS. erectus non videt vera iudicia  ut bene feram prospera vel adversa  in mortem  sed nunc Fiat misericordia tua  FIAT MISERICORDIA. AUGUSTINUS. Veritas humiliavit in mortem misericordia instaurat ad vitam promittente hoc Deo. ut consoletur me \  regeneratio fides spes caritas solacio sunt in hac miseria non gaudia beatorum  UT CONSOLETUR. AMBROSIUS. In labore profectus non finem sed verbum consolationis petit ut bene ferat.  CASSIODORUS. Ut consoletur non petit auferri erumnas que sunt ad purgationem sed consolari. secundum eloquium tuum servo tuo.   secundum quod promisisti servo  sed post hoc et per hec  in futuro Veniant mihi miserationes tue et vivam \  vere  quo merito  VENIANT. AUGUSTINUS. Exprimit quid per misericordiam detur vita eterna que sola est vita sine additamento. quia lex tua meditatio mea est.   cogitatio amantis ut per dilectionem operetur ne frigescat iniquitate superborum  sed Confundantur superbi   id est pudeat eos quia iniuste   sine iudicio iniquitatem fecerunt in me \ ego autem   ecce quod dixit meditatio mea est exercebor   vel <exerce>bar in mandatis tuis.   ut benefaciam etiam inimicis  remedium contra bacchantes Convertantur mihi   AUGUSTINUS. hoc proprie caput nostrum id est Christus dicit  CONVERTANTUR. CASSIODORUS. Superbi confundantur incipientes convertantur. timentes te \ et qui   CASSIODORUS. quos iam lectio imbuit et si nondum operatio noverunt testimonia tua.   AUGUSTINUS. de Christo per prophetas predicta et in eo monstrata per miracula Fiat   quod ut impetrem fiat cor meum immaculatum \  AUGUSTINUS. Donata regeneratione adiuta confessione fusa oratione hoc fit  FIAT MISERICORDIA. CASSIODORUS. Post omnia non audet dicere quod sit sed petit fieri immaculatus in iustificationibus tuis   non in viribus meis ut non confundar.   UT NON CONFUNDAR. Confundantur superbi ad corectionem, ego autem non ad penam. Psalmus 118 (11-ך) Caph C.] + Manus. Vox penitentium hominum D30 .   Incutus = Rusch, om. Tr511 P1060  CAPH. CASSIODORUS. In undecima littera peregrinus huius mundi adventum Domini nimis nimis P106 Rusch] om. Tr511 desiderat dicens quanta tulerat a superbis petens ut in mandatis Dei perseveret. = Rusch ; sine auctor. nec lem. : Tr511 P106 ; defecit Lunel | perseveret] + quod apostoli desiderantes dicunt : Domine si in tempore hoc restitues regnum Israel? P106  CASSIODORUS. Caph. Incurvatus quia, fessus longa militia, cupit cupit] + et P106 dissolvi et reverti ad principium cuius ante ante] modo Tr511 P106 meminit, sed tamen non recusat laborem Cf. sententia « Cupio dissolvi et esse cum Christo » ex Phil. 1, 23-24 : « Coarctor autem e duobus : desiderium habens dissolvi et esse cum Christo, multo magis melius | permanere autem in carne, necessarium propter vos », ut ref. Augustinus, Ambrosius, Hieronymus et passim ; cf. Sabatier, t. 3, p. 815.. « Veniant miserationes miserationes] mihi m. tue P106 et vivam » Ps. 118, 77 : « Veniant mihi miserationes tue et vivam quia lex tua meditatio mea est ». quia defecit in salutari defecit in salutari Rusch cum Ps-R] … salutare tuum Tr511 cum Ps-G, quia d. P106 . = Rusch ; sine auctor. : Tr511 P106 {t. 2 : Erfurt, f. 307va ; facsim., p. 614a} Defecit   a se = Tr511, f. 163r ; P106, f. 168r  ab animalitatis sue appetitu tendens = Rusch; om. Tr511, P106  id est lassata est diutina expectatione = Tr511, P106, Rusch | diutina expectatione Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106  ecce curvatio humilitatis = P106, f. 168r; Rusch | curvatio] incurvatio P106  tendens = Tr511 ; om. P106 Rusch in salutari tuo salutari tuo Ps-G (M* Q W U ΨB ) Rusch Ed1530 cum Ps-R] salutare tuum Ps-G Tr511 D14 D30 ω1 anima mea \  practicus ostenditur = Tr511 P106 Rusch ; defecit Lunel |ostenditur] om. Tr511 P106  et fit spiritus unus cum Deo quoniam qui adheret Deo unus spiritus est cum eo = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | unus cum… cum eo] om. Tr511 P106   {t. 2 : Erfurt, f. 307va ; facsim., p. 614a} DEFECIT IN SALUTARI. AUGUSTINUS. Defectus simpliciter solet accipi simpliciter – s. a.] inv. Tr511 in malo sicut profectus in bono nisi addatur in quid ut cum dicitur cum dicitur] om. Tr511 proficiunt proficiunt] proficiant P106 in peius et hoc in salutari non a salutari hoc in salutari non a salutari Rusch] in salutare P106, hic in salutare Tr511 . Talis defectus indicat nimium desiderium boni nondum adepti ut Simeon et antiqui iusti Christum desideraverunt C. d. Tr511 Rusch] inv. P106 | desideraverunt] + et nunc omnes iusti venturum Tr511 P106 . = sine lem. et autor. : P106, f. 168r, Tr511, f. 163rv ; defecit Lunel  Unde sunt ille septem sacramentales antiphone ante Natale, scilicet « O Adonai », « O radix » etc. que omnes secundi toni sunt quia ille invocatur qui est Deus et homo Corpus antiphonalium officii (n° 4081, 3988 : O Adonai, 4075 : O radix, 4010, 4050, 4078, 4025 : antiphonae maiores ante Natale).. Et sunt septem quia in eo septiformis gratie plenitudo est. Et nunc omnes iusti secundo venturum desiderant. = Rusch Magna Glossatura; om. P106, Tr511 K7; defecit Lunel = Petrus Lombardus, In Ps. 118, 81, PL 191, 1084B : « Unde sunt illae sacramentales septem antiphonae, ante natale, O Adonai, O radix David etc. quibus Salvatoris adventus petitur, quae omnes secundi toni sunt, quia ille invocatur, qui est Deus et homo. Et sunt septem, quia in eo septiformis gratiae plenitudo est. Et nunc omnes iusti eumdem venturum desiderant ». Non inveni in Glossa Giliberti (Tr815, f. 178r-179r).  in salutare : hebraice : Iesum, et ne dubites addit in verbum, id est Filium, vel in verbum, id est promissum, supersperavi. Hec spes facit per patientiam facit - per patientiam] inv. P106 expectare quod non videtur. = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel in verbum tuum   Filium = Rusch ; om. Tr511 ; defecit Lunel  promissum = Rusch ; om. Tr511 ; defecit Lunel supersperavi.   supersperavi quia plus futurum est quam dici potest potest Tr511 Rusch] possit P106 . anima et oculi qui interius interius Tr511 Rusch] intus P106 loqui possunt cum Deo. Item non ex infirmitate sed fortitudine desiderii defecerunt in eloquium, id est promissum, dicentes : vox eorum est gemitus et oratio ; dum autem ardent spiritalia desideria frigescunt carnalia. Unde subdit : quia factus sum sicut uter in pruina. Uter est caro huius mortis, pruina celeste beneficium quo quasi gelu concupiscentia carnis torpet et contrahitur. = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel  AMBROSIUS. Et sic iustificationes a memoria non labuntur dum aliunde non cogitatur quia torpet cupiditas, fervet caritas quia quia] vero Tr511 P106 scit temptationes non finiendas ante finem finem Tr511 Rusch] faciem P106 seculi ;de ipso querit quando fiet ultio de persequentibus, id est diabolo, cum ministris. Sed cur de eo querit de eo-q.] inv. Tr511 cum dicatur Act. 1, 7 : « Dixit autem eis : Non est vestrum nosse tempora vel momenta que Pater posuit in sua potestate ». : « Non est vestrum scire tempora ». Prophetat autem hic illam interrogationem apostolorum futuram in qua hec prophetia impleta est. = Rusch ; sine auct. : Tr511 P106 ; defecit Lunel Defecerunt   a contuitu temporalium tendentes = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | tendentes Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106  AMBROSIUS. iam theoricus demonstratur = Rusch ; sine autor. : Tr511 P106; defecit Lunel | demonstratur Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 oculi mei  AUGUSTINUS. quibus prophete dicuntur videntes = Rusch ; sine autor. : Tr511 P106; defecit Lunel  OCULI. AUGUSTINUS. Duo sunt oculi : mysticus acutior, moralis dulcior ; non est otiosus qui verbo Dei tantum studet t. s.] inv. Tr511 nec pluris est qui extra operatur quam qui studium cognoscende divinitatis exercet. Ipsa etiam sapientia maximum opus est et antefertur Maria que audiebat Marthe que operabatur. = Rusch ; sine autor. nec lem. : Tr511 P106 ; defecit Lunel | que audiebat Marthe que operabatur Rusch Magna Glossatura?] Marthe Tr511 P106 in eloquium tuum \ dicentes quando consolaberis me ?   quasi moras patior quod fit ut res dilata dulcior veniat = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel  Ideo consolare = P106 ; om. Tr511 Rusch; defecit Lunel Quia factus sum sicut uter   AMBROSIUS. Uter est qui castigat corpus qui ut pellis mortui non sentit frigus peccati qui non frangitur necessitatibus qui mollis est impiis anime = Rusch ; sine autor. : Tr511 P106 ; defecit Lunel | qui] quia Tr511 in pruina \  vel nive = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | nive] lac. Tr511  Vel Vel] om. Tr511 P106 ideo desidero hoc quia factus : comparatione futuri, sicut uter : nulli liquori idoneus, et tamen iustificationes iustificationes P106 Rusch] + tuas e. Tr511 . Vel inter malos commissa retinens. = Rusch Magna Glossatura; om. Tr511 P106 ; defecit Lunel  PRUINA. Peccata seculi que uter non sentit. = Tr511 P106 Rusch |que uter… sentit P106 Rusch] om. Tr511  Vel per pruinam intelliguntur mali qui non fervent caritate sed algent infidelitate. Et est : ideo consolare. Quia factus etc. = Tr511 Rusch; om. P106 ; defecit Lunel = Petrus Lombardus, In Ps. 118, 83, PL 191, 1086A.  IN PRUINA. AMBROSIUS. Hec carnis ardorem pellendo refrigerat non adurit fecundat sata non internecat. Ideoque forte in transformatione cum Dominus gloriam resurrectionis demonstraret in monte vestimenta eius facta sunt alba sicut nix quia non ipse solus erit alienus a contagione peccati. Sed et quicumque resuscitatur congelatis cupiditatibus resurget frigidus. Unde : « In resurrectione neque nubent neque nubentur » etc. Boni ergo sunt utres frigidi in gelicidio constricti pruinis non libidinis calore soluti. = Rusch ; defecit Lunel | In pruina… soluti] In pruina. Unde in resurrectione vestimenta sicut nix quia quicumque resuscitavit congelatis cupiditatibus resurget frigidus; unde neque nubent neque nubentur Tr511 P106 = Petrus Lombardus, In Ps. 118, 83, PL 191, 1085D : “Ideo consolare quia factus sum sicut uter in pruina, id est divino beneficio scilicet gelu continentiae omnem calorem corporeum, et carnalis concupiscentiae ardorem restinxi. Hec pruina refrigerat, non adurit : fecundat sata, non internecat. Ideoque forte in transformationem cum Dominus gloriam resurrectionis demonstraret in monte, vestimenta eius facta sunt alba sicut nix (Mt. 17), quia non ipse solus erit a contagione peccati alienus, sed quicumque resuscitatur congelatis cupiditatibus resurget frigidus. Unde : In resurrectione neque nubent neque nubentur (Mt. 22). Boni ergo sunt utres frigidi, id est in gelicidio constricti pruinis, non libidinis calore soluti, et sic iustificationes Dei a memoria non labuntur”. iustificationes tuas   quibus plenus uter = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel non sum oblitus.   ita desidero videre salutare = Rusch ; om. Tr511 P106 ; defecit Lunel  sed = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel Quot sunt dies servi tui servi tui Ps-G (M Q² W ΦP U ΩJ K ΨB V D) D30 Tr511 P106 Ω ω1 Rusch edd. cum Ps-R hebr. LXX] servo tuo Ps-G  :  in hoc seculo = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel  non sunt annue annue Tr511 P106] anime cacogr. Rusch more in hac vita = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel quando  certe tunc = P106 ; om. Tr511 Rusch; defecit Lunel  aliquo tempore ante iudicium = P106 ; om. Tr511 Rusch; defecit Lunel facies   AUGUSTINUS. Hoc addit ne quis Ecclesiam aliquo tempore ante iudicium non futuram putet ; non enim finietur ante iudicium = Rusch ; sine autor. : Tr511 P106 ; defecit Lunel de persequentibus   Vel hic conteret Deus Satan Satan] Sathanam Tr511 P106 sub pedibus nostris nostris Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 = P106 Rusch; marg. Tr511 ; defecit Lunel  DE PERSEQUENTIBUS. AUGUSTINUS. Quasi ut ab his liberetur vult suos dies claudi. Vel fac servis pro misericordia quando necesse est facias impiis pro iustitia. = Rusch P106 (sine auct.) ; interl. sine autor. nec lem. :Tr511 ; defecit Lunel me iudicium ?  Narraverunt   ut et fidem impediant = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | et] om. 0106  nam ad hoc ut persequantur = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | nam ad hoc Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 mihi iniqui fabulationes \  que in verbo delectant unde alii ponunt delectationes quod est in secularibus litteris et in Iudeis et in hereticis = Rusch ; marg. : Tr511 P106 ; defecit Lunel | que] praem. fabulationes Tr511 sed non ut lex tua.   sunt mihi = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | sunt] non praem. P106  me in eis veritas, non verba delectat = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | delectat] –tant Tr511 P106  quia = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel Omnia mandata {t. 2 : Erfurt, f. 307vb ; facsim., p. 614b} tua veritas \  non, ut in illis, vanitas = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel iniqui iniqui plerique codd. edd. Tr511 P106 D30 ω1 Rusch cum Ps-R] inique Clementina Ps-G    et per hoc iniuste quia in me non nisi veritatem persequuntur = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel persecuti sunt me   ut depravent veritatem  ergo = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel adiuva me.   ut pro veritate certem, hoc cum facit Ecclesia patitur quod addit = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel Paulominus  et fere = Tr511 ; om. P106 Rusch; defecit Lunel consummaverunt me in terra \  facta multa strage martyrum = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | facta] om. Tr511 P106  PAULOMINUS. AUGUSTINUS. Non modo narraverunt sed et et Tr511 Rusch] om. P106 persecuti ut depravent veritatem sed adiuva quasi contra beluam quia paulominus consummaverunt. Adeo nimia fuit persecutio contra carnalem infirmitatem. = Rusch ; sine auctor. nec lem. Tr511 P106 ; defecit Lunel ego autem non dereliqui mandata tua.   sed quia non frustra dicitur adiuva me subdit = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel Secundum   ut possit perseverare usque in finem subdit = Tr511 P106 Rusch Magna Glossatura; defecit Lunel | ut possit… subdit Rusch Magna Glossatura] et ut perseverare possim usque in finem Tr511 P106 misericordiam tuam   non meritum meum = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel vivifica me \  ne amando vitam temporalem temporalem Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 negem et sic perdam vitam spiritalem spiritalem Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel et  sic = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel custodiam testimonia oris tui.   martyria = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel Psalmus 118 (12-ל) Lamed Codd. : (Ps. 118-12) Hi D14 D30 ω1 Rusch Ps-G | lamed Ps-G] lameth disciplina. Vox clericorum in gradum novum introeuntium D30, lameth D14, lamech Rusch, om. Hi ω1 .  cor servitutis = P106 Rusch ; defecit Lunel  LAMED. AUGUSTINUS. Fessus expectator est ardens ad serviendum ei cui angeli serviunt et omnes boni et omnis creatura adiuva vivifica vivifica] iustifica P106 et custodiam testimonia quia in eternum id est sine intermissione intermissione] + super P106 celestes et inferiores rationales creature custodiunt ea. Vel in celo id est Ecclesia quod non in terra que paradisus dicta est. In eternum sedes tua in seculum seculi. = P106 (sine lem. nec auctor.) Rusch  AUGUSTINUS. Lamed. Cor vel servio quia hec precepta prudenter sunt intelligenda vel sollicite servanda. Celestia sunt eloquia Dei nihil in eis adulterina opinione miscendum. Levetur ergo cor ad ea decet enim in te manere quod in celo perseverat et illud semper meditari unde nisi quod lex tua meditatio mea est et in eternum non obliviscar iustificationes tuas. In eternum Domine verbum tuum manet sollemnis ordo celestium statutorum. Labitur annus per dies et menses conversio solis et lune et omnium manet immutabilis hoc in mente tua imitare quia Satanas de celo cecidit in terram ideo ibi verbum permanet in seculum hec fiunt mala. Sed quia et ibi locus est vitiis quod in cadentibus patet et ipsum celum mutatur et preterit videtur non de elemento dictum sed de virtutibus celi. Celi ergo sunt angeli in quibus nihil lubricum et sancti qui si corpore in terra mente tamen in celo. Magis autem in angelis quia in hominibus variabilis est affectus. In eternum Domine \  unde sedes tua Deus in seculum seculi verbum tuum   Filius permanet in celo.   angelis  iustis  Ecclesia In generatione   prius in fidelibus Veteris Testamenti et generationem generatione et generationem Ps-G (M Q* W ΦGP² U K V) D14 D30 ΩS ω1 Ed1455 Ed1530 Rusch] generationem et generationem Ps-G, generatione et generatione Ps-G (I² ΦRV D) Hi ω1 cum Ps-α    in fidelibus novi veritas tua \  Deus  quia fundasti   sed non a se terram   Ecclesiam  AUGUSTINUS. animam vel corpus ne diffluat et permanet.   veritas in ea vel e converso ipsa in veritate  et  permanet veritas tua. Sed hoc non a se habet sed a te quia Ordinatione tua   CASSIODORUS. dies ille scilicet cui Christus numquam occidit noster enim nocte clauditur  nec maiores etiam qui dies secundum scientiam a se habent quia perseverat perseverat Hi D14 D30 ω1 Ps-G] perseverant Ps-G (F² ΨB*) Rusch Ed1530 cum Ps-R    quidquid urgeat dies \  secundum scientiam  hoc in futuro {t. 2 : Erfurt, f. 308ra ; facsim., p. 615a} quoniam   et merito dies tue ordinationi subest omnia   hoc in futuro cum omnia subiecta ei modo multi servi peccati serviunt tibi.  CASSIODORUS. In duodecima littera virtutem Dei et facta describit dicens temporalia finiri sed non mandata eius. Secundum illud. Celum et terra transibunt verba autem mea non transibunt. AUGUSTINUS. Sed quia non permisit Deus cum consummari in terra admiratus potentiam Dei exclamat. IN CELO id est quocumque iusto permanet verbum. Vel in celestibus spiritibus. IN GENERATIONE ET GENERATIONE in duobus populis legis et evangelii veritas id est Christus permanet ideo quia FUNDASTI TERRAM id est sanctos in fide in qua permanent . CASSIODORUS. Ad litteram enim terra movenda est. AUGUSTINUS. DIES. Singulariter ille unus eternus qui noctem non habet nec inde dubitandum quia omnia temporalia et eterna pro suo nutu disponit. Vel qui dixerat persecuti sunt et consummaverunt in terra quasi tederet eum huius mutabilitatis et temptationum inflammatus desiderio celestis Hierusalem in eam suspiciens dicit. in eternum in celo in angelis #custodientibus eternam militiam. Post celum subdit de terra in generatione et generatione. Invenit in ea generationes que non sunt in celo. IN generatione et generatione qua repetitione vel omnes successiones notat a quibus numquam deest veritas Dei in sanctis vel populum legis et evangelii. Causam subdit quia : fundasti in Christo fundamento morantes in terra et hi permanent in domo in eternum quod non filii ancille. Ordinatione tua perseverat dies. Quia ista omnia sunt dies que fecit Dominus bene dico ordinatione tua. Quoniam omnia serviunt tibi. omnia scilicet de quibus loquitur id est que pertinent ad hunc diem impii enim non serviunt unde autem liberetur terra ut fundata permaneat subdit. Nisi quod   et merito quia lex tua   AUGUSTINUS. qui non ante exercetur in bello ignarus est meditatio mea   sciendi et faciendi est \  ut fuit Iob tunc   quando paulominus consummaverunt et tunc id est ideo quia non meditarer forte periissem in humilitate mea periissem Rusch] perissem Hi D30 ω1 Ps-G .   deiectione afflictione  nisi meditarer in lege periissem  NISI QUOD LEX TUA. Lex fidei que per dilectionem operatur qua impetratur gratia fortes faciens ne pereant in humilitate mortali. Quoniam in ipsis vivificasti me. Ecce unde fit ne periret in humilitate, Deo scilicet vivificante. Iustificationes sunt que ventura signabant ut agnus pascalis et cetera que sunt primordia fidei sine quibus nemo perfecte gratiam novit.  NISI QUOD LEX. AUGUSTINUS. Talis tu et lex tua tam valida cuius meditatio a tantis liberat.  IN CELO ET GENERATIONE PERMANEAT VERBUM. Quia omnia serviunt tibi et si diverso modo. In eternum non obliviscar   sed quia per legem vivo non potest a memoria elabi  per totam vitam vel si semper viverem  sicut Israelite in vera terra promissionis erimus memores ; unde liberasti et agemus gratias iustificationes tuas \  legem que a peccato purgat quia   nihil extra petentem in ipsis vivificasti me.   quem Adam perdidit Tuus sum ego   AUGUSTINUS. meus esse volui et perii modo tuus et salva  TUUS SUM EGO. AUGUSTINUS. Quia vivificasti tuus non vitiorum non duorum dominorum. salvum me fac \ quoniam   debes vel hoc modo tuus iustificationes tuas   non meas voluntates quibus fui meus  ut sim tuus  IUSTIFICATIONES. AUGUSTINUS. Dicit que futura signabant ut agnus paschalis et cetera que sunt primordia fidei sine quibus nemo perfecte novit gratiam. Nemo putet significantias veteris testamenti negligendas quas iste tam studiose exquirit.  AUGUSTINUS. Vel intellexi testimonia nam OMNIS CONSUMMATIONIS VIDI FINEM scilicet quod nemo in se sed in Deo glorietur et ita hoc vidi quod mandatum tuum est mihi latum quia etiam inimicos diligo. Vel omnis consummationis quia intellexi complenda precepta Dei non obtentu terrenorum sed eternorum. exquisivi.  alii alia querunt Me   salvum me fac quia expectaverunt peccatores   quasi in insidiis expectantes donec transiret ut tunc occiderent ut perderent me \  faciendo consentire ad malum  sed inde non perri quia testimonia tua   martyria intellexi.  Omnis consummationis omnis consummationis Ps-G (M² ΦP ΨB V D) Hi D30² Ω ω1 Rusch edd. cum Ps-αζ Ps-R (B² D* Q² R U a b)] omni consummationi D14 D30* Ps-G cum Ps-R vidi finem \  AUGUSTINUS. et si confitentem urgebant non cessi intuens finem sine fine id est eternam beatitudinem et ideo mandatum est mihi latum quasi facile factu  AUGUSTINUS. Omnis consummationis. Consummata malitia seculi, venit agnus qui per crucem finiret consummata iustitia ; finis est Christus qui remunerat. latum mandatum tuum nimis.   angusta via est per gratiam nimis lata ut etiam inimicos diligere faciat  OMNIS CONSUMMATIONIS. AUGUSTINUS. Intraverat enim iste in sanctuarium Dei viderat novissima, viderat alta Dei que non possunt explicari sed brevi sententia dicenda concludit vidi finem omnis consummationis. Consummatio est omnium virtutum perfectio pro summo bono omnia facere usque ad mortem, pro veritate certare cuius finis est in regno Christi excellere, scilicet ipse Christus quem mente vidit venturum. Latum mandatum : caritas sine qua non valeret inter quecumque tormenta martyrii confiteri in qua mille angustie sed angustia vie facit ire in qua « tota lex pendet et prophete ».  CASSIODORUS. Vel omnibus secularibus terminum videt impositum sed mandata Dei non habent finem quia latissima et ideo illis spretis hec petantur. Nimis dicit pro caritate que totam legem et prophetarum dicta concindit. Vel mandatum quod est nimis latum id est dilectionem Dei et proximi cognovi finem omnis consummationis. Psalmus 118 (13-מ) Mem M.] + Ex quo vel ex ipsis D30 .   AUGUSTINUS. CASSIODORUS. mem : viscera vel ex ipsis quia ex caritate que ex ipsis medullis  MEM. CASSIODORUS. In tertia decima littera loquitur qui meditatione prophetarum et evangelii profecit dicens se super seniores intellexisse et ideo Scripturas sibi esse dulces super mel.  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Mem : viscera id est multiplex dilectio quia legem ex toto amat unde in ea novum testamentum invenit et superat omnes qui vetus testamentum #tantum predicant. Quomodo   quasi intellexi testimonia vidi finem quomodo admirative dicit  unde sit latum ostendit dilexi   dilectio est latitudo mandati  non timui {t. 2 : Erfurt, f. 308rb ; facsim., p. 615b} legem tuam Domine Domine Ps-G (M Q² W ΦP U K V D) D14 D30 Hi Ω ω1 Ed1455 Ed1530 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G  : tota die   quotidie sive continue  et si caro impediat  DILEXI LEGEM. AUGUSTINUS. Qui diligit quod iubet Deus et ipsam iussionem que est lex diligit. Domine : Ipsum testem invocat quem diligit qui Deum diligit legem eius diligit.  TOTA DIE. AUGUSTINUS. Semper est dies meditanti legem ; qui Novum Testamentum nesciunt semper nox. meditatio mea est.   non modo dilexi  et ideo Super inimicos meos meos] om. ω1 tantum!   CASSIODORUS. Iudeos paganos hereticos qui vel non intelligunt vel non operantur prudentem me fecisti mandato tuo \  quia illi in signis ego in veritate quiesco quia in eternum mihi est.   sic interpretor ut sit eternum et ad eternitatem mihi valeat illis vero tantum in seculum Super omnes docentes   qui erant de inimicis me intellexi \  ideo quia testimonia tua   quod non illorum qui ibi falsa sentiunt et docent meditatio mea est.   spiritu non littera  non in littera quiesco  MEDITATIO. AUGUSTINUS. Quidquid sancte agitur meditari legem est. Talis pervenit in legem iustitie quia querit iustificari ex fide que per dilectionem operatur unde habet inimicos Iudeos qui ex operibus gloriantur. SUPER INIMICOS quia illi zelum Dei habent sed non secundum scientiam quia suam iustitiam constituere volunt. Sed iste iustitiam querit per fidem Christi que est ex Deo. Illi temporalia premia ut filii Agar servi ex mandato querunt et ideo non est illis in eternum sicut huic finito seculo secundum illos nullum potest esse legis mandatum. Secundum istum autem in tabulis cordis erit dilectio Dei et proximi in eternum. Et premium mandati #custodit ipse Deus qui mandavit.  SUPER OMNES DOCENTES. AUGUSTINUS. Super inimicos quia et super omnes docentes id est scribas et Phariseos. Super omnes docentes hoc secundum caput unus enim loquens Christus et Ecclesia propter illud sacramentum erunt duo in carne una. Alius non super omnes docentes intellexit prophetas sed Christus super omnes homines quem Pater docuit. Ideo super omnes quia testimonia meditabat que melius quam illi de se noverat. Doctores sunt seniores de quibus dicit. Super senes per hoc notat etatem quia puer inter senes sedebat super illos intelligebat ut in traditione seniorum de lavandis manibus hec et membris que et ipse docuit conveniunt. Super senes intellexi \  quem docet Deus facile doctores et senes superat  SUPER DOCENTES. AUGUSTINUS. Quia et super seniores corpore non mente. Melius intelligitur novus populus qui Christum acccipit quam ille senior iudaicus cui preripuit benedictionem. INTELLEXI et opere implevi ab omni via mala ipsorum seniorum et doctorum ne perversitate eorum suvberteretur. quia mandata tua   non hominum sed Dei que illi transgrediuntur quesivi.   interius  non exterius accepi  et Ab omni via mala   criminali prohibui   quasi pronos et volentes ire pedes meos \  affectus ut custodiam verba tua.   quod aliter fieri non poterat A iudiciis tuis   AUGUSTINUS. quia semper timui iudicia tua  CASSIODORUS. semitis nove vel veteris legis  A IUDICIIS. CASSIODORUS. Sic prohibui pedes a via eorum quod non declinavi ab his que constituisti ad regulam vivendi. Cuius causa est quia tu non Moyses legem id est evangelium posuisti mihi. Intellexi mente implevi opere et annuntiavi aliis et hoc est : Quam dulcia loquenti. Super mel ubique in his comparationibus non sicut sed super ponit quia hec divinis non possunt comparari. Mel vetus testamentum favus novum quod dulcius. Vel melli quod expressum et eliquatum est aperta doctrina similis est. Favo que de obstrusis sacramentis quasi cereis cellulis ore mandentis id est differentis exprimitur.  AUGUSTINUS. A iudiciis. Semper enim credidi quia tu intus digito tuo legem scripsisti non ut sicut servus timerem sed diligerem unde subdit quam dulcia. non declinavi \  semper eis credidi quia tu legem posuisti mihi.   et Quam dulcia faucibus meis   cordis non carnis  FAUCIBUS. CASSIODORUS. Deglutit ore loquitur anima deglutit ac ruminat. eloquia tua \  in quibus remissio et vita predicatur super mel ori meo.   alias super mel et favum ori meo  et A mandatis tuis intellexi \ propterea odivi omnem viam iniquitatis.  A MANDATIS. AUGUSTINUS. Non mandata ipsa dico me intellexisse sed a mandatis quia faciendo venit ad altitudinem sapientie quia nisi per obedientiam mandatorum non pervenitur ad sapientiam occultorum unde concupisti sapientiam serva mandata et Dominus prebet illam tibi. Si aliter feceris dicitur tibi in libro Iesu filii Sirach Sir. (Eccli.). Altiora te ne quesieris et fortiora te ne scrutatus fueris. Sed que precepit tibi Dominus illa sola cogita semper. Semper quia antequam percipiatur sapientia et post perceptam. Quantomagis vero inflammat eum dulcedo amplioris sapientie crescit amor iustitie unde necessario odit iniquitatem. Psalmus 118 (14-נ) Nun N.] + Sempiternum sive piscis D30 .   AUGUSTINUS. Unicus vel pascua Christus singularis adiutor et pascua animarum  NUN. CASSIODORUS. In quarta decima littera lumen verbi pedibus radiare gaudet animam humilitate commendans ex desiderio retributiones petens hic agit de humilitate quia initium boni et perfectionem Christo tribuit non sibi. Quasi sic et sic mihi et aliis profeci hoc non a me sed lucerna.  AUGUSTINUS. Nun unicus vel pascua eorum quia hoc de unigenito Dei et eterni luminis claritate qui est et pascua fidelium. Ipse enim nos pascit et reficit. Bona est hec pascua quia carpis illic novum florem quia resurrectionis dedit bonum odorem. Carpis illuc lilium eternitatis et rosam dominici corporis et sanguinis. Docet autem humilitatem in hac pascua propheta id est in hoc octonario ubi agit de hac pascua. Ipse etiam Christus qui est pascua nostra humilitatem in se docuit ipse enim verus David humilis et manu fortis Patri obediens oves Patris sui divina predicatione pascebat quibus secundum Scripturas certis iudiciis suum probat adventum. {t. 2 : Erfurt, f. 308va ; facsim., p. 616a} Lucerna  ut lune radius pedibus meis   quibus lucet in nocte huius #seculi verbum tuum \  omnes sancte Scripture  Christus qui est Verbum in principium apud Patrem et lumen   inextinguibile semitis meis.   his opus est luce ad illuminandum  LUCERNA. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. In nocte huius seculi ubi tenebre fovee que sua providentia non vitaret verbum quod a prophetis seminatur. Lumen proprie quod ex se lucet non nisi Deus. Lucerna creatura que participat lumine. Ideoque de Iohanne dicitur Paravi lucernam Christo meo. Pedibus mentis. Semitis operum unde et prius dixit pedibus de inde semitis ut prius clarificati corde post rectis gressibus ambulemus. Iuravi tamquam bene ad lucernam ambulans et quasi rectas semitas habens. Iuravi et statui id est firmiter statui. Custodire inter quelibet pericula quod fit per fidem dum sub Deo iusto iudice nec bonum sine fructu nec malum impunitum creditur sed pro hac fide gravia sustinet. Humiliatus sum : non dico humiliavi me ut humilitatem que in precepto est intelligi sit necesse. Sed humiliatus sum vehementi persecutione. Beatus qui gloriatur humilitate magis quam potestate potestas enim decipit humilitas vero non destituit sed ne fides deficiat. Vivifica secundum promissum ut custodiam iudicia iustitie aliter et anima moritur in tribulatione. Voluntaria : humiliatus vivificatus secundum promissum Dei vivificatus spiritu voluntarius est minister non ex necessitate talis docetur iudicia que sunt inscrutabilia ut non reddat pro malis mala hec doceri potest qui animam semper intendit ad Deum et legem non est oblitus unde iam letus et securus dicit psosuerunt peccatores.  AUGUSTINUS. Christus lumen est et lucerna. Sed lumen est Christus dum ore nostro recensetur lucet enim in nobis tamquam in vase fictili unde apostolus. Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus. In se vero lumen est inextinguibile quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Mitte ergo oleum ne deficiat tibi lumen lucerne. Oleum inquam misericordie celestis et gratie quo unguebantur prophete quo cervicis nostre dura mollescunt quo etiam collisa scopulis peccatorum foventur corpora. Lucerna pedibus lumen semitis congrua verborum distinctio. Lucerna enim sufficit pedibus ad ambulandum. Semitis vero opus est luce expansa ad illuminandum. Vel verbum id est Christus dicitur lucerna secundum legem ubi minus clare lucebat lumen secundum evangelium ubi aperte radiat. Vel verbum omnes sancte Scripture quod est nobis lucerna unde Petrus habemus certiorem proheticum sermonem cui intendentes bene facitis tamquam lucerne in obscuro loco. Cum igitur unigenitum Verbum equale lumen gignenti dicatur et homo ab illo illuminatus dicatur lucerna et nec homo sit verbum quod est lumen nec illud verbum sit lucerna manifestum est de hoc non agi ubi idem verbum lumen et lucerna dicitur.  et ideo Iuravi   quasi in lumine ambulans et statui \  pro id est  exponit iurare, id est statui quasi per sacramentum, quia ita fixus est in eo ut statuere habeatur pro iuratione custodire iudicia iustitie tue.   IURAVI. AUGUSTINUS. Quasi diceret verbum est mihi lumen et ideo pereunte hac luce quasi in lumine ambulans iuravi. Alioquin infirmis dicit Iesus non iurandum esse omnino.  IUDICIA IUSTITIE. AUGUSTINUS. Ut credam cuique retribuendum esse etiam que hic aguntur a bonis et malis ut a nullo moveatur perfectus.  et quia custodio ideo Humiliatus sum   a persecutore  hoc volebat qui custodit iudicia iustitie usquequaque   sed o Domine \ vivifica me   ut secundum verbum tuum vivam et omnia cum ratione faciam secundum verbum tuum. divisio.usquequaque Domine \ D30, usquequaque \ Domine ω1    et Voluntaria oris mei beneplacita fac Domine \  sacrificia laudis caritate non timore oblata et iudicia tua doce me.   iam noverat sed querit addi  quia Anima mea   semper laboro per anima in manibus   a similitudine militis  in operibus meis meis   plures tuis semper \ et legem tuam non sum oblitus.   inde potest videri anima in manibus Dei locata  IN MANIBUS. AUGUSTINUS. Plures habent tuis unde nullus potest rapere unde : Iustorum anime in manu Dei sunt tuis manibus adiutus legem non sum oblitus.  AUGUSTINUS. Anima in manibus meis semper quomodo intelligatur ignoro. Iusti quippe ista verba sunt non iniusti. Redeuntis ad Patrem non discedentis a Patre. Nam ille minor filius in manibus suis animam suam videtur habuisse cum dixit. Da mihi portionem substantie que me contingit unde perierat et revixit nisi dicatur in manibus meis quo semper eam tibi offero vivificandam ut alibi ad te l a m quasi sacerdos levans hostiam in manibus vel a simili pugnantis contra hostes vita est in manu sua qui bene se defendit. Posuerunt peccatores laqueum mihi \  et sic licet ponant peccatores laqueum tamen non erravi  VOLUNTARIA. AUGUSTINUS. Placcant tibi sacrificia ne reprobes sed approba sacrificia laudis confessione oblata caritatis non alio modo.  CASSIODORUS. Voluntaria confessio laudis quam inter angustias offert qua oblatione placatus iudicia tua doce que fidelibus aperis que sepe dixit se accepisse et ex ardore cordis iterum petit. et de mandatis tuis non erravi.  ET DE MANDATIS AUGUSTINUS. Antidotum celeste contra laqueos et venena seculi quia iuxta ipsa non ipsis sunt insidie. {t. 2 : Erfurt, f. 308vb ; facsim., p. 616b} Hereditate   firma possessione acquisivi   a Deo cuius heres est  qui prius heres Ade testimonia tua   ut testis Dei id est martyr esset in eternum \ quia exultatio cordis mei sunt.   et si afflictio corporum  IN ETERNUM. AUGUSTINUS. Quia non est in eis gloria temporalis vana querentium sed eterna ad tempus petientium et sine fine regnantium unde sequitur quia exultatio. Inclinavi cor meum   et cum sit exultatio  ita acquisivi testimonia quod  per humilitatem  superba respuit Deus ad faciendas iustificationes tuas in eternum \  ad utrumque referendum scilicet ad meritum dilectionis eterne et ad premium retributionis eterne  IUSTIFICATIONES TUAS IN ETERNUM. AUGUSTINUS. Opera bona contra necessitates proximorum que non erunt eterna. Quomodo ergo in eternum facturi sumus iustificationes sed sine dilectione facta non sunt iustificationes ipsa autem dilectio eterna est et in eternum diligens in eternum meretur habere quod diligit. propter retributionem.  Psalmus 118 (15-ס) Samech S.] + Adiutorium D30 .   audi vel firmamentum  AUGUSTINUS. samech : audi vel firmamentum quod concurrit quia nemo firmatur qui non audit intus quid sequi debeat. Mysticum notat qui ad auditum vocat.  SAMECH. CASSIODORUS. In quinta decima littera agit de odio iniquorum qui legi adversantur. Iniquos   autem  vel ex leges  INIQUOS VEL EX LEGES. AUGUSTINUS. Quicumque sint quia nec amici contra Deum audiendi sunt hoc enim videtur consonare huic quod Dominus ait. Qui non oderit patrem et matrem uxorem filios et fratres propter me non est me dignus. Dissonare videtur ab eo quod alibi Dominus precepit diligite inimicos etc. Et ab eo quod in lege precipitur de honorandis parentibus. Natura ergo quam Deus creavit in omnibus est diligenda et adiuvanda. Iniquitas autem odienda et disperdenda. Sunt ergo diligendi qui persequuntur inquantum homines et odiendi quia mali. Amandi sunt etiam amici et parentes sed non plus quam Deus. Et sic iniquos id est exortes legis odio habui non quia homines sed quia mali. Non enim David Saulem oderat hominem sed persecutorem.  AUGUSTINUS. Sunt diligendi qui persequuntur et amici vitandi sunt qui mala suadent qui sepe flectunt quod ferrum non vincit quod audiendum est et caute agendum. odio habui \  quia nec amici contra Deum audiendi  quare et   pro quia legem tuam dilexi.   ita iudicat quod non naturam odit sed quia legi contrarii Adiutor Adiutor Ps-G (plerique codd. edd.) D14 D30 Hi ω1 Rusch] + meus Ps-G    per legem et susceptor meus   per evangelium  ad bona facienda  ad mala evadenda es tu \ et in verbum tuum et Ps-G (Q* ΨB V D ) D30 Ω ω1 Ed155 Rusch Ed1530... Clementina cum Ps-R] om. Ps-G | in verbum tuum Ps-G D30 Ω ω1 Rusch] in verbo tuo (M* Q² W U ΨB*) cum Ps-R    non in legem vel prophetas  promissionem tamquam Filius promissionis supersperavi.   