initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<32. Ecclesiasticus seu Sirach>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. <32. Ecclesiasticus seu Sirach> © Martin Morard edidit, Marie-José Sorbets collaborante, Parisiis, 2017.[En cours de révision] Glossa : Rusch : Biblia latina cum Glossa ordinaria, ed. A. Rusch, Strasbourg, 1480, Erfurt, t. 3, f. 46va-72vb ; facsim. t. 2, p. 744a-796b. Textus Bibliae : en cours de révision Weber : Biblia vulgata, ed. Weber-Gryson, Stuttgart, 1994, p. 1029-1095 (avec graphies de gloss-e). <32.1> Incipit prologus libri Iesu filii Sirach qui Ecclesiasticus appellatur   Codd. : Rusch, Weber, p. 1029  | libri Iesu filii Sirach qui Ecclesiasticus appellatur] in libro Iesu Sirach Weber {Erfurt, t. 3, f. 46va ; facsim., t. 2, p. 744a} Multorum nobis et magnorum per Legem et Prophetas aliosque qui secuti sunt illos sapientia demonstrata est sapientia demonstrata est] sapientiam demonstratam Weber , in quibus oportet laudare Israel doctrine et sapientie causa quia non solum ipsos loquentes necesse est peritos, sed etiam extraneos posse et dicentes et scribentes doctissimos fieri.  Avus meus Iesus postquam se amplius dedit ad diligentiam lectionis Legis et Prophetarum et aliorum librorum qui nobis a parentibus nostris traditi sunt, volui et ipse scribere aliquid horum que ad doctrinam et sapientiam pertinent, ut desiderantes discere et illorum periti fieri fieri] facti Weber magis magisque attendant animo et confirmentur ad legitimam vitam.  Hortor itaque venire vos cum benevolentia benevolentia] benivolentia Rusch et attentiori attentiori] adtentiore Weber studio lectionem facere, et veniam habere in illis in quibus videmur sequentes imaginem sapientie et deficere in verborum compositione. Nam deficient deficient] deficiunt Weber verba hebraica quando fuerint translata fuerint translata] inv. Weber ad alteram linguam. Non autem solum non autem] inv. Weber hec sed et ipsa Lex et Prophete ceteraque aliorum aliorum] om. Weber librorum non parvam habent differentiam quando inter se dicuntur.  Nam in octavo et tricesimo anno et et] om. Weber temporibus Ptolomei Evergetis regis, postquam perveni in Egyptum et cum multum temporis ibi fuissem fuissem] fecissem Weber , inveni ibi ibi] om. Weber libros relictos non parve neque contemnende doctrine.  Itaque bonum et necessarium putavi et ipse aliquam addere {Erfurt, t. 3, f. 46vb ; facsim., t. 2, p. 744b} diligentiam et laborem interpretandi istum librum et multa vigilia attuli doctrinam in spatio temporis, ad illa que ad finem ducunt librum istum istum] om. Weber dare, et illis qui volunt animum intendere et discere quemadmodum oporteat instituere mores qui secundum legem Domini proposuerunt vitam agere agere] + Explicit prologus Weber . Capitulum 1 {Erfurt, t. 3, f. 46vb ; facsim., t. 2, p. 744b} Omnis sapientia a Deo Domino est et cum illo fuit semper et est ante evum  OMNIS SAPIENTIA etc. Librum Iesu filii Syrach dicit se Hieronymus apud Hebreos reperisse non Ecclesiasticum ut apud latinos sed Parabolas prenotatum cui iuncti erant Ecclesiastes et Canticum Canticorum ut Salomonem non modo librorum numero sed et materiarum genere coequaret. Librum vero Sapientie non reperisse apud eos sed magis grecam redolere eloquentiam quem nonnulli Philonis esse affirmant. Ecclesiasticus vero sicut et Ecclesiastes Ecclesie utilissimus est qui congregator vel collector interpretatur sicut ille concionator sed Ecclesiastes ad Christum refertur et ad quemlibet predicatorem Ecclesiasticus qui propter excellentiam virtutum suarum pavaret hos id est omnium virtutum capax appellatur. Cuius tanta claritas tantaque latinitas est ut ipse sibi commenta sit.  OMNIS SAPIENTIA etc. RABANUS. Incipit ab eterna Dei sapientia que Christus est qui cum Patre est semper ante secula secundum illud Io. 1, 1. :"In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum" etc.  A DOMINO DEO etc. Quia Christus fons vite lux vera de Patre nascitur et omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil quisquis hac sapientia caret in tenebris ambulat et nescit quo vadat. Sapientia enim huius mundi stulticia est apud Deum et prudentia carnis mors. arenam maris et pluvie guttas et dies seculi quis dinumeravit altitudinem celi et latitudinem terre et profundum abyssi quis mensus est  ARENAM MARIS etc. RABANUS. Corporalia spiritalibus comparat ut ex difficillimus quod omnino impossibile est estimetur. Si enim hec que in certo numero et mensura et pondere condita sunt nemo potest dinumerare quanto minus sapientiam Dei sine initio et sine fine inenarrabilem inestimabilem poterit investigare. sapientiam Dei precedentem omnia quis investigavit prior omnium creata est sapientia et intellectus prudentie ab evo  PRIOR OMNIUM CREATA EST SAPIENTIA. Creata secundum humanitatem in consilio Dei Patris scilicet pro salute humani generis predestinata est incarnari. Notandum autem quod propter unitatem persone aliquando Christus dicitur genitus aliquando creatus. fons sapientie verbum Dei in excelsis et ingressus illius mandata eterna  FONS SAPIENTIE. Origo omnis sapientie a Verbo Dei procedit quod Deus ex eo semper cum Patre manet in celis sed ingressus mundum per dispensationem humanitatis dedit mandata salutis. Unde : Verba vite eterne habes. Radix  origo sapientie cui revelata est et astutias illius quis agnovit  RADIX. Ostendit neminem posse profunditatem Dei penetrare vel magnitudinem bonitatis eius et misericordie. Unde ad liberationem et illuminationem humani generis homo fieri dignatus est. Unde : generationem eius quis enarrabit. disciplina sapientie cui revelata est et manifestata et multiplicationem ingressus illius quis intellexit unus est Altissimus creator omnipotens rex potens et metuendus nimis sedens super thronum illius et dominans Deus ipse creavit illam spiritu sancto et vidit et dinumeravit et mensus est  IPSE CREAVIT etc. Unigeniti scilicet adventum per Verbum sibi coeternum cum Spiritu Sancto dispensavit quomodo per virginis partum ad salutem mundi veniret et creaturas repararet et hominem ad agnitionem et dilectionem sui revocaret dans illi donum Spiritus Sancti ut eius munere salvetur ineternum. et effudit illam super omnia opera sua et super omnem carnem secundum datum suum et prebuit illam diligentibus se timor Domini  qui coercet a penis gloria  virtutum et gloriatio  in presenti recte confessionis et letitia  in futuro et corona exultationis  eterne beatitudinis timor Domini  amore inenarrabili delectabit cor  in presenti  TIMOR DOMINI etc. « Beatus vir qui timet Dominum in mandatis eius cupit nimis. Gloria et divitie in domo eius » etc. et dabit letitiam et gaudium  in futuro in longitudine dierum  TIMOR DOMINI GLORIA etc. RABANUS. Due species sunt timoris. De altera dicitur : timor anime in caritate etc. Qui hunc habent propter metum gehenne peccare desinunt et vitam corrigunt hic introducit caritatem sed foras mittitur. Qui enim sic timet nondum amat nec desiderat bona sed cavet mala sed tamen se corrigit et bona desiderare incipit. De altera scriptum est : timor Domini sanctus permanet in seculum seculi. Timet enim unusquisque ne amittat bona et Dei presentiam qua ineternum frui desiderat de quo dicitur : timor Domini delectabit cor. Hic suavitatem tribuit internam et in futuro vitam eternam. timenti Dominum bene erit  eterna beatitudo in extremis  in fine huius vite et in die {Erfurt, t. 3, f. 47ra ; facsim., t. 2, p. 745a} defunctionis  mortis sue benedicetur dilectio Dei honorabilis sapientia quibus autem apparuerit in visu diligunt eam in visione et in agnitione  eterna beatitudine magnalium suorum  in fine huius vite  DILECTIO DEI etc. RABANUS. Caritas Dei vera est sapientia que per Spiritum Sanctum diffunditur in cordibus nostris qui replet nos dulcedine dilectionis Dei in agnitione magnalium eius. Unde : vos unctionem habetis a sancto qui nostis omnia etc. Unctio enim spiritalis ipse Spiritus est cuius sacramentum est in unctione visibili cuius gratia instruit de omnibus. Alioquin otiosus est sermo doctoris. Caritas vero Dei que est donum spiritus citissime intelligere et observare mandata Dei facit. Ipsam enim bonum incipit et perficit ipsa in futuro remuneratio erit. Unde : adimplebis me letitia cum vulu tuo delectationes in dextera tua usque in finem. Initium sapientie timor Domini et cum fidelibus in vulva  matris Ecclesie concreatus est  quia sanctis animabus sociatur et cum electis seminis creditur et cum iustis et fidelibus agnoscitur.  quibus dicitur euge serve bone et fidelis quia super pauca fuisti fidelis etc. Timor Domini scientie religiositas.  TIMOR DOMINI etc. Sine timore Dei et observatione mandatorum eius nulla religio est. Unde : si quis putat se religiosum esse non refrenans linguam suam sed seducens cor suum huius vana est religio etc. Religiositas custodiet  in hoc seculo et iustificabit cor iocunditatem atque gaudium dabit.  