semper addens spei  SUSCEPTOR. CASSIODORUS. Per incarnationem ne legi carnis subsit de qua susceptione sequitur. In verbum in deitatis presidium in quo nullus decipitur in quo a morte solvimur.  ergo Declinate a me   AUGUSTINUS. qui in Christum sperat a perfidis se separat  DECLINATE. AUGUSTINUS. Hec de persequentibus qui contentione Scripturas lacerant quibus non est votum converti quibus confligentibus non possumus scrutari. maligni \  ubi est malignitas non mandatorum custodia. In malivolam enim animam non introibit spiritus sapientie. Item querent me mali et non invenient et scrutabor {t. 2 : Erfurt, f. 309ra ; facsim., p. 617a} mandata Dei mei.  SCRUTABOR. Non ait faciam quia mali ad facienda mandata exercent bonos a scrutandis mandatis avocant modo persequendo vel litigando modo onerando nos ut tempora que legi debemus terrenis eorum negotiis iuvandis impendamus modo premendo infirmos ut ad nos refugere sit necesse. Talium turbulentorum tedio et legis Dei desiderio clamat. Declinate. Quasi muscas irruentes ab oculis abigite quibus fugatis ab adiutore suo precatur se suscipi. Suscipe me   quia iam susceptor magis et magis suscipe ut ad futura veniens propter que omnia tolero vere vivam largius da Spiritum per quem caritas diffusa est in cordibus nostris qua diffusa spes non confundet  SUSCIPE. Illis permixtus suscipi non poterat. secundum eloquium tuum  SECUNDUM ELOQUIUM. AUGUSTINUS. Id est promissum. Sicut promisit fieri sibi petit et ideo non est temerarius si hoc petit tunc vivam modo corpus mortuum est propter peccatum. et vivam \ et non confundas me   non vincatur adversis qui in te sperat ab expectatione mea.   sed Adiuva me   qui sperat presumit de auxilio in quo certa salus et salvus ero \ et meditabor   accepta salute  hoc dicit ne adiuti in adversis negligentes sint in secundis in iustificationibus tuis semper.   ET MEDITABOR. AUGUSTINUS. Hoc firmiter tenens quo nemo iustus nisi a te ut semper sit humilis non ut Phariseus se iustificans. In futuro etiam non sibi sed gratie Dei gloriam attribuens. Sprevisti   hoc ideo peto quia  vel ideo semper quia  vel ad nihilum deduxisti quod ex greco habetur  ADIUVA ME. Quasi non confundas sed adiuva. AUGUSTINUS. Supra dixit adiutor meus es hic iuvari petit. Quia quamvis hec accipiamus tamen semper est rogandum nequando per negligentiam perdamus. omnes discedentes   qui non confitentur peccata sua  AUGUSTINUS. Adiuva me. Quasi in silentio responsum sit si non vis confundi ab expectatione tua non intermittas meditari iustificationes meas. Sentiens meditionem istam plerumque impediri languoribus anime adiuva inquit et meditabor. SEMPER vel quamdiu vivet vel quando cum angelis laudes Dei cantabit. Ideo semper. quia sprevisti omnes discedentes etc. quia prevaricantes sunt. Quia et si prevaricatio non est ubi non est lex et non omnes habent legem scriptam scilicet per Moysen datam habent tamen naturalem et dicentem quod tibi non vis alii non feceris contra quam omnes faciunt. Parvuli etiam sicut in patre peccatores sic et prevaricatores. Ideo quia lex vel in paradiso data vel naturaliter insita vel litteris iterata fecit omnes prevaricantes dilexi testimonia que sunt in lege tua de gratia tua ut sit in me iustitia tua non mea. Lex enim prodest ut mittat ad gratiam non solum attestando eam sed timore prevaricationis quam fecit. a iudiciis tuis iudiciis Ps-G (M Q ΨB² D) Hi² Ω Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina] iustitiis Ps-G D14 D30 Hi* ω1 cum Ps-δη, iustificationibus ΨB* cum Ps-R  :   merito  et ideo discedunt quia iniusta cogitatio eorum.   quia forsitan se accusant per debilem naturam  INIUSTA COGITATIO. AUGUSTINUS. Cogitatione acceditur vel disceditur a qua omnia bona vel mala procedunt. Iniusta cogitatio est velle peccare et nolle iudici satisfacere.  et quia Prevaricantes reputavi omnes peccatores terre \ ideo   quia lex ad gratiam ducit que sola liberat  OMNES PECCATORES TERRE. Sunt et peccatores celi sicut ille qui ait peccavi in celum et coram te et quicumque minuit gratiam quam accepit de celo quam Spiritus Sanctus infudit. Peccat in celum qui celi incola celum relinquit. Terre est dum terrenis involuitur delictis. dilexi testimonia tua.   et tu Confige timore tuo   casto  qui foras mittit servilem quo pena timetur non amatur iustitia  CONFIGE TIMORE. AUGUSTINUS. Cognita gratia que sola liberat a prevaricatione legis orat confige ut Christo confixus sim cruci. TIMORE timui enim a iudiciis et hunc timorem perfice ut sufficiat crucifigendis carnibus. Vel potius timore casto qui permanet in eternum comprime carnalia desideria quia timui a iudiciis id est timor legis pedagogus in me precessit qui ducit ad castum sed non crucifigit carnem quia vivit peccandi voluntas et sequeretur opus si speraretur impunitas. carnes meas \  carnales concupiscentias  CARNES. CASSIODORUS. Quia inde sciebat prevaricationem provenire non solum religa ut latronem vel feram sed confige qui diligit testimonia configit carnes suas. a iudiciis   quia iam  cum lex minaretur penam enim tuis timui.  Psalmus 118 (16-ע) Ain A.] + fons sive oculus D30 .   oculus vel fons  AIN. CASSIODORUS. In sexta decima littera petit adventum Christi quia tempus est superbos destrui ain oculus quia hic sagax in discretione legis ostenditur contra hereticos perversores.  AMBROSIUS. Ain. Oculus qui previdet vel fons quia videre origo est peccati vel iustitie previdens iudicium Dei in quo bonus non perit malus non eludit bona conscientia fretus dicit. Feci iudicium   confixis carnibus  discernendo et iustitiam \  opus iustitie in operibus  in iudiciis faciendis  FECI IUDICIUM ET IUSTITIAM. AUGUSTINUS. Non est iactantia gloriosi sed assertio innocentis ne videatur dignus qui detur nocentibus. Defensio est non arrogantia ut homo timet in bello diaboli et ideo non fisus sibi humiliter petit prosit etiam quod servus tuus non alterius ideo timeo tradi quia calumniatores contra innocentiam et superbi se erigunt.  FECI IUDICIUM. Qui petebat configi carnes que impediunt iudicium iam facit iudicium. Iudicium ipso nomine rectum iudicatur et si solet quotidiano sermone dici rectum vel pravum iudicium. Iustitia est magna virtus animi quam qui habet recte iudicat. Sed quia eam non facit in homine nisi Deus hic non ipsa sed opus eius signatur. Qui autem confixus facit iudicium debet orare ne timendo pati mala cedat inimicis ut faciat mala quia qui dedit vincere carnem ne voluptate trahatur dat patientiam ne dolore frangatur. non tradas me   secundum animam et si secundum corpus  et ideo non tradas deserendo illis qui propterea quod feci iudicium et iustitiam adversantur calumniantibus me calumniantibus D14 D30 Hi ω1 Rusch Ps-G] a praem. Ps-G (F* Q* W) D30* (eras.) cum Ps-R (a persequentibus : A T R V).   sed Suscipe   ut patronus servum   ab interitu servatum  a servando {t. 2 : Erfurt, f. 309rb ; facsim., p. 617b} tuum   non alterius in bonum \  quem alii in malum impellunt non calumnientur me superbi.   AUGUSTINUS. Greca locutio minus usitata nobis id est non calumniando capiant  calumniarum maxima est quod dicunt mortuum coli  NON CALUMNIENTUR. AUGUSTINUS. Superbi sunt Iudei gentes heretici schismatici. Quos omnes superbia de corpore Christi prescidit habent quique proprias sibi calumnias contra humilitatem christianam. Calumniator Calumniator] corr., calumniatur Rusch et diabolus. Numquid Iob frustra timet Deum ? Sed omnium horum venena vincuntur si quis attendit crucifixum pro similitudine carnis peccati in eneo serpente presignatum. Oculi defecerunt sitientem intuendo dum memor infirmitatis humane divinam in Christo desiderat gratiam ut sit iustus propter quod sequitur.  FAC CUM SERVO TUO. CASSIODORUS. Non est fastidium petendi ubi largitas est datoris. Infinita petit qui secundum misericordiam fieri querit. Cum servo tuo. In hoc liberum arbitrium indicat quod gratie cooperatur ait etiam. Cum servo tuo qui enim alterius vult esse statim cadit. Iustificationes quas iam accepit semper petit ut et ibi : « Panem nostrum quotidianum ». Oculi mei   AMBROSIUS. previdentes futura supplicia vel videntes gratiam Christi. Illi sunt pene isti gratie defecerunt   a se  ardenter intuendo in salutare tuum \  Christum et in eloquium   verba evangelica que dicturus erat iustitie tue.   ut nos simus iustitia Dei in Christo ut ait apostolus Fac cum servo tuo   non solum non tradas sed fac cum servo  ecce liberum arbitrium cui comparatur misericordia secundum misericordiam tuam \  non secundum iustitiam meam  quid et iustificationes tuas doce me.   quibus tu iustos facis non homo se  OCULI MEI. AMBROSIUS. Isti sunt oculi anime non corporis qui in Christum deficiunt previdentes futura supplicia ut peccatorum gerendam annuntient penitentiam vel videntes Christi gratiam per quam regnum celorum certissime sperantibus datur. Et illis sunt oculi pene isti gratie. Et imperfecte fortasse anime sunt oculi suppliciorum perfecte autem oculi gratiarum puriores et sinceriores. Potest etiam una et eadem anima habere oculum suppliciorum et oculum gratie et iste dextr ille levus. Et ideo pluraliter dixit oculi. Servus   enim  AUGUSTINUS. quia non bene mihi cessit cum fui liber meus tuus   non peccati sum ego \ da   ideo  habet intellectum sed uberiorem querit  semper est bibendum de fonte lucis eterne mihi intellectum ut discam mandata tua (Ps. 118, 73)… ut sciam] defecit Lunel | ut Ps-G (plerique codd. edd.) D30² Hi ω1 Rusch cum Ps-R] et Ps-G D14 D30* (eras.) sciam testimonia tua.  ad hoc utique  que scire opus est contra calumniantes Tempus   da intellectum quia modo est tempus faciendi   non differendi quod expetit Domine Domine Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Hi ω1 Rusch cum Ps-R] Domino Ps-G  :  vel : Domino  quia dissipaverunt legem tuam.   Iudei aliter agentes Ideo dilexi mandata tua mandata tua D30 Hi ω1 T79²] legem tuam T79* (eras.) :   gratia facit ut ex dilectione impleantur mandata que timore non poterant super aurum et topazion topazion] thopacion T79 .   hoc est quod alibi super aurum et lapidem pretiosum multum. Topazius enim dicitur lapis multum pretiosus.  TEMPUS FACIENDI. AMBROSIUS. Tempus plenitudinis dies #salutis est et tempus faciendi Domino quia superbi de se presumentes suam iustitiam constituere volentes legem dissipaverunt prevaricando.  CASSIODORUS. Aliter agentes quam preceptum foret.  AUGUSTINUS. Unde quilibet humiliati confugerent ad gratiam subvenientem et ita dissipata lege tempus erat ut per Christum misericordia veniret ut ubi abundavit delictum superabundaret gratia. Vel quia videt temporibus Antichristi legem polluendam clamat tempus esse subveniendi ne salus populi pereat ideo quia tempus gratie est. Vel quanto magis dissipant, tanto magis dilexi mandata tua. Super aurum : olim cum in veteri testamenti lateret sub velo gratia propter terrenam mercedem conabantur facere mandata nec tamen faciebant quia non amabant. Sed cum amantur super aurum terrena merces vilis est nec illis comparatur. Propterea   quia dilexi ad omnia mandata tua   quibus dilectione coherebam dirigebar \  ut ex rectis rectus fierem  unde hoc quia omnem viam iniquam odio habui.   aliter ad omnia mandata non potest dirigi  quasi naufragium recte vie  qui amat rectam viam necessario odit iniquam Psalmus 118 (17-ף) {t. 2 : Erfurt, f. 309va ; facsim., p. 618a} Phe P.] Fe. Os ab ore non ab osse D30 .  CASSIODORUS. In septima decima littera dicit aperuisse os et traxisse spiritum ut eius audiatur oratio et plorasse quia non est lex a Iudeis custodita.  PHE. AMBROSIUS. Erravit merito huic littere lacrimabilis psalmus subiectus est aspice in me. Redime me faciem tuam illumina sed quia tardius venit desideratus exitus aquarum deduxerunt oculi dolet ergo hic David sed non desperans errorem populi quasi pudet me erroris tibi non audio loqui tamen testimoniis tue miserationis veniam promittis. mirabilia testimonia tua dum video que olim in Abraham in filiis Israel et ceteris fecisti.  CASSIODORUS. Phe. Erravit quia hic condoletur his qui errando calumniantur quibus proponit quomodo scrutatur legem est qualem intellectum habet in ea. mirabilia per ea enim virtus Dei unde angeli beati sunt hominibus innotuit hoc assidue licet scrutari. Mirabilia testimonia tua \ ideo scrutata est ea anima mea.   quia mirabilia credit diligenti indagine querit  AUGUSTINUS. quasi factus sit ipsa investigandi difficultate curiosior quanto enim res obscuriores habet causas tanto est mirabilior  TESTIMONIA. AUGUSTINUS. Perhibent testimonium Deo bonitatis et magnitudinis celum terra et omnia visibilia opera eius que omnia et si quedam usu viluerunt si bene attendantur sunt admiratione digna hec autem admiratio non terret sed est causa cur scrutetur. Vel precepta Dei sunt testimonia bonitatis et sunt mirabilia et ideo scrutanda quia cum bonus bona precepit eis tamen dedit quos non possent vivificare quibus ex bona lege nulla est iustitia. Declaratio sermonum tuorum   scrutans anima hoc invenit quia me scrutantem  nova lex declarans figuras Veteris Legis  SERMONUM. CASSIODORUS. Quos sancti prophetaverunt ut : ecce ergo concipiet et huiusmodi quorum declaratio est adventus Christi. illuminat \  nostras tenebras et intellectum   interiorem  scrutans sic proficit dat parvulis.   humilibus  et ideo Os meum aperui  post intellectum si quis vult facere non potest sine Spiritu et attraxi spiritum \  ad simili illius qui estu sapit auram quia mandata tua desiderabam.   scire et facere Aspice in me   ergo  id est da Spiritum et miserere mei \  si quando laboro  et quia aspirit aliquando iratus ut perdat sicut Sodomam addit secundum iudicium diligentium nomen tuum.   sicut soles his qui te diligunt  PARVULIS. AUGUSTINUS. Noli presumere de te et intelligis quare bona lex a bono data sit que non vivificat scilicet ut magnos faciat parvos ut diffidentes de suis viribus fugiant ad gratiam. Hoc invenit iste quia parvulus et hec sunt mirabilia testimonia que scrutata est anima parvuli huius. Soli enim parvuli illuminantur unde Dominus in evangelio : Confitebor tibi Patre Domine celi et terre quia abscondisti hec a sapientibus et prudentibus et revelasti ea parvulis. Et alibi : Ego in iudicium veni in hunc mundum ut qui non vident videant et qui vident ceci fiant. Facere autem mandata recte nemo potest nisi per Spiritum in corde eius dilectio sit diffusa hoc etiam iste confitetur dicens : os meum etc. Cum desiderare facere mandata non erat mihi unde possem et ideo aperui os petendo querendo pulsando et sitiens hausi Spiritum quo fecerem seed quia quanto suavius sensit tanto ardentius sitit. Adhuc petit dicens : aspice secundum iudicium quod fecisti in eos qui te diligunt quia ut te diligerent prius eos dilexisti. Vel iudicium Dei est ut diligentibus det auxilium misericordie ne sui decipiantur.  APERUI. AUGUSTINUS. Confitendo rationem ampliando attraxi bonis meritis.  Vel os. CASSIODORUS id est mentis introitus aperitur cum discere volumus attrahit cum Dei sermo desiderio completur. Aperuit os infirmus traxit Spiritum validus id est virtutem faciendi quam per se habere non potuit. Et quomodo aperuit et attraxit subbit : quia mandata tua etc. Gressus meos   AMBROSIUS. Motus animi dirige secundum tua iussa ne vitiis seducantur  GRESSUS. AUGUSTINUS. Id est fac me rectum secundum promissum tuum et quanto plus regnabit caritas tanto minus dominabitur iniustitia ;unde subdit : et non dominetur mei. {t. 2 : Erfurt, f. 309vb ; facsim., p. 618b} dirige secundum eloquium tuum \ et non dominetur mei omnis iniustitia.   sciebat enim gradientem temptantum esse ideo non ait excludatur sed non dominetur  quia non potest penitus excludi. Est enim peccatum in corpore sed non regnet  OMNIS. AUGUSTINUS. Quia non valet in aliis servasse legem si in uno offendit. Qui enim in uno offendit factus est omnium reus ut ait Iacobus. Redime me  earum est gravior temptatio contra quas silendum st a calumniis hominum \ ut ut Ps-G (W ΨB D) D30 ΩS ω1 Rusch cum Ps-R] et Ps-G custodiam mandata tua.   qui opprimitur calumnia non facile servat mandata  calumnie. CASSIODORUS. sunt controversie contra veritatem quas precatur averti ut mandata indagaret.  A CALUMNIIS. AMBROSIUS. De illis est temptatio que gravior est. Non enim omnis temptatio calumnia est sed tantum gravior. Siquidem temptatio potest esse sine calumnia. Calumnia autem habet in se temptationem. Est autem temptatio humana que levior est quam ferre possumus et hec calumnia non est. Temptatio autem gravior que est calumnia est que non falsa exponit verum etiam que pie gesta sunt decolorat ut in Ioseph impudica domina fecit et in Susanna duo presbyteri.  et Faciem tuam  spiritalem legis intelligentiam mihi da  Filium tuum mitte  AUGUSTINUS. tuam manifesta presentiam opitulando illumina super servum tuum \  ut servus sicut terra sole coruscet  ut eius refulgenti gratia profundatur et doce me iustificationes tuas.   ut faciam quia omnis qui audit a Patre et didicit venit ad Christum qui ergo non venit id est non facit non didicit  FACIEM TUAM. CASSIODORUS. Precatur videre faciem non velatam ut Iudei sed pure veritatem. Vel adventum Christi precatur cuius facie tenebre illuminate sunt. Exitus  ita fac quia exitus  EXITUS. CASSIODORUS. Id est effusiones lacrimarum hyperbole id est copiosas lacrimas quasi fluenta fontium pro recordatione peccatorum. aquarum deduxerunt   vel descenderunt oculi mei \  quibus et mors intravit quia non custodierunt legem tuam.   quibus custoditis fuisset letitia  ipsi oculi vel ipsi calumniantes Iudei  REDIME. AUGUSTINUS. Id est dato Spiritu fac ne calumnie hominum id est false impositiones terroribus vincant quibus ubique agitantur christiani quia si hoc data mihi patientia egeris inter ipsas calumnias custodiam mandata tua. Recolens autem primam prevaricationis sue ait : exitus aquarum quia non custodierunt ipsi oculi unde in aliis libris quia non custodivi legem tuam descenderunt humilitate in vel per exitua aquarum. Et subintelligitur in vel per ut cum dicitur descendit piscinam vel montes sine in vel per. Et bene decendunt humilitate penitendi qui per superbiam erant erecti dum suam volebant constituere iustitiam unde prevaricando confusi decendunt flendo ut iustitiam Dei mereantur. Vel transierunt exitus aquarum exaggerate id est plus fleverunt quam aque manant de suis exitibus sic flendo impetratur gratia delens iniquitatem et adiuvans voluntatem. Psalmus 118 (18-צ) Sade S.] + iustitia D30 .  SADE. CASSIODORUS. Victa carne clavisque confixa peccatis per lacrimas dilutis. In duodevicesima littera iudicia Dei laudat et eloquia ignita veneratur petens intellectum unde vivat.  AMBROSIUS. Post lacrimas consolatio nam et qui in dolore sunt consolatione indigent que fit per misericordiam Dei et qui penas criminum luerunt sperant venia et qui lacrimiss laverunt requiem merentur. Sade consolatio interpretatur que triplex est. Prima ergo consolatio est quia non obliviscitur misereri Deus de qua in Ieremia. Ite proficiscimini filii ego enim deserta sum. Equo animo estote filii clamante ad Dominum et extrahet vos de manu inimicorum. Secunda per punitionem ubi et si fides id est conscientia delicti desit pena satisfacit et relevat de qua in Isaia : « Consolamini populum meum sacerdotes loquimini ad cor Hierusalem solutum est peccatum eius quoniam recepit de manu Domini duplicia ». Tertia cum lacrimis crimen abluitur que in hoc loco et in multis aliis reperitur.  CASSIODORUS. Supra tristis de errore hic se consolatur per iustitiam Dei. Iustus es Domine \  qui punis  in omnibus  ideo sic ploro peccata quia iustus es  IUSTUS ES. AMBROSIUS. Qui sua delicta non respicit iniuste putat se gravari sed bonus se accusat et digna sibi inferri a iusto dicit in quo et sperat sicut enim iustus punit sic et sustinentem remunerat quidquid fit recto iudicio fit et hec est consolatio iustorum. et rectum iudicium tuum.   Hac confessione Daniel feras pueri flammas vicerunt et Ionas de ventre ceti liberari meruit  RECTUM IUDICIUM TUUM. Qui iubes affligere se peccatorum aliter sibi veniam arrogaret.  AUGUSTINUS. RECTUM IUDICIUM. Iustitia veritas sunt timenda peccanti quia sic iuste damnatur quicumque damnatur nec potest inde conqueri. Iustitiam dicit testimonia Dei quia iustum se probat mandando iustitiam. Est etiam hec iustitia veritas ut Deus talibus testimoniis innotescat. Vel mandasti id est precepisti testimonia id est precepta que sub testificatione prolata sunt hec continent iustitiam et veritatem quia et omnia eque decernunt et promissa retribuunt.  CASSIODORUS. Ad utrumque nimis. Nimis inculcare nobis iustitiam districtio est veritatem cautela. {t. 2 : Erfurt, f. 310ra ; facsim., p. 619a} Mandasti   et iustitiam testimonia tua \ et veritatem tuam nimis.   vel valde  NIMIS MANDASTI. CASSIODORUS. Id est per multos et iustos et multo tempore propter infirmos.  et ideo Tabescere me  idem quod alibi dicitur de Christo : zelus domus tue comedit me hoc zelo corpore tabescit ille fecit zelus   caritas meus \  vel tuus quia Deo zelat non sibi  ZELUS. AMBROSIUS. Amoris non livoris zelus bonus pro domo Dei quam non patiebatur a perfidis lacerari ut Phinees. Melius est ut paucorum damnatione plurimi liberentur quam eorum absolutione plurimi perderentur.  cur ? quia obliti sunt verba tua inimici mei.   et si secundum seculum amici  quos Deo zelat Ignitum eloquium tuum   quasi ideo zelus mihi quia  Spiritu Sancto  IGNITUM. AMBROSIUS.] Purgat corda ut fornax aurum. ] Accendit ad amorem Dei et contra impios illuminat etiam audientes hunc ignem venit Dominus mittere in terram. ] Hoc igne calefactus Ieremias dicit Ier. 20, 9 (Vetus latina : Sabatier, t. 2, p. 680, nota), ut ref. Ambrosius infra laud.. Weber : « Et dixi non recordabor eius neque loquar ultra in nomine illius et factus est in corde meo quasi ignis exaestuans claususque in ossibus meis et defeci ferre non sustinens ». : « Erat ignis flammigerans in ossibus meis ». ] Hoc igne urebatur rubus et non exurebatur Cf. Ex. 3, 2.. Urit sermo divinus ut corrigat non exurit ut perdat. ] Hoc igne vaporati Cleophas et alius discipulus dixerunt : « Nonne cor nostrum ardens erat » etc. Cf. Ambrosius Mediolanensis, Expositio Ps. 118, litt. 18, cap. 19, CPL 141, CSEL 62, ed. M. Petschenig, 1913, p. 406 : « Hoc igne calefactus Hieremias dicit : et erat ignis flammigerans in ossibus meis. Hoc sermonum igne caelestium uaporati Cleopas et ille alius, qui simul cum Domino ab Hierusalem usque in castellum confecerant iter, dicebant : nonne cor nostrum ardens erat in nobis, cum aperiret nobis Scripturas? » id., cap. 20, p. 407 : « Hoc igne urebatur rubus et non exurebatur; urit enim sermo diuinus, ut corrigat conscientiam peccatoris, non exurit, ut perdat  ». Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 118), CCSL 98, lin. 2570 sqq. : «  Ignitum est eloquium Domini, quia purgat corda mortalium mundana faece sordentia; et ut fornacis ardor exaestuans metalla decoquit, eorum que uitia necessaria purificatione consumit, ita eloquium domini, peccatorum maculis detersis, humilium sensus emundat. Isto quippe igne cor Cleophe ardebat, quando dicebat : ‘nonne cor nostrum ardens in nobis erat, cum aperiret nobis Scripturas? hoc etiam igne succensus ieremias enuntiat : et erat ignis flammigerans in ossibus meis. Isto etiam igne et reliqui succensi sunt, qui triumphali caritate floruerunt. Quapropter ignis iste sermo Christi est, sicut ipse in euangelio dicit : ignem ueni mittere in terram, et quem uolo ut ardeat ». vehementer \  ut etiam corpus urat et   ideo servus tuus  quicumque  ET SERVUS TUUS. AUGUSTINUS. Merito zelat oblitos verba Dei quia ad hoc flagrabat eos adducere quod ardentissime desiderabat. dilexit illud.  Adolescentulus sum ego  et cum hoc sit et si iunior et despectus non tamen oblitus sum iustificationes tuas ut illi maiores  ADOLESCENTULUS. CASSIODORUS. Hoc autem ad litteram multis sanctorum potest convenire et spiritaliter populo gratie. Multi enim sanctorum ut Ioseph inter fratres et David inter suos sic et novus populus gratie qui etate sequitur sed fide precedit.  AUGUSTINUS. Iste est contemptus et ideo maior quia contemptibilia elegit Deus et reprobat illos qui suam iustitiam volunt constituere. et contemptus \  inimici mei iustificationes tuas   AUGUSTINUS. Iustificat Deum qui se accusat quod fit per humilitatem.  mirabilior est in iuvene humilitas non sum oblitus.   quia Iustitia tua iustitia iustitia D14 D30 Hi ω1] + tua Ps-G in eternum \ et lex tua veritas.   AUGUSTINUS. iustitia solius Dei eterna lex que eius vera per omnia vel veritas est et spiritalis et si non videtur vel veritas est non umbra non figura sed res  AUGUSTINUS. Isti sunt duo populi qui in utero Rebecce luctabantur de quibus dicitur : maior serviat minori. Iste maior non est oblitus iustificationes Dei cum inimici maiores sunt obliti quod merito quia nescientes iustitiam Dei suam querebant iste non est oblitus quia non suam sed Dei de qua dicit : iustitia tua iustitia in eternum lex veritas quia per eam cognitio peccati et perhibet testimonium iustitie Dei propter hanc patitur iunior a maiore unde subdit : tribulatio et angustia etc. In tribulatione poscit iste intellectum ut sciat quia nihil est quod persequentes tollunt quia et si vitam finiunt vivet in eternum qui iustitiam que manet in eternum proponit temporalibus que iustitia in tribulatione est martyria id est testimonia. Id est iustitia tua eterna causa est quare in tribulatione servem testimonia id est martyria.  IUSTITIA TUA. CASSIODORUS. Hominum iustitia temporalis est sed Dei eterna quia quisquis eam sequitur in eternum gaudebit quod non est de iustitia Iudeorum et qui legem Dei sequitur veritate impletur que et Christus. Tribulatio   pro qua et angustia   que sunt numera iustis ad onera peccatorum deponenda invenerunt me \  CASSIODORUS. expectantem et paratum mandata tua meditatio {t. 2 : Erfurt, f. 310rb ; facsim., p. 619b} mea est est Ps-G (I ΦR²ΩJ ΨB V D) D30 Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina cum Ps-R] om. Ps-G .  tamen quantumcumque seviant  hoc est remedium contra tribulationes ut non deficiam Equitas testimonia tua in eternum \  et mihi est iustitia manens in eternum testimonia in tribulatione et ideo in ea da intellectum intellectum da mihi  et eo scilicet intellectum superat seniores et vivam.   vere  EQUITAS TESTIMONIA. Vel ita secundum seriem littera legatur. AMBROSIUS. Quasi diceret tribulatio et angustia invenerunt me et mihi posito in tribulatione. testimonia tua equitas vel iustitia vel iusta in eternum id est sunt mihi causa eterne iustitie talis spes est contra tribulationes que temporales sunt. Et in his da intellectum qui supra iunior maturior senibus inter adversa petit intellectum ut sciat hec transitoria et inde mercari vitam, sciat quam lubrica sit hec vita et sit pius erranti, sciat communia bona seculi sciat miserias ut portum querat perfecta virtus est intellectus si quis quod sensu capit factis exequitur. Psalmus 118 (19-ק) Coph C.] + Vocatio D30 .  conclusio  COPH. CASSIODORUS. In undevicesima littera iustificationes promittit exquirere adiiciens testimonia Dei in eternum fundata esse.  da intellectum Ps. 118, 144. quia Clamavi in toto corde exaudi me Domine \  mens divisa non impetrat iustificationes tuas  ad hoc profuit camor requiram.   faciendas  AMBROSIUS. Coph. Conclusio vel aspice quod idem est quia conclusus debet circumspicere se et causam periculi non dissimulare conclusio hec est in angustiis mentis quasi qui respirare clauso meatu non possit noxia enim conscientia premit morbi vis urget sensum mentis intercipit angustia. Orationis ergo querenda est medicina. Clama ergo ad medicum. CLAMAVI quasi undique sunt hostes non solum visibiles sed quod gravius est spiritales. Vocandus est ergo qui sit auxilio. PREVENI IN MATURITATE. Vel sicut in greco preveni ante horam. CASSIODORUS. Nullum tempus ad hoc eligendum sed semper hoc agendum et si enim omnis rei sub celo tempus est sed non super celum non super Dominum tempus est. AMBROSIUS. Sed quia sequens versus tempus precandi exprimit hic magis actuum quam orationis tempus intelligitur. Et est sensus : preveni ante horam. Et clamavi id est operando pro eternis preveni horam aliarum actionum et clamavi corde. Et in verba etc. AUGUSTINUS. deinde subdit de tempore precandi. PREVENERUNT OCULI. Meditari eloquia mane supra ante horam secundum illud media nocte surgebam pudor est si radius solis in stratu otiosum invenit primitias cordis et vocis quotidie Deo sacrifica tunc et nox vertitur in lucem non temporis sed gratie unde sponsa ait : per noctes quesivi illum quem diligit anima mea.  CASSIODORUS. Post errorem accepta consolatione conclusus asperius clamat studiosius.  CLAMAVI. AUGUSTINUS. Clamor cordis est magna intentio cogitationis. TOTO quia non alium de cogitatur. In tali petentis affectu sive in silentio sive cum voce si opus est propter homines non desperatur effectus.  IUSTIFICATIONES TUAS REQUIRAM. AUGUSTINUS. Non satis clamare ad Deum sed et iustitias eius exquirere.  REQUIRAM. AUGUSTINUS. Quam longe est adhuc a faciente qui requirit quia non consequitur ut qui querit inveniat et qui invenit faciat sed tamen aliter non venit ad facere. Boni autem si querunt ut in evangelio promittitur inveniunt secundum illud : Querite et invenietis sed et mali qui tamen non oderunt sapientiam que est Deus in qua sunt omnia que queruntur ab his qui volunt esse beati. De malis qui oderunt dicit sapientia. Querent me mali et non invenient oderunt enim sapientiam sed si oderunt quomodo querunt. Querunt non propter ipsam sed propter aliud quod amant querunt enim dicta sapientie ut habeant in doctrina non in vita ut non per mores ad ipsam veniant sed per sermones eius ad vanam gloriam verbis eius inflati et ita magis ab ea alieni. Clamavi ad ad Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ω1 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G te   nota pronum affectum  exponit quid sit ex toto corde clamare salvum me fac \  in anima que custodit mandata  AD TE. CASSIODORUS. Hoc est toto corde clamare. salvum me fac. Ubi est salus anime efficit ut facienda fiant et usque ad mortem si opus est certetur ubi non est salus ista succumbit infirmitas. ut custodiam mandata tua ut Ps-G (R W ΨB* V D) D30 Ω ω1 Ed1455 Rusch Clementina cum Ps-R] et Ps-G .   AMBROSIUS. Nota sedulitatis obsequium  et Preveni in maturitate et clamavi \  precurrit etatem maturitatis qui per senilem gravitatem induit quia quia Ps-G (V) D30² ΩS Rusch Ed1530 Clementina] et Ps-G (U Ψ*) ω1, om. Ps-G D14 D30* Hi in verba  vel : verbis tua verba tua Ps-G D14 D30 Hi ω1 Rusch] verbo tuo Ps-R, verbis tuis Ps-MozC Ps-Med   vel : tuis supersperavi.   semper crescens in spe  et in adversis Prevenerunt   et  a simili strenui operarii vel diluculum eternitatis labore vinee preveni vel in diluculo virtutum oculi mei ad  directi te diluculo te diluculo Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ω1 Rusch cum Ps-R] te diluculum Ps-G (Q* ΦRGV) D14 (in rasur.), diluculum Ps-G  vel : diluculum  vel mane  vel matutinum  PREVENI. AUGUSTINUS. Prevenit in maturitate qui in annis puerilibus senectutem anticipat ut gravitas sit in mente licet sit vaga et mollis etas. Non enim magnum est si defecto corpore a voluptate quiescunt magnum vero si in fervore etatis sunt temperati. Bonum est enim viro si portaverit iugum ab adolescentia sua hoc de etate. De hora dicit . prevenerunt oculi mei ad te diluculo. Oculi cordis ante credunt Christo quam adventus eius irradiat. Diluculum initium lucis quando post tenebras seculi Christus emicuit vel resurrectio mane facta. Ideo mens diluculo surrexit ut meditarer eloquia tua que adeo suavia.  PREVENI IN TEMPESTA NOCTE. AUGUSTINUS. Vel in maturitate idem tamen sensus vix invenit in immaturitate. Immaturitas est nox intempesta id est inopportuna actionibus. Tempestivum dixerunt veteres opportunum a tempore dicit autem secundum litteram quod noctis tempore vigilet amor Dei magno orandi affectu. Vel nox est totum seculum in quo clamamus prevenientes diem quo merces dabitur et inde preveniamus faciem eius in confessionem. Vel immaturum tempus noctis fuit ante tempus gratie quo Christus venit nec tamen tunc Ecclesia tacuit sed prophetando clamavit et speravit in verbis potentis facere quod promisit. Ipsa etiam dicit prevenerunt oculi mei ad te matutinum. Matutinum est quando sedentibus in umbra mortis lux orta est. Ad hoc oculi sanctorum prevenerunt providentes futurum ut meditarentur eloquia Dei in lege et prophetis que hoc de Christo nuntiabant. {t. 2 : Erfurt, f. 310va ; facsim., p. 620a} ut meditarer eloquia tua.   ideo  quasi quia studiose ad te vigilo Vocem meam audi secundum misericordiam tuam Domine Domine D14 D30 Hi ΩS ω1 Rusch Ps-G] om. Ps-G (I² ΨB*) ΩM  : et et Ps-G (ΨB V D) D30² Hi² ΩS ω1 Ed1455 Rusch Ed1530] om. D14 D30* Hi secundum iudicium tuum vivifica me.   SECUNDUM MISERICORDIAM. Vel ita secundum precedentem sententiam ubi de etate egit.  AUGUSTINUS. Prius Deus secundum misericordiam aufert a reis penam et eis postea secundum iudicium dabit vitam quia non frustra hoc ordine dicitur : « Misericordiam et iudicium cantabo tibi Domine » licet nunc tempus misericordie non sit sine iudicio nec tempus iudicii post sine misericordia.  CASSIODORUS. Vir namque sanctus et si etatem vincens mane surgit non tamen in operibus suis sed in misericordia Dei confidit dicens. Vocem meam audi secundum misericordiam tuam et secundum iudicium tuum non quo in futuro iudicabis sed quo supplicibus parcit et se damnantes absolvit. Vivifica me mortuum lege peccati.  quia Appropinquaverunt persequentes me   AUGUSTINUS. quando iam corpus perimunt unde tribulatio proxima est non que imminet quia iam presens sed que fit in carne quia nihil propius est anime iniquitati iniquitati Ps-G (F² I M Q² ΩJ² K² ΨB) D14² D30 Ω ω1 Ed1450 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] iniquitate Ps-G D14* :   in hoc servientes  INIQUITATI vel INIUSTE. CASSIODORUS. Quia et aliqui pro criminibus puniuntur a lege ut causa sua melior quam illorum videatur. a lege autem tua longe facti sunt.   AUGUSTINUS. quo magis huic appropiant a iustitia longe sunt Prope   appropinquaverunt sed non nocuerunt quia tu prope ad remedium nec te latet quod agimus es tu Domine \  intus adiutus et omnes vie tue veritas.   AUGUSTINUS. etiam quod patimur non est immerito  OMNES VIE TUE VERITAS. CASSIODORUS. Hoc non potest dicere Iudeus sed fidelis qui credit veritati.  AUGUSTINUS. Omnes vie tue veritas. Erga sanctos omnes vie veritas omnes misericordia quia et in iudicando subvenit et ita non deest misericordia et in miserando id exhibet quod promisit ne desit veritas. Erga omnes autem quos liberat et damnat omnes vie misericordia et veritas quia ubi non miseretur vindicte veritas datur quia nullum immerito damnat sed multos immeritos liberat. Initio   vel ab initio cognovi de testimoniis tuis \ quia in eternum fundasti ea.   in Adam qui pro neglictis punitus vel per antiquos patres qui tenendo ea venerunt ad eternitatem  INITIO COGNOVI. AUGUSTINUS. Adverbialiter. Initio dicit se novisse Ecclesia quod testimonia sunt in eternum fundata nec aliunde novisse quam de ipsis testimoniis. Testimonia sunt quibus promisit se daturum regnum eternum filiis et quia in Filio cuius regni non erit finis se daturum testatus est fundata sunt in eternum non quod ipsa sint necessaria quando ipsa res dabitur sed quia id quod per ea promisit Deus eternum est. Fundata vero dicuntur quia in Christo vera monstrantur qui est fudamentum quod nemo potest mutare. Initio novit quia hoc dicit Ecclesia que ab initio generis humani non defuit terris cuius primitie fuit Abel qui in testimonium Christi immolatus est. Et ab initio dictum est : « Erunt duo in carne una ». Quod sacramentum magnum est in Christo et in Ecclesia, ut ubi ait Apostolus : « Ecce duo testimonia » quorum alterum in actu alterum in verbo est exhibitum. Vel testimonia dicit precepta que dicuntur fundata in eternum quia pro eis neglectis vel servatis merces eterna vel pena eterna redditur. Psalmus 118 (20-ר) Res R.] + Caput D30 .  AMBROSIUS. Caput id est humilitas caput virtutum quam conclusus servat tu serpens caput corpore exposito  RES. In vicesima littera petit vivificari quia mandata Dei summo studio quesivit quod longe est a malis qui non similiter egerunt. Et quia nemo vivificatur nisi per humilitatem que est caput omnium virtutum ideo huic octonario premittitur hec littera res.  AMBROSIUS. Res caput vel primatus id est rationalis sensus qui regit omnia membra unde qui turpiter et bestialiter agit capite damnatur ut forma hominis privetur qui sapientie rationem non tenuit. Mystice : caput nostrum Christus sine quo vivendi usus haberi non valet. Sicut ergo caput coluber servat serva et tu caput id est Christum quo vivimus ex quo omnia bona. Moraliter : Caput humilitas que totum nostrorum actuum fovet corpus. Inflatus hoc caput non tenet id estChristi humilitatem que est caput omnium virtutum. Primatus est etiam Dominus Christus qui ablatus maiori id est populo iudaico datur minori Iacob id est christianis ; unde in Isaia legitur : « Auferam a Iudea caput et caudam » id est Christum qui est « initium et finis, alpha et omega » Apc. 21, 6.. Vide humilitatem meam  quasi prope es tu Domine ergo  que est in studiis meis et temptationibus  VIDE HUMILITATEM. AMBROSIUS. Qua superbia vincitur que omni christiano necessaria est. Eripe superbus malis invectitur ut humilietur humilis eripitur ut exaltetur.  AMBROSIUS. Vide humilitatem. Placeat tibi humilitas mea et iudica secundum illam. Alii in aliis iustus in humilitate gloriatur bona gloria est Christo subiici quo merito eripitur quis a flammeo gladio id est morte eterna. et eripe me \ quia legem {t. 2 : Erfurt, f. 310vb ; facsim., p. 620b} tuam  que dicit qui se humiliat exaltabitur et qui se exaltat humiliabitur non sum oblitus.  Iudica   quasi vide humili  sic vide iudicium meum   id est causam meam  quia contra diabolum causa agit  IUDICA. CASSIODORUS. Ut de presenti iudicio agatur. Iudicium meum id est examina discretionem fidei mee. Non per arrogantiam petit iudicari sed vult a Deo examinari suum iudicium quo Deum credit et incarnationem Christi de quo iudicio omnes sancti securi sunt nec timent Dei iudicium quia in his que bene credendo iudicant sciunt se glorificandos sancti quia tales sanguine Christi redimendi vel redempti erant unde subdit : Redime me sanguine passionis. Et vivifica me propter eloquium tuum quod dicit : qui credit in me non morietur sed habebit vitam eternam. et redime me \  a malis  AUGUSTINUS. Iudica. De iudicio futuro agit ad quod innoxius et proprie innocentie arbiter festinat. Iustus apud Deum sciens etiam misericordem non timet iudicium in quo absolvitur quod incipit etiam hic a sanctis non in eternum puniendis. Ideo per Ezechielem ad angelos ultionis ministros ait : a sanctis meis incipite. Et alibi : tempus est ut incipiat iudicium a domo Dei. Ideo iste apud redemptorem suum sperans et volens mature absolvi ait : IUDICA id est matura facere iudicium et ibi. REDIME ME a malis propter eloquium tuum  id est illam legem quam non sum oblitus ut se humiliaret  ut videam ut servem illud  PROPTER ELOQUIUM TUUM. Verecunde qui diffidit de meritis propter verbum Dei clementiam speret hoc est illud verbum quod Simeon videre expectavit. vivifica me.   AUGUSTINUS. hec est exaltatio sanctorum vita eterna  sed Longe a peccatoribus salus \  AUGUSTINUS. non a me qui iustificationes exquisivi quod accepisse ab eo se videns dicit misericordie tue multe quia iustificationes tuas   quasi longe ab ea se fecerunt non exquisierunt.   CASSIODORUS. Hoc specialiter de Iudeis qui latronem elegerunt salvatorem repulerunt. In hoc devotos animat perfidos terret Misericordie tue multe Domine \  MISERICORDIE TUE MULTE. AUGUSTINUS. Et si longe a peccatoribus salus tamen nemo desperet misericordie tue multe. secundum iudicium tuum vivifica me iudicium tuum Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ω1 Rusch cum Ps-R] iudicia tua Ps-G .   AUGUSTINUS. quia scit quod iudicium Dei sine misericordia non erit super eum  vivifica  SECUNDUM IUDICIUM VIVIFICA ME. AUGUSTINUS. Quod in presenti non illud quod omnes timent de quo alibi : Non intres in iudicium cum servo tuo sed quo parcit confitentibus non est misericordia sine iudicio.  quia Multi   sunt  etiam mali spiritus  gravis persecutio a multis in unum  MULTI. AUGUSTINUS. Impletum est hoc in Ecclesia que tot habuit persecutores martyrum. Purpurata est enim universa terra sanguine martyrum. Floret celum coronis martyrum. Ornate sunt Ecclesie memoriis martyrum . Signata sunt tempora natalibus martyrum. Crebrescunt sanitates meritis martyrum. qui persequuntur me et tribulant me \ a testimoniis tuis   tamen  quod a Deo unde supra Cf. Ps. 123, 2-3. :"Nisi quia Dominus erat in nobis, forte vivos deglutissent nos". Et iterum Ps. 93, 17. : « Nisi quia Dominus adiuvit me paulominus habitasset in inferno anima mea ». non declinavi.   NON DECLINAVI. AUGUSTINUS. Gravius est hec inter pericula servari quod est nobis a Deo. Vidi  autem  ego non declinavi prevaricantes  AUGUSTINUS. declinantes a testimoniis testimoniis scrips. cum GL] testa. Rusch quia non ferunt tribulationes  alias non servantes pactum  VIDI PREVARICANTES. CASSIODORUS. Alii non servantes pactum. Pactum a pace quasi pacis actum id est inter dissidentes affectu gratie diffinita condicio quod convenit utrique legi que statuta est ut homo in gratiam et pacem Dei revocaretur quod pactum id est utranque legem debiles non servant cedentes persecutoribus pro quibus amissis sociis dolent sancti. Vel pactum dicit quod Iudei pepigerunt dicentes : Omnia quecumque dixerit Dominus faciemus. Sed post coluerunt idola quos cives et parentes suos lugent sancti. et tabescebam \  zelo amoris. CASSIODORUS. beatus qui in caritate Dei tabescit quia eloquia tua   in hoc prevaricantes non custodierunt.   sed in tribulatione negaverunt Vide   id est placeat tibi et remuneretur a te dilectio mea  sed ego ab eis differens dilexi unde fructus omnium passionum non tantum non negavi unde premium postulo in misericordia vivifica me quoniam {t. 2 : Erfurt, f. 311ra ; facsim., p. 621a} mandata tua dilexi Domine \  VIDE QUONIAM. CASSIODORUS. Vidi prevaricantes etc. vide quod dilexi illo merito hoc merui scilicet a te conspici.  AUGUSTINUS. Supra dixit vide humilitatem hoc dicit qui se scit placere hic item dicit vide quoniam dilexi mandata tua. AMBROSIUS. Secundum legem hoc dicitur que precipit ut unusquique ter in anno se offerat in conspectu Dei. Sanctus vero quotidie se offert non vacuus quidem quoniam mandata dilexi et in hoc se offert. Dilexi quod plus est quam servare quia hoc est caritatis illud necessitatis vel timoris. in misericordia tua  non in meritis confido vivifica me.   IN MISERICORDIA. AUGUSTINUS. Si misericordia est in premio quod debet reddere iustitia quantomagis in victoria. Vivifica quia isti mortificant. Principium verborum tuorum veritas veritas Ps-G (ΩJ² ΨB V D ) D30² Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] + et Ps-G D30* (eras.) : in eternum omnia iudicia iustitie tue.   vivifica quod utique facies quia dixisti hoc in Scripturis  PRINCIPIUM VERBORUM. Id est Scripturarum ut Genesis a quo principio vera dixit et usque in finem verba veritatis servat unde : celum et terra transibunt verba autem mea non transibunt quia tetigit quod in principio gestum est addit : quod post finem seculi fiet quia iudicia iustitie perpetuo stabunt quia sententiam de bonis vel malis datam nec tempus nec ulla res subvertet.  VERITAS. CASSIODORUS. A veritate tua verba procedunt et ideo veracia sunt et neminem fallunt quibus prenuntiatur vita iusto pena impio hec sunt quippe in eternum iudicia iustitie Dei quia iudicium Dei de omibus in eternum manebit. Psalmus 118 (21-ש) Syn Syn] Sen Rusch D30, + iustitia D30 .  Super vulnus quasi emplastrum dicit enim quod tribulatio curat vulnera et dat salutem  SYN. CASSIODORUS. In vicesima prima littera gratas sibi dicit persecutores quibus tamquam emplastris vulnera peccatorum curantur unde da nobis auxilium de tribulatione. Et alibi Dominus ait : ego occidam et vivere faciam percutiam et sana.  AMBROSIUS. Syn. Super vulnus quasi emplastrum. Dicit enim quod tribulatio curat vulnera peccatorum et dat salutem.  CASSIODORUS. Vulnus ergo est peccatum super vulnus tribulatio.  AMBROSIUS. Vel vulnus intelligitur ipsa tribulatio. Super vulnus consolatio eloquiorum Dei medicamen celestium preceptorum. Istud est spiritale malagma quo omne nequitie virus aboletur quo non aduruntur sed magis foventur atque liberentur collisi.  vivifica quia Principes  homines regis terrenis presidentes  huius mundi non quilibet multi  rectores tenebrarum persecuti sunt me   hoc est vulnus gratis \  quia nihil suum in me habent  vel non ingratis quod idem  sine causa  GRATIS. Christiana religio non leserat reges terre quia et si liberi et si habentes regna celorum tamen redduntur Cesari que sunt Cesaris. Quorum etiam rex Christus tributum de ore piscis persolvit. Et licet persequantur tamen cor meum formidavit a verbis tuis quia plus timui verba tua quam eorum minas. et a verbis tuis  nolite timere eos qui corpus occidunt etc.  AUGUSTINUS. timor tuus timorem eorum excludit formidavit cor meum.   unde Letabor ego  hoc super vulnus  et si vici unde spolia multa quando patientiam mirari martyrum et persecutores crediderunt super eloquia tua \  victor quod non ille qui non patitur sicut qui invenit spolia multa.   similitudo a victoribus qui victis spolia detrahunt  VEL SPOLIA MULTA. AUGUSTINUS. Dicit Scripturas sapientiam iustitiam resurrectionem et omnia in Christo que iste a Iudeis abstulit et quasi sine labore invenit que ante non habuit.  AUGUSTINUS. Spolia. Sunt eterna que diabolus conatur auferre et conversio persecutorum.  et Iniquitatem   non hominem odio habui et abominatus sum \  CASSIODORUS. amor bonorum odio malorum probatur  INIQUITATEM ODIO HABUI. CASSIODORUS. Letabor et dilexi legem iniquitatem vero odio habui et abominatus sum longe a me faciens legem que habet significantiam novi testamenti ne quis negligendam putaret.  AUGUSTINUS. Ne autem ex formidine quam dixit putes odisse verba addit : iniquitatem odio habui et legem dilexi timore casto non perit amor. Illa ergo formido no facit odium verborum Dei sed integram caritatem ut ametur Deus cuius verba timentur. Si enim patres a piis filiis timentur et amantur et pudica coniunx virum et timet ne a illo deseratur et amat ut fruatur multomagis Pater qui est in celis qui a nullis diligitur nisi a quibus lex eius diligitur. legem autem tuam dilexi.   et si aliquando corripit tamen dilexi unde subdit septies etc.  et Septies in die   id est semper  SEPTIES. AUGUSTINUS. Septem dierum tempore vel septiformi spiritu plenus vel septem vicibus ut mos est religiosis.  AUGUSTINUS. Septem universitatem indicat quia septem diebus omnia tempora aguntur unde : septies cadit iustus et resurgit. Cadit non peccat prevaricatus quia tunc non iustus sed cadit omnibus modis tribulationum humiliatus resurgit id est non perit sed proficit. Contra hoc subditur : de malis impii infirmabuntur in malis id est in tribulationibus. laudem dixi tibi \  in hac vita {t. 2 : Erfurt, f. 311rb ; facsim., p. 621b} super iudicia  flagella iustitie tue.   quibus corrigis et iustificas filios quod recipis  quia iam Pax multa   in mente diligentibus legem tuam \  caritas pellit omnes perturbationes et tribulationes  Augutinus : et si non omnimoda vel in futuro ubi vere multa et non est illis   non offendunt in petram scandali ut Iudei et heritici scandalum.   et si inquietudo  NON EST ILLIS SCANDALUM. AUGUSTINUS. Illi qui diligunt non scandalizantur quia non sunt pusilli de quibus Dominus dicit : quicumque scandalizaverit unum de pusillis istis pusillorum est scandalizari.  AUGUSTINUS. Non est scandalum ipsa lex quia qui diligit legem si quid in ea non intelligit honorat et quod absurde sonare videtur iudicat magnum et se nescire ideo lex non est ei scandalum vel nullum undecumque est ei scandalum quia fides eius ex ea pendet non ex moribus hominum ne aliquibus cadentibus qui magni habebantur ipse scandalo pereat legem vero securus diligit et est ei pax et nullum scandalum in qua lege si multi peccant ipsa non peccat nec peccare novit.  et Expectabam  Ecclesia est qui loquitur quasi dilexi legem tuam  EXPECTABAM. AUGUSTINUS. Antiqui iusti primum adventum nos secundum pro quo et illi et nos mandata diligimus nec profuisset antiquis dixisse mandata nisi Christus qui est salutare Dei eos liberasset. salutare tuum   o Domine \  ideo et mandata tua dilexi.  per que habeo salutare Custodivit   AUGUSTINUS. custodit testimonia qui non negat quod est martyrum sed quia nihil valet pati sine caritate addit et dilexit  CUSTODIVIT. CASSIODORUS. Hoc ad tolerantiam ne amitteret quod habet religio dilexit hoc ad caritatem tormentis fortiorem. anima mea testimonia tua \ et dilexi   AMBROSIUS. Quod plus est quam custodire ea vehementer.  Servavi mandata tua et testimonia tua \  quia dilexi mandata et testimonia ideo  per hoc potui quia  SERVAVI. AUGUSTINUS. Dixerat supra mandata dilexi et post testimonia custodivi et dilexi nunc utraque similis ponit ut utraque simul custodita scires. SERVAVI MANDATA ET TESTIMONIA. Qui enim diligit ipsa veraciter et libenter servat. Sed quia inde inimici sunt mali contra quos fortiter custodienda sunt testimonia quod iste fecit. Utraque servans Deo tribuit dicens quia omnes vie. Quasi per hoc potui #custodire quia omnes vie mee sunt in conspectu tuo id est quia Deus dignatus est intendere qui illuminat et errores fugat quod si faciem avertisset fierem conturbatus nec ea custodirem.  MANDATA. In iubendo. TESTIMONIA. in prohibendo accipe vel mandata precepta Testimonia martyria. quia omnes vie mee in conspectu tuo.   non aliter nulla via bona est nisi quam illuminat Deus Psalmus 118 (22-ת) Thau T.] Thau fortitudo D30 .  THAU. CASSIODORUS. In postrema littera Christo desiderat proximare ut veniat et ovem perditam revocet studiosius se purgans quanto fruitur vicinitate virtutis.  AMBROSIUS. Thau. Erravit vel consummavit quia hic dicit se habere consummationem id est vitam eternam. Vel iam olim se errasse dicit non modo nunc autem reportandum ad patriam a pio pastore. Ideo interpretatur congrue erravit et non errat. Non enim vitiis sed profectus renuntiasse errori. Est et hic consummatio id est discipline perfectio ut altera docet interpretatio quia plus est a vitio se revocasse quam prope vitia ipsa nescisse. Imbutos enim vitiis animos exuere atque emendare non solum perfecte virtutis sed celestis est gratie. Cf. Hieronymus, Liber interpretationis hebraicorum nominum, CCSL 72, p. 59 : « Thau : consummatio ». Appropinquet   quia sic et sic egi  tibi o Domine  peccator longe est  CASSIODORUS. Hec confidentia non est nisi consummati viri deprecatio mea   et si non ego quod quod] coniec., obsc. Rusch perfectorum est in conspectu tuo Domine \  facta iuxta   que est illa deprecatio  ista eloquium tuum  AUGUSTINUS. promissum quia dixit intellectum tibi dabo  IUXTA ELOQUIUM. Dei. CASSIODORUS. petit ut sapiat ne per humanam prudentiam vanescat.  AUGUSTINUS. Iuxta eloquium. Vel eloquium dicit legem Dei. Et est da mihi intellectum quo sapiam iuxta eloquium tuum. da mihi intellectum.  Intret   etiam postulatio mea in conspectu tuo \  facta  INTRET POSTULATIO. CASSIODORUS. Gradatim appropiet intret ecce virtus orationis.  POSTULATIO. CASSIODORUS. Deprecatio de adhibendis bonis. Postulatio de removendis malis. secundum {t. 2 : Erfurt, f. 311va ; facsim., p. 622a} eloquium tuum   promissum eripe me.   grave est tamdiu hic luctari  SECUNDUM ELOQUIUM. Vel eloquium dicit legem Dei. Et est. Eripe me a labe carnis secundum eloquium tuum id est per eloquia tue legis.  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Secundum eloquium. Supra petit intellectum secundum eloquium ut superna videat hic per idem ut a concupiscentie labe purgetur. Utrumque enim facit eloquium Dei da intellectum et eripe me accipiendo quippe intellectum eripitur quia per se ipsum non intelligendo decipitur. Eructabunt labia mea   da mihi intellectum  quia tunc  quasi de pleno  quia plenus pane celi hymnum \  laudem Dei cum docueris me  AUGUSTINUS. aliter non eructabunt quia unus est magister scilicet Deus iustificationes tuas.   ERUCTABUNT. AUGUSTINUS. Intus deliciis Dei saginatus hymnum ructat quando lingua non humano sensui sed divino famulatur cum docueris. Docet Deus quando qui audit et discit venit ad eum ut non solum memoria teneat sed et faciat iustificationes et sic non in se sed in Domino glorians hymnum ructat. Qui autem didicit et doctorem laudavit iam vult dicere unde subdit.  et Pronuntiabit lingua mea eloquium tuum \  CASSIODORUS. non otiosum verbum unde reddenda est ratio sed eloquium unde salus quod decet pronuntiari quia equitate fulget  PRONUNTIABIT LINGUA MEA. Ut sim minister verbi. Sciens autem que pericula sequantur docentem a contradicentibus addit. fiat manus tua. Ut salves de manu aliena ne timeam sed ut pronuntiem quia mandata elegi et timorem amore compressi. Vel manus id est Filius quia manus Patris est Christus unde Isaias : et brachium Domini cui revelatum est. Et alibi dextera Domini fecit virtutem. Fiat ex semine David ut qui est creator sit salvator quia concupivi salutare id est Christum quem antiqui cupierunt nasciturum Ecclesia cupit a dextera Patris venturum. et lex tua meditatio mea quia perhibet testimonium Christo et licet occidatur caro que te predicat vivet tamen anima et laudabit te. Et iudicia que incipiunt a domo Dei iuvabunt sanguine enim crevit Ecclesia. quia omnia mandata tua equitas.  Fiat manus tua   adiumentum vel Filius ut salvet me \ quoniam mandata tua   hac fiducia peto elegi.   de omnibus aliis  et Concupivi   videre salutare tuum   alii alia ego autem non nisi salutem tuam  SALUTARE. CASSIODORUS. Chritum aperte dicit quod prius in enigmate quem qui cupit ex Scripturis habet et hoc est et lex tua meditatio mea est.  o Domine \ et lex tua meditatio mea est est Ps-G (F² I M W ΦP U ΨB V D) D30 Ω ω1 edd. Rusch] om. Ps-G .   AUGUSTINUS. qui cupit salutem Dei meditatur in lege nec inde avertitur aliqua cura seculi  in futuro  quasi fiat manus et sic Vivet anima mea et laudabit te \  plene tunc  VIVET ANIMA MEA ET LAUDABIT TE. AUGUSTINUS. Ad ipsum loquitur quem desiderat promittens animam in eternum vivere que credit et tunc plene laudabit te novo cantico et iudicia tua adiuvabunt me quibus iudicabit in futuro quando dicet venite benedicti. et iudicia tua  AUGUSTINUS. quia qui credit non damnabitur etiam si quam habet offensam proderit enim illi fides et suffragabitur ad veniam adiuvabunt me.   perfecte  a via ad vitia  sed Erravi sicut ovis que periit \  non perit  quia iam ex parte redempta  ERRAVI. AUGUSTINUS. Novissime aperitur que persona per totum psalmum loquebatur.  CASSIODORUS. Erravi. Ab Adam lege peccati. sicut ovis :comparatio evanglica ubi dicitur quod pastor relictis nonagintanovem ovibus in deserto ivit querere centesimam perditam que periit que lupis exponitur quam nec fuga nec vis sua liberet.  AMBROSIUS. Quasi ut cepisti perfice non sum oblitus ex hac parte erat ovis inventa sed adhuc queritur et per sanguinem pastoris fusum in omnibus gentibus invenitur. quere quere Ps-G D30 ω1] require Rusch cum Ps-R : cf. Corpus antiphonalium officii officii (n° 7639 : responsorium parvum “Septies in die”)    CASSIODORUS. o Christe tu require quia homo infirmus te non potest querere quod ideo debes quia mandata tua etc. quasi quere me quia quero te {t. 2 : Erfurt, f. 311vb ; facsim., p. 622b} servum tuum Domine Domine Ps-G (ΨB D*) ΩD ΩS ω1 Rusch] om. Ps-G D30 quia mandata tua non sum oblitus.   etsi erravi  Congrue vero post predictorum meritorum gradus veteris recolit colluvionis ut de sua perfectione non superbiat sed humilis Deo tribuat totum quia non ex operibus iustitie que facimus nos sed secundum suam misericordiam salvos nos facit ut cum omnia bene fecerimus dicamus servi inutiles sumus que debuimus facere fecimus hac humilitatis professione liberari meremur.  AUGUSTINUS. Unde in Ezechiele Ez. 9, 4. illi soli liberantur in quorum frontibus thau Id est thav ( ת ) ; cf. Glossa (Ps. 118, 168) ; Hieronymus, In Isaiam, Lib. 16, cap. 59, par. 19 : “Et in Hiezechiele uirorum gementium frontes thau, litterae hebraicae, quae apud eos ultima est, impressione signantur”. scriptum reperitur quia aliter humana condicio lassa non recreatur nisi abdicatis veteris vite erroribus frons innovata virtute humilitatis insigniatur. Inde est quod parvulo post omnia dicenti. Benedicamus Domino. Seniores alia voce idem respondent Deo gratias ut quanto perfectiores tanto humilores ad Deum omnia referant se velut parvulos estimantes et puerili simplicitate Deo post omnia gratias agentes ideo post omnia ponitur thau. Psalmus 119 Canticum graduum Codd. : (Ps. 119) D30 ΩF Rusch Ps-G | gr.] + Vox Christi in passione ad Patrem de Iudeis D30 .  quia spiritales gradus sunt  CANTICUM GRADUUM. AUGUSTINUS. Beatitudinem quam superior psalmus unita varietate meritorum cantavit isti sequentes psalmi ordinatis quindecim gradibus tam psalmorum quam meritorum in sacramentum veteris et novi testamenti explicant. Septenarius ad vetus propter sabbatum. Octonarius ad novum patres namque veteris testamenti hebdoadi id est septenario serviebant. Observabant enim septimum diem id est sabbatum. Septimam septimanam. Septimum mensem. Septimum annum et septimum annum septime decadis qui iubileus dicitur. Patres vero novi testamenti ogdoadi serviunt id est octonario quia servant octavam diem que dominica dicitur et octavas nostrum et octavam resurrectionis expectant. Ideoque per octonarium et septenarium duo testamenta signantur unde Salomon. Da partes septem necnon et octo. Quindecim ergo graduum fit distinctio ut per hoc significetur duorum testamentorum doctrina in his gradibus contineri. Et sunt hic quindecim gradus sicut in templo Salomonis totidem erant gradus quibus ascendebatur in templum quod est figura celestis templi ad quod his gradibus ascenditur hec est scala Iacob.  AUGUSTINUS. In scalis enim vidit Iacob angelos ascendentes et descendentes. Hi sunt spiritales doctores qui per hos meritorum gradus quasi per quasdam inter scalaria ascendendo proficiunt usque ad intellectum spiritalium. Et quasi descendentes parvulis se contemperant non cadentes. Cadit enim qui deficit descendit qui se contemperat parvulis. Cecidit Adam per superbiam intumescens descendit Christus per misericordiam parvulis condescendens. Sic et sui per humilitatem descendunt non per superbiam cadunt unde apostolus. Sive enim mente excedimus Deo sive sobrii sumus vobis etc. His ergo gradibus in offenso pede mentis ascenditur atque descenditur.  AUGUSTINUS. Canticum graduum. Graduum nomen ambiguum apud nos quia gradus dicimus ascendentium et descendentium. Apud grecos certum quod ascendentium tantum sunt gradus. Ascendens ergo iustus loquitur. Ascensus fit in corde unde alibi : « Ascensiones in corde suo disposuit a convalle plorationis » in illud quod oculus non vidit et in cor hominis non ascendit per Verbum caro factum quod descendit ut per ipsum nos ascenderemus Verbum enim caro factum bibens calicem passionis factum est nobis vallis plorationis manens apud Deum est mons ascensionis. Sic enim descendit ad te ut maneret apud se descendit ad te ut fieret tibi vallis plorationis. Mansit in se ut esset tibi mons ad quem ascenderes. Ab exemplo ergo humiliationis eius ascendatur ad voluntatem et altitudinem deitatis ipsius.  AUGUSTINUS. Primus gradus a malis seculi exire et universe vanitati renuntiare.  CASSIODORUS. Initium profectus est carnalia vitia relinquere et Domino supplicare unde in veteri lege quando emebatur mancipium gentile radebantur ungues ius et capilli tondebantur quia oportet vanitatem quamque exuere ut Dei obsequio mancipetur.  CASSIODORUS. Hic abrenuntiatione seculi quibusdam gradibus meritorum ad perfectam et eternam pervenitur caritatem que in summo locata est.  CASSIODORUS. Primo ascendere incipiens quia multos invenit obsistentes a linguis eorum petit liberari. Secundo de permixtione malorum conqueritur ibi : Heu mihi. Ad Dominum cum tribularer   peccatis clamavi \  ut me educeret et exaudivit me.   constituendo ad gradus ascendendi ubi orat contra linguas detrahentium dicens  iam ergo o Domine libera animam meam a labiis iniquis \  hec converso mox occurrunt unde primus homo corruit  que iniqua suadent  DOMINE LIBERA. Cum incipit homo ascendere id est cum cogitat proficere contempto seculo soli herens Deo incipit pati linguas adversantium id est detrahentium et quod gravius quasi consulendo a salute avertentium has qui non patitur nondum proficere conatur. Ascensurus ergo primo contra eas precatur Domine libera. et et Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩF Rusch cum Ps-R] om. Ps-G a lingua dolosa.   que specie consulendi nocet Quid detur tibi   sed quasi exercens istum dicit ei Dominus aut aut Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩF Rusch Edmaior.cum Ps-R] et Ps-G (F L) Edminor. quid apponatur tibi \  quo scilicet te munias  QUID DETUR TIBI. CASSIODORUS. More nimis cogitantis hesitat et querit remedium. Quid tibi detur aut quid apponatur. Duo verba posuit dari et apponi. Sagitte dantur in azyma carbones apponuntur quasi in consolationem. ad  id est contra linguam dolosam ?   que iniqua suadet Sagitte potentis acute \   verba Dei  subiecit sue interrogationi ipse vel Dominus dicens  SAGITTE. AUGUSTINUS. Verbis Dei sagittatur cor ad amorem Dei ut fiat in eo vulnus amoris non livoris unde vulnerasti cor meum caritate. Carbones vero sunt exempla iniquorum conversorum ad Deum qui bene dicuntur carbones qui de mortuis reviviscunt igne caritatis calefacti et suo exemplo alios accendunt ut vivant hi bene post sagittas apponuntur quia post exhortationem verborum exemplis agendum est ut quod verbis accepit credat se posse cum multi delicati etiam femine iam impleverunt et si multum peccaverunt eo amplius amaverunt hec exempla vastando ad desolationem ducunt carnales cogitationes et seculares amores ut sit purus locus edificio Dei. cum carbonibus  exemplis conversorum ad Deum desolatoriis.  vv. III-IV inv. ΩF  vel vastatoriis quod est idem {t. 2 : Erfurt, f. 312ra ; facsim., p. 623a} Heu mihi   quasi accepi sagittas et carbones sed adhuc inter malos sum et ideo  HEU MIHI. CASSIODORUS. Secundo de incolatur et permixtione malorum conqueritur sed in area ubi multa palea premitur videns ergo multa mala que ante non viderat clamat heu mihi. Nulli homini apparent mali nisi factus sit bonus. Cum enim crevit herba et fructum fecit apparuerunt zizania. quia incolatus meus   AUGUSTINUS. peregrinatio huius seculi prolongatus est’  PROLONGATUS. CASSIODORUS. Et si breve tempus desiderio nimio longum videtur. habitavi   AUGUSTINUS. cur inde gemis quia non cum bonis cum habitantibus habitantibus Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩF Rusch cum Ps-R] habitationibus Ps-G (L F tantum)   vel : tabernaculis Ps-H. Cedar \ Cedar] Caedar Ps-G (R F I M W U) Φ D30*  tenebre  CEDAR. CASSIODORUS. Filius Ismaelis unde Saraceni descenderunt qui verius ab Agar dicerentur Agareni, sed a Sara digniori, et libera sibi nomen vendicaverunt quorum uterque in tabernaculis legitur habitasse.  CASSIODORUS. Tabernacula Ismael recte Cedar dicta sunt Cedar ad Ismael pertinet. AUGUSTINUS. Isaac ergo cum Ismael est id est sprirituales cum carnalibus filiis ancille a quibus et patiuntur.  AUGUSTINUS. Vel, secundum interpretationem nominis, Cedar enim interpretatur tenebre, et est : cum habitantibus Cedar id est cum habitantibus tenebras. Sed non est obscuratus ab eis. Et est idem sensus. Per hoc notatur quia non est dimittenda unitas, si nunc mali a bonis non possunt separari, ferendi sunt. multum   cum malis et diu  cur cum illis doles esse  quia multum incola etc. incola fuit anima mea.   ANIMA. AUGUSTINUS. Ne putes corporalem peregrinationem a Deo anima peregrinatur si terram amat. Cum his  habitavi cum habitationis vel cum tabernaculis #celestis et terrestris qui oderunt oderunt plerique codd. edd.] oder’t D30 ΩF,oderant Ps-G (R F L Φ RGVP*) Ed1455 cum Ps-αδ Ps-Moz    qui conscindunt unitatem catholicam pacem eram pacificus \  CASSIODORUS. servans unitatem non iratus non turbulentus et cum prohiberem a malis bona loquens obstinati impugnabant  CUM HIS QUI ODERUNT. CASSIODORUS. Multum non solum longus sed et gravis incolatus quia cum his qui oderunt pacem. cum loquebar illis impugnabant me gratis.  Psalmus 120 Canticum graduum. Codd. : (Ps. 120) D30 ΩF Rusch Ps-G |  id est canticum ascensionis. Ascendere est in Deum, proficere ; profectus ergo gradus est  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Secundus gradus petere divinam defensionem cui nihil posse obviare monstratur. AUGUSTINUS. Cui enim de mundo exeunti pericula occurrunt exposcere debet divinum auxilium. Congrue ergo qui supra gemebat intra malorum insidias hic contra eas orat iuvari. Non est enim #imperius et imprudens sicut ille paterfamilias qui in evangelio nescit quando fur venturus sit et dormit. Et ideo ipsum subito occupat hora furis per quem significantur illi qui presumentes de cupiditatibus suis et deliciis huius seculi diffluentes tument et eriguntur adversus humiles. Hi suntqui in diebus Noe nubunt #uxorem ducunt et edificant id est qui de his presumunt qui hec Deo preferunt. Et ideo eos comprehendit hora furis. Sed filios lucis non comprehendit quia semper vigilant expectantes Dominum suum quando revertatur. Talis est iste qui oculos ad Deum levat.  CASSIODORUS. Primo levat oculos et orat secundo quod oravit affirmat ostendens virtutem auxilii impetrati. Ibi Dominus custodit. Levavi oculos meos  interiores  LEVAVI OCULOS. CASSIODORUS. Qui quasi inclinatus clamavit iam respirans oculos ad intercessores sanctos levat. in montes in ΨB² V² plerique codd. edd.] ad Ps-G (M² in ras.) ΩF cum Ps-R  \  AUGUSTINUS. qui prius illuminati sole iustitie per quos aperte Scripture  spiritales id est sanctos unde veniet auxilium {t. 2 : Erfurt, f. 312rb ; facsim., p. 623b} mihi.   quia de Scripturis in hac vita habemus aux<i>lium Auxilium meum  sed non de illis presumendum immo de Domino quia et hi de plenitudine eius accipiunt in quos tamen nisi leves oculos per Scripturas non admoveberis ut ab illo illumineris. Illi ministri Deus autem auctor illuminationis. Qui est lux vera que illuminat omnem hominem etc. a Domino \ qui fecit celum et terram.  Non det  ut ergo firmus sis in gradibus  NON DET. Letus iste scilicet vir iustus de talis auxilio sibiipsi loquitur. in commotionem   ut cadas per superbiam  ut non moveatur elige custodem qui non dormit  IN COMMOTIONEM. Ad proficiendum non movet pedem nisi caritas. Ad cadendum superbia. pedem tuum \  cogitationem neque dormitet dormitet D30² Ps-G] dormiet ΨB* D30* ΩF cum Ps-γ   AUGUSTINUS. non sinat pigritari  NEQUE DORMITET. AUGUSTINUS. Si dormit in te fides dormit in te Christus.  CASSIODORUS. Neque dormitet. Dicit hoc humana consuetudine ut quando fessus custos dormitat furtum patitur. qui custodit te.   quis est custos qui non dormit  ecce Ecce non dormitabit   Christus resurgens ex mortuis iam non moritur mors illi ultra non dominabitur  ECCE NON DORMITABIT. Ad hoc enim quod dixit. Non dormitet refert non dormitabit. Ad aliud vero quod dixit non det in commotionem refert neque dormiet.  AUGUSTINUS. Ecce non dormitabit. Dormitat Christus quando in fide tepescimus talis nobis qualis nos ei dormitat mortalis dormivit moriens quod non iam Christus. Ipse est ergo qui vigilat et numquam dormit unde dicitur ad Ieremiam. Quid vides. Et ait virgam vigiliarum ego video quia vigilo ego super populum meum dicit Dominus. Et dicitur hoc a similitudine virge quam tenet fur ut poma vel vestimenta alterius rapiat. Si dormierit ille fur cum virga vigilat. Si autem vigilat ille fur dormit et non rapit. Similiter si homo custodit vestimenta sua id est bona opera ne nudus ambulet in via Christus dormit id est non punit. Si vero dormit homo Christus vigilat id est corripit hic est custos de quo in Isaia : Ad me clamat ex Seir custos qui de nocte etc. Et dixit custos venit mane et nox. Si queritis querite convertimini et venite hic ergo non dormitabit neque dormiet sed ne adhuc putes hoc de aliquo hominum subdit Dominus custodit. neque dormiet \ qui custodit Israel.   Christus qui custodit primo per fidem post videntes per speciem  QUI CUSTODIT ISRAEL. AUGUSTINUS. Qui non potest videre faciem videat posteriora cum transierit pertransivit autem Christus per passionem a morte ad vitam. Qui transitus hebraice dicitur Pascha. Pascha putatur grecum quasi passio sed vere hebreum est id est transitus. In hoc voluit Christus videri id est credi non modo in eo quod mortuus ut iniqui credunt sed quod surrexit primum est in principio erat Verbum posterius Verbum caro factum est. Qui ergo credit quod passus est et quod resurrexit Israel est et huic non dormit Christus. Dominus custodit te \ Dominus   quomodo protectio tua’ super manum dexteram  vel : dextre tuam.te\... tua’ D30] te... tua\ ΩF    vel : tue  id est fidem qua fiunt filii ut non sinat temptatari supra quam possunt  DOMINUS CUSTODIT. CASSIODORUS. Secunda pars ubi quod oraverat affirmat. Et quasi quis quereret. Quis est ille custos subdit : Dominus custodit etc.  AUGUSTINUS. Non sine causa est quod non simpliciter dicit protegit te vel dexteram tuam vel manum dexteram tuam sed transitive ait manum dextere. Et non ait sinistre. Sinistra est quidquid temporaliter habemus quod et a Deo dextera est eternum. Illa est consolatio hec beatitudo secundum illud leva eius sub capite meo. Et dextera illius amplexabitur me. Et in proverbiis longitudo dierum et anni vite in dextera eius et in sinistra eius divitie et hoor. Dextera ergo Dei eterna felicitas. Sinistra mundana que et a Deo. Ideoque ad dexteram locandi qui eterna quesierunt ad sinistram qui terrena. Sed quidam errantes hoc alternant. Sicut illi qui dixerunt beatum populum cui hec temporalia sunt. Contra quos Dominus dicit : Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua id est pro terrenis bona ne facias sed pro eternis nesciat ne saltam se admisceat. SUPER MANUM DEXTERE id est super potestatem quam tibi Deus dedit ut sis ad dexteram ut sis filius secundum illud dedit eis potestatem filios Dei fieri etc. que potestas est per fidem. Sed non valet nisi Deus protegat sed quare oportet ut protegat propter scandala que sunt de duobus quia et duo sunt precepta in quibus lex et prophete dilectio Dei scilicet et proximi.  et sic Per diem sol non uret te \  non errabis in divinitate sive in Dei sapientia neque luna per noctem.   id est non scandalizaberis in Ecclesia vel carne Christi  PER DIEM SOL NON URET. AUGUSTINUS. Deus est sol. Dies sapientia. Luna Ecclesia. Nox caro Christi. Qui ergo errat inDeo a sole uritur et per diem quia in ipsa sapientia errat de qua dicitur dies diei eructat verbum id est perfecti sapientiam perfectis. Nox vero nocti indicat scilicet id est parvulis predicatur humilitas Christi. Et non relinquuntur in nocte id est carnis humitate sed ad altiora divinitatis provehuntur quia lucet et luna in nocte id est per carnem Christi predicatur veritas Ecclesie quia caro ipsa Christi caput est Ecclesie. Qui ergo in Ecclesia et in carne Christi scandalizatur a luna uritur. Vel Dominus est protectio super manum dexteram id est bonam operationem proteget. Et non solum operationem proteget sed et te intus ut sol id est Christus non scandalizet te in cognitione deitatis sue vel humilitatis sue sive unitatis Ecclesie. Vel luna id est Ecclesia non permittet uri nocte tribulationis.  HIERONYMUS. Vel per diem accipiuntur prospera per solem elatio que ex prosperis venit per noctem adversa per lunam depressio que ex adversis aliquando provenit. Et est sol non uret te per diem id est non ureris elatione prosperitatis. Neque luna per noctem id est non depressione adversitatis succumbens. Et hoc est dictum a similitudine beneficii collati antiquo populo. Quia ut olim in columna nubis et ignis precedebat Iudeos ita nunc in prosperis et in adversis non servat. Dominus custodit {t. 2 : Erfurt, f. 312va ; facsim., p. 624a} te   quare non uret vel ut breviter concludam ab omni malo \  a scandalis in sole et luna et a persecutionibus custodiat  ne cedat animam tuam Dominus.   AUGUSTINUS. si corpus occidatur quia martyres occidi queunt flecti nequeunt Dominus  et custodiat introitum tuum et exitum tuum \  AUGUSTINUS. quando temptamur intramus quando vincimus eximus  unde vasa figuli probat fornax et homines iustos temptatio tribulationis  DOMINUS CUSTODIAT INTROITUM. Cuncta concludit bonis initiis bonos exitus adiungat.  AUGUSTINUS. Dominus custodiat introitum. Intrantes custodit ut sana fide intremus et humiles ne vento superbie crepemus et dum non sinit temptari supra vires. Exitum vero custodit ex hoc nunc et usque in seculum quia cum exierimus ab omni temptatione iam in eternum nihil nocebit. ex hoc nunc et usque in seculum.   instanti quia et nunc facit cum temptatione proventum Psalmus 121 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 624a} Canticum graduum Codd. : (Ps. 121) D30 ΩF Rusch Ps-G .   CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Tertius gradus. Magnum gaudium in Ecclesia pura mente versari atque digne Deo in hac peregrinatione militare unde suspiramus ad celestem Hierusalem ad quam duabus alis dilectionis levamur AMBROSIUS amor namque qualiscumque sit vacare non potest. Nam si terrenus est animam ad concupiscenda terrena inclinat. Si vero celestis est ad celestia sublevat vel vehit et ad eterna inflammat. Obligata anima terreno amore viscum habet in pennis volare non potest sed amor sanctus ad superna levat ad celestem scilicet Hierusalem. Letatus sum   spem habui et gaudium  LETATUS SUM. CASSIODORUS. Primo gaudet se monitum ire ad Hierusalem ubi sancti securi et cum Domino iudicabunt. Secundo ascensurus optat abundantiam pacis ibi. Rogate que ad pacem etc. in his que dicta sunt mihi \  a Spiritu Sancto  CASSIODORUS. a prophetis apostolis qui priores viderunt patriam et invitant ut curramus ad eam  que sunt illa quod sunt in domum   non manufactam Domini ibimus.  et cum hec dicerentur Stantes erant pedes nostri \  AUGUSTINUS. qui currit ita cogitet quasi iam ibi stet  STANTES. AUGUSTINUS. Quia omnia ibi stant nihil transit vel cadit. Ibi non pertransit Belial. Ibi non est macula in luna. Ibi Rachel non dolet vel timet ude alibi. Qui posuit fines tuos pacem. in atriis tuis   hec est domus Domini  IN ATRIIS. CASSIODORUS. A parte totum atria introitus hic de penetralibus accipiuntur. Hierusalem.   cuius Hierusalem   non illius que servit cum filiis suis que corporeis parietibus erigitur sed  AUGUSTINUS. cuius Hierusalem non que prophetas occidit Hieronymus sed que edificatur de vivis lapidibus que edificatur  non saxorum molibus sed que virtutum soliditate consurgit et sanctorum societate nusquam dissolvenda extruitur ut civitas \  id est ad similitudinem civitatis.  AUGUSTINUS. non est corporalis civitas sed ei similis cuius participatio eius  bonum quod fuerit singulorum erit omnium in idipsum.   