in futuro Timenti Deum bene erit et in diebus consolationis consolationis] consummationis Weber  vel consummationis illius benedicetur  TIMENTI DEUM BENE. Qui scilicet timore Dei in fide et doctrina et operatione regulam iustitie servat. Plenitudo sapientie timere Deum et plenitudo a fructibus illius  qui magis timet Deum magis sapiens est et quanto sapientior tanto fructibus bonorum operum plenior non enim timor Dei otiosus est Omnem domum illius implebit a generationibus et receptacula a thesauris illius  sapientie Corona sapientie  vite eterne timor Domini repollens pacem  Deus cui assistunt omnia merita et salutis fructum  gaudete et exultate qui merces vestra multa est in celis et vidit et dinumeravit eam  capilli capitis vestri omnes numerati sunt utraque autem sunt dona Dei  sapientia et timor Dei quia omne datum optimum desursum est  ET VIDIT. In conspectu eius sunt omnia unicuique conservat dignam retributionem. scientiam et intellectum prudentie sapientia compartietur et gloriam  eternam tenentium se inaltat radix sapientie est timere Dominum rami enim illius longevi  sententie scripturarum quas per orbem terrarum evangelica pandit doctrina  RAMI. Per sapientiam divinam habet homo scientiam vitandi malum et intellectum faciendi bonum utrumque enim in auditore operatur in fine. Unde : qui audit me non confundetur et qui operantur in me non peccabunt qui elucidant me vitam eternam habebunt. « Initium sapientie timor Domini. Intellectus bonus omnibus facientibus eum ». Ps. 110, 10. in thesauris sapientie intellectus  celum et terra transibunt verba autem mea non transibunt et scientie religiositas execratio  abominabilis autem peccatoribus {Erfurt, t. 3, f. 47rb ; facsim., t. 2, p. 745b} sapientia  IN THESAURIS etc. In legis meditatione utrunque declaratur quomodo scilicet vitanda sunt mala et quomodo discenda spiritalis sapientia et exercenda bona opera in quibus est religio vera.  SAPIENTIA etc. Que prohibet peccata et carnalia desideria. Unde : non amat pestilens eum qui se corrigit nec ad sapientes graditur. timor Dei expellit peccatum  TIMOR DEI etc. quia per penitentiam mundat a preteritis peccatis vel prohibet a committendis.  Quia qui per timorem Dei sese non corrigit in peccati voraginem cadit. nam qui sine timore  Dei est non poterit iustificari iracundia enim animositatis illius subversio illius est usque in tempus  retributionis sustinebit patiens  vere et postea redditio iocunditatis bonus sensus usque in tempus abscondebit verba illius  non potest abscondi quod iustitia facit manifestari et labia multorum enarrabunt sensum illius  BONUS SENSUS etc. Unde in Proverbiis : labia sapientium custodiunt eos. Et alibi : astutus omnia agit consilio qui autem fatuus est aperit stulticiam. Sapientis ergo hominis est verba tenere et omnia modeste agere.  ENARRABUNT etc. Equanimiter non mala pro malis sed bona pro bonis tribuens. In thesauris sapientie significatio discipline execratio autem  abominabilis peccatori cultura Dei In thesauris... cultura Dei Cava Σ ΛL M ² Y Φ ΘM² Z² S Γ ΨD Ω edd. Rusch cum greco ] om. Weber . concupiscens sapientiam conserva iustitiam et Deus prebebit illam tibi  FILI CONCUPISCENS etc. Qualiter ad sapientiam pervenias ipsa sapientia monstrat quia sine conservatione iustitie nemo pervenit ad culmen sapientie. Unde Iacobus : quis sapiens inquit et disciplinatus inter vos ostendat conversationem bonam in mansuetudine sapientie. sapientia enim et disciplina timor Domini et quod beneplacitum est illi  SAPIENTIA etc. Sicut sepe dictum est. Timor Domini sapientie et discipline custodia est cui convenit fides recta et morum temperantia quia sine fide impossibile est placere Deo et bonorum vita semper tranquilla est. Unde : discite a me quia mitis sum et humilis corde et invenietis requiem animabus vestris. Qui enim vere timet Deum non potest esse sine fide et operibus bonis que replent hominem virtutibus et Deo acceptabilem faciunt. Unde homini bono in conspectu Dei dedit Deus sapientiam et scientiam. Peccatori autem dedit afflictionem et curam superfluam. fides et mansuetudo et adimplebit thesauros illius non sis incredibilis  alias contumax non sis et incredibilis timori Dei timori Domini  credere oportet accedentem ad Deum quia ipse est et inquirentibus se remunerator sit et ne accesseris ad illum duplici corde  qui simpliciter querit Deum invenit unde : simplicitas iustorum diriget eos et supplantatio perversorum vastabit illos  DUPLICI CORDE. Vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis qui scilicet vult gaudere cum seculo et regnare cum Christo. ne fueris hypocrita in conspectu hominum et non scandalizeris labiis tuis  sicut qui pravo corde machinantur malum et omni tempore iurgia seminant  HYPOCRITA. Aliud corde gestans aliud opere monstrans. Unde : attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium etc. attende in illis ne forte cadas et adducas anime tue inhonorationem  ATTENDE IN ILLIS etc. Manifestum est quod qui sequitur hereticos anime sue acquirit damnationem quia in iudicio revelabuntur occulta cordium et reddetur unicuique secundum opera sua disperdet enim Deus omnes qui loquuntur mendacium qui abominatur virum sanguinum et dolosum. Unde : attendite a fermento phariseorum quod est hypocrisis. Et alibi : veniet Dominus servi illius et dividet eum partemque eius ponet cum hypocritis ubi erit fletus et stridor dentium. et revelet Deus absconsa tua et in medio synagoge elidat te quoniam accessisti maligne ad Dominum et cor tuum plenum est dolo et fallacia Capitulum 2 Fili accedens {Erfurt, t. 3, f. 47va ; facsim., t. 2, p. 746a} servituti Dei sta in iustitia et timore et prepara animam tuam ad temptationem  FILI ACCEDENS etc. RABANUS. Demonstravit quid sit vitandum nunc demonstrat quid sit agendum dicens : Fili accedens ad servitutem Dei sta in iustitia etc. Qui enim vult ab illecebris mundi se abstinere et in Christo pie vivere persecutionem patitur Dum enim accingi divino servicio preparat bellum diaboli contra se excitat et dum alia vitia subdit aliis reluctatur et divina dispensatione agitur ut superet et superetur ne extollatur. Sed quia humilitas et patientia illi necessaria est sequitur : deprime cor tuum et sustine etc. deprime cor tuum  ne superbiat et sustine  ne in tribulatione deficias declina aurem et excipe verba intellectus  quia nemo hoc agere novit nisi divinis instructus preceptis et ne festines in tempus  vel tempore obductionis  finis  qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit sustine sustentationes Dei coniungere Deo  ne fractus pusillanimitate finem laborum preoptes et sustine ut crescat in novissimo vita tua omne quod tibi applicitum fuerit accipe  quasi in afflictionis tempore longanimis estot et fortsi viriliter age et confortetur cor tuum et in dolore sustine et in humilitate tua habe patientiam  PATIENTIAM HABE etc. In patientia vestra possidebitis animas vestras quia scilicet radix et custos omnium virtutum patientia est. Sciendum autem est quod patientia tribus modis exercetur a Deo enim flagellamur sed cavendum est ne murmuremus a proximo persecutiones damna et contumelias sustinemus et cavendum est ne mala pro malis retribuamus ab adversario temptamur sed prospiciendum est ne ad delectationem peccati vel consensum flectamur vel pro his presentia queramus sed futura expectemus. quoniam in igne probatur aurum et argentum homines vero receptibiles in camino humiliationis crede Deo et recuperabit te et dirige viam tuam et spera in illum serva timorem illius et in illo veteresce  id est permane  CREDE DEO etc. Credere oportet afflictum et dirigere gressus operum in Dei conspectum et sperare in illum. Unde : revela Domino viam tuam et spera in eo et ipse faciet. Hinc Ieremias ait : « Beatus qui confidit in Domino et erit Deus fiducia eius » etc. metuentes Deum sustinete misericordiam eius et non deflectatis ab illo ne cadatis  METUENTES DOMINUM etc. Beneplacitum est Domino super timentes eum et in eis qui sperant super misericordia eius. Qui enim veraciter metuit patientur sustinet miserationem eius. Qui autem dereliquerint Deum confundentur et in terra scribentur. qui timetis Deum credite illi et non evacuabitur merces vestra  QUI TIMETIS DEUM CREDITE ILLI etc. Hortatur timentes Dominum ut credant illi quia ad certam mercedem perveniant. Iustus enim ex fide vivit. Unde : confide fili remittuntur tibi peccata tua. Et alibi : fides tua te salvum fecit. qui timetis Deum sperate in illum et in oblectatione veniet vobis misericordia  desiderata  QUI TIMETIS DEUM SPERATE IN ILLUM etc. Tria commendat timentibus Deum credere sperare diligere quia fide spe et caritate vere colitur Deus et ad contemplationem pervenitur que est beatitudo eterna. qui timetis Deum diligite illum et illuminabuntur  lumine sapientie corda vestra respicite filii nationes hominum et scitote quis speravit in Dominum et confusus est  RESPICITE FILII etc. RABANUS. Hic quoque tria dicit neminem sperantem in Domino confusum est vel permanentem in mandatis derelictum vel invocantem despectum quia corde creditur ad iustitiam ore autem confessio fit ad salutem et qui facit voluntatem Patris intrabit in regnum celorum. Bene autem dicit remitti in tempore tribulationis peccata omnibus sequirentibus Deum in veritate quia sacrificium Deo spiritus etc. Et prope est Deus omibus invocantibus se in veritate. permansit in mandatis eius et derelictus est et quis invocavit illum et despexit illum quoniam pius et misericors Deus et remittit in tempore tribulationis peccata omnibus exquirentibus se in veritate ve duplici {Erfurt, t. 3, f. 47vb ; facsim., t. 2, p. 746b} corde et labiis scelestis et manibus malefacientibus et peccatori terram ingredienti duabus viis  VE DUPLICI CORDE ET LABIIS etc. Admonuit ne quis duplici corde accederet ad Deum nunc autem dicit ve duplici corde etc. Qui enim prava cogitat et loquitur et pravis insistit operibus nisi penituerit ineternum peribit.  