hic habent homines diversa bona et deficientia  IDIPSUM. AUGUSTINUS. Quod semper eodem modo est non potuit expressius dicere. Stabilitatis ergo particeps est illa civitas quod non est hic in aliqua creatura Deus vero est in #id<i>psum qui ait Ex. 3, 14. : « Ego sum qui sum ». Illuc Illuc D30] Illic Ps-G ΩF    unde scsis quod ibimus  quia enim {t. 2 : Erfurt, f. 312vb ; facsim., p. 624b} ascenderunt tribus  id est ascendunt tribus Domini  non omnes sed que Domini testimonium Israel \  que sunt Domini in quibus est testimonium  id est qui se testantur Israel per bona opera  TESTIMONIUM ISRAEL. AUGUSTINUS. Id est in quibus cognoscitur quod vere sunt Israel. Quando enim grana sunt cum paleis totum palea putatur sed cum separabuntur tunc erit testimonium Israel. ad confitendum nomini Domini. divisio.Domini... Israel \ D30²] Domini\... Israel\ ΩF    quare ascenderunt  ut superbia de se presumit ita humilitas confitetur Deo Quia   vere ibimus in domum Domini illic sederunt   id est sedebunt sedes   que in iudicio iudicio Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩF Rusch cum Ps-R] iudicium Ps-G (R I L) \ sedes super domum David.   familiam Christi cui dederunt cibum in tempore  SEDES. AUGUSTINUS. Id est iusti in quibus Deus sedet et inde iudicat quidquid iudicat unde in libro Sapientie. Anima iusti thronus est sapientie et hi sedebunt cum Christo super duodecim sedes ut iudicent. Iudicabunt autem qui omnia reliquerunt Christum sequentes qui fiunt amici de mammona iniquitatis ut recipiant dantes in eterna tabernacula et hec est pax Hierusalem dando et accipiendo ut opera misericordie corporea iungantur operibus predicationis unde : si non vobis spiritalia seminamus magnum est si carnalia vestra metamus. Et hec est equalitas quam Paulus dicit qua qui multum habuerit non abundavit et qui modicum non minoravit unde convertit verba ad iudices. O sedes Domini qui sedetis ut iudicetis interrogate. Iudicum est interrogare iudicandos que ad pacem sunt Hierusalem id est opera misericordie que qui fecerunt sumuntur ad Hierusalem alii non quia iudicium sine misericordia fiet illi qui non fecit misericordiam. Caveant ergo sibi omnes interrogandi.  ergo Rogate que ad pacem sunt Hierusalem \  o sedes qui sedebitis ut iudicetis  iudicans debet omnia rimari  interrogate iudicandos  ROGATE. CASSIODORUS. Secunda pars ubi loquitur ad iudices optans eis abundantiam pacis quam amore fratrum predicavit. et abundantia   que sunt ad pacem  ea per que  in eternum hic omnes pauperes et ibi divites qui hic dederunt sua diligentibus te.   sed quibus est abundantia  DILIGENTIBUS. AUGUSTINUS. Qui amat in alio bonum quod ipse non potest habere imputatur ei quasi haberet unde : si caritas non habet quod det det calicem aque et tantum imputatur ei quantum Zaccheo multa. Impar facultas sed non impar caritas. Fiat pax  et o Hierusalem  FIAT PAX. AUGUSTINUS. Caritas est virtus fortis ut mors cui nihil resistit cum venit cum regibus et ignibus et aliis possit resisti que et occidit quod fuimus ut aliud simus. Occidit ut et vivificet unde apostolus. Vivo ego iam non ego etc. Per hanc reguntur infirma a firmis ideo fiat pax in virtute tua. Caritatis autem est non nostra sed que aliorum sunt querere ideo cum de caritate diceret subdit propter fratres meos. in virtute tua \  id est caritas et abundantia in turribus tuis.   per hanc virtutem et pacem fiat  in numero et premio  IN TURRIBUS. AUGUSTINUS. Id est in excelsis tuis pauci sunt iudices sed multi ad singulos pertinebunt quos recipient in eterna #tabernacula et tunc erit abundantia in turribus Deus autem est tota eorum abundantia tam recipientium quam receptorum.  et Propter fratres meos et proximos meos \  CASSIODORUS. non propter me sed ut fratres et proximi vinculo unitatis astringantur loquebar pacem   id est hic predicabam de te.   o Hierusalem  et Propter   scilicet  non propter me sed propter Ecclesiam propter peregrinos ut ascendant domum Domini Dei nostri \  PROPTER DOMUM. Vel sic legas ut hic versus sit expositio precedentis. Quasi loquebar pacem de te propter proximos et fratres scilicet. Quesivi bona tibi propter domum Domini Dei nostri. Sententia horum verborum non mutatur. quesivi bona tibi.   id est predicavi de te bona  TIBI. O tu celestis Hierusalem quia domus Dei es et ita in hoc quod te diligo Deum diligo. Psalmus 122 Canticum graduum Codd. : (Ps. 121) D30 ΩF Rusch Ps-G | gr.] + Vox apostolorum D30 .  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Quartus gradus inter quaslibet angustias constanter de Domino esse presumendum donec misertus exaudiat.  CASSIODORUS. Qui supra ad montes nunc ad Deum oculos levat. Ad te levavi oculos meos \  AUGUSTINUS. fidei et claritatis unde se mundat ut celum fiat  AD TE LEVAVI. CASSIODORUS. Primo vox tribultoru Deum rspiciendium nonad allia patronciia ; Secundo precatur misericordiam contra insultantes.  AUGUSTINUS. Ad te levavi. Quo levaret nisi quo ascendens tendebat non se attendit iste ut superbus qui sibi placet. Nam qui sibi displicet hic talis Deo placet. Et cui Deus placet ipse sibi displicet.  LEVAVI. AUGUSTINUS. Ascensus ergo est in affectu. Celum in iustitia. Desiderio ergo bono levamur ad celum sicut desiderio malo ad ima precipitamur.  Non pluraliter sed singulariter quasi unus homo loquitur dicens : ad te levavi per caritatem namque multi unus homo sunt qui a finibus terre clamat. Et per eandem Christo unimur ut cum ipso quasi unus Christus sumus secundum quod ipse dicit in evangelio. Nemo ascendit in celum nisi qui descendit de celo Filius hominis qui est in celo descendit quidem caput ascendit idem cum corpore scilicet Ecclesia vestitus quam sibi exhibuit sine macula et ruga. Solus ergo ascendit qui nobiscum unus est et solus unitas ergo nos compaginat uni. Cum illo ergo ascendit qui cum illo unus esse voluit. Per caritatem nobiscum est in terra per caritatem cum illo sumus in celo. Ille deorsum est compassione caritatis. Nos sursum spe caritatis. Omnes ergo in Christo sumus unus homo qui non angitur de terrenis ut mali sed quia peregrinatur et desiderat patriam. qui habitas {t. 2 : Erfurt, f. 313ra ; facsim., p. 625a} in celis celis Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Rusch cum Ps-H Ps-δ Ps-Moz ; cf. Corpus antiphonalium officii officii (n° 4473 : « Qui habitas in celis miserere nobis » ; cf. n° 1821)] cel’ ΩF, celo Ps-G (R F I L ) cum Ps-R .  iustis  quomodo servasti ? Ecce sicut oculi servorum \  qui iubentur cedi  ECCE SICUT OCULI. CASSIODORUS. Servus levat oculos in manus Domini quando eget vel quando vapulat quia utrumque in Domini potestate. in manibus dominorum suorum suorum D30] om. ΩF tantum .   AUGUSTINUS. ut iubeant parcere per manum potestatem accipe. Boni attendunt et sentiunt se cedi. Qui enim apponit scientiam apponit dolorem mali perdiderunt sensum doloris et eo ipso gravius vapulant atque ceduntur Sicut oculi ancille in manibus domine sue sue Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩF Rusch cum Ps-R] eius Ps-G (R F L) \ ita oculi nostri  AUGUSTINUS. omnium etiam in prosperis quia tota vita super terram temptatio tota plage clamandum est ergo miserere nostri Domine  SICUT OCULI ANCILLE. AUGUSTINUS. Servus est populus. Dominus Christus. Ancilla Ecclesia. Domina Dei virtus et Dei sapientia. Et si iam filii et amici per gratiam servi tamen sumus per creaturam quia omnis creatura Deo servit. CASSIODORUS. dat similitudinem de servo et ancilla domino et domina ne femineus et debilior sexus se exceptum putet. ad Dominum Deum nostrum donec misereatur nostri.   quare Etiam liberet ab omni temptatione et opprobrio Miserere nostri Domine  AUGUSTINUS. He sunt voces vapulantis miserere nostri \  geminat quia corpus passionibus anima opprobriis laborat  MISERERE. CASSIODORUS. Secunda pars ubi precatur misericordiam contra insultantes.  CASSIODORUS. Servus qui vapulat levatis oculis ad Deum erumpit in necessariam vocem miserere. quia multum  abundant passiones in quibus despecti  AUGUSTINUS. irridetur a tenente quod amat qui sperat non visa repleti sumus despectione.   REPLETI SUMUS. Ut cum"dicitur. Quid credis insane ? Vides quod credis ? Reversus est ne aliquis ab inferis et retulit tibi quid ibi agitur. Ecce quod ego amo video et fruor. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 122, 8), CCSL 40, p. 1820.8-10 : « Et dicitur eis : quid credis, insane? uides quod credis? reuersus est aliquis ab inferis, et retulit tibi quid ibi agitur? ecce ego quod amo uideo et fruor ». Quia multum   exaggerando subdit repleta est  despectione anima nostra \  nulla pars immunis opprobrium abundantibus   CASSIODORUS. quia pauperes divitibus  AUGUSTINUS. pecunia putata iustitia est nequitia. Iustus autem dicit : « Egenus et pauper ego sum ». Pauper enim in corpore infirmo, pauper in iustitia dum temptationi subest. et despectio superbis.   CASSIODORUS. quia humiles sumus Psalmus 123 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 625a} Canticum graduum Codd : (Ps. 123) D14 D30 Δ (= ω1 ω² T77 Fi Bo179 P3255) ΩF Rusch Ps-G | graduum] + huic David Ps-G D14, + Vox Ecclesie D30    CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Quintus gradus ut liberati a periculis non sibi sed Domino tribuant.  AUGUSTINUS. Cantant hoc fideles exultantes quia evaserunt quod est in spe cantare vel in re si iam corpore exierunt omnium tamen simul unus est cantus.  CASSIODORUS. Aliquando unum aliquando plures inducit una tamen est Ecclesia quia in omnibus membris est unitas per quam multi homines unus homo.  AUGUSTINUS. Hi non dicto unde evaserunt sic ceperunt cantare tanta est exultatio ut antequam exponant pericula dicant se liberatos. Et per quem sic : nisi quia etc. Nisi quia Dominus erat in nobis  hoc scilicet dicat  iam securi hoc dicunt respicientes que passi sunt quot transierunt et quo venerunt  NISI QUIA. CASSIODORUS. Primo sancti martyres memores quanta evaserunt soli misericordie ascribunt. Secundo gratias agunt quod liberati ibi : benedictus. dicat nunc Israel \  quia iam evasit nisi quia Dominus erat in nobis. Cum exsurgerent   persequendo homines in {t. 2 : Erfurt, f. 313rb ; facsim., p. 625b} nos homines - in nos Ps-G (plerique codd. edd.) D14 D30 ΩF Δ Rusch cum Ps-R] inv. Ps-G, in nos ΩS  :  in quibus Deus erat  quid ergo possunt contra Dominum in nobis forte vivos  AUGUSTINUS. scientes malum et tamen facientes ut qui thurificat sciens nihil esse idolum  FORTE VIVOS. Vivunt qui sciunt idolum nihil esse. Mortui sunt qui illud putant aliquid esse. Ergo mortui absorbentur qui putant malum faciendum quod faciunt. Vivi autem qui quidem sciunt malum esse quod faciunt sed persecutione superati in societatem transeunt impiorum et Deo huius vite dulcedinem preferunt sicut quidem qui timore mortis idolis sacrificaverunt.  AUGUSTINUS. Attende etiam quod Petrus id est Ecclesia absorbet multos sed non vivos. Cui dicit : macta et manduca nullum enim manducat id est membris inserit nisi mactatum id est renuntiantem diabolo. Mactatur ergo in malo sed vivificatur in bono qui manducatur a Petro. E contra accidit illi qui quem deglutit diabolus. deglutissent nos.   et Cum irasceretur irasceretur Ps-G D14 D30 Δ Ps-R] irascetur ΩF  ? Rusch tantum  ut supra vicit linguas dolosas per verba Dei et exempla de morte vivificatorum sic si Dominus adest vincit iam minantes de quibus ait furor eorum in nos \  sine ratione  CASSIODORUS. ira et vindicta iudicio carent unde Salomo : Stultum occidit iracundia et parvulum invidia forsitan  nisi quia Dominus erat in nobis aqua absorbuisset nos.   id est more Egyptiorum moreremur non transiremus exemplo Israelitarum  AQUA. AUGUSTINUS. Peccator populus (et est a similitudine Egyptiorum) que aqua torrens fluit cum impetu sed cito transit unde subdit. Torrentem.  FORSITAN. AUGUSTINUS. Ponunt latini ut possunt pro greco aram dubitationis loco quod intelligibilius dicitur putas pertransiit anima nostra id est magnitudo periculi vix sinit hoc credi. Torrentem  sed per Dominum  de quo et caput « in via bibit » Ps. 109, 7. pertransivit anima nostra \  non hesit quia passus est sed resurrexit et ascendit per quod et nobis transire dedit forsitan  sed forsitan pertransivit et si Dominus non in nobis quod non est pertransisset   vel <pertran>siit anima nostra aquam intolerabilem.   vel sinesubstantia quia hec non vere sunt sed transeunt omnia et in eis perdit prodigus substantiam quam a patre accepit  AQUAM INTOLERABILEM. AUGUSTINUS. Vel sine substantia ut sunt vitia et peccata et dulcedo huius vite que inopiam habent non substantiam egestatem habent non subsistentiam quia hec non vere sunt sed transeunt omnia sine fructu. Nam et qui peccando lucratur aurum vel huiusmodi sine substantia est qui et hic fidem amittit et in infernum descendens hec secum non portat. Maius ergo amisit ut minus lucraretur pecuniam auxit fidem neglexit vel minuit vel extinxit. Abundat nescio quid in arca sed multomagis quiddam diminutum est in corde de arca gaudes de corde non plangis. In hac aqua sine substantia perdidit prodigus ille filius iunior substantiam quam accepit a patre. Et adhesit uni civium regionis illius id est diabolo pascens porcos id est terrenis et immundis actibus delectatus desiderans manducare siliqua porcorum que implent ventrem et non satiant. Ita et peccata et si ad horam delectant veram tamen satietatem non prestant. Hec est ovis errabunda quam pius pastor in evangelio legitur quesisse relictis nonagintanovem in deserto. Sed antequam reduceret a longe est comminatus baculo mosaice legis ut ovicula se errasse cognosceret et ultra errare pertimesceret atque per se redire non valens reductorem humiliter expectaret et desideraret qui eam vivifica baptismi aqua lotam siccata aqua sine substantia consortio angelico redderet prodigumque filium longa necessitate confectum ad patrem reduceret.  et quia transivi Benedictus Dominus \ qui non dedit nos in captionem captionem Ps-G D30 ω1 ω² T77 T79 Fi Bo179 Rusch] captione Ps-G (I ΦP ΨB² D) D14 P3255 Ω ΩF  vel venationem  BENEDICTUS DOMINUS. CASSIODORUS. Secunda pars ubi sancti gratias agunt quod liberati et quod laqueus contritus. dentibus eorum.   quasi more ferarum sitientium sanguinem nostrum Anima nostra   non dedit sed potius  et si corpus passum  ANIMA NOSTRA. Vel sicut aliquo faciem te strepitum magnum passer volat de muscipula venantium. Sic anima nostra que ante vite dulcedine tenebatur Domino faciente strepitum maximum gehennarum eruta est de muscipula. Vel sicut passer vitat laqueum sic sancti dulcedinem presentis aque que est quasi laqueus. sicut passer  AUGUSTINUS. quia incaute instabilis ceciderat erepta est \  non capitur dulcedine presentis vite unde sequitur occisio de laqueo   vel muscipula venantium.  VENANTIUM. AUGUSTINUS. Venantes sunt persequentes esca in muscipula dulcedo huius vite.  et iste Laqueus contritus est \ et nos liberati sumus. divisio.7. VI \ \ VII D14 Δ, VI + VII = Anima... venantium \ laqueus D30    qui ante heseramus in muscipula  LAQUEUS CONTRITUS. CASSIODORUS. Occisis martyribus non restat dulcedo vite qua possint iterum capi sed ipsi non simul contriti sunt immo liberati.  CONTRITUS. CASSIODORUS. Quasi qui ferreus erat non ruptus ut stupa tanta fortitudo mali tanta potentia liberantis.  quare contritus laqueus et nos liberati quia Adiutorium nostrum in nomine Domini \  contra quem nullus prevalet qui fecit celum et terram.   omnia celestia et terrestria Psalmus 124 Canticum graduum. Codd : (Ps. 124) Hi D14 D30² Δ ( ω1 ω² T77 Fi Bo179 P3255) ΩF Rusch Ps-G | 124] CXXV D30* | graduum] + Vox Apostolorum ad Deum de impiis Iudeis D30  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Sextus gradus confidentia fidelissimi christiani solidissimis montibus comparatur quam habet in Domino ne zelet felices in hoc seculo.  AUGUSTINUS. Hoc psalmus docet non intendere in prosperantes in seculo unde superbia ut se preferant omnibus hominibus et cor durum contra imbrem Dei ne fructum ferat quos attendentes et infirmi nutant qualiter supra infirmi cuiusdam pedes pacem peccatorum videntes moti fere leguntur sed credendum est sapientie Dei qui omnia benefacit et si non videamus quomodo et ita erit rectum cor ut confidamus in Domino et non movebuntur pedes nostri. Ostendens ergo fidentem inDeo non posse moveri ait : qui confidunt in Domino qui sunt isti ? qui habitant in Hierusalem ipsi non commovebuntur in eternum. Qualis et ista Hierusalem breviter describit. Montes in circuitu id est angeli prophete apostoli sunt murus eius unde in Isaias : et erit in ea murus et antemurale sed ne in montibus remaneas addit : et Dominus in circuitu ne ergo sit spes in montibus sed in vertice montium unde Isaias : erit in novissimis diebus mons in vertice montium etc. {t. 2 : Erfurt, f. 313va ; facsim., p. 626a} Qui confidunt  vel <confi>dit  AUGUSTINUS. qui confidit in Domino est sicut mons Sion et non movebitur sicut passer qui instabilis est et cito volat hinc inde in Domino sicut mons Sion \ non commovebitur in eternum qui habitat   QUI CONFIDUNT. CASSIODORUS. Primo asserit non posse moveri eum qui confidentiam in Dei virtute ponit. Secundo precatur ut bonis prosperitas malis veniat vindicta ibi. Benefac Domine.  CONFIDUNT COMMOVEBITUR. CASSIODORUS. Prius dicit confidunt pluraliter post non commovebitur singulariter quia numerosa est unitas huius populi quia et multi sunt et unum sunt.  MONS SION. HIERONYMUS. Christus in quo fundata Ecclesia mons ille ad litteram in fine seculi commovebitur. in Hierusalem.   spiritali id est in Ecclesia  terrene cives sepe captivati  quia Montes in circuitu eius+ et Dominus divisio.$II eius+] D30, eius* \.. sui’ ω1 T77 Fi Bo179, eius... sui \ ω² T79  qui habitat in montibus in circuitu populi sui \  quos enim assumit ut sint populus suus constringit in unum vinculo caritatis et pacis ut in eternum non moveantur quia non relinquet ex hoc nunc et usque in seculum.  Quia non relinquet Dominus Dominus Ps-G (M² W ΦP U ΨB V D*) D14* D30* ΩM ΩS ΩJ ΩF ω² * T77 T79 P3255 Fi Bo179 edd. Rusch cum Ps-R] eras. D14², cancel. D30² ω², om. Hi (spatium vacat, forte cancel. super ras.?) ω1 Ps-G    vere non commovebuntur virgam   dominium  alias damnum peccatorum super sortem iustorum \  VIRGAM PECCATORUM. AUGUSTINUS. Dominantur enim aliquando propter disciplinam bonorum sed hoc non semper erit ut hic aperte dicit propheta et ideo non deficiunt iusti quia sciunt tempus futurum quo Christus in claritate sua apparens congregabit ante se omnes gentes et dividet eas sicut pastor dividit hedos ab ovibus ovesque ponet a dextris hedos a sinistris.  SORTEM. CASSIODORUS. Id est iustos sorte electos vel qui sunt sors et hereditas Dei. ut non extendant iusti ad iniquitatem iniquitatem Δ (-tê ω² T79 P3255) ΩF] iniquitates ! ΩM T77 manus suas.   AUGUSTINUS. Intelligentes hoc ad tempus esse et ideo patienter ferant si enim sic semper esse viderent desererent iustitiam et quia sic eis placet Deus per omnia benefac Domine bonis sed declinantes qui scandalizantur in viis Domini adducet cum operantibus iniqui quorum facta imitati sunt quorum presentes letitias amaverunt. Benefac Domine \  BENEFAC DOMINE. CASSIODORUS. Secunda pars ubi confirmato populo precatur quod scit futurum ut bonis prosperitas malis vindicta veniat. bonis   opere et rectis corde.   qui nolunt preire sed sequi Declinantes   a iussis Dei autem in obligationes   pene et culpe  CASSIODORUS. iniquitas obligat nec sinit liberos  DECLINANTES AUTEM. CASSIODORUS. Pari sententia pereunt qui declinant iussa principis et qui opera mala velle contendunt deficientes cum cogentibus deficere. adducet Dominus \ cum operantibus iniquitatem pax super Israel <divisio.> $VI : obligationes... Dominus... iniquitatem\ D30 Hi Δ (obligationes’ ω1) obligationes\... Dominus... iniquitatem ΩF obligationes... Dominus\... iniquitatem Rusch ; om. D14 T77 .   AUGUSTINUS. sed quid rectis corde  uno verbo omnia bona dicit  PAX. AUGUSTINUS. Uno nomine patria hereditas dicitur que est Christus. Ipse enim est pax nostra qui fecit utraque unum qui pacem supra pacem dabit nobis. Psalmus 125 Canticum graduum.  Codd. : (Ps. 125) : D14 D30 Δ ΩF ΩP Rusch Ps-G | graduum] + Vox Christi de futura Ecclesia ad populum dicit D30  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Septimus gradus in figura veteris testamenti per venturum Christum reversionem de captivitate quasi de Babylonia prophetat unde iam consolatio et seminatio ut plus metatur.  AUGUSTINUS. Redempti sanguine Christi et conversi a captivitate hec cantant dum peregrini gementes in via. Sion est Hierusalem in angelis eterna in hominibus captiva.  CASSIODORUS. Primum magnitudo facti cum magnitudine gaudii ostenditur. Secundo precatur conversionem a captivitate adhuc futura ibi. Convertere Domine. {t. 2 : Erfurt, f. 313vb ; facsim., p. 626b} In convertendo in convertendo] cum converterit Ps-α  vel : cum converterit  ut redeuntium de Babylonia quam conversionem Dominus fecit  IN CONVERTENDO. AUGUSTINUS. Vel cum converterit quasi de preterito loquens futura pronuntiat et ut figura preteriti futura se cogitare ostendat ait tunc dicent. Quod iam de futuro est unde et post ut hec fiant orat convertere Domine captivitatem nostrum. Dominus Dominus Ps-G (plerique codd. edd.) D14 Ω ΩF Δ ΩP Rusch cum Ps-R] Dominum Ps-G  vel : Dominum captivitatem Sion \ facti sumus sicut consolati.   AUGUSTINUS. consolatio non est nisi miserorum gemimus in re consolamur in spe  et si nondum securi  SICUT. AUGUSTINUS. Non semper ad similitudinem ponitur sed ad proprietatem ut hic unde etiam dicitur fecit ut iustus quod vere est ita facti fiunt isti sicut consolati id est gavisi sunt ut consolationem accipientes in resurrectione Christi qui precessit ut consequamur. Tunc   et  Dominus convertit  nulla conversione repletum est gaudio  in spe gaudet  non mundi sed redemptionis os nostrum \ et lingua nostra   corporis  vel que intus clamat ad eum  OS. CASSIODORUS. Cordis arcanum ubi primum gaudia que post officio lingue erumpunt.  AUGUSTINUS. Os nostrum cordis ; inde procedit malum vel bonum quod nos mundat vel inquinat ; unde Mt. 15, 11. :"Quod procedit de ore inquinat", non de ore carnis sed cordis. Non enim si nominas furta et alia mala immundus es, sed dum cogitas etsi sileas. exultatione. Tunc dicent inter gentes \  AUGUSTINUS. hoc fit cum de toto corde ad Ecclesiam curritur magnificavit Dominus facere cum eis.   INTER GENTES. AUGUSTINUS. Non gentes quia non omnes credunt. MAGNIFICAVIT quia vident eos etiam virtutes operari firmum testimonium ab adversario. CASSIODORUS. Et vere magnificavit ne dubites de verbis gentium.  et vere Magnificavit Dominus facere nobiscum \  AUGUSTINUS. nos nobis male fecimus qui sub peccato nos vendidimus  unde facti sumus letantes.   AUGUSTINUS. qui prius captivi  unde Converte converte Ps-G (plerique codd. edd.) D14 D30² Cor2 ΩM Δ ΩP] convetere cacogr. Rusch pro convertere Ps-G (R M* ΨB*) D30* ΩF ΩS Ed1530 etc.  vel convertere convertere] corr., converte Rusch Domine   Dominus solvit captivitatem  misso redemptore  CONVERTERE DOMINE. CASSIODORUS. Secunda pars precatur conversionem que futura in qua fiet seminatio spe gaudii.  CASSIODORUS. Adventus Domini redemptione predicta precantur iterum peccata sua dimitti. In generali remissione gaudent et sibi veniam precantur convertere Domine captivitatem captivitatem nostram \  qua sub diabolo captivi tenemur  CAPTIVITATEM NOSTRAM. CASSIODORUS. Nulla ad litteram in diebus David sed sub diabolo mundus captivus. sicut torrens in austro.   convertitur  SICUT TORRENS IN AUSTRO. AUGUSTINUS. Scriptura monens de bonis ait : Sicut glacies in sole ita solventur peccata tua peccata enim ligant nos ut frigus aquam ut non currat quando autem flat callidus ventus auster liquescit glacies implentur torrentes sic flante Spiritu Sancto solvimur a peccatis et currimus ad patriam in quo cursu labor. Sed non ideo desistendum quia qui seminat in lacrimis. Qui seminant  opera misericordie ad que sufficit voluntas si desit facultas inde metitur pax. Num ergo dicitur pax in terra divitibus non sed hominibus bone voluntatis in lacrimis \  in hac vita plena lacrimis in exultatione metent.   fructum eterne beatitudinis  IN LACRIMIS. AUGUSTINUS. Spiritualis seminatio semper in lacrimis unde beati qui lugent qui vero seminant in carne cum letitia seminant sed post fletus quia extrema gaudii luctus occupat.  IDEM. Zaccheus Lc. 19, 8.."Ecce dimidium bonorum meorum Domine do pauperibus. Et si quem defraudavi" etc. Ad hoc enim retinuit dimidium non ut haberet quod possideret sed unde redderet debita. Magna voluntas multum dedit multum seminavit. In hac etiam voluntate illa vidua que duo minuta misit non parum seminavit immo tantum quantum Zaccheus minores ferebat facultates sed parem habebat voluntatem. Si attendis quid dederunt diversa invenies. Si attendis unde dederunt paria invenies. Sed est et aliud vilius quo seminato metitur illa messis scilicet calix aque frigide dicente Domino : Qui dederit calicem aque frigide non perdet mercedem. Euntes Euntes Ps-G D14 D30 Δ ΩP] Exeuntes Rusch tantum   et ideo si cum fletu seminant tamen exultant et hoc est  EUNTES. CASSIODORUS. Provectu melioris vite. MITTENTES ante se premittentes in illo seculo. SUA non de rapina sed de proprio labore venientes ad iudicium hoc commune omnium sed ad gaudium non nisi boni veniunt. ibant et flebant \  quia miseri inter miseros  ET FLEBANT. AUGUSTINUS. Quia miseri etc. AUGUSTINUS. Melius est ut nullus sit miser quam ut tu facias misericordiam. Qui enim ut faciat misericordiam optat esse miseros crudelem habet misericordiam. Sicut crudelis est medicus qui ut exerceat artem suam optat multos esse egros. mittentes semina sua mit(t)entes Ps-G (M² K² V D ΨB²) D30 Δ ΩM ΩS ΩF ΩP Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina) Rusch cum Ps-R] portantes D14 Ps-G .  misericordiam hinc ascenditur Venientes  ad iudicium autem venient \ {t. 2 : Erfurt, f. 314ra ; facsim., p. 627a} cum cum Ps-G (M² V D) D14 D30 Ω Δ ΩF ΩP Rusch edd.] in Ps-R Ps-G exultatione   AUGUSTINUS. tunc erit triumphus letantium et ipsi morti insultantium in qua hic gemebatur portantes manipulos suos.   fructum seminis id est coronam gaudiorum et exultationis Psalmus 126 Canticum graduum Salomonis Codd. : (Ps. 126) : Hi D14 D30 ΩF Rusch Ps-G | Salomonis] om. ΩF, + Vox Christi de futura Ecclesia D30 .  id est letitia de ascensu scilicet de edificatione et provectu Ecclesie quam Christus edificavit  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Octavus gradus in figura novi testamenti quod octonario numero signatur ubi agitur de edificatione domus Dei id est Ecclesie per verum Salomonem facta id est per Christum qui est verus pacificus qui fecit utraque unum et in se lapide angulari Ecclesiam de duobus parietibus Iudeorum et gentium construxit.  AUGUSTINUS. Hic additur Salomonis quia is edificavit templum in figura pacifici Christi qui edificavit Ecclesiam de duobus parietibus ne ergo acciperes illum salomonem ait : nisi Dominus edificaverit. In hoc spes ponenda sed in nullo hominum quia et ille Salomon cecidit qui templum edificavit.  CASSIODORUS. Primo monet quomodo ascendentes se habere debeant scilicet ut discant quod edificatio et custodia non nisi a Deo est. Et exaltatio in futuro non est nisi post humiliationem. Secundo dicit que sit hereditas et quomodo collecta ibi. Ecce hereditas. Nisi Dominus edificaverit domum domum Ps-G] domus ΩF tantum  \  AUGUSTINUS. Dominus Christus edificat sine quo operante interius frustra laborant predicatores foris loquentes ministri edificationis et custodes edificatorum domus est populus Dei templum Dei et civitas Dei  NISI DOMINUS EDIFICAVERIT. CASSIODORUS. Quasi iam venit Iesus de captivitate reduxit iam civitas edificatur Hierusalem sed discant ascendentes quod edificatio et custodia non nisi a Deo et exaltatio non nisi post humiliationem in futuro et si enim leti de gratia novi testamenti tamen in tanto munere non est presumendum alicui.  DOMUM. AUGUSTINUS. Ad hanc ascendit omnis qui proficit. Cadit ab hac omnis qui deficit amando Deum ascendis amando seculum cadis. Sunt enim ista cantica amantium et quodam desiderio sancto flagrantium. in vanum laboraverunt   CASSIODORUS. quia neque qui plantat neque qui rigat est aliquid sed qui incrementum dat Deus  LABORAVERUNT. AUGUSTINUS. Omnes in hac edificatione laborant qui in Ecclesia predicant verbum Dei. qui edificant eam. Nisi Dominus custodierit civitatem \  idem quod domus  CIVITATEM. CASSIODORUS. De domo ad civitatem transit ut nec in singulis nec in munita collectione sit presumptio. Et quamvis domus et civitas secundum methaphoram que de diversis inducitur sint diversa una tamen est Ecclesia quam utraque significat. frustra vigilat vigilat Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D14 D30 ΩF ΩP Rusch cum Ps-H] vigilavit Ps-G, vigilant ΨB* cum Ps-R qui custodit eam eam Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D14 D30 ΩF ΩP Rusch cum Ps-R (custodiunt) Ps-H] om. Ps-G .   et Vanum est vobis  quasi diceret vanus est labor et custodia civitatis nisi Dominus opertur ante lucem  Christum  ANTE LUCEM. AUGUSTINUS. Si surgitis antequam lux surgat lux est Christus post quem surgendum est non ante ut ille facit qui se ei preponit volens hic esse altus ubi ille humilis fuit ut et filii Zebedei sed resurrectio id est exaltatio sequitur sessionem id est humiliationem ut lux nostra Christus post mortem surrexit altus. surgere \  confidere in se  surgere est exaltari securos esse surgite surgite Ps-G (M² ΦVP K² V D) Hi D14 D30 Ω ΩF ΩP Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina cum Ps-R] surgere Ps-G    autem postquam  id est post humiliationem sederitis  per acta sessione  SEDERITIS. Sessio aliquando significat honorem iudicandi hic autem humiliationem. qui manducatis panem doloris.  non dico sedere ad manducandum vel gaudendum sed ad humiliandum, unde subdit : qui manducatis panem doloris  MANDUCATIS PANEM DOLORIS. AUGUSTINUS. Manducat panem doloris qui gemit in hac peregrinatione id est in valle plorationis de afflictione se reficit dicens facte sunt mihi lacrime mee panes die ac nocte. Cum {t. 2 : Erfurt, f. 314rb ; facsim., p. 627b} dederit dilectis suis somnum \  AUGUSTINUS. quando hoc erit post mortem surgent dilecti Dominus post mortem exaltatus est ergo et tuam exaltationem post mortem spera  SOMNUM. CASSIODORUS. Mortem temporalem in qua secura pausatio. ecce hereditas Domini  quasi qui sunt delicti filii qui sunt fructus ventris his tunc erit hereditas merces id est vita eterna  ECCE HEREDITAS. CASSIODORUS. Secundo que hereditas et quomodo collecta. Quasi dilecti post somnum surgent. filii   scilicet  ecce merces merces Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D14 D30 ΩF ΩP Rusch Ps-R (nonnulli codd. et edd.)] mercis Ps-R Ps-G fructus ventris.   FRUCTUM VENTRIS. AUGUSTINUS. Venter Ecclesie ut Eva in dolore parturit filios bonos et malos ut Rebecca geminos. Boni vero sunt fructus ventris ut Iacob dilectus matri. Eorum est merces resurgere post sessionem letari post panem doloris modo ergo dolor et gemitus sed in resurrectione hereditas tunc apparebit partus Ecclesie tunc qui fuit videbitur. Vel filii"nati ex aqua et Spiritu" Cf. Io. 3, 5. sunt hereditas qui sunt merces reddita Christo homini qui est fructus uteri virginalis quia omnes acquisivit per obedientiam passionis ; unde Ps. 2, 8. : « Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam ». Sicut sagitte   quasi quomodo collecti sunt filii  celeriter omnia transeuntes et sine errore ferientes  SICUT SAGITTE. AUGUSTINUS. Sed unde facta est tanta hereditas ? quia potens Dominus dum fortiter sagittas apostolos de arcu sacre Scripture excussit usque ad fines terre pervenerunt ille excusse sic sunt autem filii excussorum quomodo illi excussi . in manu  alicuius potentis \  hominis ita filii excussorum.   FILII EXCUSSORUM. AUGUSTINUS. Filii apostolorum quibus dictum est excutite pulverem de pedibus vestris sed ita videntur dicendi excutientes non excussi verum et quod excutitur ut pulvis excussum dicitur et unde excutitur ut vestis. Vel excuti dicitur aliquid ut sAccus ut exeat quod intus latebat prophete ergo clausa continentes sacramenta excussi sunt a predicatoribus accedente eorum diligentia et Domino aperiente abscondita prodierunt aperta. Sicut illud Isaie : cognovit bos possessorem suum et asinus presepe domini sui Israel autem me non cognovit. Hoc involutum predicatorum aliquis excutiens dixit. Venit bos triturans de gente Iudeorum quia inde triturantes apostoli. Omnis enim qui predicat verbum Dei #movem obiurgat terret triturat aream et vobis implet officium. Asinus vero est populus veniens de gentibus ut insideat ei Christus significatus in evangelio per pullum asine cui nullus insederat quia ad eum nec lex missa nec propheta utrique autem populo Christus appositus est in presepio id est utrique cibus est in altari. Ecce qualiter illud involutum excussum est. Ideoque prophete dicuntur excussi quibus excussis generati sunt apostoli et ita apostoli excussorum sunt filii qui manu Dei missi sunt usque ad fines terre. Beatus   apostoli filii prophetarum sunt missi a manu Dei  AUGUSTINUS. qui enim plenus est seculi desiderio non est quo intret quod illi predicaverunt vir vir] om. ΩF cum Ps-α² Ps-Med   est ille qui implevit implevit Ps-G (plerique codd. ΩF edd.) D14 D30 ΩF ΩP Δ Rusch cum Ps-R (nonnulli codd. edd.)] implebit Ps-R Ps-G Hi desiderium suum ex ipsis \  sagittis non confundetur   non erubescet qui in Christo loquitur et eius honorem querit non suum cum loquetur confundetur... loquetur Ps-G (F² Ψ B ² V D) D14 D30 Hi Ω ΩP Δ Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] confundentur... loquentur Ps-G Cor2 (hebr. et Ieron. et nt. et grecus... non est ibi in singulari) inimicis suis  hereticis in porta.   in Christo  in communi  ut omnes noverint quid loquatur Psalmus 127 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 627b} Canticum graduum. Codd. : (Ps. 127) Hi D14 D30 Δ ΩF ΩP Rusch Ps-G | graduum] + propheta de Christo ad Ecclesiam dicit D30  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Nonus gradus est ut pacificus caste timeatur qui solus exaltat custodit edificat.  CASSIODORUS. Primo bona timentis enumerat. Secundo optat bona timenti. Beati omnes   miseri qui mundana  BEATI OMNES. CASSIODORUS. Sciendum quattuor esse timores preter naturalem qui omnibus inest scilicet mundanum sive humanum servilem initialem castum vel filialem. Humanus timor est quando timemus pati pericula carnis vel perdere bona mundi hic in primo gradu cum mundo deseritur sed timor divinus comes est per omnes gradus. Servilis cum per timorem gehenne continet se homo a peccato quo presentiam iudicis et penas metuit et timore facit quidquid boni facit. Non timore amittendi eternum bonum quod non amat sed timore patiendi malum quod formidat. Bonus est iste timor et utilis per quem paulatim fit consuetudo iustitie. Et succedit initialis timor quando incipit quod durum erat amari et sic incipit excludi timor a caritate et succedit timor castus de quo hic dicit quo timemus ne tardet ne discedat ne eo careamus ille utilis sed non permanens in eternum ut iste de quo hic dicit propheta. qui timent   casto timore Dominum \ qui ambulant in viis eius.   CASSIODORUS. hoc ait ut non modo a malis separemur sed in fide ambulemus Labores  ita beati sunt qui timent quia vel sine quia  et o vos vel o tu quia omnes unus manuum tuarum   vel fructum tuorum  LABORES MANUUM. CASSIODORUS. Et nota quod a pluribus cepit dicens beati. Sed quia omnes unum sunt in Christo singulariter sequitur labores manuum etc.  AUGUSTINUS. Labores fructuum dicit cum deberet dicere fructum laborum sed quia et labores cum gaudio sumuntur propter spem et ipsi iocundant et modo sunt cibus sed iocundior eorum fructus erit quando sancti venient cum ex portantes manipulos suos. quia quia Ps-G Hi D14 D30 Δ ΩF ΩP] qui Ps-G (I V), om. Rusch cum Ps-R manducabis \  iam in presenti de labore beatus es   in futuro de fructu et bene tibi erit.  Uxor tua   Ecclesia uxor Christi que est fertilis vinea, non in omnibus ut paleis sed in lateribus, id est qui inherent Christo  UXOR TUA. CASSIODORUS. Et si hoc ad litteram accipi posset tam nec omni timenti Deum convenit nec soli. Sed mystice bene accipitur et omni timenti generaliter convenit. Quasi diceret ita beatus es o tu timens quia uxor id est sensualitas bene est subdita rationi et sic manens in paradiso id est in quiete abundat in bonis operibus. Vel uxor sapientia viri de qua Salomon ama sapientiam tamquam sponsam et ipsa amplexabitur te que ut vitis uvas iocundos fructus bonorum operum dedit domus cogitatio cuius parietes sunt duo testamenta in quibus mens ut in lateribus domus consolidatur. Et de sapientia uxore filii nati non filie pro infirmitate hi circumdant mensam id est altare quando pane celesti satiantur. Comparantur novellis olivis que viridiores et fortiores et in fructu uberiores unde et lumen et fessorum levamen. Hic vitis et olive memorantur sicut vulnerato a latronibus infunditur vinum et oleum. In vino austeritas est iustitie in oleo lenitas misericordie illud ad vetus hoc ad novum testamentum pertinet.  AUGUSTINUS. Vel per uxorem intelligitur Ecclesia. Et dirigitur sermo ad Christum cum dicitur tua et tui nec tamen mutatur vox vel persona propter unitatem capitis et corporis unus enim homo Christus caput est et corpus et in capite quisque fidelium hoc habet.  BENE. CASSIODORUS. Ubi bene est omnia bona confluunt ad gaudium suavitatis. {t. 2 : Erfurt, f. 314va ; facsim., p. 628a} sicut vitis abundans \ in lateribus domus tue. Filii tui   opera  qui et uxor Ecclesia scilicet sicut novelle olivarum novelle Ps-G (K² ΨB D edd.) Hi Ω ΩF ΩP Δ Rusch cum Ps-R] novella Ps-G D30  \ in circuitu mense tue.   quia pacifici oleum autem pacem figurat per caritatem sine qua nulla est pax Ecce sic benedicetur homo \  sed quare hoc ex timore Dei  conclusio beati qui timet Dominum.  Benedicat tibi tibi Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D30 Ω ΩF ΩP Δ Rusch cum Ps-Mozx] te Ps-G (R F I L M* Q* ΦRGV ΨB*) D14 cum Ps-R    benedictione Dominus   AUGUSTINUS. sed ne queras benedictiones has que non sunt ex Sion que etiam malis sunt sed potius  que est  id est eterna benedictione  BENEDICAT. CASSIODORUS. Secunda pars ubi ex pietate postulat benedici timentes optat hic bona timenti que scilicet non sunt malis communia. ex Sion \ et videas videas Ps-G Hi ΩF Δ Rusch] videat ΩP  ibi positus nunc spe tunc in re bona Hierusalem omnibus diebus vite tue. divisio.5. VI Sion \ Hi D14 D30 ΩF Δ, Sion... Hierusalem \ Rusch    CASSIODORUS. cumulus bonorum eternitas  VEL DOMINUS. AUGUSTINUS. Iudeorum. ex sion progressus. benedicat tibi ita. ut videas bona non que transeunt sed bona. Hierusalem omnibus diebus id est eterna que videbuntur semper quod non ista possunt. Et Et Ps-G Hi D30 Δ Ω ΩF ΩP Rusch] Ut Ps-G (V) D14 videas filios filiorum tuorum \  fructum bonorum operum. CASSIODORUS. vel eos qui doctrina tua generantur pacem super Israel pacem Ps-G (R² plerique codd. edd.) Hi D30 Ω ΩF Δ ΩP Rusch cum Ps-H Ps-R (R)] pax Ps-G (R* F L) cum Ps-R .   omnia illa bona vocantur pax Psalmus 128 Canticum graduum. Codd. : (Ps. 128) : Hi D14 D30 ΩF ΩP Rusch Ps-G | graduum] + Vox Ecclesie D30  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Decimus gradus ut qui caste timet pro eo omnia ferat quod nunc expedit Ecclesie inter malos.  AUGUSTINUS. Mali et si audiunt verbum Dei tamen quotidie turbant Ecclesiam scandalis et tribulationibus qui in evangelio comparantur petrosis locis ubi semen aruit quia non habuit radicem quos ab Abel Ecclesia toleravit et incipit quasi respondeat querelis infirmorum quod tot malos ferant.  CASSIODORUS. Ostendens primo que tulerit consolatur infirmos. Secundo agit de reprobatione persequentium ibi Dominus iustus. Sepe expugnaverunt   pro frequentia passionum me   matrem  SEPE EXPUGNAVERUNT. Quasi o filii. Nolite mirari ad ista quasi nova que iam diu sustinui et ne turbemini quia etc.  VEL SEPE EXPUGNAVERUNT. Quasi diceret expugnaverunt me sed mihi non nocuerunt. Etenim id est quia non potuerunt mihi prevalere. CASSIODORUS. Ut me finirent et consumerent quia etsi quidam sanctorum ad celum missi tamen non potuit Ecclesia finiri ideo ait non potuerunt mihi quia crescit Ecclesia in adversis. a iuventute mea \  a primo tempore etatis Abel in quo solo aliquando erat Ecclesia et expugnata est a perfido fratre Chaym dicat nunc Israel.   istud et non timeat istud cum senectus expugnatur consoletur se de preteritis  dum licet ut alii instruantur Sepe expugnaverunt me   quid dicat a iuventute mea \ etenim non potuerunt mihi.   quare expugnaverunt quia non consensi eis quod ita ait  ETENIM NON POTUERUNT MIHI. AUGUSTINUS. Scilicet prevalere ut me traherent in consensum peccati. Supra dorsum {t. 2 : Erfurt, f. 314vb ; facsim., p. 628b} meum   quia non potuerunt facere ut consentiam fecerunt ut portem ipsos fere usque in finem  mentem fortem humilem  SUPRA DORSUM. CASSIODORUS. Quod mali nequeunt publice omnibus occulte singulis temptant suadere ut qui a facie venientes viderentur a tergo non sentiantur. fabricabantur peccatores \ prolongaverunt  et sicut sepe epugnaverunt ita et diu quod ita ait  CASSIODORUS. non sunt momentanee eorum insidie sed longe  PROLONGAVERUNT. AUGUSTINUS. Vel longe fecerunt a me iniustitiam suam quia etsi mali cum bonis in seculo si etiam in Ecclesia sint ne quis tamen putet iniquitatem iuxta iustitiam et si eos porto tamen longe est a me eorum iniquitas ne quis ergo timeat mixtos sibi malos qui longe sunt. iniquitatem suam.   vel iniustitiam  sepe expugnaverunt me peccatores. Sed non hic semper quia Dominus iustus concidet concidet Ps-G Δ ΩFetc.] concidit Clementina cervices peccatorum \  AUGUSTINUS. in hoc superbos sed cervicosos peccatores notat  DOMINUS IUSTUS. CASSIODORUS. Secunda pars ubi agit de reprobatione persequentium. confundantur  cum viderint se damnari et convertantur retrorsum  inefficaces appareant omnes qui oderunt   et qui ficte intrant oderunt Sion.   Ecclesiam  QUI ODERUNT SION. Quam non tantum manifesti persecutores sed etiam qui ficte intrant oderunt. Qui enim nolunt observare verbum Dei oderunt Ecclesiam. Fiant sicut fenum   herba que in alto nascitur sed sine radice  FIANT SICUT FENUM. CASSIODORUS. Feno tectorum mali comparatur quia in culmine superbie nascuntur ubi non solide stant qui sepe dispereunt #an quam de vita tollantur. De quo AUGUSTINUS. quia nullus in talibus fructus. CASSIODORUS. Qui manu vel sinu ab angelis portetur manus ad opera sinus ad conscientiam sed in neutro fructus est malis. tectorum \ quod priusquam  AUGUSTINUS. quia mali ante sicci sunt quam de vita abeam evellatur exaruit.   interius  QUOD PRIUSQUAM EVELLATUR. AUGUSTINUS. Nondum finiti sunt in iudicio Dei et iam non habent succum viriditatis. De quo   feno id est aridis non implevit implevit Ps-G (R L Q ΨB² ) D14 ΩM ΩF Δ ΩP Rusch Clementina Ps-R (nonnuli codd. edd.)] implebit Ps-R Ps-G Hi D30 Ed1455 Ed1530 manum suam qui metet metet Ps-G (Q Φ U ΩJ K ΨB V D) Hi D14 D30 Ω ΩF Δ ΩP Ed1455 Rusch Ed1530 Ps-R (nonnuli codd. edd.)] metit Ps-G  :  angeli sunt messores qui bonos fructus colligent ut offerant Deo qui grana separabunt a paleis. Sed hi de malis non implebunt manum vel sinum id est non colligent ex eis bonam operationem vel bonam cogitationem et sinum suum qui manipulos colliget colliget Ps-G (M² Q Φ U ΩJ K V D) Hi D14 D30 Ω ΩF Δ ΩP Ed1455 Rusch Ed1530 cum Ps-R (nonnuli codd. edd.)] colligit Ps-R Ps-G .  Et  isti non colligentur quibus non dixerunt   CASSIODORUS. qui per istam vitam transeunt ad patriam ubi prophete apostoli qui radicatos caritate benedicunt superbis quid futuri sunt dicunt.  ET NON DIXERUNT. CASSIODORUS. Mos inter Hebreos erat ut viator operantibus benediceret ; unde hic dicitur e contrario quia inaniter operantibus benedictio nulla datur.  ET NON DIXERUNT. Quos non colligent angeli quibus non predicaverunt apostoli. Et hoc est quod ait.  AUGUSTINUS. Et non dixerunt etc. Maxime Iudeis mos erat quibuscumque operantibus dicere benedictio Domini super vos. qui preteribant benedictio Domini super vos \  non dixerunt benediximus vobis in nomine Domini.   BENEDIXIMUS VOBIS. CASSIODORUS. Bonis benedicunt non in suo sed in nomine Domini a quo omnia non ab eis. Psalmus 129 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 628b} Canticum graduum. Codd. : (Ps. 129) : Hi D14 D30 ΩF Δ Rusch Ps-G | graduum] + Vox Christi D30    CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Undecimus gradus penitentialis supplicatio quia nec timens nec omnia ferens dignum se sentit Christo quia in corpore nullus sine peccato et una securitas est precibus inclinari.  CASSIODORUS. Psalmus iste sextus est in ordine penitentionalium psalmorum et undecimus in ordine canticorum per senarium notatur perfectio quia sex diebus perfecit Deus mundum per undenarium transgressio quia et denarium excedit et ad duodenarium non pervenit unde et undecim erant vela capillacea in tabernaculo Domini et undecim sunt psalmi Asaph et in undenario fuerunt apostoli semoto infelicissimo Iuda sed ad duodenarium redierunt substituto Matthia. In his ergo intelligi datur quantecumque perfectionis sit aliquis non tamen sine paccato est pro quo necessaria penitentia est quia et hic senarius cum undenario.  CASSIODORUS. Primo penitens captat a sua persona misera et a misericordia iudicis unde sperat magna. Secundo ponitur leta conclusio cum certitudine venie ibi. Speret Israel in Domino. De profundis   ut Ionas de ventre ceti iste de hac vita mortali  DE PROFUNDIS. AUGUSTINUS. Qui sentit se in profundo ubi fluctibus interioris et exterioris miserie atteritur imago Dei gemit clamat donec eum liberet Deus ita ut renovetur clamor non multum sinit esse in imo. Valde enim in profundo sunt qui nec clamant cum viderint se quotidianis peccatis obrutos et acervis quibusdam et molibus iniquitatum pressos sed potius illos irrident qui eos Deum rogare monent. Hoc est profundum in quo peccator contemnit sicut dicit Scriptura peccator cum venerit in profundum vitiorum contemnit. clamavi ad te Domine \ Domine   quid hec scilicet exaudi {t. 2 : Erfurt, f. 315ra ; facsim., p. 629a} vocem meam. Fiant   et aures tue   precibus placatur ut clementer audiat  auditus clementie  FIANT AURES etc. Idem verbis aliis repetit. intendentes \ in vocem deprecationis mee.  Si iniquitates iniquitates Ps-G Hi D30 ΩF Δ Rusch] iniquitatem Ps-G (ΦR) D14 cum Ps-δ Ps-Moz Ps-Med  vel : iniquitatem  AUGUSTINUS. sub molibus namque et fluctibus suarum iniquitatum clamat  AUGUSTINUS. hoc est profundum circumspectis omnibus nullum bonum videns sed undique mala quasi expavescens clamat : Si iniquitates observaveris Domine. observaveris Domine observaveris Ps-G (plerique codd. edd.) Hi ΩF Rusch cum Ps-R] observabis Ps-G (F I L M Q Φ U ΩJ K) \   ad vindictam servaveris Domine quis sustinebit?   quasi nullus  non tamen ego  iudicem  QUIS SUSTINEBIT. AUGUSTINUS. Quia prope omnis humana vita peccatis circumlatratur omnisque conscientia suis cogitationibus accusatur non est castum cor quod presumit de iustitia sua presumat ergo de Dei misericordia quia apud eum propitiatio unde subdit.  sed  in hoc est spes Quia apud te propitiatio est \  sacrificium quod pro nobis oblatum est quo peccata solvit  QUIA APUD TE. Quasi qua spe clamas ? Quia est in te misericordia quod ita ait. Vel ita iunge. AUGUSTINUS. Nullus potest sustinere si observaveris iniquitatem sed tamen non despero. Quia apud te propitia etc. In hoc ergo mihi spes est. Nam si iudex solum esse velles et misericors esse nolles omnes iniquitates observares et quis ante te staret quis staret in iudicio tuo. Una ergo est spes quia apud te propitia etc. et et Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D30 ΩF Δ Rusch cum Ps-R] om. Ps-G (F I L M Q² W ΦG U ΩJ K) propter legem tuam  misericordie cum premerer sub lege reos faciente  PROPTER LEGEM. AUGUSTINUS. Misericordie sustinui que peccata donat et de cetero monet ne offendat homo et si titubavit remedium donat orandi dimitte nobis debita nostra sicut nos dimitimus debitoribus nostris et hanc legem dedisti in ipsa necessitate. sustinui te Domine. Sustinuit anima mea  conversio ad auditores  quasi est ne quod propter legem illam sustinuerit utique  SUSTINUI TE. Expectans quando venias et liberes ab omni necessitate. Sine hac ergo lege misericordie et caritatis qua alter alterius onera portat nullus sustinet vel frustra sustinet. in verbo eius \ verbo Ps-G (M² ΨB V D ) Hi D30 Ω ΩF Δ Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina] verbum Ps-G    quod non fallit quod regnum promisit post veniam speravit anima mea in Domino.  A custodia   vel : vigilia Ps-α matutina usque ad noctem \ speret Israel in Domino.   similiter a custodia matutina usque ad noctem  MATUTINA. AUGUSTINUS. Sperat vigilia matutina qui non aliud a Deo quam immortalitatem sperat.  A CUSTODIA MATUTINA. AUGUSTINUS. Quia Dominus tunc surrexit quod et in nobis speramus et ex tunc cepit hec anima nostra sperare et sperat usque ad noctem id est quousqua moriamur aliter non valet quia qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit tantum. Inde in lege caput et cauda hostie Domino offerebantur.  SPERET ISRAEL. CASSIODORUS. Secunda pars ubi leta conclusio securus de se predicat ut semper sperent in Domino. Quasi sicut anima mea speravit similiter speret Israel.  sed quomodo speras peccator quod habuit qui sine peccato Quia apud Dominum misericordia \ et copiosa   qua ille qui sine peccato precessit delet peccata sequentium apud {t. 2 : Erfurt, f. 315rb ; facsim., p. 629b} eum redemptio.  Et ipse redimet   sanguis qui totius mundi peccata redemit  ET IPSE REDIMET. CASSIODORUS. Hic dicit iam quid sit facturus ille quem dixit misericordem et copiosum. Israel \ ex omnibus iniquitatibus eius.   Israel se vendere potuit sed non redimere ille qui sine peccato potest redimere Psalmus 130 Canticum graduum Codd. : (Ps. 130) : Hi D14 D30 ΩF Δ ΩP Rusch Ps-G | graduum] + David Ps-G, huic David D14, + Vox Ecclesie regnantis D30 .  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Duodecimus gradus est humilitas quam intus et extra hic se habere ostendit. Ad humilitatem ergo monet.  CASSIODORUS. Primo proponens se humilem penam inducit non humili. Secundo suo exemplo ad spem monet. Ostendens ergo se humilem intus et extra ait. Domine non est exaltatum cor meum \  intus  per hoc nota contrarium  AUGUSTINUS. humiliatum cor sacrificium est Deo neque elati sunt oculi mei.   iam extra  quia signum superbie exterius non ostendi Neque ambulavi  superbiendo in magnis \  que sunt supra me  NEQUE AMBULAVI. AUGUSTINUS. Non sui superbus nolui quasi in mirabilibus innotescere hominibus non quesivi aliquid super vires meas unde me apud imperitos iactarem ut qui miracula sibi optant potius querendum est ne quis discordet in corpore Christi ne maiori invideat sed in alterius bono ut in suo gaudeat ut qui in gratiis abundat magis se humiliet secundum illud. Quanto maior es humilia te in omnibus. neque in mirabilibus super me.   AUGUSTINUS. ut Simon magus in mirabilibus supra se voluit ire delectatus potentia apostolorum non iustitia talia voluit agere qualia apostoli sed non talis esse  sed Si non humiliter sentiebam \  beneficia mihi data sed exaltavi animam meam.  in superbiendo Sicut   si non humiliter sentiebam sed exaltavi animam meam ita fiat retributio. Sicut ablactatum etc. Id est indigens foveri sinu matris perit si sit ablactatum ablactatus est ablactatus est Ps-G (V) ΩS ω² Ed1455 Clementina Rusch] ablactatus Ps-G (ΦRGV ΩJ² ΨB D) Hi D14 D30 ω1 ΩF ΩP cum Ps-R, ablactatum Ps-G (R F I L M Q W ΦP U ΩJ)   id est a lacte matris separatus super matrem   vel : matre suam matrem suam Ps-G Hi D30 ΩF ΩP Rusch] matre sua Ps-G (R L M Q* Φ ΩJ K) D14 Ω Δ Ed1530 Clementina  :  vel : sua  incumbens ita retributio in animam meam animam meam Ps-G (W ΨB V) Ed 1455 Rusch cum Ps-R] anima mea Ps-G Hi D14 Δ ΩF ΩP .   hoc solemus dicere quando de causa confidimus  SI NON HUMILITER SENTIEBAM. AUGUSTINUS. Nutritus in lacte quod est Verbum caro factum ut sic crescerem ad panem angelorum ad Verbum quod apud Deum. Sed non exaltavi animam ut heretici qui si utcumque aliquid ceperint vel visi sunt capere inde superbiunt et cum adhuc teneri super matrem sint et portantur manibus ut crescant qui portati fuerunt in utero ut nascerentur a lacte ante tempus separantur unde extinguuntur. ita retributio obstringit se maledicto ita mihi ut illi qui supra matrem incumbens et nondum grandiusculus ablactatur vel humilis debet esse homo propter superbiam non secundum scientiam. Altus propter sapientiam unde apostolus. Nolite pueri effici sensibus sed malitia parvuli estote ut mentibus perfecti sitis sed quidam ne sint superbi dimittunt se nihil volunt discere et remanent in lacte quos reprehendit apostolus facti estis quibus opus est lacte non solido cibo. Lactare ergo ut nutriaris et crescas et ablactatus panem comedas. Dicit ergo : si non humiliter sentiebam sed exaltavi animam meam si non mente sed malitia parvus fui retribuitur mihi quod puero qui ablactatur a matre ut iam sit idoneus panem comedere. Sana sententia sed discordat quod addit super matrem non dicit a matre vel a lacte matris quod si diceret planus fieret sensus. Sed ait super matrem quod non bene convenit. Infirmus enim super matrem si ablactatur extinguitur bonum est adulto ablactari sed ei qui super matrem est perniciosum est ne ergo ablacteris quousque super matrem es sed et si adultus errat redeat ad lac matris et sic revelabit Deus quod alit sapit quia superbis resistit humilibus dat gratiam.  SICUT ABLACTATUS. Sicut enim quinque tempora notantur in carnali procreatione et alitione ita in spiritali prius enim conscipimur in utero deinde ibidem alimur donec ad lucem edamur deinde manibus matris gestamur et lacte nutrimur quousque ablactati ad mensam patris accedamus. Primum ergo tempus est tempus conceptionis. Secundum in utero alitionis. Tertium emissionis. Quartum portationis et lactationis. Quintum ablactationis. Ita in utero matris Ecclesie primo concipimur dum fidei rudimentis instruimur. Inde quasi in utero eiusdem alimur in eisdem primordiis proficientes deinde in lucem edimur dum per baptismum regeneramur deinde quasi manibus Ecclesie portamur et lacte nutrimur dum post baptismum in bonis operibus informamur et lacte simplicis doctrine proficiendo nutrimur donec iam grandiusculi a lacte matris accedamus ad mensam Patris id est a simplici doctrina ubi predicatur Verbum caro factum accedamus ad Verbum in principio apud Deum. Inde est quod Abraham non in nativitate Isaac non in circumcisione sed in ablactatione magnum convivium legitur fecisse. Hec quinque tempora sancta servat Ecclesia dum enim in quarta feria quarte hebdomade militie christiane agoniste Christi vocantur quasi Ecclesie infantia concipitur. Tunc enim per exorcismum et catechismum rudimentis christianitatis imbuuntur deinde quasi in utero Ecclesie aluntur usque ad sabbatum sanctum in quo per baptismum ad lucem generantur deinde quasi manibus Ecclesie gestantur et lacte nutriuntur usque ad Pentecostem quo tempore nulla difficilia indicuntur non media nocte surgitur non ieiunatur. Soror namque nostra parva est et ubera non habet ideoque paulatim nutrienda unde tunc illud Petri in Ecclesia cantatur : Quasi modo geniti etc. Postea Spiritu Paraclito confirmati quasi ablactati incipiunt ieiunare et alia difficilia servare. Multi vero hunc ordinem pervertunt ut heretici et schismatici se ante tempus a lacte separantes unde extinguuntur unde hunc ordinem servasse se dicit Augustinus prius nutritus in lacte quod est Verbum caro factum ut sic cresceret ad panem angelorum scilicet ad Verbum quod est in principio apud Deum. Nam ipse est panis de quo infans pascitur. Panis enim de mensa traiicitur per matris mammillam ut sic perveniat idem alimentum ad parvum infantem. Sic Christus cum esset Verbum in principio apud Patrem qualem pro modo suo angeli cupiebant ut"panem angelorum manducaret homo" ipsum"Verbum factum est caro" ut per carnem panis celestis transiret ad infantes. Et secundum hoc ipsum Verbum crucifixum est sed non mutatum in hominem; homo mutatus est in illo ut melior fieret quam erat, non ut ipsa substantia Verbi converterur. Per id ergo quod homo mortuus erat, homo excitatus est et resurrexit. Quidquid passus est homo non potest dici, non passus Deus quia Deus erat homo sed non mutatus in hominem. Speret   ita ego  ergo  quia sic mala seculi tolerare poterit Israel {t. 2 : Erfurt, f. 315va ; facsim., p. 630a} in Domino \ ex hoc nunc  id est semper sine fine et usque in seculum.   quia post non erit spes sed res  SPERET ISRAEL. CASSIODORUS. Secunda pars ubi concludit suo exemplo ceteros monens. Psalmus 131 Canticum graduum Codd. : (Ps. 131) D30 Rusch Ps-G | gr.] + Propheta ad Patrem de Christo dicit D30 .  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. In tertio decimo gradu iam humilis et mansuetus satagit de edificatione spiritalis domus ut et David ad litteram fecit qui domum Deo edificare voluit. Et congrue post gradum humilitatis agit de edificatione domus quia per humilitatem efficitur aliquis domus Dei unde in Isaia. Super quem requiescet Spiritus meus nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos.  CASSIODORUS. Primo ostendens votum edificandi domum precatur ut impleat. Secundo ostendit domum edificatam ibi. Ecce audivi. Tertio dicit promissiones Dei factas edificate Sion ibi. Iuravit Dominus. Volens ergo edificare domum Domino ait in persona totius Christi capitis : o Domine memento etc. Memento Domine   Pater David \  DAVID. AUGUSTINUS. Ad litteram mansuetus ut Sauli malum pro malo non redderet. Typice unus homo caput et corpus cuius humilitas et mansuetudo commendatur ad hoc memento. et omnis mansuetudinis eius.   spiritalis  AUGUSTINUS. Manu fortis quia in mansuetudine diabolum vicit Sicut iuravit Domino \  firmiter promisit et ex voto voluntatis votum vovit Deo Iacob.   futura attendentium  SICUT IURAVIT ET VOTUM VOVIT id est ut impleat quod promisit nemo presumat viribus suis reddere quod vovit. Vovit autem Ecclesia in mansuetudine ut sit domus Dei quo nihil gratius potest Deo offerri. Domus autem est si sua non querit sed de communi gaudet de propriis fiunt mala unde ait : si introiero. Sciebat se proprio impediri ne fiat locus Dei.  dicens Si introiero in tabernaculum domus mee \  si quesiero que mea non que Dei  SI INTROIERO. Usque donec inveniam locum Domino littera suspenditur et est aposiopesis Parall . Glossa ordinaria (Ps. 88, 36 ; Ps. 94, 11 ; Ps. 131, 3-4 ; Mc. 8, 12 ; Hbr. 6, 11). ac si diceret : si hoc vel illud fecero numquam de cetero mihi credatur. Quasi. Iuravit David Domino. Si introiero tabernaculum domus mee etc. si ascendero in lectum strati mei.   si acquievero carni  ideo ascendero quia res privata superbos facit Si dedero   qui dormit non facit locum Deo somnum  mentis, quasi : non dabo  AUGUSTINUS. Terrene felicitates sunt somnia dormientium que cito transeunt  id est carnalem vel terrenam delectationem oculis meis \ et palpebris meis dormitationem.   et ut plus dicam  quod minus est quam dormitio, quasi non dabo  CASSIODORUS. Vel ex persona Christi ab illo loco. Si introiero in tabernaculum domus mee scilicet celestis habitationis. Tabernaculum est celestis habitatio. si ascendero ad dexteram Patris ubi lectus id est requies et finis laborum. Somnum : requies mortis triduane. Deinde aliis verbis idem repetit Ps. 131, 5. : Et palpebris meis dormitationem. Et requiem temporibus meis donec inveniam locum Domino tabernaculum Deo Iacob, id est donec Ecclesia sancta predicatione sit fundata ; aposiopesis Parall. : Glossa ordinaria (Ps. 88, 36 ; Ps. 94, 11 ; Ps. 131, 3-4 ; Mc. 8, 12 ; Hbr. 6, 11). est quasi non amplius credatur mihi. Et requiem temporibus meis,   quasi : non dabo  et ut etiam minus dicam id est quod minus est a me removeam  ET PALPEBRIS. AUGUSTINUS. Est qui non dormit sed dormitat modo retrahitur a terrenis modo illo revoluitur crebro inclinat caput. ET REQUIEM TEMPORIBUS. A requie temporum somnus venit ad oculos quia dormituris tempora gravari incipiunt. Cum ergo incipit delectare ad peccatum aliquod temporale gravantur tempora sed ne des te illi delectationi et somnus non venit ad oculos. Ista cogitatione si quasi confricaris frontem excutis somnum. donec inveniam locum   non introibo in tabernaculum donec non quod post illa faciat sed in loco parato in se et in aliis requiescat ac si diceret non illa faciam sed istud Domino \  AUGUSTINUS. Secundum presentem statum ubi militatur in futuro domus pacis ubi pausabitur  INVENIAM. AUGUSTINUS. Dicit quia diu quesivit. LOCUM DOMINO in se querebat qui super humilem et quietum requiescit. Locus autem Dei est si sua deserit re vel saltem amore si se non amat sed Deum. tabernaculum Deo Iacob.   IN TABERNACULO. AUGUSTINUS. Adhuc gemimus. In domo laudabimus quia gemitus est peregrinantium laudatio iam in patria commorantium.  DEO IACOB. AUGUSTINUS. Dicit solvisse sicut supra dixit promisisse. Ecce   hoc promisit David et complevit. Nam audivimus eam eam Correc2 Rusch Ps-G] eum ΦV D30² cum Ps-MozX, ea Ps-G (F M Q² ΦRGP ΨB V) ΩM cum Ps-R    vel : eum  vel : ea  locum scilicet et domum  ECCE AUDIVIMUS. CASSIODORUS. Secunda pars ubi ostenditur edificata domus et ubi et precatur ut exaltetur et ne Iudei sint penitus alieni.  EA. AUGUSTINUS. Vel eam quam eam ? sedem Domini quod est in Ephrata speculum domus ergo Dei futura in prophetis predicata est in quibus imago et umbra futurorum. Inventa autem est in gentibus unde subdit. Invenimus eum vel eam in campis silve id est in gentibus incultis ubi erant vepres idolatrie.  Vel ad litteram. CASSIODORUS. Ecce audivimus eum scilicet Dominum nascitur in Ephrata Bethleem ubi natus est Dominus auditum est nasci in Bethleem sed propter fidem gentium in campis silve compertus est. {t. 2 : Erfurt, f. 315vb ; facsim., p. 630b} in Ephrata \  quia quod in imagine predicatum est Iudeis in fide gentium manifestatum est unde : misit Dominus Verbum in Iacob et cecidit in Israel invenimus eam eam Correc2 Ps-G] ea Ps-G (F M) ΩM cum Ps-R in campis silve.  Introivimus introivimus Ps-G (F I M² Q W) Rusch cum Ps-R] introibimus Ps-G (ΨB²...) D30 Δ  vel : introibimus  ut amplius confirmet dicit se introisse  qui intrat ut habitet ipse a Deo habitatur  INTROIVIMUS. AUGUSTINUS. Nos quoque perseverando in militia non tantum introivimus vel introibimus in tabernaculum eius Dei Iacob ad hanc domum pertinet qui aliis tamquam vivis lapidibus caritate compaginatus est. Intrat ergo qui diligit et qui intrat domus Dei efficitur. in tabernaculum tabernaculum Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Rusch cum Ps-R] tabernacula Ps-G (R F I M Q Φ U ΩJ K) Δ eius  Dei Iacob adoravimus in loco adoravimus Ps-G (F I M² Q W) Rusch cum Ps-R] adorabimus Ps-G (ΨB ...) D30 Δ   etiam  AUGUSTINUS. Id est de eis erimus in quibus stant pedes eius hi sunt qui perseverant usque ad finem  IN LOCO. AUGUSTINUS. Domus Dei est ubi debet adorari preter quam non audit Deus ad vitam eternam ille ad domum pertinet qui est caritate compaginatus aliis. Vel locus in quo stant pedes domus Domini Christus est in quo perseverant. ubi steterunt pedes eius.   Domini Surge Domine  et o Domine te prius exaltato exaltetur postea Ecclesia  SURGE. AUGUSTINUS. Ei dicitur qui dicit « Dormivi conturbatus » surge a morte in requiem tuam ut iam non conturberis quia « mors illi ultra non dominabitur ». in requiem tuam \ tu et arca sanctificationis tue.   surge ut et arca, id est Ecclesia, surgat quam sanctificasti  non Noe vel testamenti que figura fuit sed  AUGUSTINUS. hec sibi resurrectionem non promitteret nisi prius resurgeret caput  et Sacerdotes tui induantur iustitia induantur Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Δ Rusch cum Ps-R] induentur Ps-G (R I W U) | iustitia Ps-G Rusch cum Ps-R] iustitiam Ps-G (M* Q ΦRGV ΨB D) Δ D30 ΩS Ed1530 Clementina cum Ps-R (S T C D P Q R V X edd.)  te eunte ad Patrem. AUGUSTINUS. Regale sacerdotium induatur fide quia iustus ex fide vivit unde Petrus : vos estis genus electum regale sacerdotium gens sancta etc. et sancti tui exultent exultent Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Δ Rusch cum Ps-R (S T P Q R U V X edd.) etc.] exultabunt Ps-G, letentur Ps-R.   accepto pignore spiritus letentur membra spe resurrectionis  id est minores subditi  SACERDOTES. AUGUSTINUS. Accipit eosdem sacerdotes et sanctos scilicet omnes fideles vel per sacerdotes significat prelatos Ecclesie per sanctos subiectos fideles arcam ergo quam surgere precatus erat per partes Ecclesie distinguit. Sacerdotes ut in Veteri Testamento sacerdotes diversis ornamentis trahi evangelici sacerdotes diversis vritutibus ad ornantur hec sunt ornamenta que Deus exigit. Que enim legales pontifices in vestibus gestabant illi evangelici sacerdotes in cordibus habere debent. Propter David servum tuum \ non avertas faciem christi tui.   a Iudeis o Deus Pater  PROPTER DAVID. CASSIODORUS. Memento et bene dico propter David quia iuravit Dominus David veritatem. Propter David deinde ex persona ipsius David rogantis Deum Patrem.  AUGUSTINUS. Quia enim Christus a Iudeis faciem avertit ad gentes rogatur Pater propter reliquias Israel ut salve fiant quod in apostolis et in aliis multis impletum est. Et ait propter David ac si diceret mei etiam memento ut propter me Iudeos funditus non repellas. Iuravit Dominus David  illi vel Christo  IURAVIT DOMINUS. CASSIODORUS. Tertia pars ubi dicit promissiones Dei factas edificate Sion id est Ecclesie. Et loquitur David in sua vel in totius Christi persona.  AUGUSTINUS. Iuravit vel penitebit. Peniteri dicitur Deus non propter consilii sed operis mutationem. Non enim penitentiam patitur Deus vel in aliquo fallitur ut velit corrigere in quo erravit. Sed quomodo homo quem penitet mutare vult quod fecit. Et sic ubi audis quia penitet Deum mutationem ipsam intellige aliter facit illam Deus aliter tu. Tu enim facis quia erraveras ille facit quia vindicat et liberat. veritatem et non frustrabitur frustrabitur Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Δ Rusch cum Ps-R]] frustrabit Ps-G  vel : penitebit Ps-α. Cf. Ps. 109, 4 ; Hebr.7, 21. eum \ eum Ps-G D30 Δ Rusch etc.] eam Clementina    David  dicens de fructu ventris tui ponam super sedem tuam.   AUGUSTINUS. Poterat dicere de fructu femoris tui. Sed significantius ait de fructu ventris tui quia de femina natus est Christus quo id est ad quam vir non accessit unde : et exivit per #clausam portam lux et decus etc.  quos paries ad idem facit  SUPER SEDEM TUAM. David scilicet. Iuxta illud. Et dabit illi Deus sedem David patris sui quia quod David temporaliter rexit Christus spiritaliter. Si custodierint   non omnes sed custodientes testamentum  SI CUSTODIERINT. AUGUSTINUS. Meritum videntur facere parentes filiis suis per hoc quod dicit. Si filii custodierint et filii eorum sedebunt. Sed sciendum quod homines spem suam debent filios generare et relinquere filii spes eorum sunt ideo nomine filiorum spem posuit per filios autem filiorum fructus spei accepit. Et est sensus : si custodierint filii id est spes. et filii eorum in eternum seculum super sedem tuam filii fructus eorum id est tales fructus habebunt ut spes eorum non fallat sed veniat quo sperat. {t. 2 : Erfurt, f. 316ra ; facsim., p. 631a} Vel filios accipe homines per filios eorum imitatores. Et est sensus : Si custodierint filii tui id est homines ex te nati testamentum meum et testimonia mea hec que docebo eos hoc non mutatur. Et etiam filii eorum id est sequaces eorum in seculum sedebunt. Quid ergo si non custodierint perit promissio. Non quia si in te non impletur impletur in alio et filii David sunt non stirpe sed cultu Dei et fide si ergo non custodierint testamentum meum non filii non ergo glorieris de carne.  SI CUSTODIERINT. Vel ita ut per David intelligatur Christus. Et agit de promissionefacta Christo hoc modo. iuravit Dominus pater david, id est Christo, veritatem et non frustrabit vel penitebit eu dicens : de fructu ventris tui ponam super sedem tuam id est illos quos paries ad fidem o tu Christe faciam reges sui. Non tamen omnes sed custodientes testamentum ; unde subdit. si custodierint filii tui testamentum meum et testimonia mea hec que docebo eos hoc non mutatur. et filii eorum si custodierint testamentum sedebunt super sedem tuam id est participes erunt tue beatitudinis ut sicut es regie potestatis ita et ipsi pro modo suo et hoc usque in seculum seculi id est in eternum. filii tui {t. 2 : Erfurt, f. 316ra ; facsim., p. 631a} testamentum meum \  pactum baptismi et testimonia   precepta vite mea   non que ipsi sibi constituant hec que docebo eos. Et filii eorum   si custodierint usque in seculum \  quamdiu durabit hic vel cuius non est finis quasi non est temporale premium sed eternum sedebunt super sedem tuam.   beatitudinis ut sicut es regie potestatis ita ipse pro modo suo Quoniam elegit Dominus  hoc promisit gratis non pro meritis Sion \  Ecclesiam elegit eam in habitationem sibi.   ubi spiritaliter habitet qui ubique est  dicens Hec requies mea   verba Dei Patris  HEC REQUIES MEA. AUGUSTINUS. Sic amat nos Deus ut se dicat requiescere si nos requiescimus in illo. in seculum seculi \  hoc non ad litteram cum sepe eversa sit Hierusalem  quia durat in eternum hic   id est in Ecclesia habitabo  non pro merito suo  sed quoniam elegi eam.   dans benedictionem unde subdit  et Viduam eius benedicens benedicam \  iugi benedictione  VIDUAM. AUGUSTINUS. Vidua est anima que se intelligit desertam omni auxilio nisi solius Dei. pauperes   non presumentes de Deo unde alibi : edent pauperes et saturabuntur superbi saturati sunt in se nec saturabuntur sed humiles quanto plus esuriunt tanto plus manducant et tanto plus esuriunt quanto inanes sunt a seculo plenus fastidit eius  Sion saturabo panibus.   id est celesti pane  PANIBUS. AUGUSTINUS. Deus est panis qui in carne se lac fecit Sacerdotes eius  genus electum scilicet omnes fideles induam salutari \  Christo  unde : quotquot in Christo baptizati estis Christum induistis et sancti eius   idem qui et sacerdotes exultatione exultabunt.   SACERDOTES EIUS. Vel distingue inter sacerdotes et sanctos sicut supra. Et est sacerdotes eius id est prelatos. induam salutari id est Christo id est ut honesti sint ad docendum. et sancti eius id est subditi. EXULTATIONE EXULTABUNT de Christo.  EXULTATIONE EXULTABUNT. AUGUSTINUS. Quia induti sunt salutari non enim in se lux sed in Domino unde subdit ibi suscitabo cornu David ut de Christo presumatur ipse est altitudo quam scilicet significat cornu non carnalis sed spiritalis. Ipse est qui baptisat potestate et auctoritate qui habitat in eo ergo secure exultavit. Illic  vel illuc  ideo exultabunt quia producam   vel suscitabo cornu David \  id est Christum  CORNU. AUGUSTINUS. Ecclesie altitudo spiritalis que carnem excedit Christus cui Iohannes lucerna paratur unde subdit paravi lucernam Christo meo hec lucerna est Iohannes qui illum ostendendo predicat dicens hic est qui baptizat. Qui Iohannes precurrens Christum nuntiat homines baptismo assuefaciens viam preparat verbo ipse est enim preco verbi paranimphus sponsi lucerna Christi hinc est quod in diebus privatis unus cereus ante evangelium defertur hic est Iohannes qui Christum precessit predicando baptizando. In festivis diebus duo cerei precedunt per quod signatur quod bini et bini missi sunt apostoli ad predicandum in Iudeam ante Christi mortem et resurrectionem. paravi lucernam christo meo.  Inimicos eius  Christi induam confusione \ super {t. 2 : Erfurt, f. 316rb ; facsim., p. 631b} ipsum autem efflorebit sanctificatio mea.   AUGUSTINUS. ipse sanctificat et nemo alius in eo floret ad gloriam sanctificatio in homine qui fenum est non posset florere  INDUAM CONFUSIONE. CASSIODORUS. Hoc faciet Filius cui omne iudicium datum. Sed nota Patrem qui hic loquitur facere quod Filius facit. Psalmus 132 Canticum graduum. Codd. : D30 Δ (= ω1 ω² T77 Bo179 P3255 Fi) Rusch Ps-G | graduum] + David Ps-G, + vox Ecclesie regnantis D30  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Quartus decimus gradus caritas que facit fratres habitare in unum unde benedictio et vita.  CASSIODORUS. Et est hic psalmus athomus id est sine divisione de caritate ubi commendatur caritas proximi que nullam admittit alienationem mentis seu divisionem. Hic ergo vir iustus de cohabitatione fratrum exultans ait. Ecce   AUGUSTINUS. quod ostendentis est quam bonum  utile et quam iocundum \  id est delectabile  quia sunt bona que non delectant  ECCE QUAM BONUM. AUGUSTINUS. Iste versus toto orbe notissimus ut tuba Spiritus Sancti divisos congregavit monasteria plurima peperit.  CASSIODORUS. Ecce. Quasi plus ostensione quam lingua explicetur. habitare fratres  erat illis cor unum et anima una in Deum in unum.   recte dispositis singulorum diversis officiis  HABITARE IN UNUM. AUGUSTINUS. Hoc de omnibus christianis sed proprie convenit monasteriis a quibus tamen ad ceteros benedictio descendit ut etiam illis fratribus de Iudea de quibus dicitur erat illis cor unum et anima una. Sicut unguentum  inunctio Spiritus Sancti que prius fuit in capite Christo  a similitudine regum et sacerdotum qui figura sunt Christi  ita bonum et iocundum est habitare fratres in unum in capite \  Christo quod descendit  a capite Christo in barbam barbam   determinat in cuius barbam subdens barbam Aaron Aaron.  veri sacerdotis Christi  BARBAM AARON. AUGUSTINUS. Ecce determinatio. Id est in apostolos et alios primitivos sanctos qui primo pro fide certaverunt sed vinci non potuerunt quia iam caput passum precesserat.  AARON. AUGUSTINUS. Sacerdos qui se ipsum obtulit id est Christus qui intravit in sanctasanctorum qui fuit victima et sacerdos qui cum in mundo non inveniret mundum quod offerret se ipsum obtulit qui cum Ecclesia est unus et totus Christus. In capite eius unguentum quia in eo habitavit plenitudo divinitatis corporaliter cui non est datus Spiritus ad mensuram sed a capite Christo ascendente ad celos venit Spiritus Sanctus in barbam id est fortes strenuos alacres quos barba significat que est indicium virilitatis primum in apostolos in illos qui primos impetus seculi sustinuerunt sed vinci non potuerunt. Ab illis descendit etiam in oram vestimenti. Vestis Christi Ecclesia"sine macula et ruga" Cf. Eph. 5, 27.. Ora vestis finis in quo vestis perficitur hi sunt perfecti qui in unum habitant qui legem Christi implent que est alter alterius onera portate. Vel ora ad quam descendit unguem tuum non in lateribus sed que in capite ? tales sunt qui habitant in unum sicut per istas oras intrat caput hominis ut vestiat se sic per fraternam concordiam Christus intrat ut ab Ecclesia vestiatur. Et significantur idem qui et prius per oram vestis sed iuxta aliam proprietatem. Ros de celo gratia qua fratres in unum habitant non suis viribus vel meritis. Quod   unguentum descendit   postea in oram oram Ps-G (L ΩJ ΨB² V D edd.) D30 ω² T79 Rusch, horam ΩM T77 Bo179 Fi, cum Ps-R (T D* P R V Q U edd.)] ora Ps-G D14 P3255, hora ΩS ω1 (al. m. forte corr. : ora) cum Ps-R vestimenti  id est in illos perfectos qui in unum habitant et fit comparatio inter cohabitationem fraternam et spiritalem unctionem tamquam inter causam et effectum eius \  Christi  IN ORAM. CASSIODORUS. Vel per oram que est finis vestis intelliguntur sancti qui erunt in novissimis temporibus Ecclesie scilicet tempore Antichristi. Et est sensus : descendit in ora vestimenti eius id est usque ad extremitates Ecclesie et in fine mundi que est tunica indivisibilis, deinde aliis verbis idem notantibus idem dicit : sicut et ros etc. sicut ros Hermon  AUGUSTINUS. mons pascualis sicut et mons Sion gratia quam gentes receperunt prius descendit in Sion id est super Iudeos  HERMON. AUGUSTINUS. Ad litteram mons trans Iordanem. Mirum ergo quod ab eo in Sion ros descendat sed Hermon dicitur lumen exaltatum id est Christus prius in cruce post in celo exaltatus a quo ros gratie descendit in Sion id est Ecclesiam non enim in uno est Ecclesia nisi eius dono et gratia. Idem Sion quod barba et ora vestimenti idem ros Hermon quod supra unguentum scilicet gratia per quam fit cohabitatio. Qui enim in uno sine rore caritatis sunt inquietum iumentum in iunctura quod non trahit sed turbat hi etiam murmurant de quibus dicitur precordia fatui rota carri fenum portat et semper murmurat hi sunt qui relinquuntur in mola in agro in lecto qui in unum solummodo corpore ceteri assumuntur qui in unum sunt corde. qui descendit in montem montem Ps-G (plerique codd. edd.) D14 D30 ΩS Δ Rusch cum Ps-R] montes Ps-G Sion.   ideo bonum et iocundum habitare fratres in unum  ROS. CASSIODORUS. Tenuis aqua unde terra germinat et significat gratiam qua peccatores convertuntur. Hermon anathema accipiuntur peccatores per Sion Ecclesia. Ros eius id est Hermon qui peccatores nuturit in bono descendit in Sion quando convertuntur ad Ecclesiam que eos recipit. Et est sensus : Ita est illud bonum sicut ros Hermon id est gratia nutriens peccatores. Qui descendit in mon<tem> Sion id est quo illi convertuntur ad Ecclesiam. Quoniam illic  in fratribus qui in unum precepit benedictionem ut concordes benedicent Deum. Concordes enim benedicunt Deum discordes non mandavit   promisit Dominus benedictionem \  hic et vitam divisio.