Duabus viis terram ingreditur qui facit mala et sperat bona vel qui carnis sectatur opera et spiritus sanctificationem se arbitratur perficere in timore vel quod Dei est opere exhibet et quod mundi est cogitatione querit. Tales vero inconstantes sunt in omnibus viis suis quia facile in adversis terrentur et prosperis irretiuntur. ve dissolutis corde qui non credunt Deo ideo non protegentur ab eo  DISSOLUTIS CORDE etc. Adhunc docet errorem cavere virtutem amare. Oportet enim sinceram fidem servare et constantiam mentis habere quis desiderat Dei protectionem. Qui enim fide dubitat spe vacillat non pervenit ad coronam vite que tamen vere timentibus promittitur qui scilicet fructum afferunt in patientia. Qui autem in iudicio scilicet per apostasiam vel heresim a fide discedunt et pravis operibus insistunt perpetuo cruciabuntur. Unde his qui non acquescunt veritati credunt autem iniquitati ira et indignatio etc. ve his qui perdiderunt sustinentiam qui dereliquerunt vias rectas et diverterunt in vias pravas et quid facietis cum inspicere ceperit Deus  INSPICERE CEPERIT etc. Licet omni tempore inspiciat omnia Deus tunc tamen inspicere dicitur cum probare vel improbare aliquid dinoscitur. qui timent Dominum non erunt incredibiles verbo illius et qui diligunt illum conservabunt viam illius  alias verbum illius  QUI TIMENT DOMINUM NON ERUNT INCREDIBILES etc. Alternando de amore et timore et dilectione Dei agit quia timor Domini permanet in seculum seculi et omnis qui diligit ex Deo natus est et cognoscit Deum. Qui ergo timet Deum et diligit credit scripturis servat operando precepta Dei et semper meditando querit que beneplacita sunt illi. Replebitur ergo sapientia et caritate Dei. Finis enim precepti caritas et qui diligit proximum legem implevit. qui timent Dominum inquirent que beneplacita sunt illi et qui diligunt eum replebuntur lege ipsius qui timent Dominum parabunt corda sua et in conspectu illius sanctificabunt animas suas  QUI TIMENT DOMINUM PARABUNT etc. Felix anima que quotidie mundat cor suum ut suscipiat habitatorem Deum cuius possessor nullo eget bono quia omnium bonorum auctorem in se habet et quia ad hoc necessaria est mandatorum custodia et boni operis patientia qua pervenitur ad agnitionem veritatis. Sequitur : qui timent Dominum custodiunt mandata illius etc.  Iustus in primis accusator est sui. Sicut enim humilitati premium sic superbie restat supplicium. Unde Iohannes : si dicerimus quoniam peccatum non habemus ipsi non seducimus.  Qui vere sapiens est verus iustitie cultor est quia sapientia dictat iustitie normam. qui timent Dominum custodiunt  opere mandata illius et patientiam  boni operis habebunt usque ad inspectionem illius  agnitionem illius dicentes si penitentiam non egerimus incidemus in Dei manus et non in manus hominum secundum enim magnitudinem illius sic et misericordia ipsius cum ipso  secundum altitudinem celi a terra confirmavit Dominus misericordiam suam super timentes se etc. Capitulum 3 filii sapientie ecclesia iustorum et natio illorum obaudientia et dilectio  obedientia et dilectio virtutes sunt iustorum sed tipice per virtutes significat virtutum possessorem iudicium patris audite filii dilecti et sic facite ut salvi sitis  IUDICIUM PATRIS Dei ex quo paternitas omnis in celo et in terra quia ex ipso sunt omnia. Qui diligit ea que fecit et ut in eo maneat quo facta sunt cuius iudicium qui audierit et precepta eius fecerit salvus erit cuius mandatum est ut etiam patri temporali et matri reverentia exhibeatur. Unde : honora patrem tuum etc. Unde sequitur : Deus enim honoravit. Cui Deus honorem constituit non debet a filiis inhonorari quia Deus iudicio suo exquiret qualiter preceptum suum servetur. Deus enim honoravit patrem in filiis et iudicium matris exquirens in filios {Erfurt, t. 3, f. 48ra ; facsim., t. 2, p. 747a} qui diligit Deum exorabit pro peccatis  QUI DILIGIT. Qui scilicet mandata servat et abstinet a peccatis et tamen pro excessibus orare non desinit quia scit misericordem iudicem omni tempore preces exaudire. et continebit se ab illis et et] om. Weber # in oratione dierum exaudietur et sicut qui thesaurizat ita et qui honorificat matrem suam qui honorat patrem iocundabitur in filiis  IN FILLIS. In sobole vel in discipulis quorum nutrimento gaudent qui magistris vel parentibus suis obediunt vel melius filios fructum bonorum operum accipiunt.  Qui avertit aures ne audiat legem oratio eius erit execrabilis. Qui vero obedit preceptis Dei dirigetur oratio eius sicut incensum.  Honorare parentes primum mandatum est in promissione. qui honorat patrem suum vita vivet longiore et qui obaudit patrem  Deo precipienti Refrigerabit matri  Ecclesiam qui timet Deum honorat parentes et quasi dominis serviet in his qui se generaverunt in opere et sermone et omni patientia honora patrem tuum  spiritalem vel carnalem  IN OPERE ET SERMONE. Non in vulva scilicet unde ostenditur spiritalis pater maxime dignus honore. Unde Paulus : per evangelium ego vos genui. Et alibi : qui bene presunt presbyteri duplici honore digni habeantur maxime qui laborant in doctrina et verbo. ut superveniat tibi benedictio a Deo et benedictio illius in novissimo  in vita eterna manet benedictio patris firmat domos filiorum maledictio autem matris eradicat fundamenta  BENEDICTIO PATRIS etc. RABANUS. Benedixerunt patriarche filiis ut Noe Sem Iaphet qui posteritati Cham maledixit. Abraam quoque Isaac filio suo et Isaac Iacob et Iacob duodecim patriarchis benedictionem dedit in quibus ille prefigurabatur qui de patriarcharum stirpe descendit qui est super omnia benedictus in secula. Quomodo autem maledictio parentum soboli noceat in semine Cham ostensum est quod a filiis Sem id est Israelitis de terra promissionis deletum est.  Cham nuditatem patris irrisit et semen suum in servitutem perpetuam damnavit. Absalon quoque David de regno expulit et concubinas eius incestavit sed morte condignas penas luit. Elisei calvitium pueri Bethel irriserunt est duo ursi de saltu ex eis quadraginta duo laceraverunt quia puerilis stulticia Iudeorum in C alvarie loco Christum crucifixum irrisit sed quadragesimo secundo anno post ascensionem eius duo ursi id est Vespasianus et Titus de saltu gentium egressi illusore sevissime laniaverunt. ne glorieris in contumelia patris tui non est enim tibi gloria sed confusio gloria enim hominis ex honore patris sui et dedecus filiis pater sine honore fili suscipe senectam patris tui et ne contristes eum in vita illius  filii carnales vel discipuli honore et solatio debent fovere parentes ut crescat sic caritatis affectus unde : reddite vicem parentibus quia hoc acceptum est coram Deo et si defecerit sensu veniam da et ne spernas eum in tua virtute eleemosyna enim patris non erit in oblivione  ELEEMOSYNA scilicet que peccatum delet hostia enim que pro peccato #peccatum vocatur qui autem parentibus vel ceteris pauperibus miseretur iustitie premium recipiet a peccatis absolutus.  Beati misericordes quoniam ipsi misericordiam consequentur. Et alibi : feneratur Domino qui miseretur pauperis.  Hinc Daniel ad Nabuchodonosor. Consilium meum o rex placeat tibi et peccata tua eleemosynis redime et iniquitates tuas misericordiis pauperum si forsitan ignoscat Deus delictis tuis. Hinc Dominus ait : « Date eleemosynam et omnia munda sunt vobis ». nam pro peccato matris restituetur tibi bonum et iniustitia edificabitur tibi sed sed] om. Weber  alias et in die tribulationis commemorabitur tui sicut in sereno glacies solventur tua peccata quam male fame est qui relinquit patrem  impius est et infamis qui negligit parentes et est maledictus  verbis ve factis a Deo qui exasperat matrem  carnalem vel spiritalem fili in mansuetudine opera tua perfice et super hominum gloriam diligeris  FILII IN MANSUETUDINE. Mansuetudo et humilitas gratiam superbia et furor pariunt ruinam. Unde : discite a me quia mitis sum et humilis corde et invenietis requiem animabus vestris. Et alibi : qui se exaltat humiliabitur etc. quanto magnus es humilia te in omnibus et coram Deo invenies gratiam  QUANTO MAGNUS ES etc. Docuit superius mansuetudinem morum et humilitatem operum nunc docet cordis puritatem ne humana ratio discutiat incaute que non potest comprehendere. Unde Ecclesiastes : ne teme quid loqueris neque cor tuum sit velox ad proferendum sermonem coram Deo etc. Hinc Paulus ait : non plus sapere quam oportet sapere etc. Sufficit homini ea pie cogitare et opere implere que precepit Deus. quoniam magna potentia Dei {Erfurt, t. 3, f. 48rb ; facsim., t. 2, p. 747b} solius et ab humilibus honoratur altiora te ne scrutaveris et fortiora te ne exquisieris sed que precepit tibi Deus illa cogita semper et in pluribus operibus eius ne fueris curiosus non est enim tibi necessarium ea que abscondita sunt videre oculis tuis in supervacuis rebus noli scrutari multipliciter et in pluribus operibus eius non eris curiosus  IN SUPERVACUIS etc. id est ne scruteris supervacue qui ratiocinando non potes cognoscere. Unde Ecclesiastes : quid necesse est homini maiora se querere etc. Sobrius intellectus in omnibus optimus est qui reficit animam nec gravat mentem. Unde : mel invenisti comede quod sufficit tibi ne forte satiatus evomas illud et periures nomen Dei tui.  Heretici duobus modis fiunt scilicet vel de creatore vel de creatura ultra modum disputantes in errores incidunt et a veritate recedunt. plurima enim super sensum hominis ostensa sunt tibi multos enim implanavit suspicio illorum et in vanitate detinuit sensus illorum cor durum  hereticorum male habebit in novissimo et qui amat periculum in illo peribit  COR DURUM. Quia secundum duritiam suam thesaurizat sibi iram in die iudicii. Cor  hereticorum ingrediens duas vias non habebit successus  quia invacuum laborat  requiem et pravicordius in illis scandalizabitur  permiscens vera falsis et e converso sanam enim doctrinam non sustinent sed secundum sua desideria coacervant sibi magistros  COR INGREDIENS etc. Quod non curat nec studet vitare et quod ea diligit que dicunt ad interitum ut hereses et prophane novitates. Unde sequitur : cor ingrediens duas vias etc. cor nequam gravabitur doloribus  sarcina peccatorum et peccator adiciet ad peccandum synagoge superborum  hereticorum non est sanitas frutex enim peccati eradicabitur in illis  de terra viventium et non intelligetur  non probatitur apud Deum cor sapiens intelligitur in sapientia  etiam prudentia doctrine et auris bona  auditores boni audiet cum omni concupiscentia sapientiam sapiens cor  in lege Dei et intelligibile abstinebit se a peccatis et in operibus  quibus se exercet iustitie successus habebit  quoniam magna portio est eleemosyna de qua subditur : ignem ardentem extinguit aqua etc. ignem ardentem extinguit aqua et elemosyna resistit peccatis  sicut aqua extinguit ignem sic eleemosyna per caritatem fusa obruit flammam peccati unde : cum facis eleemosynam nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua et Deus conspector  cui placet qui reddit gratiam meminit in posterum et in tempore casus  scilicet mortis tui invenies firmamentum  premium eterne vite Capitulum 4 {Erfurt, t. 3, f. 48va ; facsim., t. 2, p. 748a} fili elemosynam pauperis ne fraudes et oculos tuos ne transvertas a paupere  FILI ELEEMOSYNAM etc. Quantum eleemosyna valeat ostendit Deus dicens : date eleemosynam et ecce omnia munda sunt vobis. Illis quoque qui a dextris eius erunt dicet : venite benedicti Patris mei paratum regnum esurivi enim et dedistis mihi manducare etc. Multe autem sunt differentie eleemosynarum non solum enim qui dat indigenti necessaria sed et qui dat veniam peccati eleemosynam facit et qui ex corde corripit verbis vel factis. animam esurientem ne despexeris et non exasperes pauperem in inopia sua cor inopis ne afflixeris et non protrahas datum angustianti  COR INOPIS etc. Non est eleemosyna differenda cum adsit tribuendi facultas. Unde : ne dicas amico tuo vade et revertere cum cito possis dare. Et alibi : qui despicit proximum peccat qui miseretur pauperi beatus erit. Eleemosyna autem facienda est non ex tristitia aut ex necessitate. Hilarem enim datorem diligit Deus. Unde vidua paupercula plus omnibus misit in gazophilatium quia non quantitatem muneris pensat Deus sed devotionem cordis. rogationem contribulati ne abicias et non avertas faciem tuam ab egeno ab inope non non] ne Weber  vel ne avertas oculos propter iram et non relinquas querentibus tibi retro maledicere  NE INOPE NE AVERTAS etc. Non per iram exasperandus est pauper sed blanda locutione placandus. Ira enim viri iustitiam Dei non operatur et qui obturat aurem ad clamorem pauperis clamabit et non exaudiet Dominus. Qui enim potest tribuere debet quia munus absconditum extinguit iras et donum in sinu indignationem maximam. Qui autem non potest sermo bonus est ei super datum optimum. Qui autem habuerit substantiam mundi et viderit fratrem suum necessitatem habentem et clauserit viscera sua ab eo quomodo caritas Dei manet in eo. Fides enim si non habeat opera mortua est. Non ergo diligamus lingua et verbo sed opere et veritate. maledicentis enim te in amaritudine exaudietur precatio illius exaudiet autem eum qui fecit illum congregationi pauperum affabilem te facito et presbytero humilia animam tuam et magnato humilia caput tuum  CONGREGATIONI PAUPERUM. In his commendatur mansuetudo et humilitas quia mansuetudo neminem spernit humilitas se omnibus subiicit. Decet autem christianum equalibus et inferioribus affabilem esse et mitem senioribus humilem. Unde Ps. : « Domine non est exaltatum cor meum neque elati sunt oculi mei » etc. declina pauperi aurem tuam et redde  cum mansuetudine debitum tuum et responde pacifica in mansuetudine  consolatio temporalis quam qui dare negligit debitum tollit Libera eum qui iniuriam patitur de manu superbi et non acide feras  tediose vel indigne in manu tua in manu tua] in anima tua Weber  alias in anima tua  LIBERA EUM QUI INIURIAM PATITUR etc. Sicut largitionem in pauperes eleemosynam esse dixit sic liberationem inique oppressi misericordiam esse ostendit. Unde : erue illos qui ducuntur ad mortem. in iudicando esto pupillis misericors ut pater et pro viro matri illorum  IN IUDICANDO. Nullam eleemosyne speciem pretermittit pauperibus parentibusque pupillos adiungit et viduas ut illis opem feramus. Sicut enim pupillo paternus dandus est affectus ita et vidue viri solatium. et eris velut filius Altissimi  qui hoc precepit obaudiens et miserebitur tui  in remuneratione premii magis quam mater  in studio nutriendi Sapientia  Christus Dei virtus et Dei sapientia filiis suis  discipulis vitam inspiravit  cognitionis sue sacramentum et suscipit exquirentes se  mansuetos scilicet et preibit in viam iustitie  qui ait Io. 14, 6. : « Ego sum via veritas et vita ». « Qui sequitur me non ambulat in tenebris » Io. 8, 12. etc. et qui illam diligit diligit vitam  quia servando mandata illius veniet ad vitam eternam et qui vigilaverint ad illam complectebuntur  vel plexabuntur placorem eius  ET QUI VIGILAVERINT. Beatus homo qui audit me et vigilat ante fores meas quotidie et observat ad postes hostii mei fores autem et postes scripturas et eorum doctores intelligit. qui tenuerint  vere obediendo illam vitam  sapientiam hereditabunt et quo introibit {Erfurt, t. 3, f. 48vb ; facsim., t. 2, p. 748b} benedicit Deus  eum scilicet qui per eius fidem et dilectionem aditum querit celestem eterna benedictione ditabit Deus unde Io. 10, 9. : « Ego sum ostium per me si quis introierit salvabitur ». qui serviunt  veraciter ei  Christo obsequentes erunt Sancto  "sancti estote quoniam ego sum sanctus" Cf. Lv. 11, 45 ; Lv. 19, 2 ; Lv. 21, 8 ; 1Pt. 1, 16. et eos qui diligunt illam diligit Deus  QUI SERVIUNT etc. Qui diligit eum qui genuit diligit eum qui natus est ex Deo et quem diligit Pater diligit Filius. Unde : qui diligit me diligetur a Patre meo et ego eum diligam. Sed quia probatio dilectionis exhibitio est operis sequitur qui audit illam etc.  Qui diligit Christum mandata eius servat et iudicabit gentes. Unde : cum sederit Filius hominis in sede majestatis sue sedebitis et vos iudicantes duodecim tribus Israel. qui audit illam iudicat gentes et qui intuetur illam  tota intentione animi et virtute fidei permanebit confidens  quia non poterit temptatio presentis vite evertere eum si crediderit ei hereditabit illam et erunt in confirmatione creature  opera illorum quoniam in temptatione ambulat  sapientia cum eo et in primis  vel pruinis eligit eum timorem et metum et approbationem inducet super illum et cruciabit illum in tribulatione doctrine sue donec temptet illum in cogitationibus illius et credat anime illius  TIMOREM ET METUM etc. Sapientia inhabitans dirigit opera in variis temptationibus preparat exercendo et probando ad future vite gaudia quia hac sententia confirmatur timorem et metum et proba etc. Quia tribulatio patientiam operatur patientia probationem probatio vero spem que non confundit auia caritas Dei diffusa est in sanctis per Spiritum Sanctum. et firmabit illum  ubi Spiritus Domini caritatis infunditur absconcita mysteria revelantur et thesaurus scientie et intellectus et iterum adducet directum ad illum et denudat absconsa sua et thesaurizat super illum scientiam et intellectum iustitie si autem oberraverit  fidem spem et caritatem derelinquens derelinquet eum  habitatione sua indignum unde iustus meus ex fide vivit quod si subtraxerit se non placebit anime mee et tradet illum  protectione sua nudatum in manus  potestatem inimici sui  diaboli fili conserva tempus  et tempore et fide et iustitia standum est et devita a malo  FILI CONSERVA TEMPUS etc. Supra commendavit sapientie donum nunc ostendit ipsius factum. Quicumque enim servat precepta sapientie cautus est in temporum mutatione nec deserit viam iustitie in tempore persecutionis et angustie. Ideo sapientia exhortatur filios ut conservent tempus quia tempus omni rei sub celo et tempus est belli et tempus pacis. pro anima tua non confundaris  quasi non dubites pro Christi nomine animam ponere et vere fidei confessionem proferre dicere verum est enim confusio adducens peccatum  qui erubuerit me coram hominibus erubescam ego eum coram Patre meo et est confusio adducens gloriam et gratiam  quando quis compungitur pro peccatis et penitentiam agit ne accipias faciem adversus faciem tuam  contra persecutores fidei semper dimicandum est nec eis unquam consentiendum nec adversus animam tuam mendacium non reverearis proximum tuum in casum suum  cum audieritis prelia et seditiones nolite terreri nec retineas verbum in tempus salutis  quod dico vobis in tenebris dicite in lumine non abscondas sapientiam tuam in decore eius  NON ABSCONDAS SAPIENTIAM etc. Non est abscondenda sapientia his qui audire volunt. Qui enim abscondit frumentum maledicetur in populis benedictio autem super caput