$IV benedictionem \ et vitam ΩS- Δ Rusch, benedictionem et vitam \ D30, ÷ et : Φ RVG D14  in futuro duraturam usque in seculum.   in eternum Psalmus 133 {t. 2 : Erfurt, f. 316va ; facsim., p. 632a} Canticum graduum. Codd. : D30 Δ (= ω1 ω² T77 Bo179 P3255 Fi) Rusch Ps-G | graduum] + vox Ecclesie in futuro D30  CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Quintus decimus gradus caritas seculi.  CASSIODORUS. Et est hic tertius psalmus de caritate Dei de qua hic agit sicut supra de caritate proximi.  CASSIODORUS. Non quod alia gratia sit qua diligitur Deus et alia qua et proximus. Sed quia diversos actus habet ipsa gratia et diversa diliguntur ea. Monet ergo ad diligendum Deum.  CASSIODORUS. Primo invitat pluraliter benedicere Deum, secundo optat benedi, ibi : Benedicat. Ecce nunc  in hoc tempore in his adversis  tot gradus conscensis  ECCE. Demonstrantis est. Et quibus faciat hanc demonstrationem determinat vos servi. benedicite Dominum Dominum Ps-G D30 Δ] Domino Ps-G (I M* W) Ed1455 Rusch Ed1530 cum Ps-H : omnes servi Domini.  vos dico  adunati in unum Qui statis  perseveratis in domo Domini \  in penetralibus scilicet maiores et perfectiores in Ecclesia in atriis domus Dei nostri.  et vos etiam qui statis in ingressu scilicet incipientes  STATIS. Servorum non est sedere in domo Domini. Vel de eisdem intelligitur. Et per domum intelligitur Ecclesia per atria latitudo caritatis. In caritate enim que extenditur usque ad inimicos latitudo est in odio angustia. Quasi diceret vos benedicite. QUI STATIS id est perseveratis. IN DOMO DOMINI id est in Ecclesia. Et qui statis IN ATRIIS DOMUS DEI NOSTRI. Id est in latitudine caritatis ubi nullus angustiatur. In noctibus   in adversis non solum in diebus prosperitatis extollite manus vestras   corporis et operis in sancta \  EXTOLLITE MANUS VESTRAS. Sicut Moyses manus suas levavit pugnante populo Israel contra Amalech. Extollite dico in sancta ut intentione eternorum bonum operemini ; aliter enim non valet. et benedicite Dominum Dominum Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Δ cum Ps-R] Domino Ps-G (R* I M W ΩJ ΨB) Rusch Ed1530 .   nihil boni vobis tribuentes sed totum Deo Benedicat te te Ps-G D30 ω1 ω² P3255 T77 Fi cum Ps-R] tibi ΩS Bo179 Rusch Ed1530 cum Ps-Mozx Ps-H Dominus ex Sion \ qui fecit celum et terram.   CASSIODORUS. qui tot gradus conscendit benedictionem supernam loco remunerationis accipit quia omne munus ascendentium benedictio est  BENEDICAT TIBI DOMINUS. Secunda pars ubi optat benedici fideles. Quasi diceret benedicite et ut hoc possitis. Benedicat te Dominus benedictione que est ex Sion. Qui potest quia ipse est qui fecit celum et terram.  CASSIODORUS. Benedicat. Supra hortatur plures benedicere Deum ipse vero unum benedicit tantum quia et si plures sint tamen in unum sunt et unitati convenit benedictio unde unus in piscina sanabatur qui prior descendebat. Esto ergo in uno et ad te perveniet benedictio. Psalmus 134 Alleluia. Codd. : textus Ps. 134 Ps-G Hi D14 D30 Δ (= ω1 ω² T77 Bo179 P3255 Fi) Rusch | Alleluia] + Vox Ecclesie orantis populum que idola ipsorum increpat D30    ALLELUIA. CASSIODORUS. Post gradus qui ducunt ad eternitatem congrue ponitur Alleluia ut Ecclesia fruatur laudibus Dei cui tale munus paratum est.  Primo demonstrativa oratione monet Deum laudare propter eius potentiam enumerans eius magnalia. Secundo cultores idolorum redarguit ibi. Simulacra etc. Tertio omnes ordines monet ad laudem ibi Dominus Israel propheta ergo quasi intentionem suam aperiens post gradus stantes in domo alloquitur ut post beneficia laudent dicens laudate qui ? servi addit qui statis non titubantes vel secretario vel ingressu. Laudate nomen {t. 2 : Erfurt, f. 316vb ; facsim., p. 632b} Domini \  AUGUSTINUS. unde vos meliores estis non ipse bonus enim ille semper manet ut est laudate  quare quia servi estis laudate Dominum alioquin offendunt quia ipsi servi et ipse Dominus  qui  ecce vos servi Dominum.   non quidem mali sed  LAUDATE SERVI. Deinde qui et quare laudare debeant subdit laudate servi. Qui statis in domo Domini \  non qui ruitis unde laudare debetis in atriis domus Dei nostri.  Laudate Dominum  propter hoc laudate quia bonus Dominus \  uno verbo laudis causa explicata est  proprie a quo sunt omnia bona  LAUDATE DOMINUM QUIA BONUS. AUGUSTINUS. Si omnia laudantur quia bona percipua causa laudis est quia bonus est ex se et in se cuius bonitas non qualitas sed natura. Ille bono suo bonus et non aliunde participato bono. Ille se ipso bonus non adherendo alteri bono qui non egit aliquo bono ut fieret bonus. Sed eguerunt illo cetera ut fierent bona sed quia ipse a nobis non potest videri qualiter in natura sit bonus vel opera videamus quia suavis dum dedit se posse gustari carnem factum ut de pane angelorum vivat homo. Temperatur laus in hoc psalmum ita ut et firmorum sit et infirmorum sicut et per Moysen quando eum mitteret ad filios Israel cum dixisset Ex. 3, 14-15. :"Ego sum qui sum. Hec dices filiis Israel dixit quod posset capi ab homine ita : Ego sum Deus Abraham Deus Isaac Deus Iacob". Quod nomen propter hominem ne videretur temporale addit hoc nomen est mihi in eternum non quia illi eterni sed quia eos eternos facit postea sine fine habuerunt quippe principium sed finem non habebunt. In quibus totum semen Israel intelligitur tota Ecclesia cogitatur. psallite nomini eius  rei nominis  PSALLITE NOMINI EIUS. Id et laudate eum eo quod id fecit quod res sui nominis exigit cum se incarnatum dedit hominibus gustari. quoniam suave suave Ps-G Hi D14 D30 Δ] est ΩS Rusch cum Ps-R .   vel : suavis Ps-R.  gustanti Quoniam  psallite quia iste fecit que capere valetis Iacob   Iudaicum populum  IACOB. Luctator interpretatur et significat illos qui contra spiritales nequitias luctantur. elegit sibi  gratia non merito Dominus \ Israel in possessionem sibi.   aliis verbis idem repetit  ISRAEL IN POSSESSIONEM. AUGUSTINUS. Ad litteram. Ceteras gentes sub angelis custodiendas Dominus posuit Iacob sibi elegit quem ut agrum coleret seminaret possideret sernaret.  unde scis quia Quia ego cognovi   raptus ad superna quod non omnes possunt scire sed credant noscenti qui intravit in sanctuarium Dei et audivit arcana et ineffabilia verba que non licet homini loqui quod magnus est   in se Dominus \ et Deus Deus Ps-G Hi D14 D30 Δ] Dominus Rusch cum Ps-α noster pre omnibus diis.   id est super omnes deos qui sunt in celo et in terra quia eos fecit Omnia  hic breviter concludit omnia  redit ad opera que capiantur quecumque voluit quecumque Ps-G (plerique codd. edd.) D14 D30 Δ Rusch cum Ps-R] que Ps-G (R F I L)   CASSIODORUS. causa omnium que fecit voluntas est nulla necessitas sed bonitas  OMNIA QUECUMQUE. Quasi magnus est in essentia magnus in operibus quia omnia etc.  AUGUSTINUS. Si omnia opera comprehendere non possumus hoc de eis firmiter teneamus quod omnia a Deo facta. Dominus fecit in celo et in terra \ in mari mari Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D14 D30 Δ Rusch cum Ps-R] mare Ps-G (R F L Q ΩJ)   quod commeatur et in omnibus {t. 2 : Erfurt, f. 317ra ; facsim., p. 633a} abyssis.   pro profunditate ignoti oceani  AUGUSTINUS. Omnia quecumque voluit. Typice hoc in omnibus possumus agnoscere. Celum spiritales terra carnales ex his duobus constat Ecclesia. In his facit quecumque vult et etiam in mari id est in infidelibus in quibus nihil fit nisi iussu Dei non enim seviunt nisi permittantur a Deo. Abyssi latentia corda profunda corda mortalium profunde cogitationes hominum et ibi facit Deus quod vult. Interrogat iustum et impium latet cor bonum latet et malum et in utroque est abyssus sed Deus hoc videt quem nihil latet hoc consolatur illud torquet. Et ipse est educens nubes que sunt predicatores unde : mandabo nubibus meis ne pluant super eam imbrem. Et item : qui sunt hi qui ut nubes volant quas non tantum de Israel misit sed et ab extremo terre excitat quid de ipsis facit ? fulgura in pluviam minas ad misericordiam flexit de terroribus irrigavit predicatores namque et terrent et blandiuntur. Terrent comminando eterna supplicia. Mulcent promittendo eterna gaudia. Ideoque et de manna legitur quod liquescebat ad solem et indurabatur ad ignem. Manna enim celitus datum figura est divini eloquii quod liquescit ad solem dum mentes fidelium future claritatis promissione letificat. Ut cum ait fulgebunt iusti sicut sol in regno Patris eorum. Induratur autem ad ignem dum peccantium conscientias future pene comminatione adurit ut illud omnis arbor que non facit fructum bonum excidetur et in ignem mittetur. Ideo in veteri legi in veste summi pontificis erat coccus bis tinctus qui habet speciem ignis. Ignis enim duo facit urit scilicet et lucet. Quia predicator peccantium corda adurere debet fulgure comminationis sed piorum mentes confovere promissione eterne lucis. Inde etiam est quod baculus pontificalis ex inferiori parte pungit superius in anteriora extenditur. Quia predicator pungere debet vitia carnis et mentis vires in anteriora dirigere ita tamen quod ad sui considerationem semper redeat ne cum aliis predicaverit ipse reprobus efficiatur. Et in principio sermonis sui accusator sit ne videat vestucam in oculo alterius gestans trabem in suo. Predicatores nubes propter carnem venti propter spiritum. Nubes videntur venti sentiuntur non videntur et quia caro de terra nubes excitat ab extremis terre sed spiritus hominis ignoratur unde veniat. Unde ecce dicitur : qui producit ventos de thesauris suis. Qui percussit primogenita fides unde incipimus qua viva proficit homo in melius. Egyptus afflictio. Quicumque ergo affligit Ecclesiam et scandala facit et si christianus dicitur perdit fidem. ab homine homo id est doctus qui et trahit post se indoctas turbas id est pecora pharao dissipatio. Egyptus ut diximus afflictio dissipatio ergo precedit ut rex et sequitur afflictio. Dissipati enim affligunt Ecclesiam ut enim affligant dissipantur. Percussit gentes et reges quas et quos Seon regem Amorreorum occidit. Seon temptatio oculorum Amorrei amaricantes amaricantes ergo regem habent temptationem oculorum. Temptatio oculorum non est nisi in mendacio oculorum putat habere rem veritatem non habet. Retur enim quod non est non intuetur quod est. Temptatio ergo oculorum id est fallacia ut rex precedit et sequitur amaricatio occidit Deus in homine illum regem quando homo damnat simulationem et diligit veritatem et desinit amaricare. OG conclusio diabolus qui intercludit viam ad Deum ne credatur in eum sicut Christus aperuit et ipse est via cui ergo clauditur via ne credat in ipsum cum venerit Christus confundetur. Sequitur ergo Basan Og id est confusio conclusionem. Chanaan paratus humiliationi. Et intelligitur hic humiliatio non que virtus sed que pena est id est omnis superbus qui in die iudicii humiliabitur non autem nunc humiliatur sed paratur humiliatoni. Ita hec predicta spiritaliter sane accipiuntur cum tamen ad litteram factitata sit. Si ergo tunc corporaliter occidit illos Deus modo non cessat manus eius et ideo ne putares hec tunc peracta cessasse inquit Domine nomen tuum id est operatio potentie tue. Educens nubes Educens Ps-G Hi Δ ([A]ducens ω² ) D14 D30 cum Ps-R] Producens Rusch tantum  fecit que voluit ipse dico  que fecit enarrat ad litteram secreta nature Deum dicit ministrare ab extremo terre \  ad medium ut ibi pluant  AB EXTREMO. AUGUSTINUS. Sive ab imo terre sive a circumdatione finium terre. fulgura  quia fulgura sine pluvia terrerent et nihil darent in pluviam fecit.  FULGURA IN PLUVIAM. AUGUSTINUS. Fulgur terrorem pluvia gaudium facit. #Qui ergo terruit fulgure reficit pluvia. Qui producit ventos  id est apostolos qui totum mundum parcurrerunt nescis unde sed scis quod iussu Dei de thesauris suis \  de occultis causis qui percussit primogenita Egypti ab homine usque ad pecus.   AB HOMINE USQUE AD PECUS. CASSIODORUS. Hoc sepe repetit ad indicandam Dei potentiam ut non casu facta putentur sed in magna futuri significantia . Dum audis que facta sunt in impios cave ne in te fiant ideo sunt hec utilia cum leguntur. Egyptus mundus. Primogenita principalia vitia mundi que destruit in prudentibus et idiotis. Et misit Et misit Ps-G (R ΦV) Hi D14* (E*misit) D30* (**misit) ΩS Δ T77 T79 Bo179 Fi Rusch Clementina cum Ps-Moz Ps-Med] Emisit Ps-G D14² D30² cum Ps-η signa et prodigia in medio tui Egypte \  palam et visibiliter signa fecit ut quia in passione terra tremuit et sol obscuratus est in pharaonem  in diabolum et in omnes servos eius.   malos homines Qui percussit gentes multas \  innumera vitia  que possidebant terram quam populo suo dare volebat  QUI PERCUSSIT. AUGUSTINUS. Hoc in hominibus fecit propter populum suum. Si dixit que amares audi et que timeas. et occidit reges fortes.   dominantia vitia  REGES. CASSIODORUS. Mundi spiritus qui sunt occisi dum nequeunt in nobis quod volunt.  sed Seon  temptatio oculorum regem Amorreorum+  amaricantium  amara sunt que tollunt beatitudinem quorum rex diabolus qui transfigurat se in angelum lucis et Og   conclusio regem Basan \  confusio  SEON REGEM AMORREORUM etc. Hoc sub Moyse factum de hoc in libro Numeri legitur. Quod cum prohiberent filios Israel per fines suos transire percussi sunt ab eo et possedit populus Israel terram eorum. et omnia regna   percussit sub Iosue mortuo iam Moyse  id est omnes qui male humiliantur Chanaan. divisio.$X : Amorreorum+... Basan \ D30 \ ω1 ω² T79 P3255 Fi Bo179 (flex. eras.)] Amorreorum \... Basan \ D14, Amorreorum... Basan \ D30 T77    humiliatio  CHANAAN. CASSIODORUS. Humiliatio mala scilicet quando ab honore sancto decidunt. Et  illos expulit dedit terram  hec terra promissionis verius dicitur hereditas que in pace eorum hereditatem \  ET DEDIT TERRAM EORUM. CASSIODORUS. Id est celestem beatitudinem quam demones per superbiam deserverunt dedit fidelibus. Hec est vera terra promissionis que verius dicitur hereditas que in pace est quam illa actualis quam sepe amiserunt filii Israel. hereditatem Israel populo suo.   HEREDITATEM ISRAEL. AUGUSTINUS. Hereditas sunt gentes Israel fidelis scilicet populi quem pascunt tribulatione docentes patientiam vel quas Israel excolit conformando sibi. Domine nomen tuum in eternum \  pro factis sequitur exultatio laudis  cum hec feceris Domine memoriale tuum in generatione  presenti et generationem generatione et generationem Ps-G (M Q W Φ RGV U K Ψ B V² D) D14 D30 ΩS Δ Fi (-ioê) Rusch Clementina (Ed1598)] generatione et generatione Hi , generationem et generationem Ps-G Clementina (Ed1592 Ed1593), omni praem. ΩS*.   futuram  IN GENERATIONEM generationem] sic Rusch ET GENERATIONEM. AUGUSTINUS. Generatio una est qua renascimur per baptismum altera qua resurgemus non est oblitus Deus in hac vocare in illa coronare.  EST IN ETERNUM. Ideo non cessat manus tua in seculum hec facere que tunc prenuntiasti in figura. Quia iudicabit Dominus populum {t. 2 : Erfurt, f. 317rb ; facsim., p. 633b} suum \  AUGUSTINUS. non repulit Deus plebem suam quam prescivit habet et servos de omnibus gentibus unde convertit se ad exprobranda idola que iam a suis cultoribus irridentur dicens : simulacra etc. et in servis suis deprecabitur.   vel advocabitur vel consolabitur  QUIA IUDICABIT. CASSIODORUS. Causa laudis quia vidit Dominus populum cui tot fecit prophetas misit post et Filium sed qui duri fuerunt iudicabit eos in futuro et in servis id est fidelibus consolabitur cum premia eterna restituet. Ecce gradatio laudis ad iudicium perducta est.  AUGUSTINUS. Vel ita de presenti accipiatur. Iudicabit quasi ideo laudandus quia preter iudicium futurum iam iudicavit Deus Iudeos alios assumendo alios reprobando.  Hoc est iudicium discretionis de quo ait Io. 9, 39. :"In iudicium veni in hunc mundum ut qui non vident videant et qui vident ceci fiant ».  quasi Deus noster est magnus  autem Simulacra gentium   sunt  SIMULACRA GENTIUM. CASSIODORUS. Secunda pars postquam laudibus se Dei explevit idolorum cultores irridendo redarguit quia perfecta laus veritatis est destruere falsitatem supra fuerunt eadem dicta sed repetita verecundiam augent. argentum et aurum \  quantum ad materiam opera manuum hominum.   quantum ad formam Os habent et non loquentur \ oculos habent et non videbunt.  Aures habent et non audient \  concludit omnia quod nec hominibus nec pecoribus possunt comparari  OS HABENT ET NON LOQUENTUR. Illa exteriora artifex potuit facere sed non spiritum dare nec auditu auribus nec lucem oculis nec vocem ori. neque enim est spiritus in ore ipsorum ipsorum Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D30 Rusch cum Ps-R] eorum Ps-G (R F L M Q Φ).  Similes illis fiant  exprimitur quidem in eis similitudo quedam idolorum non quidem in carne eorum sed in interiori homine qui faciunt ea \ et omnes qui confidunt confidunt Ps-G (plerique codd. edd.) Hi D14 D30 Rusch cum Ps-R] sperant Ps-G in eis.   SIMILES ILLIS FIANT. AUGUSTINUS. Hec scientes irrident idola. Sed quid nescientes ? Similes interius aures habent nec audiunt Deum nec fide vident nares habent nec sentiunt bonum odorem Christi. Domus Israel benedicite Domino Domino Ps-G Hi D30 Δ Rusch] Dominum Ps-G (F M* Q* Φ ΩJ D² ) D14 ΩM Cor2 cum Ps-R  :   DOMUS ISRAEL. CASSIODORUS. Hec est tertia pars ubi post irrisa idola laudes Dei celebrare monet omnes ordines. Quasi diceret cultores idolorum similes illis fiant. Sed vos qui estis domus Israel. domus Aaron benedicite Domino Domino Ps-G Hi D30 Δ Rusch] Dominum Ps-G (Q* ΦRGV ΩJ D² ) D14 ΩM Cor2 cum Ps-R .   DOMUS AARON. AUGUSTINUS. Prepositi sunt domus Aaron ministri domus Levi populi omnes qui timent omnes generaliter sunt domus Israel omnes una voce dicamus benedictus. Domus Levi benedicite Domino \ Domino Ps-G Hi D30 Δ Rusch] Dominum Ps-G (Q* ΦRGV ΩJ* K D) D14 ΩM Cor2 cum Ps-R    domus que quotidie suscitant de lapidibus de quibus domus Israel unde potens est Deus filios Abrahe suscitare qui timetis Dominum benedicite Domino Domino Ps-G Hi D30 Δ Rusch Cor2] Dominum D14! ΩM cum Ps-R .  Benedictus Dominus   facit quod docuit et loquitur in persona omnium fidelium vel in propria persona ex Sion \  nunc ex Sion quia speculamur quod veniat  qui venit ex Sion homo factus qui habitat in Hierusalem Hierusalem] + Alleluia Ed1455 Rusch .   ad litteram ubi predicavit et multa mirabilia fecit  ubi videbimus eum in eterna pace  BENEDICTUS DOMINUS EX SION. AUGUSTINUS. Vel iuxta interpretationem nominum Sion enim interpretatur speculatio Hierusalem visio pacis. Nunc ergo ex Sion id est a nobis benedictus est qui quamdiu spe vivimus sumus in Sion quia speculamur quod veniat. Finita via erimus cum illo in eterna civitate quia ipse est qui habitat in celesti Hierusalem que numquam ruitura est ubi videbimus eum in eterna pace. Psalmus 135 {t. 2 : Erfurt, f. 317va ; facsim., p. 634a} Codd. : D14 D30 Δ ( ω1 Ω2 T77 T79 Bo179 P3255) Lunel Rusch Ps-G | divisio.9 stellas \... noctis. ΩS ω1 ω² T77 Fi Bo179] * om. T79 cett. | 10 Egyptum \... eorum. ΩS ω1 ω² T77 Fi Bo179] \ om. T79 cett. | 11 Israel*... eorum. ΩS ω1 ω² T77 Fi Bo179] * om. T79 cett.| 12 potenti*... excelso. Ω ω1 ω² T77 Fi Bo179] * om. T79 cett. | 13 Rubrum* in divisiones. Ω ω1 ω² Fi Bo179 T77] * om. T79 cett. | 14 Israel*... eius. Ω ω1 ( ω² ?) T77 Fi P3255] * om. T79 Bo179 cett. | 15 virtutem eius*... Rubro. Ω ω1 ω² Fi Bo179] * om. T77 T79 cett. | 16 populum suum* per desertum. ΩS ω1 ω² T77 P3255] * om. T79 Fi Bo179 cett. | 17//18 Ps-G Hi D30 Ω Δ] 17+18 (un seul verset) Rusch | 23 nostra*... nostri. ΩS ω1 ω² P3255 Fi Bo179] * om. T77 T79 cett. |24 nos *... nostris ΩS ω1 ω² Fi Bo179] * om. T77 cett.  Alleluia Alleluia Ps-G D14 Lunel ΩS] + Vox Ecclesie ad populum de laude Dei D30 .  ALLELUIA. AUGUSTINUS. Psalmus iste laudem Dei continet ubi et si multa in laude Dei dicantur maxime tamen hic misericordia Dei commendatur.  CASSIODORUS. Diversa initia versuum in unum finem conveniunt quia quidquid hic dicitur ad misericordiam Dei refertur sine qua non subsistitur qua omnia operatur. In misericordia ergo perseverare monemur. Magna virtus huius psalmi in Paralipomenon ostenditur ubi legitur quod, cum cepissent Deum laudare et dicere Confitemini Domino quoniam bonus quoniam in seculum etc., implevit gloria Dei domum Dei ; ita presto est divina presentia si pure cantatur.  CASSIODORUS. Primo magnificentiam Dei et totius orbis conditionem exponit. Secundo dicit que in Egypto et gente Iudeorum fecit in figuram nostri ibi : Qui percussit. Tertio agit de Christianis ibi : Et dedit terram eorum hereditatem. Confitemini Domino quoniam bonus \  Laudes et peccata laudes audit, peccata dimittit, ideo omnes et semper laudare debemus.  CONFITEMINI DOMINO. AUGUSTINUS. Modo laudemus ut cum angelis mereamur laudare ipsa laus est nostra refectio ut nulla videatur similis delectatio ipsa est remuneratio que et operatio.  CONFITEMINI. Nec pro hac confessione estis temporale sumpturi quoniam in eternum misericordia eius id est beneficium quod misericorditer prestat eternum est quia data per misericordiam beatitudo eterna est. quoniam in seculum  vel : in eternum  presens  id est hic et in futuro est misericordia eius quia hic parcit ibi coronat misericordia eius seculum ΩS Lunel Bo179 ! Rusch cum Ps-R] eternum Ps-G Hi Val24 D14 D30 ΩM Δ (praeter Bo179) ΩP .   per quam a miseria peccati liberat Confitemini Deo deorum \ quoniam in eternum misericordia eius vv. II-XXVI quoniam... eius Hi D14 Val24] hoc hemistichium ab hoc versu et in sequentibus vel truncatur vel omittitur, ut in Codd. : quoniam D30 ΩP Rusch (om. v. 17), om. Lunel Ω Δ (om. in textu non in cantu ut probant stigmata) Ed1550 (Breviarium iuxta ritum regalis cenobii Christi martyris Dionysii nunc primum accuratissime Parisiis excussum). .  CONFITEMINI DEO DEORUM. Deos dicit homines ad quos sermo Dei factus est. In alio psalmo ubi ait : « Ego dixi dii estis » etc. Et non ideo dicuntur dii quod omnes sint boni. Si enim omnes boni essent non diceret in eodem psalmo : « In medio autem deos diiudicat » id est discernit de quibus etiam subdit : Confitemini Deo deorum. Confitemini Domino dominorum \ quoniam in eternum misericordia eius.  pluraliter dicit deorum et dominorum. Siquidem sunt dii multi et domini multi ut ait apostolus super quos ipse est. Sequitur : qui facit mirabilia etc. Qui facit mirabilia magna magna] om. D14 tantum solus \ quoniam in eternum misericordia eius   QUI FACIT MIRABILIA. AUGUSTINUS. Sicut in fine ubique ponitur quoniam id est scilicet sic in principio licet non sit positum subaudiendum est confitemini quod apertius est in greco ut si deceremus confitemini facienti mirabilia vel ei qui fecit ubi necessario subaudiretur confemini quod nostra locutio in his omnibus servare non potuit unde obscurum est ut possit putari sententia sic iungi qui fecit mirabilia etc. Quasi ideo ista fecerit quia in eternum misericordia eius cum potius ad misericordiam pertineant hi quos de miseria liberat. Dicendum ergo est : confitemini ei qui fecit hec vel illa ideo quia misericordia eius vobis eterna ut finis singulorum versuum referatur ad principium hoc modo. Confite ei qui facit mirabilia magna solus. Ideo confitemini quoniam in eternum misericordia eius. Qui  non alterius opera secutus sed suo intellectu fecit celos in intellectu \  intelligibiles vel intellectuales scilicet empirreum quod et si corporeum tamen tante est tenuitatis ut a mortali videri non possit  MIRABILIA MAGNA SOLUS. AUGUSTINUS. Quia et quedam per homines vel angelos facit et quedam magna ipse solus que et prius exequitur. qui fecit celos universam ergo creaturam per se fecit cuius excellentiores partes ponit ex quibus omnia cogitentur id est intelligibiles celos et invisibilem terram sed quia sunt et visibiles celi per eorum luminaria totum celeste corporeum intelligere nos admonet subdens : « Qui fecit lumina". Vel in intellectu id est in sua sapientia quod dictum de celis de omnibus debet intelligi unde : omnia in sapientia fecisti Deus. quoniam in eternum misericordia eius.  Qui firmavit terram super aquas \ quoniam in eternum misericordia eius.   subaudit in intellectum  TERRAM SUPER AQUAS. AUGUSTINUS. Sed quomodo terra gravior ab aquis levioribus portatur. Sed sive ita sive aliter sit terra fundata super aquas dicitur quod aquis circumfluentibus supereminet sicut dicitur illa vel illa civitas super mare fundata non quod mare sit sub ea sed quia mari supereminet sic Dominus super puteum sedit id est iuxta. Vel typice celos in intellectu id est spiritales sanctos quibus non modo credere sed intelligere divina dedit. Simplices autem qui solam fidem firmam tenent quasi infra celos terra dicuntur qui quia in baptismo quem acceperunt quasi super aquas firma fide consistunt quasi super aquas terram firmavit. Qui fecit luminaria magna id est dona gratiarum fidelibus suis contulit. Solem in potestatem diei hoc est quod apostolus ait alii datur per Spiritum sermo sapientie hic est sol alii scientia Dei hec est luna alii fides curatio etc. hec sunt stelle. Nihil enim est horum quod in nocte huius seculi non sit necessarium postea cessabunt cum transierit nox ista et venrrit dies. Hec autem fecit in potestatem diei vel noctis ut potestas sit diei lucere vel nocti. Sapientia autem est pietas id est cultus divinus que est in cognitione et dilectione Dei qui semper est et incommutabiliter manet. Scientia vero abstinere a malo et in medio prave nationis quasi in nocte seculi prudenter versari ut abstinendo quisque ab iniquitate non confundatur tenebris proprii muneris luce discretus. Qui fecit luminaria magna magna Ps-G Δ Rusch] + solus Ps-R  :   celestes spiritus qui ante omnia lucentia quasi sol quoniam in eternum misericordia eius.  Solem  hec per se solus  que  sapientie Domini in potestatem diei \  vel potestas est diei quo omnia declarantur  id est spiritalibus ut possint lucere quoniam in eternum misericordia eius.  Lunam  Ecclesiam  donum scientie et stellas  diversos ordines  ut sint lux noctis  alia minora dona que nocti dantur in potestatem noctis \  LUNAM ET STELLAS IN POTESTATEM NOCTIS. CASSIODORUS. Aliter etiam dici potest mystice ab illo loco.  qui fecit luminaria magna id est celestes spiritus qui sunt ante omnia lucentia. Et fecit solem id est sapientes in potestate diei ut per eos maiores luceant, et lunam id est Ecclesiam.  ET STELLAS id est diversos ordines, in potestate noctis ut per hec quoque minores luceant. quoniam in eternum misericordia eius.  Qui percussit Egyptum cum primogenitis eorum \  AUGUSTINUS. percussit et seculum cum his que precipua putantur in seculo  QUI PERCUSSIT EGYPTUM. CASSIODORUS. Secunda pars ubi dicit que in Egypto fecit et gentes Iudeorum sub figura nostri iam incipit que per homines vel per angelos fecit.  CUM PRIMOGENITIS. CASSIODORUS. Primogenita Egypti percussit quando gloriam seculi damnavit que putabatur precipua. Luxus enim superbia avaritia sunt que primo generat venter et caro filios amplectitur sed Deus a se excludit. quoniam in eternum misericordia eius.  Qui eduxit Israel de medio eorum \  sic et sanctos de malorum conversatione educit quoniam in eternum misericordia eius.  In manu potenti   eduxit et brachio excelso \ excelso Hi D30 Lunel Δ] extento ΩM  hoc est brachium de quo : brachium Domini cui revelatum est  IN MANU. CASSIODORUS. Manus Dei invincibilis actio que a brachio venit id est ab omnipotentia singulari. quoniam in eternum misericordia eius.  Qui {t. 2 : Erfurt, f. 317vb ; facsim., p. 634b} divisit mare Rubrum mare Rubrum Hi D30 Lunel Ω Δ Rusch] inv. Ps-G in divisiones \  baptismum ut unus idemque baptismum aliis sit in penam aliis in vitam  DIVISIT. AUGUSTINUS. Ad litteram in divisiones duodecim pro numero tribuum ut singule tribus suas vias eundi haberent. Typice sic per vias varias ad Deum de mundo transitur per mare Rubrum seculum accipitur. quoniam in eternum misericordia eius.  Et eduxit Israel per medium eius \ Israel D30 Ω Δ] Israhel Lunel, post corr. ω1| eduxit Hi Lunel Ω Δ Rusch cum Ps-R] duxit Ps-G  AUGUSTINUS. sic etiam educit innovatum populum per lavacrum regenerationis quoniam in eternum misericordia eius.  Et excussit pharaonem et virtutem eius in mari Rubro \  AUGUSTINUS. interemit peccata per baptismum  ET EXCUSSIT PHARAONEM. CASSIODORUS. Diabolum cum ministris excussit ut pulverem qui celeriter excutitur. In hac celeritate et virtus dietatis ostenditur et illi terrene sordes indicantur quas solemus excutere.  PHARAONEM. AUGUSTINUS. Congrue per pharaonem diabolus intelligitur. pharaon masculos necat, feminas servat. Ita diabolus virtutes prefocat, concupiscentiam nutrit. quoniam in eternum misericordia eius.  Qui traduxit traduxit Hi D14 Lunel Ω Rusch] transduxit Ps-R Δ (tranduxit P3255) Ps-G populum suum per desertum \ per desertum Ps-G (ΩJ² ΨB V D edd. tantum) Hi D30 Lunel Ω Δ Rusch cum Ps-R] in deserto Ps-G D14  AUGUSTINUS. ita et nos per hoc seculum ne in eo pereamus vel hereamus quoniam in eternum misericordia eius.  Qui percussit   in suis fidelibus reges magnos \  diabolicas potestates quoniam in eternum misericordia eius quoniam... eius Ps-G [Hi D30 Ω Δ] D14 P3255 cum Ps-R] om. Rusch   Et occidit reges fortes \ quoniam in eternum misericordia eius.  Seon  AUGUSTINUS. germen inutile vel temptationem calentem regem Amorreorum \  amaricantium quoniam in eternum misericordia eius.  Et Og regem Basan \  AUGUSTINUS. Coacervantem diabolum regem Basan id est confusionis quid coacervat diabolus nisi confusionem quoniam in eternum misericordia eius.  Et dedit terram eorum hereditatem \ Et dedit Ps-G Hi D30 Lunel Ω ΩP Δ] Et omnia regna Chanaan praem. BMP cum Ps-G (D*) (reminiscentia Ps. 134, 11)  AUGUSTINUS. Sic et quod possidebat diabolus dat hereditatem semini Abrahe quod est Christus quoniam in eternum misericordia eius.  Hereditatem Israel servo suo \  AUGUSTINUS. interiori que est propria christianis vel in deiectione memor quando advenit  ET DEDIT TERRAM EORUM HEREDITATEM. CASSIODORUS. Tertia pars ubi descendit ad Christianos, exponens beneficia eis data, ut sic unum auctorem omnium scias. Israel servo duo accipit per Israel servum Christum . Vel per Israel servum accipit Christianos quibus data est promissio Iudeorum. Et est sensus : predicta beneficia ad litteram contulit Iudeis. Et dedit terram eorum hereditatem hereditatem Israel servo suo id est promissionem eis sub figura factam dedit Christianis. Dedit terram et si hoc videatur de Hebreis ad Christianos pertinet quibus datur promissio illis facta, ad quos proprie pertinet pertinet] pretinet cacogr. Rusch humilitas quam Christus docuit, quos et redemit ; pro Hebreis enim nullum dedit pretium Egyptiis. quoniam in eternum misericordia eius.  Quia in humilitate nostra nostra ΩP] mea pr. m. Bo179 memor fuit nostri \  hoc proprie de Christianis quoniam in eternum misericordia eius.  Et redemit nos ab inimicis nostris \  sanguine unigeniti sui quoniam in eternum misericordia eius.  Qui dat escam   spiritalem  » Caro mea vere cibus ». omni carni \  OMNI CARNI. AUGUSTINUS. Omni generi hominum Israel et gentium non sicut manna soli Iudeo. quoniam in eternum misericordia eius.  Confitemini Deo celi Deo celi] om. T79  :  Quod supra Deo deorum Codd. : Lunel, om. Rusch  AUGUSTINUS. Hoc est quod supra Deo deorum, unde et hic repetit quod ibi subiunxit : Codd. : Rusch, om. Lunel quoniam in eternum misericordia eius.  ergo Codd. : Lunel, om. Rusch Confitemini Domino dominorum \  ideo confitemini Codd. : Rusch, om. Lunel quoniam in eternum misericordia eius quoniam in eternum... eius Ps-G Ω D30 Lunel Δ ΩP Rusch !] q. in seculum... eius Ps-R .  Psalmus 136 {t. 2 : Erfurt, f. 318ra ; facsim., p. 635a} Codd. :  Hi D14 D30 Δ (= ω1 Ω2 P3255 T77 T79 Bo179 Fi) ΩP Rusch Ps-G | divisio. : $ IV nos² \ ω1 Ω2 T77 T79 Fi Rusch] nos1 \ Hi | X exinanite1 \ ω1 Ω2 T77 Fi] exinanite² \ Hi T79 Rusch  Psalmus David propter   iuxta Ieremiam. Psalmus... Ieremiam Ω] David Hieremiae Ps-G, David psalmus Hieremie D14, psalmus David et Ieremie lamentatio D30    quia agit de captivitate Iudeorum quam deflevit Ieremiam in figura nostri qui spiritaliter captivi tenemur  PSALMUS DAVID. CASSIODORUS. Tertius psalmus de lamentatione Hierusalem de hoc quia a Babyloniis destructa precedunt alii duo scilicet ut quid Deus repulisti ubi agitur de captivitate facta a Romanis. Et Deus venerunt ubi agitur devastatione facta sub Antiocho hic autem de captivitate factam a Nabuchodonosor. Super flumina Babylonis  omnia que hic amantur et transeunt que attendentes sancti non se eis amore immiscent sed supra sedent contemnendo et flent vel eos qui rapiuntur vel se qui captivi ibi sunt  AUGUSTINUS. Due civitates sunt permixte corpore separate corde Hierusalem et Babylonia. Tenetur autem Hierusalem captiva in Babylonia sed non tota cives enim eius angeli sunt omnis miserie exortes sed tenetur captiva secundum homines predestinatos ad gloriam qui per peccatum captivi sunt et a patria peregrini. De ea ergo captiva per peccatum hic agit de reditu supra in te decet hymnus Deus in Sion. Ibi dicitur te decet hymnus in Sion hic super flumina Babylonia sedimus et flevimus. In atriis Hierusalem stamus spe hic sedemus humiles penitendo confitendo.  AUGUSTINUS. Habet Babylonia amatores suos propter propter] coniec., pro/re p. cacogr. Rusch laborantes sed quicumque in ea non superbe sed fideliter versantur ut quantum intelligunt fidem exhibeant quam possunt et quibus possunt eos non sinit Deus perire in Babylonia. Intellexit caritatem eorum et ostendit eis aliam civitatem pro qua laborent unde dicit Iesus : qui in modico fidelis est et in magno fidelis est. Et rursus : si in alieno fideles non fuistis quod vestrum est quis dabit vobis. Sed talibus tamen non agit hic psalmus. Sed de illis qui mente et desiderio sunt cives Hierusalem.  CASSIODORUS. Primo captivandos longe post per Nabuchodonosor quos deflevit Ieremias hic sua mala flere nec tamen et inter mala oblivisci Hierusalem inducit in figura nostri. Secundo contra hostes ad Deum fit conversio ibi : Memor esto.  CASSIODORUS. Quasi laudibus stantium in domo excitatus captivus lamentationem hanc incipit desiderio patrie dicens : Super flumina etc. illic   in tam notabili loco sedimus   humiliati et flevimus \  ubi nihil fluit dum dum r. Ps-G (ΩJ* V D) Hi D14 D30 Ω ΩP Δ (d. recordaremus ω1!) Rusch Ed1455 Ed1530 cum Ps-R] cum r. Ps-G recordaremur tui tui Δ ΩP² Ed1455 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G Hi D14 D30 ΩP* Sion.   non de alia re, ut multi  DUM RECORDAREMUR. AUGUSTINUS. In hostilis terra dulcis recordation patrie. sedimus non erecti per superbiam nec iacentes per ruinam. flevimus incolatum. Multis flent fletu Babylonio qui et gaudent gaudio Babylonio quia gaudent lucris et flent pro damnis temporalibus ; utrumque de Babylonia est.  sed In salicibus  id est in malis  IN SALICIBUS. AUGUSTINUS. Que rigantur fluminibus Babylonis sed steriles sunt in bono opera. Et sunt in medio Babylonis id est multum mali id est cupidi avari. Sunt enim aliqui in exterioribus non sic concupiscentiis obruti. Ab his porcis et canibus Scripturas avertimus non enim alligamus sed differendo suspendimus.  CASSIODORUS. Vis doloris exaggeratur quando delectatio qua se solebant consolari suspenditur. in medio  que sunt eius \  Babylonis suspendimus  distulimus  subtraximus organa nostra.   Scripturas et promissa Dei  quare Quia illic  in Babylonia interrogaverunt nos   temptantes non proficientes qui captivos duxerunt nos \  diabolus et angeli eius qui interrogare dicuntur dum illi interrogant in quibus operantur verba   rationes aggratulationis nostre cantionum.  vel : canticorum Ps-α Ps-MozX  VERBA CANTIONUM. AUGUSTINUS. Vel canticorum ut quid prodest Christus vel que est alia vita. Sed his qui pleni sunt malis non debemus percutere organum ut sonet sed suspendere. Dyobolus astute querit ut irrideat unde est respondem dum eis quomodo cantabimus. Passus autem undique interrogatores adulantes irrisores reprehensores quasi inter eos periclitans animum erexit ad recordationem Sion. Et constrinxit se iuramento dicens. Si oblitus etc. Et qui   a societate angelorum abduxerunt abduxerunt Ps-G D14 D30 ΩP ω1 (post corr.) Ω2 T77 Bo179 Rusch cum Ps-R] adduxerunt Ps-G (Q*) ΩS ω1* ? P3255 T79 Fi Cor2 cum Ps-R (H M Q R U V) Ps-Moz  vel : adduxerunt  ad has miserias  ubi interrogaverunt verba cantionum dicentes nos \ hymnum cantate nobis de canticis Sion.   sed  quasi ita dicunt nobis sed nos respondemus eis Quomodo cantabimus canticum Domini \ in terra aliena ?   