vendentium. Unde : negociamini dum venio. in lingua enim agnoscitur sapientia  eius scilicet qui non abscondit sapientiam et sensus et scientia et doctrina in verbis veritatis et firmamentum  veritatis {Erfurt, t. 3, f. 49ra ; facsim., t. 2, p. 749a} in operibus iustitie non contradicas veritati ullo modo et de mendacio ineruditionis tue confundere  arguentis qui enim abscondit scelera non corrigetur qui autem confitetur salvabitur unde declina cor meum in verba malicie ad excusandas excusationes in peccatis  NON CONTRADICAS etc. Obediendum est maioribus si veritati concordant et iustitie nec aliter sed pro recta fide et vera religione in quibus est anime salus decertandum est. Unde : si oculus tuus scandalizat te erue eum et proiice a te etc. Et alibi : si quis vult venire post me abneget etc. non confundaris confiteri peccata tua  sicut hortatur ad confessionem peccati ita prohibet a consensu pravi operis et ne subicias te homini pro peccato  id est ne consentias illi qui te allicit ad peccandum noli resistere contra faciem potentis nec coneris contra ictum  non humana virtute sed divina ope adversarii superantur unde : ego dabo vobis os et sapientiam cui non poterunt resistere adversarii vestri Fluvii  alias fulminis pro iustitia agoniare pro anima tua et usque ad mortem certa pro iustitia et Deus expugnabit pro te inimicos tuos noli citatus esse in lingua tua et inutilis et remissus in operibus tuis  NOLI CITATUS ESSE etc. Mors et vita in manibus lingue qui custodit os suum custodit ab angustiis animam suam qui inconsideratus est ad loquendum sentiet mala. Hinc Iacobus ait : sit omnis homo velox ad audiendum tardus ad loquendum et tardus ad iram. Hinc alibi scriptum est : non in sermone regnum Dei sed in virtute. noli esse sicut leo in domo tua evertens domesticos tuos et opprimens subiectos tibi  qui mollis et dissolutus est in opere frater est dissipantis opera sua qui operatur terram suam satiabitur panibus qui sectatur ocium replebitur egestate  NOLI ESSE SICUT LEO. In Ecclesia sunt heretici quasi leones qui per lingue volubilitatem seducunt corda innocentium et per insolentiam morum conturbant mansuetudinem simplicium. non sit porrecta manus tua ad accipiendum  avariciam necat misericordiam commendat ut non rapiamus aliena sed largiamur et nostra. Beatius est enim dare quam accipere et ad dandum dandum] reddendum Weber   reddendum collecta  radix omnium malorum est avaricia Capitulum 5 Noli attendere  nihil intulimus in mundum nihil auferemus de mundo ad possessiones iniquas et ne dixeris est mihi sufficiens vita  sicut ille cui dictum est stulte hac nocte animam tuam repetent a te que autem congregasti cuius erunt non est enim sperandum in incerto divitiarum nihil enim proderit in tempore vindicte et obductionis  mortis non sequaris concupiscentiam  carnalem cordis et ne dixeris quomodo potui aut quis me subiciet propter facta mea  Dominus reddet unicuique secundum opera sua Deus  qui supra omnes cui resistere nemo potest enim vindicans vindicabit ne dixeris peccavi et quid accidit mihi triste  nihil stultius quam patientia Dei abuti qui dissimulat peccata hominum propter penitentiam Altissimus enim est patiens  per misericordiam in presenti redditor  per iustitiam in futuro de propitiatu peccatorum  beatus vir qui semper est pavidus noli esse sine metu neque adicias peccatum super peccatum  quasi impune possis peccare et ne dicas miseratio Dei magna est multitudinis peccatorum meorum {Erfurt, t. 3, f. 49rb ; facsim., t. 2, p. 749b} miserebitur misericordia enim et ira ab illo et in peccatores respicit ira illius  custodit Dominus omnes diligentes se et omnes peccatores disperdet non tardes converti ad Deum et ne differas de die in diem  ambulate dum lucem habetis ne tenebre vos comprehendant subito enim venit ira illius et in tempore vindicte disperdet te  vigilate quia nescitis quando dominus domus veniet etc. noli anxius esse in divitiis iniustis  que inique adquiruntur et avare servantur conturbat enim domum suam qui sectatur avaritiam qui autem odit munerra vivet nihil enim proderunt tibi in die obductionis  finis et vindicte  districti iudicii non ventiles te in omnem ventum et non eas in omni via sic enim peccator probatur duplici lingua  NON VENTILES etc. Levitatem reprehendit de qua dicitur : stultus ut luna mutatur et vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis. In omnem ventum se ventilat et in omnem viam vadit qui luxum seculi sequitur et timorem Domini servare se putat et mundo et Christo equaliter militare. Aliter : monet nos sapientia ne hereticorum vanitatem et errorem sequamur quia duplicitas doctrine eorum in qua modo vera modo falsa proferunt peccatores esse ostendit. esto firmus in via Dei  regulam catholice fidei servando et in veritate sensus tui et scientia et prosequatur te verbum pacis et iustitie  quia conferetur premium eterne glorie unde : euge serve bone et fidelis etc. esto mansuetus  bonorum est ad audiendum verbum ut intelligas et cum sapientia fers responsum verum  ESTO MANSUETUS etc. Bonum est mansuete audire et suscipere verbum veritatis et modeste ac prudenter profere. Unde : sit omnis homo velox ad audiendum tardus autem ad loquendum et tardus ad iram. Et paulo post : in mansuetudine suscipite in situm verbum quod potest salvare animas vestras. In Proverbiis quorum dicitur : vidisti hominem velocem ad loquendum stulticia magis speranda est quam correctio illius. si est tibi intellectus responde proximo. Sin autem sit manus tua super os tuum ne capiaris in verbo indisciplinato  sicut peccat qui scit et non vult proximum docere sic qui nescit et vult magister esse et confundaris  confusione perpetua honor  immortalitatis et gloria  eterne beatitudinis in sermone sensati  catholici doctoris lingua imprudentis  heretici vaniloqui subversio ipsius  eterni interitus non appelleris susurrio  detractor et lingua tua capiaris  hereticus qui furtim et occulte seminat errorem et confundaris  eterna damnatione super furem enim est confusio et penitentia  hereticum qui occulte laqueos erroris tendit unde : fur non venit nisi ut furetur et mactet et perdat et denotatio pessima  damnatio super bilinguem  qui modo vera modo falsa loquitur susurratori autem odium et inimicitia et contumelia  qui Deo et hominibus odibilis unde : detrahentem secreto proximo suo hunc. Et in Proverbiis : abominatio hominum detractor iustifica pusillo et magno similiter  quasi ne accipias personam in iudicio iuste quod iustum est exequere Capitulum 6 noli fieri pro amico inimicus proximo improperium  prave doctrine enim et contumeliam malus hereditabit  scilicet sequacibus in hereditatem relinquet et omnis peccator  hereticus {Erfurt, t. 3, f. 49va ; facsim., t. 2, p. 750a} Invidus  contra veritatem et bilinguis  quia inter vera seminat falsa  NOLI FIERI PRO AMICO etc. Vim vere caritatis ostendit. Verus enim amicus non potest ad inimiciciam reverti. Unde : amicus fidelis medicamentum vite et immortalitatis. Heretici ergo qui a caritate discedunt non permanent in amicitia. Unde : A nobis exierunt sed ex nobis non erant. non te extollas in cogitatione anime tue velut taurus  iactantiam et superbiam prohibet quia initium omnis peccati superbia  NON TE EXTOLLAS. Non solum actum sed et cogitationem superbie recidit Deus enim conspector est cordis qui cervicosam anime cogitationem conspexerit allidetur virtus ipsius. ne forte elidatur virtus tua per stultitiam  elationis et folia tua  verborum comedet et fructus tuos  operum perdet et relinqueris velut lignum aridum  sine virore dilectionis in eremo  inter steriles malorum actiones anima enim nequa disperdet  NEQUAM. Bone voluntati succedit boni operis fructus maliciose menti nihil prosperitatis. Si enim desit caritas frusta operam virtuti impendis. Unde : qui in uno offendit omnium reus est. Et qui non habet et hoc quod habet auferetur ab eo. qui se habet et in gaudium inimici dat illum et deducit in sortem impiorum verbum dulce  labia iusti erudiunt plurimos Multiplicat  docendo Amicos  fideles et mitigat inimicos  persecutores  sermo durus suscitat rixas et levis mitigat suscitatas et lingua eucharis in bono homine abundat  id est bone gratie vel gratiosa multi pacifici sint tibi et consiliarii tibi sint unus de mille  MULTI PACIFICI etc. Cum omnibus pax est habenda quantum permittit nostra fragilitas sed non cum multis consilium quia scriptum est : Multi misericordes vocantur virum autem fidelem quis inveniet. si possides amicum in temptatione posside eum et non facile credas illi  SI POSSIDES AMICUM. Per diversas species falsos amicos exprimens tandem ad verum pervenit amicum quia multi amicos se esse profitentur in prosperis et inimici apparent in adversis. Unde : si humiliaverit se contra te etc. est enim amicus secundum tempus suum et non permanebit in die tribulationis et est amicus qui egreditur ad amicitiam amicitiam] inimicitiam Weber  alias inimiciciam et est amicus qui odium et rixam et convicia denudabit est autem amicus socius mense et non permanet in die necessitatis amicus si permanserit fixus erit tibi quasi coequalis et in domesticis tuis fiducialiter  fideliter aget si humiliaverit se contra te  in facie fingit se devotum sed in necessitate probat alienum et a facie tua abscondet se  fingens esse quod non est Unianimem  stabilem firmam habebis amicitiam bonam ab inimicis tuis  manifestis separare et ab amicis tuis attende  ATTENDE etc. id est discretionem habe ad cognoscendum amicos hec autem discretio maxime necessaria est inter catholicos et hereticos quia heretici in apocrisi agunt ut incautos facilius decipiant. Unde : attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium etc. Et alibi : rogo autem vos fratres ut observetis eos qui dissensiones et offendicula faciunt. amicus fidelis protectio fortis qui autem invenit illum invenit thesaurum  AMICUS FORTIS. Amicus amoris consors cui sic animum tuum applica ut ex duobus unum fiat cui te tamquam tibi committas a quo nihil timeas et nihil inhonestum petas non est enim amicitia vectigalis sed plena decoris. Unde : vos amici mei estis si feceritis que ego precipio vobis etc. Dedit nobis Dominus formam amicitie quam sequamur ut faciamus amici voluntatem aperiamus ei secreta et ipse nobis. Unde : vos autem dixi amicos quia omnia que audivi a Patre meo nota feci vobis. amico fideli nulla est comparatio et non est digna ponderatio auri et argenti contra bonitatem fidei illius amicus fidelis medicamentum vite et immortalitatis  animi custos {Erfurt, t. 3, f. 49vb ; facsim., t. 2, p. 750b} et qui metuunt  filialiter Dominum inveniunt illum  AMICUS FIDELIS. Secundum Deum scilicet hic ad medicamentum vite eterne et immortalitatis necessaria cum amico tractat. Unde Cicero dicit amicitiam non nisi inter bonos esse posse et libera debet esse amicitia et ad omnem felicitatem proclivis. qui timet Deum eque habebit amicitiam bonam quoniam secundum illum erit amicus illius  QUI TIMET DOMINUM etc. Plena et perfecta amicitie gratia inter perfectos viros eiusdemque virtutis perseverare potest. Ad hanc quibusdam gradibus pervenitur. Primus gradus est mundanorum contemptus. Secundus ne quis sese sapientem et consultum iudicans sibi quam amico credere malit. Tertius ut omnia que utilia et necessaria estimat bono caritatis et pacis postponat. Quartus ut omnino desinat ab ira. Quintus ut iram fratris etiam irrationabilem curare cupiat quia alterius tristitia perniciosa sicut propria nisi eam quantum in te est etiam de fratris mente depellas. Postremus gradus est omnium vitiorum peremptorius ut de hoc mundo credas te quotidie migraturum. fili a iuventute tua excipe doctrinam et usque ad canos invenies sapientiam  quia qui in iuventute studet sane doctine in senectute dulces fructus metet sapientie quasi is qui arat et seminat accede ad illam et sustine bonos fructus illius  ut vomere evangelii ex corde suo genimina vitiorum extirpans qui secundum semen divini verbi edere et fructus virtutem desiderat metere in opere enim ipsius exiguum laborabis  non sunt condigne passiones huius temporis ad futuram gloriam etc. et cito edes de generationibus  fructibus illius  patientia probatio est virtutum unde : fructum afferunt in patientia quam aspera est nimium sapientia indoctis hominibus et non permanet in illa excors  stultis abominabilis est sapientia et detestantur arguentes quia utilitatem discipline nesciunt unde : stultus irridet patris disciplina. Et alibi : increpa stultum et odio habebit te quasi lapidis virtus probatio erit in illis et non demorabuntur proicere illum  imprudentes odibunt sapientiam et scientiam sapientia enim doctrine secundum nomen est eius  sinceritas legis divine que secundum nomen eius id est prudentia veritas et virtus quia preceptum Domini lucidum illuminans oculos et omnis sermo Dei ignitus clipeus et non multis est manifesta  sed solis amatoribus suis quibus autem agnita est  qui eam scilicet recta fide et opere servant permanet usque ad conspectum Dei  beati misericordes quoniam ipsi misericordiam #consequentur v audi fili et accipe consilium intellectus et ne abicias consilium meum  docet quomodo subiiciamur legi divine qui enim illi adquiescit semetipsum ineternum servabit inice pedem tuum in compedes illius  id est tempora sermones tuos secundum regulam eius et in torques eius tuum collum subice umerum tuum et porta illam  id est acius tuos suppone magisterio illius et ne accedieris vinculis eius  tediose et graviter ferens in omni animo tuo accede ad illam et in omni virtute tua serva vias eius  IN OMNI ANIMO TUO ACCEDE AD ILLAM. Corde non corpore accedendum est ad sapientiam quia spiritalis lex mente inspicienda est sensus corporis tamen dirigendi sunt ratione mentis. Unde : spiritu ambulate et desideria carnis non perficietis etc. Qui enim devote meditatur sapientiam Dei que de Christo est servat mandata eius et corporis luxum restringit ne deficiat in voluptatibus vite presentis sed vivat sub disciplina celesti.  Sapientie notitia facit hominem proximum Deo et vite perpetue possessorem nec potest pervenire ad immortalitatis stolam et glorie coronam nisi per agnitionem sapientie que est sanctorum beatitudo contemplatio Dei perceptio veritatis. Unde : hec est autem vita eterna ut cognoscant te solum verum Deum etc. investiga illam et manifestabitur tibi et continens factus ne derelinqueris eam in novissimis  in fine seculi enim invenies requiem  eternam in ea et convertetur tibi in oblectationem et erunt tibi compedes in protectionem fortitudinis et bases servirtutis servitutis] virtutis Weber  alias virtutis et torques illius in {Erfurt, t. 3, f. 50ra ; facsim., t. 2, p. 751a} stolam glorie decor enim vite est in illa et vincula illius netura salutaris stolam glorie indues eam et coronam gratulationis superpones tibi fili si attenderis mihi disces et si accommodaveris animam tuam sapiens eris  FILI SI ATTENDERIS etc. Monet sapientia ut in divina lege assidue meditemur. Primum hortatur ut discamus post ut animam ad hoc applicemus tandem ut aurem inclinemus demum ut diligentiam ad audiendum adhibeamus. Sic enim sapientia sapientem esse promittit. Necesse est enim ut qui vere sapientie que Christus est agnitionem desiderat primum catholicis magistris se humiliter subdat et omnes affectus anime sue discipline eorum. Dehinc intentionem cordis ab omni pravo desiderio avertens ad audiendum verbum Dei adhibeat diligenter caveatque ut meditationem legis non pro terrenarum rerum mercede vel laudis humane sed pro ipsius boni amore impendat ut vere sapientie fructum percipiat. et si inclinaveris aurem tuam excipies doctrinam  vel doctrinam meam et si dilexeris audire sapiens eris in multitudine presbyterorum  doctorum prudentium  sunt enim et imprudentes qui decipiunt filias Israel ut timentes loquantur sibi sta et sapientie illorum ex corde coniungere ut  imitando amando omnem narrationem Dei possis audire  ab illis et proverbia  laudabilia scilicet laudis non effugiant te  IN MULTITUDINE. Quasi ne sis sapiens tibiipsi ne confidas proprio ingenio hereticos superbie fastus maxime supplantavit. et si videris sensatum  sapientem evigila ad illum et gradus ostiorum illius exterat pes tuus  imitandum nemo in propria sapientia confidat cogitatum habe in preceptis Dei et in mandatis illius maxime assiduus esto et ipse dabit cor tibi et concupiscentia sapientie dabitur tibi  COGITATUM HABE etc. Merito illi datur puri cordis intellectus et sapientie divine amor saluberrimus qui cogitationes suas temperat secundum precepta Dei et assidue legem meditatur et opere exequitur. Capitulum 7 noli facere mala  omnium peccatorum prohibet actionem societatem et spiritaliter hereticorum et non te apprehendent discede ab iniquo et deficient mala abs te  unde post secundam et tertiam correctionem hereticum devita non semines mala  exempla nequicie in sulcis iniurie  operando scilicet in labore perverse doctrine et non metes ea in septuplum  in gehenna  METES EA etc. Perfectam ultionem septenarius enim perfectionem significat. Unde et Christus septemplici spiritu repletus fuisse describitur. Et alibi : assumit septem alios spiritus nequiores se etc. noli querere ab homine ducatum  ambitio interdicitur neque a rege cathedram honoris  NEQUE A REGE etc. Non potest exercere opus iusti regiminis qui sententiam neglexit vere pietatis. Unde : reges gentium dominantur eorum vos autem non sic sed qui maior est in vobis fiat sicut minor. non te iustifices ante Deum quoniam agnitor cordis ipse est et penes regem noli velle videri sapiens  noli altum sapere sed time  QUONIAM AGNITOR etc. Nulla presumptio peniciosior quam de propria iustitia aut scientia superbire. Unde : non est homo super terram qui faciat bonum et non peccet. Et alibi : vidisti hominem sapientem sibi videri et magis illo spem habet stultus. noli querere fieri iudex nisi si valeas virtute irrumpere iniquitates  ille pertrahi debet in exemplum vivendi qui nulla adversa perimescit  NOLI QUERERE FIERI IUDEX etc. Debet quisque proprias virtutes perpendere et pro quantitate virium curam aliorum sucipere nedum delectatur loco glorie fiat subditis auctor ruine et qui gravatur pondere suarum velit fieri iudex alienarum culparum. ne forte extimescas {Erfurt, t. 3, f. 50rb ; facsim., t. 2, p. 751b} faciem potentis et ponas scandalum  subditis in agilitate tua  levitate affectus vel actus non pecces in multitudinem civitatis nec te immittas in populum  in populi voluntatem  NON PECCES IN MULTITUDINEM etc. Qui ratione pollet et liberi arbitrii potestate prevalet subditorum insolentia non peccet sed constanter resistat aliene nequicie nec se putet impune peccare si plurimorum acquiescit voluntati.  