illis non cantavi sed  inter verba illorum  QUOMODO CONTABIMUS. AUGUSTINUS. Cavendum est ne quis timens talibus displicere affectet amicitias eorum et incipiat delectari in Babylonia. Si oblitus fuero tui Hierusalem \  ut illis placere velim oblivioni detur   vel obliviscatur me  AUGUSTINUS. condicionem ponit quam necesse est fieri dextera mea.   vita eterna  DEXTERA MEA. AUGUSTINUS. Quidquid facis pro eternis dextera operatur si et alio intenderis sinistra se mimiscuit et in ea delectatus quasi in dextera perdis eterna. Adhereat {t. 2 : Erfurt, f. 318rb ; facsim., p. 635b} lingua mea  AUGUSTINUS. sic contingit ut pronuntiat  id est obmutescam quia ut quid sonat qui canticum Sion non sonat  ADHEREAT. CASSIODORUS. Mutus fiam in laudibus Dei quod est consolatio fletus et miseriarum.  LINGUA MEA. AUGUSTINUS. Canticum Hierusalem lingua nostra canticum seculi lingua barbara. Mutus est Deo qui oblitus est Hierusalem. faucibus meis \ si non meminero tui.  cum amore, unde subdit : si non proposuero Si non proposuero proposuero Ps-G (plerique codd. edd.) Hi ΩP ΩS P3255 T77 T79 Fi Bo179 Ed1455 Rusch cum Ps-R] te praeposuero Ps-α, preposuero Ps-G (R F L Q Φ ΩJ K) ω1 Ω2 D14, + tui D14* (eras.) D30* (eras. et cancel.) Ω2 (cancel.) T77 Fi Bo179 cum Ps-R .   CASSIODORUS. id est si non est mihi precipua letitia de te Hierusalem \  vel : te o Hierusalem  ibi est summa letitia ubi Deo fruimur in principio letitie mee principio T77 etc.] principibus T79 .   sed  autem  ego ita me habeo Memor esto   MEMOR ESTO. Secunda pars ubi contra hostes ad Deum fit conversio. Memor esto in die sequestrationis ut puniantur.  o Domine filiorum Edom \  qui et Esau et Seir carnalium qui sunt inimici sanctorum  FILIORUM EDOM. AUGUSTINUS. Filii Edom id est Idumei impedimento fuerunt reedificantibus Hierusalem vel in destructione coniuncti Babyloniis unde dicitur : filia Babylonis misera. Edom. Moraliter est carnalitas que ad illicitos motus nos seducit.  EDOM. AUGUSTINUS. Esau omnes carnales Iacob spiritales maior carnalis homo minor spiritalis quia prius quidem animale postea quod spiritale omnes carnales inimici sunt spiritalibus unde ait memor esto libera nos ab illis. in die in die Ps-G (plerique codd. edd.) D14² D30² ΩP Ω2 T77 T79 Fi cum Ps-R] diem Ps-G (R F M), in diem Ps-G (M Q W Φ V D) D14*(-m eras.) D30*(-m eras.) Hi ΩM ω1 P3255 Hierusalem.  quo evertere volunt Hierusalem  sequestrationis Hierusalem ut ipsi mali puniantur et boni coronentur Qui dicunt dicunt Ps-G ΩP Hi D14 D30 ω1 P3255 T79* Fi Bo179 Rusch] + mihi T77 T79 (sec. m. corr.) exinanite exinanite \  quidquid est in ea  EXINANITE. CASSIODORUS. A simili cisterne unde si aqua hauritur ad fundamentum pervenitur. Sed quid prodest et vitam talibus tollere quibus in fundamento qui est Christus vita eterna est dum putant nocere mali coronas dant. usque ad fundamentum   nec unus remaneat in Hierusalem in ea.   Hierusalem  Ecclesia Filia Babylonis   sed o vel tu etiam  FILIA. AUGUSTINUS. Per successionem facta est filia Babylonis civitas malorum sicut Ecclesia Hierusalem scilicet civitas bonorum per successionem filia Sion.  CASSIODORUS. Filia Babylonis. Moraliter. Caro que confusionem peccatorum ingerit cui digna compensatio datur ut sicut concitat ad vitia repensa subdatur virtutibus. Quod carni retribuere beatorum est qui etiam parvulos qui de carne nascuntur id est motus malos antequam crescant ne sint liberi et allidunt ad petram Christum ut confracti dispereant. misera misera] sub ÷ Ps-G (ΦG² K) D14² :   in tua exultatione beatus   sed qui   quia Deus retribuet retribuet D30 ω1 T77 etc.] retribuit Ps-G (Q* Φ R) Ω2 ? tibi retributionem tuam tuam Ps-G ΩP Hi D14 D30 ω1 Ω2 P3255 T79 Fi Bo179] om. Ps-G (F ΨB*) T77 cum Ps-R  :  odium pro dilectione nostra  allisionem spiritalem pro allisione corporali quam retribuisti nobis.  Beatus qui tenebit \ et allidet parvulos suos suos Ps-G (R² ΨB D) Hi D30* (?) Ω ΩP Δ Ed1455 Rusch cum Ps-R] tuos Ps-G D14 D30 (super ras.) ad petram.   Christum  BEATUS QUI TENEBIT. AUGUSTINUS. Quam retributionem ? Ut Babylonia natos in mundo dum parvi sunt parentum et seculi suffocat erroribus. Ita qui iam iuvenes data agnitione Dei parvulos Babyloni elidunt, id est nascentes cupiditates, antequam robur accipant sic facilius vincuntur sed et maiores ad petram occidende sunt. Psalmus 137 Codd. D30 ΩP ω1 Rusch Ps-G Psalmus ipsi David Psalmus Ps-G (V) ΩS Rusch] om. Ps-G | ipsi] om. D30 | David] °+ et Hieremie lamentatio D30 .   Christo cui fit huius psalmi tota confessio  PSALMUS IPSI DAVID. CASSIODORUS. Captivus qui fleverat quasi reedificata Hierusalem et templo et quasi concivis illi parti Hierusalem que non fuit captiva id est angelis exultat et laudat primo beneficia sibi data. Ex persona igitur Ecclesie que in superioribus est spe expectans ibi esse in re ait.  Primo commendat beneficia sibi data. Secundo dicit quomodo hec ad omnes dilatentur ibi. Confiteantur tibi Domine etc. Confitebor tibi Domine   laudabo in toto corde meo \  totum cor in aram tue confessionis impono totum accende flamma tui amoris quoniam audisti verba oris mei.  interioris mei cui prope est Deus adherens iniquitati intus non clamat et si extra vociferetur  et In conspectu angelorum psallam tibi \  coram angelis psalterium et gaudium meum est non coram hominibus qui nesciunt gaudium iusti sed putant miserum quem vident flagellari  IN CONSPECTU. AUGUSTINUS. In laudando propono mihi angelos quibus equari sicut nunc ita post dignitate expecto. Hi autem in laude Dei nihil aliud proponunt quam ipsum. In conspectu ergo angelorum in ea puritate qua te conspiciunt angeli ut in te solo sibi acquiescant ego psallam. adorabo {t. 2 : Erfurt, f. 318va ; facsim., p. 636a} ad templum sanctum tuum  id est pro eternis ut sim socius angelorum  AD TEMPLUM SANCTUM. AUGUSTINUS. Intra nos est qui adoremus unde templum Dei sanctum est quod estis vos tamen et in angelis habitat Deus angeli sursum fideles deorsum sed si gaudent de spiritalibus non de terrenis ad illud templum adorant futuri socii illorum pro quibus venit Dominus angelorum. et confitebor nomini tuo. divisio.$ II tibi \... tuum D30 ω1] tibi’... tuum \ Rusch    id est laudabo te Super misericordia tua   qua peccatorem respicis  qua vocas  SUPER MISERICORDIA. AUGUSTINUS. Universe vie Domini misericordia et veritas non sunt alie vie quibus ad nos venit non sunt alie quibus ad eum veniamus has Deo reddemus misericordiam in subveniendo veritatem in iudicando. et veritate tua \  qua promissionem reddis  qua remuneras quoniam magnificasti super omne   celestium terrestrium et infernorum nomen nomen D30 Ps-G ΩP²] om. ΩP* sanctum tuum.   Christum  SUPER OMNE NOMEN. CASSIODORUS. Vel super nomen sanctum tuum cum nobis cultura tua innotuit.  ergo In quacumque die  tempore vel sine nube  ut quando sine nube cupiditatis invocavero te exaudi me \  AUGUSTINUS. quia iam non terrena peto novo instructus testamento sed hoc multiplicabis in anima mea virtutem plene exprimit secundum desiderium multiplicabis multiplicabis D30 Ps-G (plerique codd. edd.) ΩP ω1 Rusch] + me Ps-G (F* L) in anima mea  non in carne peto  IN ANIMA. Et quia in anima potest fieri carnalis multiplicatio addit virtutem quasi non aliud in anima peto nisi virtutem. virtutem virtutem D30 ΩP ω1 Rusch] virtute Ps-G .   non aliud in anima Confiteantur tibi Domine  hoc iam fit quotidie  CONFITEANTUR. CASSIODORUS. Secunda pars ubi dicit quomodo hec bona ad omnes sint dilatanda. Quasi meo exemplo. Confiteantur etc. omnes reges terre \  moderati viri qui carnem regunt et spiritui subdunt  cur quia audierunt   obedienter omnia verba oris tui.   que prius abscondita in una gente Iudeorum quibus credita sunt eloquia Dei  OMNIA VERBA ORIS TUI. AUGUSTINUS. Que modo ubique revelata sunt et ad omnes gentes missa quod dignificatum est i vellere Gedeonis. Qui iturus contra Madianitas petiit signum a Domino scilicet ut vellus irrigaretur sicca manente area deinde petiit ut vellere siccato complueretur area. Area orbis terrarum vellus gens Iudeorum in medio orbe terrarum habens gratie sacramentum non in manifesto sed in nube secreti tamquam pluviam in vellere sed expresso vellere pluvia in area manifesta est non operta. Solus Christus suavitas pluvie est id est gratie hunc solum nescis o Iudee in scrupturis propter quem facte sunt quem orbis terrarum recipit quo irrigata est area . Et ita vellere siccato audierunt omnia verba etc. Et   reges terre ut viatores cantent in viis Domini \  que sunt misericordia et veritas quoniam   hoc cantent magna est est D30² ΩP] om. D30* Ps-G gloria Domini.   non regum  MAGNA EST GLORIA. AUGUSTINUS. Si humiles sunt hoc amant et cantant nam si se extulerint timeant quod sequitur quoniam excelsus Dominus. Quoniam excelsus Dominus et humilia respicit \  AUGUSTINUS. si ergo volunt respici sint humiles  HUMILIA RESPICIT. CASSIODORUS. Non est hic humana condicio ubi humilis despicitur superbus respicitur. Sed Dominus humiles respicit. et alta   superbos  AUGUSTINUS. si superbi non eum latent sed a longe videntur a longe cognoscit.   quia per gratiam non est cum eis  ALTA A LONGE. AUGUSTINUS. Non hoc agit superbus ut minus perfecte videatur a Deo sed ut non sit cum illo quo videtur. Sed si contingit iustis tribulatio adest Deus vivificator. Vel alta longe alia littera id est valde superbos qui non invenerunt tribulationem et dolorem huius peregrinationis quia nesciunt vel non amant veram patriam his ergo nescientibus evenit tribulatio quia eam non agnoscunt. E contra in medio tribulationis sunt qui in hac vita degentes eam totam tribulationem esse et miseriam agnoscunt lugentes hunc incolatum unde subdit. Sed SI AMBULAVERO IN MEDIO TUI. Aliter non vivificat nisi in medio tui unde beati qui lugent ve ridentibus. Si ambulavero in medio tribulationis  que semper instat saltem a diabolo  si in hac vita fuero eam totam miseriam reputans et veram patriam querens {t. 2 : Erfurt, f. 318vb ; facsim., p. 636b} vivificabis me \ et et Ps-G (M² ΦRP ΨB D) D30 ΩS ΩP Ed1455 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G Rusch super iram  super id quod possunt inimici est manus tua possunt enim ut plus occidere sed non a te separare vel amplius vindicans dum diutius licet eis conterere me quia vel moriuntur vel convertuntur ut pauci iam aperte impugnent nomen christianum  SUPER IRAM. AUGUSTINUS. Hoc ipsum quod irascuntur mihi tua est in illos animadversio id est punitio. Est enim eis irasci pena non tantum culpa. Dum ergo hoc permittis super eos vindicte manum extendis. inimicorum meorum meorum Ps-G D30 Rusch] tuorum Ed1455 tantum extendisti manum tuam’ et salvum me fecit dextera tua. divisio.$IX me \... tuam D30 ω1 ΩP] me... tuam \ Rusch    non sinistra que temporaliter salvat  DEXTERA TUA. Non habet Deus dexteram vel sinistram. Sed dextera Dei dicitur felicitas eterna. Sinistra felicitas temporalis. Aliquando ergo non salvat in sinistra sanctos suos sed semper salvat eos in dextera. Dominus   quasi non ego sed Dominus  vel Domine retribues  pro me pretium redemptionis retribuet pro me \ pro Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩP Rusch] propter Ps-G (R* F L M* Q ΦRGV K)  quasi nolo diem hominis qui temporalis sed eternum  RETRIBUET PRO ME. AUGUSTINUS. Quod ego non possum unde non vosmetipsos defendentes carissimi sed date locum ire unde : mihi vindicta et ego retribuam dicit Dominus. Vel tangit illud quod in evangelio legitur de Christo qui cum vellet censum solvere pro se et pro Petro illis qui tributum exigebant dixit Petro vade et mitte hamum in mare et piscem qui primo ascenderit tolle et aperi os eius et invenies ibi staterem id est duas didrachmas, id est quattuor drachmas quem ut posta addidit, da illis pro me et pro te. Hoc specialiter fecit Christus qui quod non rapuit pro nobis solvit. Christus ergo primus piscis hamo mortis captus primus surgens de mari quia primogenitus a mortuis in cuius ore invenimus duas didrachmas id est quattuor drachmas quattuor licet evangelia quibus a vexatione huius seculi liberamur nec iam debitores remaneamus. Ibi enim omnia peccata nostra solvuntur. Pro nobis ergo reddidit qui pro se nihil debuit in quo princeps mundi peccatum non invenit quare occideret. Domine misericordia tua in seculum’  in eternum opera manuum tuarum tuarum D30 Ps-G ω1 ΩP] + Domine P3255* (rubr. cancel.) ne dispicias despicias Ps-G (F L M² W ΦGP ΩJ * Ψ B D) D30 Ω ω1 edd. Rusch] despicies ΩP tantum | divisio. $X me \... seculum’ D30 ω1] me... seculum \ ΩP Rusch .   quasi homines sumus vel iustificati a te nostra opera si videris damnas tua si videris coronas Psalmus 138 In finem  Christum psalmus   attribuitur David. Codd. Ps. 138 : D30 Rusch Ps-G | psalmus David] inv. Ps-G | David] + Vox Petri apostoli penitentis D30    toti Christo  IN FINEM PSALMUS DAVID. CASSIODORUS. Psalmus profunditate mysteriorum plenus unde et obscurissimus. Hec autem obscuritas mysteriorum ex peccato primi parentis accessit cui dictum est. In dolore et sudore vultus tui vesceris pane tuo. Ex primo ergo peccato hanc penam subimus quo in sudore vultus nostri et labore manducamus panem qui est Christus qui ait Io. 6, 41 ; Io. 6, 51. : « Ego sum panis vivus » etc. In prophetis velatus in evangelio manifestus.  AUGUSTINUS. Loquitur totus Christus tamquam unus et integer vir propter nimiam unionem capitis et corporis que signata est in primorum parentum condicione quia et femina de viro est unde dicitur iam non duo Christus et Ecclesia sed una caro quia de nobis carnem suscepit non autem una nobiscum divinitas est quia ille creator nos creatura. Quidquid ergo loquitur ex persona suscepte carnis et ad caput pertinet quod iam ascendit in celum et ad membra que peregrinantur in terra ut sint duo in voce una sicut duo in cane una.  AUGUSTINUS. Primo de notitia Dei que omnia opera comprehendit et reversi et exultantis que quasi cogit eum qui latere non potest reverti maxime cum manus Dei ibi eum tetigerit. Secundo dicit non esse a Deo fugiendum sed ad ipsum ibi. Quo ibo. Tertio quanta sit exultatio reverti ad Deum ibi. Confitebor tibi. Quarto quomodo mali ei non noceant ibi. Si occideris. Domine probasti me   secundum quod ego homo  ut in passione  experimentis  DOMINE PROBASTI. AUGUSTINUS. Iam in Hierusalem restitutus memor discessionis sue in qua Deum latere non potuit in qua et eum secuta est manus Domini deliberat non esse ab eo fugiendum sed ad eum per eum unde sibi magna non nocent mala hec est persona totius humane nature revertentis. et cognovisti me \  non quod ante non noverat sed aliis tunc notum fecit  ut in resurrectione tu cognovisti   voluisti approbasti secundum voluntatem suam factum est ut enim Christus caput sedit et resurrexit sic et sui sedent humiles in patientia surgunt erecti in spem vite eterne sedent confitentes peccata surgunt iustificati gratia sessionem meam   humilitatem in passione et resurrectionem meam resurrectionem Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Rusch cum Ps-R] surrectionem Ps-G (R L) cum Ps-H | divisio.me \... meam1 D30] me... meam Rusch .   glorificationem in resurrectione intellexisti cogitationes meas {t. 2 : Erfurt, f. 319ra ; facsim., p. 637a} de longe \ semitam meam   artiora precepta  limitem et funiculum meum  vel directionem  hereditatem investigasti.   DE LONGE. AUGUSTINUS. Cum adhuc in peregrinatione sum antequam ad patriam veniam ut filio minori redeunti occurrit pater quia intellexit eius cogitationes de longinquo qui apud se dixerat egestate confectus. Surgam et ibo ad patrem meum. semitam meam. Scilicet malam quam ivi patrem deserens. Et omnes vias meas  opera previdisti \ quia non est sermo  sine veritate  vel dolus in lingua mea.   et vere previdisti quia Ecce Domine tu Domine tu Ps-G D30 ω1 ΩP] inv. Ps-G (R² I ΨB*) ΩM Ed1530 cum Ps-R, om. Rusch  cognovisti omnia novissima et antiqua \ tu formasti me   secundum hominem et posuisti   vel gravasti  ut iuvares unde : manus enim mea auxiliabitur ei super me manum tuam.   quod non super primum  INTELLEXISTI. CASSIODORUS. Prescientia deitatis hic ostenditur. LONGE non loco sed tempore quia omnia antequam sint videt. SEMITA ad tacitas cogitationes pertinet. VIE ad humanos actus. FUNICULUS vel directio ad iusta iudicia. NOVISSIMA de incarnatione ut Verbum caro factum. ANTIQUA eterna. In principio erat Verbum. Hec sunt nova et vetustissima de quibus in Levitico dicitur vel in lege vel in Deuteronomio. Vetustissima veterum comedetis et novis supervenientibus vetera proiicietis. Alia enim sunt vetera. Alia nova. Alia vetustissima. Vetera sunt promissiones legis et prophetarum de venturo tunc Christo. Nova sunt promissionum impletio veritatis exhibitio. Vetustissima que ad divinitatis eternitatem pertinent. Novis ergo supervenientibus vetera sunt proiicienda sed vetustissima servanda. Quia exhibita veritate dominici adventus figura et promissio cessare debet. Inde est quod tres misse in natali Domini celebrantur. In prima de eterna filii genitura cantatur Dominus dixit ad me. In secunda de promissione adventus lux fulgebit. In tertia de impletione promissionis : « Puer natus » Introitus in die Natalis Domini (Antiphonale missarum sextuplex, p. 1415, n° 11a ; 17bis) : « Puer natus est nobis, et filius datus est nobis cuius imperium super humerum eius et vocabitur nomen eius, magni consilii angelus ». Cf. Is. 9, 6 (Vetus latina, p. 293 iuxta LXX : « Μεγάλης βουλῆς ἄγγελος »). Weber : « Admirabilis consiliarius». etc. Et quia ille idem qui est Dei Filius factus est hominis filius ; ideo in illo misse officio ubi cantatur de eterna genitura « Dominus dixit » legitur evangelium de temporali Christi nativitate liber generationis. Et in missa, ubi de temporali cantatur nativitate, legitur evangelium agens de eterna Verbi genitura. Cantatur enim « Puer natus est ». Et legitur : « In principio erat Verbum » Evangelium ad missam in die Nativitatis Domini. . Et quia veritate exhibita figure cessare debent, ideo officium ad promissionem pertinens sequentibus diebus non repetitur sed illud quod pertinet ad promissionis completionem scilicet « puer natus est nobis ». Mirabilis   hominibus quibus tot arcana patuerunt facta est scientia tua  per illum scilicet primum hominem despicablis  Scientia Patris per eum predicata mirabilis facta est hominibus quibus tot arcana patuerunt et confortata est in pectoribus hominum. non potero. Ecce veritas humane condicionis quia homo assumptus divine substantie non potest equari. ex me \  per meam predicationem confortata est   infirmata per illum Adam et non et Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ω1 Rusch] om. Ps-G (F L)  tamen potero ad eam.   veritas humane condicionis ostenditur  ET FUNICULUM MEUM. Vel limitem quousque perveni longe quidem Hierusalem sed tu ibi. Ut deprehensus fugitivus loquitur sequente se vindicta Dei. et omnes vias previdisti antequam irem eas et permisisti me in labore ire ut redirem si nollem laborare hoc fateor quia non est dolus in lingua mei iam in tua gratia iustificati. novissima mea quando porcos pavi. antiqua quando partem substantie petii hoc secundum parabolam. Sed mystice antiqua quando per antiquum peccatum lapsi sumus. novissima pena quando in hanc mortalitatem venimus que est ultima si redire volumus alioquin restat eterna. formasti me ad labores ad quos omnes nati sumus. posuisti manum vel gravasti vindicem gravantem superbum salubriter ut erigat humilem. In gravata manu. ex me id est ex peccato meo. MIRABILIS et incomprehensibilis mihi. facta est scientia tua non est mihi facile contemplari te quem superbus reliqui ut prius erat cum essem apud te quando dixi da mihi partem sustantie. confortata vel invaluit. et non potero ad eam attingere ex me. posuisti super me manum tuam.  AUGUSTINUS. In Exodo legitur Dominus dixisse Moysi Cf. Ex. 33, 20-22. :"Non poteris videre faciem meam. Sed ponam te in foramine petre et protegam te dextera mea donec transeam tollamque manum meam et cum transiero posteriora mea videbis". Moyses est iudaicus populus manus Domini super eum ut non videat faciem transeuntis. Cecitas est in Iudeis ut non cognoscant divinitatem Christi donec per passionem transeat de hoc mundo ad Patrem. Post transitum tollit Dominus manum suam et videt Moyses posteriora quia post resurrectionem ablata est cecitas eorum qui crucifixerant Dominum. Sicut ergo super gentilem populum posita manu Dei incomprehensibilis facta est scientia Dei. Ita gravata manu super Moysen id est Iudeos non potuerunt videre Christum esse Deum donec transiit ad Patrem. Tunc enim predicante Petro multi de illis conversi sunt. Conclusit ergo Deus omnes vel omnia in infidelitate ut omnium misereatur. Et cum fugitivus te non lateo cuius limitem vides. quo ibo a spiritu quo plenus est mundus. Spiritus enim Domini replevit orbem terrarum. quo a facie tua fugiam vertit se hac et illac quasi querens locum fuge. si ascendero si me extulero invenio repressorem si de iustitia mea superbiero. Tu ibi es cuius vere est iustitia. si descendero peccando venero. ad infernum vel in profundum et nolens confiteri dicam : quis me videt ? ades ut vindices. Invenit consilium sed sic potero fugere iratum. si sumpsero pennas duas alas caritatis quas perdideram. Quo ibo  quasi nusquam a spiritu tuo a Ps-G (plerique codd. edd.) D30 Rusch] ab Ps-G (R F) et quo a facie tua  presentia  ab ira fugiam ?   QUO IBO AB. AUGUSTINUS. Secunda pars ubi iam deliberat non esse ab eo fugiendum sed ad eum ab irato ad placatum quod erit per ipsum. Si ascendero in celum   mente ad supercelestes angelos  nusquam quia  ut in ascensione fecit tu illic es \  quia quod perstitit angelus tuum est  ubi locandus sum ad dexteram tuam si descendero   ut fecit cum expiravit ad ad Rusch Ps-G] in Ps-G (R M² Q Ωs) D30 edd. cum Ps-R infernum   ad eos qui non perstiterunt ades.   per vindictam  cuius virtute aerias potestates aerias] corr., aereas Rusch debellavit Si sumpsero  si bona facere volo non sine te pennas meas   virtutum  PENNAS. CASSIODORUS. Que mee potestatis id est efficaciam dietatis qua corpus de sepulcro levavit has sumpsit diluculo ante lucem id est tempore resurrectionis et habitavit in extremis maris hoc est super seculi amplissimum finem. diluculo \  vel in directum ut nec erigar presumptione nec mergar desperatione et habitavero in extremis maris.   non in medio ubi mergeret  ET HABITAVERO IN EXTREMIS. AUGUSTINUS. Mente in fine seculi ut non seculum amem sed eius finem in quo sit mihi requies sed et ipse illuc ducit unde subdit etenim illuc manus tua etc. Considerans autem longinquitatem vie subdit. et dixi forsitan tenebre conculcabunt me abundat iniquitas seculi qua penne caritatis refrigescere possunt et quia in nocte desperavi transire mare nox mihi facta est illuminatio venit mulier sapientia Dei que drachmam ubi est imago regis id est hominem perdiderat accendit de se lucernam que de luto est id est carnem et nocte illuminata invenit drachmam. Etenim   quia  scilicet ades {t. 2 : Erfurt, f. 319rb ; facsim., p. 637b} illuc manus tua deducet me \  ut erigar quasi in acre non tangens celum per elationem nec terram per desperationem et tenebit me  ne recidam dextera tua.   gratia  Filius Verbum mihi unitum Et dixi <divisio.> dixi+ D30²   mihi forsitan  Ironia irrisio hoc opinantium quod ipse qui lux conculcetur a tenebris tenebre   tot mala seculi conculcabunt me \ et nox  illi qui prius nox illuminatio mea mea Ps-G (ΨB V D) D30 ΩS ω1 ΩP Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G  erit  illuminabuntur a me in deliciis meis.   delicie nostre Christus in quo exultamus  ET DIXI. AUGUSTINUS. Deliberavi forsitan tenebre tenebras dicit illam inferiorem partem rationalis creature contrariam insistentem scilicet iniquos homines vel carnem unde timet. Et est tenebre id est inferior rationalis creatura sinistram tenens viam. conculcaverunt me ita timebam sed nox fac. Illuminatio erit in deliciis meis id est illi qui prius nox illuminati erunt in deliciis. quia tenebre peccatores Non obscurabuntur a te et nox peccator de gentibus sicut dies id est sancti de Iudeis. sicut tenebre ita et lumen etc. quia quatenus agnoscis eatenus ignoscit sed unde hoc mihi quia tu possedisti renes meos. Quia tenebre  peccata et homines mali mystica Scripturarum non obscurabuntur a te   AUGUSTINUS. sed flagellando erudis et vera luce illuminas  QUIA TENEBRE. AUGUSTINUS. Qui non confitetur peccata suas tenebrat tenebras sed si confiterur Deus illuminat. et nox  huius noctis  tenebrosus et obscurus sermo sicut dies   patefiet sicut apertus sermo illuminabitur \  a te sicut tenebre   et cum hoc sit eius  Scripture  noctis sunt ita   indifferenter  quia in utrisque in opertis et apertis simul veritas est et utraque per Christum revelata sunt et lumen eius.   NOX. AUGUSTINUS. Que erat horror illuminata est delicie.  SICUT TENEBRE EIUS. AUGUSTINUS. Nostre noctis id est humane vite miserie. Nox est seculi adversitas dies eiusdem prosperitas sed si Deus habitat in anima promittens aliam lucem et docens non letari prosperis vel frangi adversis incipit homo his indifferenter uti et sic est ei nox huius noctis ut dies eius et in omni tempore benedixit Deum ut Iob etsi hoc est tenebre non conculcabunt quem lumen non extollit. Quia tu possedisti renes meos \  ut sine peccato fieret conceptus meus  QUIA TU POSSEDISTI RENES MEOS. AUGUSTINUS. Unde hec differentia tibi ? Quia interior possessor non solum cor, id est cogitationes, tenet sed et renes, id est delectationes, ut non delectet lux noctis sed lux sapientie sue.  et suscepisti me   prepostere hoc dicit prius enim est suscipere quam possidere de utero matris mee.   virginis Marie  de consuetudine mee civitatis Babylonie in qua prius natus sum captivus non indifferenter habebam lucem et tenebras noctis  ideo Confitebor tibi   laudabo  CONFITEBOR TIBI. AUGUSTINUS. Tertia pars ubi dicit revolanti ad Deum Deo illuminante renes possidente quanta est exultatio et multiplicatio. quia quia Ps-G D30] quoniam Rusch Ed1530 tantum terribiliter  AUGUSTINUS. eo ipso quo te miramur terribilis es et ita cum tremore gaudemus quia timemus ne superbi perdamus quod humiles percepimus magnificatus es \  per illum scilicet Adam decidit homo per me eminuit quam sis magnificus mirabilia mirabilia Ps-G ΩP Rusch] mirabiliter ΩM tantum {t. 2 : Erfurt, f. 319va ; facsim., p. 638a} opera tua’   non modo tu  circa me et anima mea  quia nemo cognovit Patrem nisi Filius cognoscet nimis cognoscet Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩP Rusch] cognoscit Ps-G (L M ΦB) Clementina .   vel valde  ANIMA MEA COGNOSCET. AUGUSTINUS. Iam cognoscit anima mea valde ante erat mira scientia tua ex me nec poteram ad eam sed modo possum quia noctem illuminasti renes possedisti de utero suscepisti id est quia venit mihi gratia tua et illuminavit me. Non est occultatum os meum  divinitas  NON EST OCCULTATUM OS MEUM. AUGUSTINUS. Os ab osse non ab ore. Est ergo quedam firmitas interior que est abscondita hominibus sed tu qui fecisti eam vides que frangi non potest occidi enim possunt sancti sed flecti nequeunt unde hominibus extra tristes videntur Deo autem qui intus videt gaudent unde apostolus. Quasi tristes semper autem gaudentes. a te a] ad ΩK* quod fecisti in occulto \  id est malis occultum et substantia mea  secundum hominem in inferioribus terre.   ille inter angelos non tamen stetit  id est de fragili terra Imperfectum meum viderunt oculi tui <divisio.> tui+ D30²  et ideo misericorditer viderunt et in libro tuo  in me scilicet omnes scribentur \  instruentur  SUBSTANTIA MEA. AUGUSTINUS. In carne et tamen os non cedit malis huius inferioris non ita mirum si angelus est fortis quam si caro fortis quod est ex osse occulto sed quid de his in quibus non est hec fortitudo Christus qui ut caput dicit Patri. IMPERFECTUM et titubantes respicis ut Petrum ne pereant. ET OMNES SCRIBENTUR nominabuntur non modo perfecti sed et imperfecti non ergo desperent.  IMPERFECTUM MEUM. AUGUSTINUS. Qui hucusque locutus est ex persona corporis hic iam loquitur ex persona capitis. dies dies Ps-G (M Q² W U ΩJ K ΨB V D) D30 Ω ΩP edd. Rusch cum Ps-R Ps-H] die Ps-G, dii Ps-G (R* ΦRG) cum Ps-MozX  vel : dii  maiores ut apostoli de quibus dies diei eructat verbum  in me a quo perfectionem gratie sumunt formabuntur et nemo in eis.   meorum  quia non dicuntur Petri vel Pauli sed Christi a quo christiani  DIES FORMABUNTUR. Vel per diem errabunt dies hic manens adhuc erat Christus unde dicebat ambulate dum lucem habetis. Qui inter suos multa mira fecerat et tamen imperfecti trepidabant ut et Petrus ne in morte eum perderent. Et hoc est quod hic ait. Omnes scribentur sed tamen per diem errabant imperfecti adhuc de Christo non recte sentientes et nemo prorsus fuit in illis qui non erraret nec ille qui dixerat tecum ero usque ad mortem scilicet Petrus qui illum ante confessus fuerat Dei Filium sed tunc timuit ne sicut filius hominis moreretur et non resurgeret ut Dei Filius. Erat utique Filius Dei erat et filius hominis. Filius Dei in forma Dei Patri equalis. Filius hominis in forma servi in qua Patre minor est. Timuit ergo Petrus ne in forma servi periret forma Dei et non potius presumpsit quia ex forma Dei revivisceret forma servi. Per diem ergo erraverunt cum hic positum Dominum non intellexerunt sed non perierunt quia imperfectum meum viderunt oculi tui unde et subdit. Et si errabant inde tamen nimis honorati sunt idem ipsi qui errabant et in quibus nemo fuit qui non erraret. Amici tui facti sunt o Deus et mihi honorati nimis quia factum est in illis os in occulto post resurrectionem quando induti sunt virtute ex alto qua confirmati verbum Dei ubique predicaverunt et pro eius nomine passi sunt in cuius passione trepidaverunt. Et nimis confortatus est principatus quia facti apostoli duces et pastores Ecclesie.  sed tamen Mihi autem nimis   valde honorificati sunt  quia sunt amici tui Deus \ nimis   ultra quam dici possit confortatus est confortatus est Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩP Rusch cum Ps-R] confirmati sunt Ps-G (R² F L), confortati sunt Ps-G (R* Q W ΦV U ΩJ²) principatus eorum.  Dinumerabo eos   merito confortavi quia dinumerabo vel putas ne paucos bonos per eos natos esse dinumerabo eos qui sunt stelle et multiplicabuntur super Iudeos qui arena propter sterilitatem  DINUMERABO. AUGUSTINUS. Quasi merito ego illos confortavi quia ego non aliquis homo dinumerabo eos quos in fide genuerunt. Et ipsi enumerati super arenam multiplicabuntur. Quasi tam innumerabiles nati sunt per illos qui per diem erraverunt quam innumerabilis est arena. Et dum ait dinumerabo ostendit quod Deo numerabiles sunt. Subdens vero super arenam ostendit nobis innumerabiles esse unde et in promissione dictum est Abrahe : Multiplicabo semen tuum sicut stellas celi et sicut arenam maris. et super arenam   tam innumerabiles nati sunt per illos qui per diem erraverunt  nobis innumerabiles multiplicabuntur \ exsurrexi  hoc totum ideo quia  a morte et adhuc sum tecum.   donec omnibus videar in iudicio  ADHUC SUM TECUM. Sicut ante mortem quod putaverunt se tulisse Iudei. Vel adhuc id est ipsa morte quod non videtur de mortuo vel et si resurrectio sit signum deitatis tamen adhuc sum occultus pluribus tecum id est ut tu.  AUGUSTINUS. Adhuc sum tecum. Nondum cum ipsis per notitiam quia nondum agnoscunt quia non mox post resurrectionem Christum agnoverunt. Vel toto hoc tempore tecum sum in occulto ad dexteram Patris antequam reveletur in ea claritate qua venturus est. Si   id est quando  tecum sum sed tamen adhuc patior ab hereticis in corpore meo  in futuro  cum per superbiam amittunt gratiam occideris Deus peccatores occideris D30 ΩP Rusch] occiderit ΩS  :   hereticos qui fastu superbie ab aliis se dividunt viri sanguinum viri Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩP Rusch cum Ps-R] et praem. Ps-G (L I V), et virum Ps-G (F)  dicens  qui oderunt fratres declinate a me.  Quia dicitis dicitis Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩP Rusch cum Ps-R] dices Ps-G (F), Ps-G (R I L)  de preconibus meis in cogitatione \  quod peius est quam in ore {t. 2 : Erfurt, f. 319vb ; facsim., p. 638b} accipiant accipiant Ps-G (I ΦRP D) D30* Ω ΩP Ed1455 Rusch Ed1530] accipient D30² (super ras.) Ps-G  vel : accipient in vanitate  non quidem in eternitate civitates suas suas Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩP Rusch cum Ps-R] tuas Ps-G (F L ΦRGV ΩJ* K* Clementina).   populos suos  SI OCCIDERIS. AUGUSTINUS. Quarta pars quomodo a malis non noceatur ei.  AUGUSTINUS. Si occideris. Subdit quid interea patitur pro commixtione malorum in Ecclesia et per separationem hereticorum dicens : si occideris Deus etc. Ordo verborum. Si occideris Deus peccatores. Accipient occisi in vanitate. CIVITATES SUAS id est populos suos vanos qui inflatos nomine iustitie sequuntur unitate dirupta. Est autem occasio inflatis hereticis seducentibus populos separandi se et illos ab unitate quia mali ibi sunt id est in Ecclesia quibus nolunt misceri et sunt vere non modo boni quos infamant sed et certe mali et hac occasione se et alios corporaliter a bonis dividunt. Et etiam ideo quia movet bonos ut a malis se separent. Ideo interponit viri sanguinum declinate a me quoniam dices (alia littera) in cogitatione id est ideo seducunt in separatione propria vanos populos quia tu o Deus dices id est immittes in cogitatione iusti ut dicat malis. Viri sanguinum declinate a me id est mones bonos ut a malis se separent non corpore vel loco sed mente non aperte adhuc ne et bonos deserant sed puritate vite. Quod modo dicit Deus malis in cogitatione bonorum in iudicio dicet aperte : amen dico vobis non novi vos discedite a me. Nonne qui oderunt te Domine oderam \ et super inimicos tuos tabescebam ?   irascendo peccatis eorum  zelo domus tue vidi insensatos et tabescebam  NONNE QUI ODERUNT. Quasi si occideris nonne qui oderunt te oderam illos et ego occidam.  AUGUSTINUS. Quasi heretici non intelligentes accusant in boniscommunionem malorum. Sed quid calumniantur dicit corpus Christi de commixtione malorum nonne qui oderunt. Quasi sacramentis malorum non factis communico. Et zelo domus tue super eos tabesco sed tamen perfecto odio id est iniquitates eorum odi non naturam quomodo ergo permixtione eorum contaminor.  utique quia et Perfecto odio oderam illos \ inimici   ipsi heretici facti sunt mihi.   non tantum Dei Proba me   quam libere cuncta egerim Deus Deus Ps-G D30 ΩP] Domine Rusch tantum cum Ps-α Ps-Moz Ps-Med   tu quod non potest homo non hereticus  PROBA ME DOMINE. AUGUSTINUS. Hucusque de hereticis et aliis eos sequentibus ab Ecclesia separatis nunc etiam agit de malis vel vitiis sibi coniunctis quos patitur Ecclesia et gemit.  AUGUSTINUS. Quasi heretici se et alios separant ergo cum separatis occisis et suis sequacibus restent mali inseparati inter quos gemit Ecclesia quos et patitur. Quid autem proba me et scito cor hec conscientia est et spes filie regis intrinsecus que est inter filias ut lilium inter spinas quasi illi inimici tu vero Deus proba. et   pro id est scito  quia non consentio factis malorum cor meum \ interroga me  quasi questionibus interrogatus non potest negare que gesta sunt et cognosce semitas meas.   consilia et cogitationes Et   ut quid vide si via iniquitatis in me est \  faciendo vel consentiendo si quid autem invenis in via mea quod displiceat quia via mea mortalis est tu deduc in via eterna que est Christus ubi nulla est iniquitas quia si quis pereat advocatum habemus apud Patrem Iesum et deduc me  me hominem ad dexteram tuam in via eterna.   id est per Verbum tibi coeternum  Christus eternus est qui dixit Io. 14, 6. : « Ego sum via ». Psalmus 139 In finem  Christum Psalmus   dirigens David. Codd. D30 T79 Rusch Ps-G | David] + Vox Christi est D30  est  Ecclesie que hic loquitur  IN FINEM PSALMUS DAVID. AUGUSTINUS. Conquestio gemitus oratio corporis Christi inter malos constituti nondum habentis in re sed in spe bonum ubi est plena exultatio.  Monet ut contra mala seculi Deum oremus.  CASSIODORUS. Prius proponit qui hostes que mala monent opponens eis preces. Secundo dicit quod auxilium habeat contra mala ibi : dixi Domino. Tertio que sint mala inimicorum aperit ibi : caput. Ecclesia ergo inter malos laborans clamat. Eripe me Domine ab homine malo \  AUGUSTINUS. non ab uno sed a toto genere cum principe diabolo qui homo dicitur in figura unde inimicus homo hoc fecit qui superseminavit zizania et vir quia fortis ad nocendum. a viro iniquo   quia nocet. AUGUSTINUS. omnia malus nocet  A VIRO INIQUO. AUGUSTINUS. Iniquus est qui nocet unde cum dixisset ab homine malo quasi exponens subiunxit a viri iniquo significare volens quod omnis malus iniquus quia vel sibi vel alii nocet. Et alii quidem nocet vel mox ut malus est vel postea. Sunt enim quidam mali qui non videntur iniqui quia non sunt sevi non asperi non persequentes et pressuras hominibus facientes sed tamen luxuriosi ebriosi voluptatibus dediti qui et si aliis nocere non videntur sibi tamen nocent et ita non sunt innocentes. Innocens enim est qui nec sibi nec alii nocet. Si quis tamen alte consideret etiam aliis nocet saltem exemplo quia vivit tecum et ad id quod agit invitat postea vero nocebit etiam opere cum enim que habet voluptuose vivendo consumpserit postea rapit aliis quod effundere possit. Ex voluptate ergo et luxuria quibus aliis nocere non videbatur procedit quo te pungat. Sicut spine in radice lenes sed inde procedit quod pungit. Incendatur ergo radix et non est unde procedat spina. Ita dum quis voluptuose vivit nulli nocere videtur sed post rapit quod effundat. Corrigatur ergo voluptas tamquam radix et rapina non nascetur. {t. 2 : Erfurt, f. 320ra ; facsim., p. 639a} eripe me.   eripe a populo malorum et maxime ab his  facilius vitaretur aperta inimicitia quam occulta quia « nulla pestis efficacior quam familiaris inimicus » Boethius, De consolatione, 3, prosa 5, linea 36.. Qui cogitaverunt iniquitates in corde \  et si non in labiis bona  QUI COGITAVERUNT. Qualiter mali persequuntur exequitur impugnant enim bonos tribus modis scilicet lingua manu et corde. Et de corde premittit dicens. Qui cogitaverunt. Quasi diceret : Eripe me a populo malorum.  