Reatum. Unde : non solum autem qui ea faciunt sed qui consentium facienti. neque alliges duplicia peccata  ut et pecces et peccantibus consentias nec enim in uno eris immunis noli esse pusillanimis in anima tua  pusillanimitas fugienda est ex qua nascitur tristitia seculi que mortem operatur iustum autem non contristabit quiquid acciderit ei exorare et facere elemosynam non despicias ne dicas in multitudine munerum meorum respiciet Deus  cum bene feceritis dicite quia servi mutiles sumus etc. et offerentem me Deo altissimo suscipiet munera mea non irrideas hominem in amaritudine anime est enim qui humiliat  cum ceciderit inimicus tuus ne gaudeas et in ruina anime eius ne exalterur cor tuum ne forte videat Dominus et displiceat ei et exaltat circumspector Deus noli amare mendacium adversus fratrem tuum neque amico similiter facias  os quod mentitur occidit animam et quanto sepius tanto gravius primum autem capitaleque mendacium est in doctrina religionis et heretici figmenti  NOLI AMARE MENDACIUM etc. Omne mendacium malum et proximis inferre scandalum perniciosum est. Multo magis ergo amico fraudem moliri crimen imponere quoniam testis mendax peribit. Unde in Proverbiis : sicut noxius est qui mittit sagittas in mortem sic qui fraudulentur nocet amico noli velle mentiri omne mendacium assiduitas enim illius non bona noli verbosus esse in multitudine presbyterorum et non iteres verbum in tua oratione  quasi sic penitere sic confitere peccatum ut non sit iterandum  NOLI VERBOSUS ESSE etc. Quasi : noli sensum tuum docere audi sapientiam seniorum. Tutius est enim audire quam loqui. Unde : sit omnis homo velox ad audiendum tardus autem ad loquendum et tardus ad iram. non oderis laboriosa opera  laborare et ocium fugere laudabile est unde : cum silentio operantes panem suum manducent  NON ODERIS LABORIOSA OPERA. Peccanti homini scientia data est ut labore manuum querat sibi victum. Unde : in sudore vultus tui vesceris panem tuum etc. et rusticationem ab Altissimo creatam non te reputes in multitudine indisciplinatorum  inquietorum inobedientium quorum societas periculosa memento ire  future vindicte quoniam non tardabit humilia valde spiritum tuum quoniam vindicta carnis impii ignis et vermes  sicut initium omnis peccati superbia ita initium omnis sapientie timor Domini beatus enim homo qui semper est pavidus et qui se humiliat exaltabitur  QUONIAM VINDICTA CARNIS. Quia caro peccatorum que luxuria defluit igne inferni et vermibus cruciabitur ubi vermis non moritur et ignis non extinguitur in vermi putredo gehenne in igne ardor signatur. Vel vermis est sera scelerum penitentia que in tormentis conscientiam peccatorum mordere non cessat ut ignis sit pena extrinsecus seviens vermis autem dolor interius accusans. noli prevaricari in amicum pecunia differenti neque fratrem carissimum auro spreveris  NOLI PREVARICARI etc. Multi perierunt pro avaricia et cupiditate terrenorum proximum ad imaginem Dei factum negligentes docet ergo sapientia ut magis diligamus proximum quam pecunie thesaurum. Radix enim omnium malorum est cupiditas. Unde : nolite diligere mundum neque ea que in mundo sunt. Et alibi : qui propter amicum negligit damnum iustus est et qui odit munera vivet. noli discedere a muliere sensata et bona quam sortitus es in timore Dei gratia enim verecundie illius super aurum  coniugium docet esse servandum ut quod Deus coniunxit homo non separet allegorice vero a societate Ecclesie prohibet discedere et pactum baptismatis violare et mercedem subiungit gratia enim verecundie illius etc.  GRATIA ENIM VERECUNDIE etc."Oculus non vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascendit que preparavit Deus diligentibus se" Cf. 1Cor. 2, 9.. Potest per hanc mulierem sapientia intelligi que alibi pretiosa margarita dicitur quam spiritalis negociator inveniens vendit omnia et emit eam. Unde Ecclesiastes : vive vita cum muliere quam dilexisti quasi sapientiam sequere et scientiam scripturarum et quasi coniugem tibi copula. non ledas servum {Erfurt, t. 3, f. 50va ; facsim., t. 2, p. 752a} operantem in veritate neque mercennarium dantem animam suam  quasi modestiam et equitatem circa subditos conserva unde Paulus domini quod iustum est et equum servis prestate. Et in Deuteronomio mercennariis dictum est eadem die reddas ei premium laboris sui ante solis occasum  NON LEDAS SERVUM etc. Qualiter servi nutriendi sint aperte monstratur affectu scilicet filiorum pro iure nature et disciplinandi pro mentis instabilitate. Unde in sequentibus : cibaria et virga et onus asino panis et disciplina et opus servo. servus sensatus  intelligens benivolus dilectus quasi anima tua non defraudes illum libertate  bene operandi neque inopem derelinquas illum  INOPEM. Oppressum violentia servitutis. Sive enim servi sive liberi omnes in Christo unum sumus. pecora tibi sunt attende illis  simplices qui sicut pecus per omnia serviunt et si sunt utilia perseverent apud te filii tibi sunt erudi illos et curva illos a pueritia illorum  FILII TIBI SUNT etc. Sicut bonos servos affectu filiorum habendos sic ancillas quasi filias habendas esse docet sed cum disciplina. Unde : lacta filium et paventem te faciet lude cum eo et contristabit te non adrideas illi ne doleas et in novissimo obstubescant dentes tui. filie tibi sunt serva corpus illarum et non ostendas hilarem faciem tuam ad illas trade filiam  matrimonio ne lasciviat et grande opus feceris  scilicet utile in domo tua et homini sensato da illam  pudenti strenuo qui bene servet eam mulier si est tibi secundum animam tuam non proicias illam et odibili non credas te in toto corde  MULIER SI EST TIBI etc. Coniugalem commendat pudiciciam removens omnem detestabilem copulam. Mystice autem admonet ut catholicam fidem in vera religione quam primum post baptismi perceptionem sortiti sumus firmiter tenentes hereticorum perfidiam abiiciamus. honora patrem tuum  hoc mandatum primum est in repromissione Domini verum patrem fide et opere debemus honorare et gemitus matris tue ne obliviscaris  Ecclesie que nos multo gemitu et dolore parit memento quoniam nisi per illos non fuisses  christianus et retribue illis quomodo et illi tibi in tota anima tua time Deum et sacerdotes illius sanctifica in omni virtute dilige eum qui te fecit et ministros eius non derelinquas  DILIGE EUM QUI TE FECIT etc. Timorem Dei et amorem se habere ostendit qui honorat et timet ministros eius. Unde : qui vos recipit me recipit qui autem vos spernit me spernit.  Dignus est operarius cibo suo. Qui enim in sacrario operantur de sacrario edunt qui altario serviunt de altario participantur.  Quamvis oblatio parva sit humili mente et pura dilectione facta multorum delictorum negligentias purgat quia caritas operit multitudinem peccatorum. honora Deum ex tota anima tua et honorifica sacerdotes et propurga te cum brachiis  eleemosynam scilicet tribuendo de labore manuum ministro Dei da illi partem sicut mandatum  in lege est tibi primitiarum et purgationis et de negligentia purga te cum paucis  quia sacerdotes portant peccata populi et orant pro eis datum brachiorum tuorum  de iustis scilicet laboribus et sacrificium sanctificationis offers initia sanctorum  DATUM BRACHIORUM etc. Superius pro his que offeruntur ministris Dei promisit peccatorum purgationem nunc autem pro eleemosynis venam et benedictionis gratiam qui sicut aqua extinguit ignem ita eleemosyna extinguit peccatum. et pauperi porrige manum tuam ut perficiatur propitiatio  peccatorum et benedictio tua gratia datus in conspectu omnis viventis et mortuo non prohibeas gratiam  ET MORTUO etc. Ad eleemosynam pertinet sepultura mortuorum multomagis ergo consolatio vivorum. Unde : Paulus docet gaudere cum gaudentibus flere cum flentibus.  Probatio dilectionis exhibitio est operis.  Unde : qui habuerit substantiam huius mundi et viderit fratrem suum necesse habere et clauserit viscera sua ab eo quomodo caritas Dei manet in eo. non desis plorantibus in conrogatione  rogatione et cum lugentibus ambula non te pigeat visitare infirmum {Erfurt, t. 3, f. 50vb ; facsim., t. 2, p. 752b} ex his enim in dilectione firmaberis in omnibus operibus tuis memorare novissima tua  ut supradicta plenius et attentius impleas et in eternum non peccabis  ad mortem unde : omnis qui natus est ex Deo non peccat Capitulum 8 non litiges cum homine potente ne forte incidas in manus illius  POTENTE. Superbo. Unde : non respondeas stulto iuxta stulticiam suam ne efficiaris ei similis quia inter superbos semper iurgia sunt servum autem  Domini non oportet litigare. non contendas cum viro  vel homine locuplete ne forte contra consistat litem tibi  LOCUPLETE etc. qui avaricie estibus anhelat. Inde enim oriuntur invidie contentiones et huiusmodi. Radix enim onnium malorum est cupiditas. multos perdidit aurum atque argentum et usque cor regum extendit et convertit  ad iniquitatem non litiges  cum indiscreto contendere stultum est cum homine linguato  heretico de quo : sublingua eius labor et dolor. Et alibi : hereticum post unam et secundam correctionem devita et non strues in igne  furoris invidie illius ligna non communices  materiam incendii homini indocto ne male de progenie tua loquatur  christiana scilicet et catholica ne despicias hominem avertentem  penitentem se a peccato neque improperes ei  si forte labitur memento quoniam omnes sumus in correptionem  nescis quid pariat tibi ventura dies qui stat videat ne cadat ne spernas hominem  universa vanitas et afflictio spiritus in sua senecta  omnia orta occidunt aucta senescunt infirmantur fortia magna minuuntur etenim ex nobis senescunt noli