AUGUSTINUS. Qui et si in labiis plerumque bona pretendant tamen cogitaverunt iniquitatem in corde. tota die  continua letitia non lassata per moram constituebant prelia.   bella semper de cordibus et si verba pacata Acuerunt  verba nequitie sue polierunt  ACUERUNT. Qualiter in lingua persequantur ostendit. linguas suas linguas suas Ps-G (L M² V D ) ΩS Rusch Clementina cum Ps-R] linguam suam D30 Cor2 (secundum hebr. et ant. et grecum et Ieron. ) T79 Ps-G  impugnant corde, lingua, manu sicut serpentes serpentes Cor2 (secundum hebr. et ant. et grecum et Ieron.) Ps-G (plerique codd. edd.) T79 Rusch] serpentis Ps-G (M* Q² W U) Cor2 (secundum hebr. et ant. et grecum et Ieron. s. vel serpentis) Clementina  : venenum aspidum   insanabile  SICUT SERPENTES. AUGUSTINUS. In serpente est astutia et dolus nocendi. Ideo et serpit non habens pedes ut non audiatur cum venit lenis est eius tractus sed non rectus sic mali serpunt ad nocendum sub leni tractu habentes occultum venenum unde subdit venenum aspidum sub labiis eorum. sub labiis eorum. eorum] + diapsalma Ps-G  AUGUSTINUS. In labiis aliud habent Custodi me Domine  CASSIODORUS. quia validus est ad nocendum, unde princeps mundi dicitur  custodi me de persecutione que fit manu id est opere subdit.  CASSIODORUS. Custodi me quia per multa fallit que nequit precavere. de manu peccatoris \  diaboli et et Ps-G (ΦG V* D30²) ΩS T79 Ed1455 Ed1530 Clementina] om. D30* Rusch Weber * ab hominibus iniquis  membris eius per quos conatur quod per se nequit eripe me.  ut non noceant Qui   AUGUSTINUS. non dico ut non noceant in causis seculi sed in via Dei cogitaverunt supplantare gressus meos \  vicinas vie Dei foveas parant  decipere a via Dei retrahere absconderunt superbi laqueum mihi.  SUPERBI. AUGUSTINUS. Hoc nomine breviter totum corpus diaboli explicavit inde est quod et iustos se dicunt et nolunt confiteri. Omnis superbus et invidus est sicut diabolus qui invidit homini quod perdidit. Et funes   peccata sua que mihi suadent facere  ET FUNES. AUGUSTINUS. Unde Isaias : « Ve his qui trahunt peccata sicut restem longam » quia addunt peccata peccatis ut qui defendit quod male agit et cum adulterio addit homicidium et pro illo veneficium producitur restis non de rectis sed tortis filis ut sit ei ; unde : « Ligentur pedes et manus et mittatur in tenebras exteriores ». extenderunt in laqueum \ iuxta  ubi  non in iter scandalum  AUGUSTINUS. non exeas a via id est a preceptis Dei et non ruis in scandala posuerunt mihi.  Dixi Domino   illi homines et non mei  DIXI DOMINO. AUGUSTINUS. Diapsalma. Secunda pars quod auxilium contra mala. Quasi diceret tot modis mali impugnant et quod est remedium inter tot et tanta mala dixi Domino Deus meus magna fiducia et si omnium Deus proprie tamen eorum qui eo fruuntur. Deus meus es tu \ exaudi Domine  non aliud quero vocem deprecationis mee.   deprecationes malorum sive voce quia sine vita id est affectu caritatis  EXAUDI VOCEM. AUGUSTINUS. Vox hominum et animatorum sonus est ceterorum qui ergo precantur Deum et non de eo bene sentiunt sonum habent qui bene vocem que est vita et anima deprecationis. Talis dicit DOMINE DEUS id est verissime Domine non ut homines domini qui emunt saccello tu sanguine. Domine Domine virtus salutis mee \ obumbrasti super caput meum meum D30 Rusch Weber] om. T79 tantum in die belli.   id est in pugna foris contra fictos intus contra legem membrorum gratia refrigerat  VIRTUS SALUTIS. AUGUSTINUS. Qui das vires saluti mee videbat pericula mala abundantia pro quibus refrigescit caritas sed ut vidit solacium scilicet quod qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit perseverantia igitur ad virtutem pertinet quia ergo difficile est in longa via perseverare tu es virtus ut perseverando sim salvus. Et unde spero quod es virtus quia obumbrasti ad hoc valebit mihi obumbraculum ut estum non patiar a meipso a meo desiderio quo locus sit diabolo sine quo nihil facit quantumcumque seviat hostis. Non Non Ps-G D30 T79 Rusch] Ne Ps-G (K*) Clementina cum Ps-R tradas me me Ps-G (ΩJ² K² V) D30 Ω T79 Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G Domine a a Ps-G (V D) D30 Ω T79 Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R LXX] om. Ps-G (I*), Cor2 (anti. non habent a nec ipse Hieron. sed ponit ibi desideria, tamen grecus habet)) desiderio {t. 2 : Erfurt, f. 320rb ; facsim., p. 639b} meo   tradidit illos Deus in desiderium cordis eorum  NON TRADAS ME. AUGUSTINUS. Diabolus proponit lucrum ut trahat te ad fraudem non habebis lucrum nisi fraudes lucrum esca est fraus laqueus quem ergo vincit desiderium esce cadit in laqueum sed estum desiderii temperat umbraculum Dei et nusquam est locus diabolo nisi ex tuo desiderio. peccatori \ cogitaverunt  inimici  hoc ne fiat probabilis res sequitur ut sicut illi faciunt consilium in malum ita virtus Dei auxilium contra me, ne derelinquas me ne forte exaltentur ne derelinquas me D30 T79] om. Rusch tantum | exaltentur] + diapsalma Ps-G *.  AUGUSTINUS. quia seducto homine gaudet et triumphat diabolus et sui Caput Caput] Cadent cacogr. T79 circuitus eorum \  caput eorum est circuitus id est diabolus qui numquam recte incedit et error et temporalia  CAPUT CIRCUITUS. diapsalma : tertia pars ubi dicit que sint mala inimicorum.  AUGUSTINUS. Quasi diceret me tegit umbra tua sed illos capit circuitus eorum mali eunt in gyrum erroris ubi iter sine fine huius circuitus superbia est caput quia initium omnis peccati superbia est. Et quia omnis superbus fictus et fictus mendax ideo subdit labor labiorum id est mendacium. Laborat enim qui fingit quid dicat veritas autem facile dicitur operiet proteget defendet vel de assertione superantur. labor labiorum ipsorum operiet eos.   VEL LABOR. CASSIODORUS. Id est falsa et mendax assertio eorum. Operiet eos quia de sua falsa assertione superantur. Cadent super eos  hic in terra antequam veniat ignis eternus  CADENT SUPER EOS. AUGUSTINUS. Vel carbones ignis in terra et deicies eos in hac mortali vita antequam veniet ignis eternus. Cadent super eos carbones ignis scilicet sancti qui ex mortuis resurgunt qui cum essent tenebre aliquando nunc autem lux in Domino qui cum alios accendunt alios deiciunt cum enim mali vident eos lucere invident eis sic et super eos cadunt unde apostolus aliis sumus odor vite in vitam aliis odor mortis in mortem. carbones \  id est ardores concupiscentiarum cadent super eos id est conterent eos in hac vita et post seculum deicies eos in ignem eternum et sic illo involuti non subsistent in ignem ignem Ps-G (R M² Φ ΩJ ΨB V D edd.) D30 Ω T79 Rusch Clementina cum Ps-R] igne Ps-G  in illos carbones deicies eos   permittes deici in miseriis  huius seculi impatientes cadunt id est deficiunt quas boni patienter transeunt non subsistent.  Vir linguosus   cui voluptas est loqui nec attendit quid dicat  VIR LINGUOSUS. AUGUSTINUS. Quisquis vult dirigi magis optet audire quam loqui. Sicut Iacobus ait : Sit omnis homo velox ad audiendum tardus ad loquendum. Perfectius esset omnes audire sponsum unde ait Iohannes. Amicus sponsi stat et audit et gaudio gaudet propter vocem sponsi. Sed propter imperitos loqui aliquando est necesse ut doceantur. Qui semper docere desiderat semper vult imperitos habere quos doceat gaudium ergo sit taciturnitatis et sponsum audiendi in voluntate. Vox doctrine sit in necessitate et ita non erit vir linguosus qui numquam dirigitur. Intus a veritate audiendum est ut intremus in gaudium Domini. Quem enim delectat loquendo foras exire tumidus est et quia foris est quod amat mitterur in tenebras exteriores de interioribus ergo sit gaudium de exterioribus necessitas non voluntas. non dirigetur in terra \  in hac vita virum iniustum mala capient in interitu.   AUGUSTINUS. quasi diceret omnes volunt se abscondere a malo quod et boni fugiunt sed malum capit homines bonos non ad interitum et si patiantur quia modo et anima coronatur et in posterum caro reparabitur. Malos vero capit ad interitum quia in miseriis non subsistent  INIUSTUM IN INTERITUM. AUGUSTINUS. Quod non fit inopi qui si capitur malis non tamen in interitum flagellat Deus omnem filium quem recipit. Et licet boni modo sint afflicti tamen confitebuntur inter gravia quod laudabilius. Et habitabunt ideo nihil timetur in mundo. Cognovi   quod illi non prevident  hec mala modo sed et de futuro quia faciet   tandem et si non modo Dominus iudicium inopis \  qui esurit querit pulsat et vindictam  vel : causas Ps-α : causam. pauperum.  Verumtamen iusti confitebuntur nomini tuo \  AUGUSTINUS. dum et causam eorum ages et iudicium facies confitebuntur nomini tuo quia nihil suis meritis tribuent sed tue misericordie et ita sunt recti qui enim ad se flectit cor torquet qui vero in Deum intendit dirigit et ideo ibi ei requies ubi cor habet  VERUMTAMEN. Conclusio psalmi ubi dicit quod si boni liberati sint et de inimicis vindicati non tamen sibi dant sed Deo unde et habitabunt cum eo. et et Ps-G (M Q² W U ΨB² D) D30 Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Cor2 (hebr. et anti. non interponunt) Ps-G habitabunt recti cum vultu tuo.   quibus male erat in vultu suo in cuius sudore panem ederunt  HABITABUNT CUM VULTU TUO. Quia dum sicut est videbunt. Psalmus 140 Psalmus David Codd. : Ps. 140 D30 T79 Rusch Ps-G | David] + Vox Ecclesie contra hereticos D30 .   attribuitur  Christo in persona hominis peccatis circumventi clamantis  PSALMUS DAVID. AUGUSTINUS. Psalmus iste subobscurus est. Sunt enim in scrupturis sanctis profunda mysteria que ad hoc absconduntur ne vilescant, ad hoc queruntur ut exerceant, ad hoc aperiuntur ut pascant. Scriptura, si nusquam aperta esset, non te pasceret ; si nusquam occulta non te exerceret. Hic tamen non alia dicuntur quam in aliis psalmis dicta sunt sed eadem licet diverso modo. Ideo eadem quia oportet sepius commemorari quod cogit mundus oblivisci. Omnia ideo multipliciter dicta sunt ut varietas locutionis fastidium tolleret veritatis. Amant enim se invicem mali sed amor iste tartareus est. Alia est caritas christianorum quam Paulus diffinit dicens : finis precepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta alibi vero quasi scientibus finis legis est caritas et non dicit que caritas quia alibi dixit. Non enim omnia ubique dici aut possunt aut debent ideoque ibi non dixit qualis caritas sed ibi determinavit ubi addidit de corde puro quando secundum Deum diligis hominem que non inter malos et conscientia bona et fide non ficta. Illud autem de quo hic et in aliis psalmis tractatur est caritas. Caritas vero est amor sed non quilibet. Est enim amor ethereus et est amor tartareus.  AUGUSTINUS. Unus homo caput et corpus proprium capitis est loqui pro membris ut lingua nostra personam omnium membrorum suscipit ipsa pro omnibus verbo fungitur. Caritas enim unum facit nos cum Christo sive ergo caput loquatur sive membra Christi loquitur sed in voce eius quisque agnoscit suam aliquando dicit quod sibi soli competit non tamen separat se a nostris verbis sed a suis propriis ad nostra redit et a nostris interdum ad sua propria transit.  Sciens propheta hominem peccatis implicari rogat ut audiatur subdens a quibusmaxime velit liberari. Secundo dicit quod a iusto correctus spernat falso auditores ibi : Corripiet. {t. 2 : Erfurt, f. 320va ; facsim., p. 640a}  o Domine clamavi   iam diu ad te   quid exaudi me \ intende voci mee  et item adhuc clamo  INTENDE. AUGUSTINUS. Nondum enim finitus est clamor quia nondum finita est tribulatio. Si finita est tribulatio finitus sit et clamor. Si vero manet usque in finem numquam cesset clamor. cum cum D30 Rusch Weber] dum T79 tantum  quando clamavero ad te.   intentione cordis Dirigatur oratio mea  igne caritatis incensa sicut incensum   id est sit tibi incensum id est bonus odor in conspectu tuo \ elevatio manuum mearum  operatio mea bona que fit pro eternis  ELEVATIO MANUUM. AUGUSTINUS. Hoc de capite omnes intelligant qui ad vesperam animam posuit iterum recepturus non amisit invitus sed tamen nos ibi figurati sumus quod enim illius pependit in ligno de nobis accepti. Vespertinum sacrificium passio Domini oblatio victime salutaris quod fecit ine resurrectione munus matutinum oratio ergo pure directa de corde fideli tamquam de ara sancta in incensum surgit. Subdit ex voce corporis. sacrificium vespertinum.   placeat tibi ut sacrificium vespertinum  DIRIGATUR. CASSIODORUS. Oratio sit incensum operatio vespertinum sacrificium quod acceptabilius erat in lege quia figura erat illius veri sacrificii quod in fine mundi in cruce oblatum est. Vespera nostra finis vite potest preterea sacrificium vespertinum dici penitentia qua in fine mundamur. Et est elevatio manuum mearum sit tibi sacrificium vespertinum id est opera mea bona sic tibi sint accepta ut penitentia que agitur in vespera id est in fine vite in quo si perfecte offerimus purgamur hoc dicit ut nemo desperet qui in fine penitet.  et Pone Domine custodiam ori meo \  vel cordi  ne iniqua cogitet  PONE DOMINE CUSTODIAM. CASSIODORUS. Nota quod et cordi et ori petit apponicus. Duplici munimine opus est ut nec cogitatio iniqua sapiat nec prava voluntas in fatua verba erumpat. et ostium circumstantie   vel : continentie Ps-α.  OSTIUM. AUGUSTINUS. A similitudine illius qui circumstat ostium ne intret vel exeat cui non licet.  HIERONYMUS. Dicit enim Ieremias : Mors intravit per fenestras nostras. Et Petrus ait : « Adversarius noster diabolus tamquam leo rugiens circuit querens quem devoret ». labiis meis.   ne stulta promant  AUGUSTINUS. ostium circumstantie vel continentie clauditur et aperitur aperiatur ad confessionem peccati claudatur ad excusationem et ita erit hotium continentie non ruine. Non declines cor meum in verba malitie \  ad hoc ut non  Christus hoc dicit ex persona Ecclesie cum unus ex membris hoc orat ipse orat sicut alibi ex persona membrorum dicit quid me persequeris et esurivi et non dedistis mihi manducare  NON DECLINES. CASSIODORUS. Quasi ad hoc pone hostium ut non excusetur quod summum vitium dominatur hominibus unde tardius penitent ; unde in libro Regum quasi peccatum ariolandi est repugnare et quasi scelus idolatrie est nolle acquiescere. ad excusandas excusationes in peccatis.  quasi omnia casu agantur  AD EXCUSANDAS. CASSIODORUS. Consuetudo impudentium ut deprehensi primum per aliqua falsa excusent et inde convicti alia querunt tempori vel necessitati vitia imputantes nequando veritati cedant. Cum hominibus operantibus iniquitatem \  id est sicut excusant homines qui operantur iniquitatem et non communicabo  vel non combinabor id est non ero socius  et si hoc fuerit non communicabo  COMMUNICABO. CASSIODORUS. Vel combinabor. Combinati dicuntur quando duo simul ligantur ut alter alterum impediat ne sit fuga libera.  Non combinabor ad similitudinem canis. cum electis eorum.   non Dei  CUM ELECTIS. AUGUSTINUS. Electi sunt qui se iustificant ceteros despiciunt ut Phariseus et peccata defendunt quibusque modis cum talibus non vult iste combinari id est sociari ne impediatur ab eis. Corripiet me iustus  quasi non communicabo cum istis ut defendam peccata sed potius  CORRIPIET ME. CASSIODORUS. Secunda pars ubi fidelis iste iam e contra a iusto correctus spernit falsos laudatores malis verbo et moribus profuturus in quo et petit custodiri.  IUSTUS. AUGUSTINUS. Christus vel quilibet frater, vel ipse idem secundum interiorem. Corripiet se carnem quasi uxorem {t. 2 : Erfurt, f. 320vb ; facsim., p. 640b} in misericordia et increpabit me \  AUGUSTINUS. non odit qui arguit et eo magis arguit quia non odit oleum autem peccatoris  AUGUSTINUS. falsa laus adulatoris  OLEUM. CASSIODORUS. Dilectio simulata que mentes a rigore veritatis emollit ad noxia. non impinguet   vel : impinguabit Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 140, 13), CCSL 40, p. 2025.19 (textus psalmi) : « Oleum autem peccatoris non impinguabit caput meum ». Cf. Sabatier, t. 2, p. 274 (notae). Non inveni in Ps-R P-G Ps-H [MM2017].  AUGUSTINUS. non crescit capu-t meum de adulatione non me delectat oleum peccatoris caput meum.   mentem  non impinguet quoniam adhuc Quoniam adhuc   futurum est quod dicam  QUONIAM ADHUC. AUGUSTINUS. Non combinabor cum malis corripiet me isutus quoniam adhuc expectatio primis temporibus vituperabantur christiani sed adhuc expecta et oratio mea erit in beneplacitis eorum id est veniet tempus quo placebit eis oratio mea ut dicant dimitte nobis sicut et nos dimittimus et item habemus advocatum Iesum. et oratio mea  quam docuit vel qua interpellat pro nobis in beneplacitis eorum \  orabunt pro eis ut ego  beneplacebit eis  et etiam absorpti sunt absorpti Rusch] absorti T79 Ps-G    quod si qui sunt qui contradicunt absorpti sunt iuncti petere iuncti petre  vel iuxta petram iudices eorum.  doctores heretici iuxta et non supra petram quia communicant sacramentis non tamen sunt in Christo merguntur in profundum audient nec corrigentur et ideo magis rei  IUDICES. AUGUSTINUS. Potentes docti qui de moribus iudicant ut Plato Arestotiles Pythagoras absorpti sunt iuncti petre id est comparati Christo vel absorpti sunt iuxta petram alia littera id est iuxta Christum idem sensus id est comparati Christo per se videntur aliquid dicere sed iunge et compara illos petre id est Christo et nihil sunt mortui iacent stulta eorum sapientia surrexit christus vincit regnat imparat quem omnes colunt. Audient   quid ergo erit  AUDIENT. AUGUSTINUS. Aure obedientie non sicut Adam. Audivit enim Adam designo scientie boni et mali ne comederet sed non obedivit predestinati autem ad vitam audient aure et recurrentes ad Adam eiusque excessum recolentes dicent Adam fuit perditio nostra qui non stetit stemus nos ut repatriemus. Adam sicut crassa terra que pre abundantia spinas germinat ita pre divitiis liberi arbitrii quasi luxurians lignum vetitum usurpavit sed sicut agricola eam prescindit ne ultra luxuriet ita Deus dissipavit interiora nostra ubi osseos id est firmos nos esse oportuit id est infirmos et inconstantes fecit secus infernum proiectos id est maledictioni proximos. verba mea  prevaluerunt verba mea verbis eorum si locuti sunt diserte ego vere preterea verba mea predicant qui nec mori pro eis timent secundum illud. Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Et nolite timere eos qui occidunt corpus etc. quid ergo mortes illorum fecerunt. Ecce sicut crassitudo quoniam potuerunt \ sicut crassitudo  prosunt verba eis prosunt et mortes  unde fit morbus in corporibus sic tabe malitie eorum dirupta terre erupta erupta D30 Cor2 Rusch Ps-G] erecta ΩS, eructa T79 est   vel dirupta super terram.  CRASSITUDO TERRE. AUGUSTINUS. Est quedam contemptibilia unde tamen terra accipit pinguedinem sic eo quod contempsit mundus accepit pinguedinem ut inde seges Ecclesie veracius pullularet mors sanctorum contemptibilis seculo pretiosa agricole qui ibi novit uberem succum unde crevit Ecclesia. Contemptibilia enim mundi elegit Deus et ea que non sunt ut ea que sunt evacuentur.  Crassitudo terre. Quando eructuat aerem corrumpit et tunc lues in hominibus late diffunditur sic superbia eorum tabe malitie sue corpora martyrum sauciat qui sunt ossa et firmamentum fidelium vel fidei. Dissipata sunt ossa nostra   id est corpora testium Christi secus  id est pro velle profundorum id est pro voluntate eorum qui sunt infernum id est profundi in vitiis infernum+   SECUS INFERNUM. Dicit non in inferno quia etsi communi sorte moriuntur non tum descendunt in infernum ut mali sed vita eterna datur illis.  sed quia ad te Domine Domine oculi mei \  non ad minas peccatorum novi quid pro me passus quid pro miseris {t. 2 : Erfurt, f. 321ra ; facsim., p. 641a} in te speravi non auferas   auferri sinas  sciebat multos adversis cedere animam meam.   et si corpus perimitur  QUIA AD TE DOMINE. CASSIODORUS. Dicta fragilitate hominis ad divina remedia confugit. ne auferas a bonis tuis sed spes mea semper sit in te et oculi mei semper te intendant non enim petit iste contra hoc quod sancti volunt scilicet de seculo eripi et esse cum Christo. Per laqueos et scandala totius mundi mala breviter notat laquei sunt blandi nexus carnis desideria sed dum per hos diabolus non proficit nititur scandalis que per inquietos movet. cadent in retiaculum aperta verba comparationi cum istis non vult combinari singulariter, id est quia cum pessimis non ambulat. Transeam ut viator huius mundi qui nulla voluptate capitur. Custodi me  potius a laqueo   vel : muscipula Ps-α.  deceptione ubi esca ducit ad laqueum quem statuerunt mihi \  hoc persecutores  mali  CUSTODI ME. Vel aliter et dicit : Statuentes laqueum persecutores manifestos. Operantes autem iniquitatem consentientes illis dicit qui timore persecutionis deficiunt. Et est ne auferas animam meam. Sed potius custodi me a laqueo persecutionis quem statuerunt mihi. et a scandalis  hoc est qui consenserunt illis et apostotaverunt illos ne timeam istos ne imiter operantium iniquitatem.   manifestis perturbationibus inquietorum  AUGUSTINUS. Hoc faciunt persecutores qui escam vite huius quasi in muscipula ponunt. Si amat avis hanc escam in muscipulam cadit quia timore mortis persecutioni succumbit. Et custodi me a scandalis operantium iniqui id est a scandalo eorum qui consentiendo illis labuntur et ita iniquitatem operantur. Quasi diceret custodi me a persecutoribus qui terrent et lapsis qui territi sunt. Cadent  non modo alii sed ipsi primi herentes ori eius defecerunt quare hoc ? Quia solus sum tempore passionis donec transeam de mundo ad Patrem ; tunc confirmabo columnas quia in resurrectione didicerunt non timere mortem.  CADENT. De vitio in vitium sed ego singulariter sum. in retiaculum retiaculum Ps-G (ΩJ² ΨB*) D30 T79 Rusch] retiaculo Ps-G Ps-R, retiacula ΩJ* cum Ps-H*  nam quasi quadam circuitione peccatorum clauduntur eius   iniquitatis peccatores \ singulariter sum ego donec transeam.   SINGULARITER. AUGUSTINUS. Idem quod dicit nisi granum frumenti mortuum fuerit ipsum solum manet si autem mortuum fuerit multum fructum affert. Item cum exaltatus fuero omnia traham ad meipsum nemo autem occiditur propter Christum id est propter confessionem nominis Christi ne pro nomine Christi moriendo antecederent Christum nec Iohannes pro Christi testimonio sed pro Herodis adulterio pro iustitia martyr non pro nomine Christi sic et alii antiqui. Psalmus 141 Codd. : D30 ΩP T79 Rusch Ps-G  Intellectus  quem habuit David   totius Christi cum esset in spelunca   in seculo vel in carne vel in sepulcro oratio. oratio] + Vox Christi D30    INTELLECTUS DAVID. CASSIODORUS. Psalmus iste quintus est eorum qui nomine orationis intitulantur ubi non alia dicuntur quam que in aliis dicta sunt psalmis sed eadem.  AUGUSTINUS. quia autem repetitione huiusmodi communi consulitur infirmitati non supervacue iterantur ut repetita melius memorie commendentur unde scriptum est in Proverbiis : Thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis quia sapiens que audierit cogitat retractando ruminat . Vir autem stultus glutit illum, id est non cogitat, oblivioni dat et hec sunt illa munda animalia in Lege que ruminant ista immunda.  AUGUSTINUS. David fugiens Saulem in spelunca latuit de quo tamen hic non agitur sed de significato. David enim significat Christum. Spelunca vero carnem vel seculum vel sepulcrum. David ergo Christus cum membris in seculo vel Christus in carne vel in sepulcro.  CASSIODORUS. Primo ponitur oratio contra mala, secundo agit de fine malorum ibi : clamavi ad te Domine.  Monet ergo nos orare. Et in persona totius Christi quasi de spelunca ad Deum clamantis ait. Voce mea  interiori  non strepitu labiorum ad Dominum clamavi \ voce mea ad Dominum deprecatus sum.   hic exponit quasi deprecatus sum quia clamant ad Deum etiam qui blasphemant  DEPRECATUS SUM. AUGUSTINUS. Quod dixit clamavi exponit deprecatus sum. Quasi diceret clamor meus deprecatio est non murmur non blasphemia.  et quid adhuc Effundo  ut purum fontem copiose in conspectu eius   ubi videt in abscondito conscientie qui reddet si homines reddent ante eos effunde  IN CONSPECTU EIUS. AUGUSTINUS. Quia Dominus redditurus est in occulto ora unde in evangelio. Tu autem cum oraveris intra in cubiculum tuum et clauso hostio ora Patrem tuum qui videt in abscondito etc. orationem orationem Ps-G (plerique codd. edd.) D30 T79 ΩP Rusch] deprecationem Ps-G (R F I) meam \ et et Ps-G (M² ΨB² V² D ) D30 Ω ΩP T79 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G tribulationem meam  orationem que fit in tribulatione ante ipsum pronuntio.   id est intus de conscientia vel innocentia securis in occulto ad eum dirigo {t. 2 : Erfurt, f. 321rb ; facsim., p. 641b} In deficiendo ex me spiritum meum \  et hoc facio dicit Ecclesia  vel dum defecit a me spiritus meus quod fit me de suis viribus presumat si tuus deficit loquitur Dei unde non enim vos estis qui loquimini sed Spiritus Patris meis etc. et tu cognovisti semitas meas.  preceptorum Dei  per quas illis cadentibus securus ambulo  ET TU COGNOVISTI. AUGUSTINUS. Hoc addit ne audientes defecit spiritus meus putarent eum deiectum. Ac si diceret. Si illi putant me deiectum quia spiritus meus defecit. Tu me stantem vides cuius spiritus me vivificat.  SEMITAS. Iustitie quas illi non vident. In via hac   Christo hoc zelant quod Christi sum  caritate que in me omnia tolerat  IN VIA. Multe vie quia multa precepta una via quia omnia ad unum id est caritatem rediguntur.  AUGUSTINUS. In via secundum votum eorum iuxta secundum veritatem. Christus enim est via qui non sinit eos laqueum ponere in via ut non sit nobis quo eamus sinit tamen ponere iuxta viam ne a via declinemus. qua ambulabam \  pro te patiendo absconderunt superbi superbi ΩSP Rusch cum Ps-MozX Ps-Med] om. Ps-G D30 Cor2T79 ; cf. Ps. 139, 6.   qui pro Christo me persequuntur  hoc quantum ad se id est opinionem suam laqueum mihi.  Considerabam Considerabam] Considerabo T79 tantum ad dexteram  AD DEXTERAM. AUGUSTINUS. Quam mali non videbant et hoc est et non erat qui cognosceret.  CASSIODORUS. Cum enim pateris omnia quis novit quid attendas ?  AUGUSTINUS. AD DEXTERAM. Qui in dexteram attendit videt qui in sinistram excecatur vel apostoli non stabant ad dexteram quia carnali timore dispersi sunt sed ego perstiti periit fuga tam corporis quam mentis. Et non est qui requirit etc.  CASSIODORUS. Quia nulla ei consolatio sed solus ad passionem relictus est. et videbam \  illis undique frementibus ad eterna respicio et non erat qui cognosceret me. Periit fuga a me \  quasi persecutores absconderunt mihi laqueum sed tamen non fugi  PERIIT FUGA A <ME>. AUGUSTINUS. Circumclusum se dicit periit fuga quia non fugit animo corpore licet aliquando. Circumclusus non fugit corpore quia non potest. Fortis non fugit mente quia non vult.  AUGUSTINUS. Periit fuga, concluso vel forti, fuga quidem. Unde dicitur in evangelio Io. 10, 12. : « Videt lupum venientem et fugit » ubi Dominus mercennarium vituperat vituperat] vitu/tuperat cacogr. Rusch . Sed alia est fuga corporis quam Dominus permittit dicens Si vos… aliam] Sententialiter ; cf. Mt. 10, 23 : « Cum autem persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam ». Cf. Mt. 5, 11 : « Beati estis cum maledixerint vobis, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne malum adversum vos mentientes, propter me », ut ref. Augustinus Hipponensis infra laud. et passim et alii (vide infra). Cf. Sabatier, t. 3, p. 58. [MM2016] : « Si vos persecuti fuerint in una civitate fugite in aliam ». Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 141, 11), CCSL 40, lin. 1-4 : « Tamquam circumclusum se dicit : periit fuga a me. insultent persecutores, oppressus est, captus est, circumclusus est, uictus est; periit fuga ab illo. ab illo periit fuga, qui non fugit. qui autem non fugit, patitur quidquid potest pro christo; id est non fugit animo. nam corpore fugere licet, concessum est, permissum est, domino dicente : si uos persecuti fuerint in una ciuitate, fugite in aliam. qui ergo non fugit animo, periit ab illo fuga. sed interest quare non fugiat; quia circumclusus est, quia captus est, an quia fortis est; et a capto enim periit fuga, et a forti periit fuga. quae ergo fuga cauenda est? quae fuga a nobis pereat? de qua dominus dicit in euangelio, quia pastor bonus animam suam ponit pro ouibus suis; mercenarius autem et qui non est pastor, cum uiderit lupum uenientem, fugit ». et non est qui   de illis persequentibus persequentibus] peresquentibus cacogr. Rusch requirat requirat Ps-G (plerique codd. edd.) D30 ΩP T79 Rusch] requirit Ps-G (F Edminor.), requiret Ps-G (R I ΦP Edmaior.) animam meam.   non dico ad persequendum sed ad imitandum  ET NON EST QUI REQUIRIT ANIMAM. Queritur anima aut a persecutoribus aut a dilectoribus. Sic fuga perit duobus modis et a capto et a forti. Clamavi ad te Domine   CLAMAVI. CASSIODORUS. Secunda pars ubi agit de fine malorum. dixi tu es spes mea \  hic ubi omnia tolero portio mea mea] + sit T79 tantum    non hic sed in terra viventium. divisio. $ VIII Domine... mea \ Rusch] Domine+... mea \ D30, Domine \... mea ΩP    ubi seipsum videndum dabit  SPES. CASSIODORUS. Quia te ex omnibus eligo. portio humiliter dicit et communiter portionem sibi esse in terra viventium cum tota sit sua. Hoc patet ex hoc quod latroni dixit : « Hodie mecum eris in paradiso » qui est terra viventium eternaliter.  ideo Intende ad deprecationem meam \ quia   et necesse est humiliatus sum nimis.  AUGUSTINUS. humilio enim me intus humilior a persecutoribus extra visibiliter  et Libera me  nunc corpus non ruat sed anima a persequentibus me \ quia confortati sunt super me.   occidendo  AUGUSTINUS. crevit numerus persequentium abundat iniquitatis friget caritas  A PERSEQUENTIBUS. Diabolus enim per vasa sua id est per filios diffidentie agit persecutionem corporis ut intus fiat cordis ruina. Educ de custodia  sepulcri  AUGUSTINUS. vel carcere hec spelunca est quma titulus dicit animam meam  id est carnem anime reddendam  EDUC. AUGUSTINUS. Ex persona Ecclesie loquens exponit unde liberandus.  DE CUSTODIA. AUGUSTINUS. Quia in corruptione que est pena corporis angustiatur post quas angustias in domo Dei tota vita erit confessio id est laus Dei modo impedit carcer confiteri.   AUGUSTINUS. De custodia. Hic carcer vel spelunca mundus potest dici ubi omnia vana unde rogat educi animam que inde multa patitur. Vel carcer dicitur corpus sed non est magnum de corpore exire quod et mali habent et omnes cito vel sero nec est caritas si iustus ad hoc nimis festinat. Vel potius corpus est carcer non utique secundum id quod Deus bonum fecit sed corruptio eius ex peccato de qua vult educi ut fiat incorruptibilis. Merita carcerem faciunt. Unum habitaculum incluso carcer est custodi domus. Libertas domum facit servitus carcerem ita non caro quam Deus fecit sed corruptio eius et temptatio carcer est. ad confitendum nomini tuo \  ut confiteatur  ut pariam confitentes quia me expectant me expectant iusti   hoc ex capite quale supra singulariter sum donec transeam donec retribuas mihi.   CASSIODORUS. resurrectio passionis est retributio Psalmus 142 {t. 2 : Erfurt, f. 321va ; facsim., p. 642a} Psalmus David cum persequebatur eum filius suus Absalom Codd. : Ps. 142 D30 Rusch Ps-G | divisio. mea+ D30² seculi+ D30² antiquorum+ D30² | cum persequebatur... Absalon Rusch] quando filius eum persequebatur Ps-G .  agit de hoc quod significatum significatum] significaum cacogr. Rusch est  PSALMUS DAVID. Psalmus iste septimus penitentionalium. Qui ideo sunt septem ut eodem numero quo peccavimus peccata diluamus. CASSIODORUS. Sicut enim in hebdomada mundi huius peccavimus ita hoc numero psalmorum remedium penitentie peccatis opponitur. In quibus psalmis talis est forma quia a lacrimis incipitur et in gaudio finis est ne quis de venia desperet.  AUGUSTINUS. Sicut Absalom Absalom] scrips., Absalon Vox Christi D30, Absolon Rusch David sic Iudas Christum falsi fratres corpus eius vel illiciti motus et operatio.  CASSIODORUS. Primo captat exordium. Secundo narrat mala sua et quid contra egerit ibi : Quia persecutus est. Tertio ponitur deprecatio causis confirmata ibi : Velociter exaudi. Quarto ponitur leta conclusio ibi : Spiritus tuus.  Monet ad penitentiam et orationem ad orandum. In persona totius Christi dicit : O Domine etc. Domine exaudi orationem meam+ auribus percipe   repetit  auditu clementie obsecrationem  vel deprecationem meam \ in veritate tua   ut verax et iustus videaris qui promisisti  IN VERITATE TUA. CASSIODORUS. Non est hoc contra humilitatem qua petebat audiri sed veritas et iustitia Dei est ne cum rogante disceptet ne eum qui se damnat iudicet unde subdit et non intres non petivit iustitiam iudicii. exaudi me  iterum repetit quia repetitio confirmatio est in tua iustitia.   AUGUSTINUS. propter tuam iustitiam que in me est a te enim est homini iustitia  non que ex lege est quam quidam suam volentes constituere iustitie Dei non sunt subiecti  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. In veritate tua in tua iustitia. Vel iustitiam et veritatem dicit qua parcit penitentibus et se damnantes absolvit et accipit pro eodem veritatem et iustitiam. Et est : In veritate tua et tua iustitia id est secundum iustitiam et veritatem qua penitentibus et se accusantibus indulges. Et non non Ps-G D30 ΩP Ps-R] ne Rusch Ps-α Ps-MozX intres in iudicium iudicium Ps-G (M² Q² ΦP U ΩJ² ΨB² V D edd.) D30² (super ras.) Ω ΩP Rusch cum Ps-R (mult. codd. edd.) Ps-Med graeco] iudicio Ps-G D30* cum Ps-R  non districte mecum agas in futuro  INTRES. AUGUSTINUS. Intrant in iudicium cum Domino qui suam iustitiam constituunt quod non iste humilis unde propheta. Quid vultis mecum in iudicio contendere omnes dereliquistis me dicit Dominus. cum servo tuo \ quia non iustificabitur  cur hec times  CUM SERVO. AUGUSTINUS. Indignum est cum servo ne dicam cum amico et si tu dicis amicum ego servum fugitivus redeo pacem quero non sum dignus vocari filius tuus. in conspectu tuo  et si apud se  intus ubi vides  quia et si qui hominibus sancti videntur non tamen Deo qui videt intus  IN CONSPECTU. Id est in tui comparatione. Omnis vivens non dicit omnis homo quia non apostolus non propheta non angelus non throni non cetere virtutes. Solus enim Deus est in quo peccatum non cadit in cuius conspectu astra non sunt munda. omnis vivens.   exaudi libera et necesse est dicit Ecclesia  OMNIS VIVENS. CASSIODORUS. Homo generaliter etiam infans qui originali tenetur nemo per se nisi per gratiam Dei potest liberari.  AUGUSTINUS. Omnis vivens. Unde Salomon : Ante mortem ne laudes hominem nec Paulus se perfectum dicit. Cum ait : nihil mihi conscius sum sed non in hoc iustificatus etc. Quia persecutus est   aperte vel occulte  QUIA PERSECUTUS. Secunda pars ubi est narratio malorum que patitur et quid contra egerit. inimicus  diabolus et quicumque animam meam \  hoc nos hoc caput pro nobis humiliavit   quantum in se est  AUGUSTINUS. hoc agit quicumque persequitur ut relicta spe celesti terram sapiamus quantum in se est hoc agit sed non mihi hoc contingat in terra   in terrenis vitam meam. Collocavit me  ex persona corporis  quantum in se est in obscuris   tenebris vitiorum sicut mortuos seculi+   cetero desperatos et anxiatus est   CASSIODORUS. vicinitate periculi super me spiritus meus \  extensus miserta visa apud Deum querens refugium vel quasi extra me factus in me turbatum est cor meum.   CASSIODORUS. sapientia confusa vel ad penitentiam Memor fui dierum antiquorum+  quibus punitus est Adam meditatus sum  non desistens in omnibus operibus tuis \  quia omnia bona in quo percipit quidquid in se boni est ab eo est in factis manuum tuarum meditabar meditabar Ps-G (R F) Rusch Weber] meditabor Ps-G (I ΦG ΨB* V*) D30² (super ras.) cum Ps-R .   COLLOCAVIT. AUGUSTINUS. Et Christus in obscuris in passione in sepulcro sed non ut mortuus seculi quia cur moreretur non habuit. et anxiatus. Secundum illud : Tristis est anima mea usque ad mortem. Et iterum cepit Iesus tedere et pavere in quo nos figuramur. Transfiguravit enim se in corpus humilitatis nostre. in me non in aliis quia omnes deseruerunt et quia eum mori videbant aliud putaverunt victi a latrone qui tunc confessus est quando ipsi defecerunt. memor fui. Hoc dicunt membra non caput in sua persona. Quomodo enim memor est dierum per quem factus est omnis dies et qui numquam obliviscitur. Corpus ergo loquitur inherens illi in caritate et devota humilitate. Et ait : memor fui dierum antiquorum quibus bona facere sed non esse cepisti. meditatus sum in omnibus operibus tuis quia utique omnia bona sunt in quo percipit quia quidquid in se boni est a Deo est. et in factis manuum tuarum meditabar ac si diceret : quesivi in opere artificem et in conditis omnibus conditorem creatura tua facta est mihi spectaculum.  MEMOR FUI. CASSIODORUS. Recolens iste quod fecit celum et terram et quod benefecit antiquis obliviscitur miseriarum mundi et ex his que Deus fecit se consolatur dicens. Expandi manus meas ad te \  formam crucis significans que est salus  dilatavi affectus vel opera prius contracta  et cum viderem omne bonum a te esse dicit Ecclesia anima mea  que est per se sicut terra sine {t. 2 : Erfurt, f. 321vb ; facsim., p. 642b} aqua tibi.  heret  non mihi qui rigare non possum  tu complue eam ut fructum faciat  ideo Velociter Velociter] praem. diapsalma Ps-G exaudi me Domine \  quia sic sitio cito audi quia differebat ad inflammandum desiderium ac si differretur pluvia ad inflammandam sitim  VELOCITER. AUGUSTINUS. Tertia par