de mortuo gaudere  diligite inimicos vestros sciens quoniam omnes morimur et in gaudium  inimicorum nolumus venire  quod tibi non vis fieri alii ne feceris ne despicias narrationem presbyterorum  doctorum sapientium et in proverbiis illorum conversare ab ipsis enim disces doctrinam intellectus  spiritalis et servire magnatis  prelatis sine querela  iniurie non te pretereat narratio seniorum et ipsi enim didicerunt a patribus suis  vel parentibus quoniam ab ipsis disces intellectum  ut sis paratus satisfacere omni petenti rationem et in tempore necessitatis responsum non incendas  aspere corrigendo carbones peccatoris arguens eos ne incendaris  ad iram vel furorem flamma ignis peccatorum illorum  si te scilicet exasperaverint  NON INCENDAS CARBONES etc. Si preoccupatus fuerit homo in aliquo delicto vos qui spiritales estis instruite huiusmodi in spiritu lenitatis. ne contra faciem stes contumeliosi  heretici ne sedeat quasi insidiator  ut inveniat radicem verbi ori tuo  verbis tuis noli fenerare homini {Erfurt, t. 3, f. 51ra ; facsim., t. 2, p. 753a} fortiori te  superbo id est heretico quod si feneraveris tamquam perditum habe  minuit substantiam qui perverso communicat  NOLI FENERARE etc. Bibe aquam de cisterna tua et fluenta putei tui habeto solus. non spondeas  votum Domino super virtutem tuam quod si spoponderis quasi restituens cogita  cum votum voveris Domino Deo tuo non tardabis reddere non iudices contra iudicem quoniam secundum quod dignum est iudicat  Christum qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum  NON IUDICES CONTRA etc. Quasi esto subiectus prepositis et iudicibus qui secundum Deum iudicant. cum audace  heretico non eas in via ne forte gravet mala sua in te  beatus vir qui non abiit in consilio impiorum etc. ipse enim secundum voluntatem suam  non Dei vadit et simul cum stultitia illius peries cum iracundo  blasphemo scilicet Iudeo heretico non facias rixam cum audace non eas in desertum  secretum solitudinis quoniam quasi nihil est ante illum sanguis  corporalis vel spiritalis unde : veloces pedes eorum ad effudendum sanguinem et ubi non est adiutorium elidet te cum fatuis  detractoribus veritatis ne consilium habeas non enim poterunt diligere nisi que ipsis placent  non recipit stultus verba prudentie nisi ea dixeris qua versantur in corde eius coram extraneo  alieno a fide ne facias consilium  quasi ne disputes de divinis sacramentis unde :nolite sanctum dare canibus etc. nescis enim quid pariet  id est qualiter verbum Dei accipiat non omni homini cor tuum manifestes  exponit quod superius obscure dixit ne forte inferat tibi gratiam et convicietur tibi  cum submiserit vocem suam ne credas ei quoniam septem nequicie sunt in corde eius Capitulum 9 non zeles mulierem sinus tui  attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos etc. ne ostendas super te malitiam doctrine nequam  falsos fratres qui pacem simulant et dolos parant et doctrinam pravam  NON ZELES etc. Historice docet pudiciciam. Allegorice contra heresim providentiam qui enim libidinem fugit non committit se mulieri et qui catholicam fidem custodit non consentit heretice pravitati. non des mulieri potestatem anime tue ne ingrediatur in virtute tua et confundaris ne respicias mulierem multivolam multivolam Edmaior. ( Y ²) Rusch Weber ] multivelam Ω ΩJ*, malivolam Edmaior. ( Y ΘH Z* )  vel malivolam ne forte incidas in laqueos  deceptiones Illius  MULIEREM MULTIVOLAM. Hereticorum sinagogam que per diversos errores volitat. cum psaltrice ne assiduus sis nec audias illam ne forte pereas in efficacia illius  SALTATRICE etc. Hereticorum turba que per diversos errores dissimilit ut que eloquentie sue amatorem conspexerit ad se trahat quasi meretrix. Unde : irretivit eum multis sermonibus et blandiciis labiorum traxit eum etc. virginem ne conspicias ne forte scandalizeris in decore illius  VIRGINEM NE CONSPICIAS etc. Averte oculos tuos ne videant vanitatem ne libeat videre que non licet concupiscere. Mystice autem non debemus decorem eloquentie heretice amare nec simulatas virtutes attendere. non des fornicariis  hereticis schismaticis animam tuam in nullo ne perdas te et hereditatem  celestem tuam noli conspicere {Erfurt, t. 3, f. 51rb ; facsim., t. 2, p. 753b} in vicis civitatis nec oberraveris in plateis illius  lata et spaciosa est via que ducit ad mortem  VICIS CIVITATIS etc. Idem sub alia figura vici enim civitatis hereticorum conventicula sunt que se a civitate separant de qua dicitur : gloriosa dicta sunt de te civitas Dei. averte faciem tuam a muliere  hereticorum sinagoga Compta  ornatu verborum et non circumspicias speciem alienam  vel illius propter speciem mulieris  decorem eloquentie multi perierunt et ex hoc concupiscentia quasi ignis exardescit  illicitis amoris vel gehenne omnis mulier  perversa doctrina que est fornicaria quasi stercus in via  recte doctrine conculcatur  unde : si sal evanuerit ad nihilum valet nisi ut mittatur foras et conculcetur ab hominibus speciem mulieris aliene multi admirati reprobi facti sunt  multi admirantes eloquentiam hereticorum et doctrinam seducti sunt colloquium enim illius quasi ignis exardescit  in cordibus auditorum cum aliena muliere non accumbas super cubitum cum aliena muliere ne sedeas  moreris omnino nec accumbas cum ea super cubitum  id est ne torpeas a bono opere et non alterceris cum ea in vino ne forte declinet cor tuum in illa  id est non disputes cum illa in lege Dei vinum enim gratiam scripture significat et sanguine tuo  morte vel peccato labaris in perditionem ne derelinquas amicum antiquum novus enim non erit similis illi  NON DERELINQUAS etc. Maior est fiducia ex parte rei cognite quam ignote doctrinam quoque sanctorum patrum non debemus declinare et novellos doctores audire. vinum novum amicus novus veterescat et cum suavitate bibes illud  animi custos ille enim custodit animum fratris qui cum eo tractat de causa eterne vite  VINUM NOVUM etc. Novus doctor studere debet ut sanam doctrinam et operationem firmiter percipiat et postea sibi et aliis proficiat. non zeles gloriam  qui se exaltat humiliabitur et opes peccatoris  nolite thesaurizare vobis thesaurum in terra etc. non enim scis que futura sit  qualis et quanta illius subversio non placeat tibi iniuria iniustorum sciens  qui diligit iniquitatem odit animam suam quoniam usque ad inferos non placebit impius  Deo vel hominibus longe abesto ab homine potestatem habente occidendi  quasi ne per incuriam incidas in periculum mortis et non suspicaberis timorem mortis et si accesseris ad illum noli aliquid committere  principes non sunt timori boni operis sed mali ne forte auferat vitam tuam  non sine causa portat gladium communionem mortis scito quoniam in medium laqueorum ingredieris et super dolentium arma ambulabis secundum virtutem tuam cave te a proximo et cum sapientibus et prudentibus tracta  CUM SAPIENTIBUS ET PRUDENTIBUS etc. Necesse est ut caveamus dolosorum insidias et cum sapientibus et Deum timentibus consiliemur et viam iustitie et veritatis non deseramus. viri iusti sint tibi convive  spiritalis epuli scilicet in meditatione legis et in timore Dei sit gloriatio tibi  beatus vir qui timet Dominum et in sensu sit {Erfurt, t. 3, f. 51va ; facsim., t. 2, p. 754a} tibi cogitatus  beatus vir qui timet Dominum et omnis narratio tua in preceptis Altissimi in manus  actione artificum opera laudabitur  artifices et principes populi sunt predicatores sancti et princeps populi in sapientia sermonis sui  quia in sermone doctorum splendet sapientia et doctrina in sensu vero seniorum verbum  evangelii de quo dicitur verbum breviatum faciet Deus super terram terribilis est in civitate sua  mundo homo linguosus  vir linguosus non dirigetur in terra et temerarius in verbo suo odibilis erit.  LINGUOSUS. Hereticus qui semper contentiosus et ideo odibilis Deo et hominibus. Capitulum 10 Iudex sapiens  Christus cui Pater dedit iudicium vindicabit populum suum et principatus  regni eius non erit finis  PRINCIPATUS. Factus est principatus super humerum eius. sensati terribilis terribilis] stabilis Weber erit  vel stabilis  Ve terre cuius rex puer est diabolus scilicet qui semper diligit novitates et principes cuius primo mane comedunt id est ante diem mortis dicente. : Manducemus et bibamus cras enim moriemur. secundum iudicem  Christum populi sic et ministri eius  discipuli et qualis rector est civitatis  Ecclesie tales et inhabitantes in ea in ea Γ ΨD Ω Rusch edd. ] om. Weber  beata terra cuius rex nobilis et principes vescuntur in tempore suo rex insipiens perdet populum suum et civitates  Ecclesie inhabitabuntur per sensum  doctrinam prudentium  predicatorum in manu  regimine Dei  Christi potestas terre  Ecclesie de qua dicitur Deus est operatus salutem in medio terre et exclamabilis omnis iniquitas gentium  damnabilis quia disperdet Deus de civitate sua omnes qui operantur iniquitatem et utilem rectorem in tempus  ordinem predicatorum Suscitabis Suscitabis] suscitabit Weber  alias suscitabit super illam in manu Dei potestas  dipersatione vel dispositione Hominis  predicatoris et super faciem scribe imponet honorem suum  SUPER FACIEM SCRIBE. Lingua mea calamus scribe velociter scribentis quia vice sua mittit ad predicandum. omnis iniurie proximi ne memineris  non queras ultionem nec memor eris iniurie civium tuorum et nihil agas in operibus iniurie  benefacite his qui oderunt vos odibilis coram Deo et hominibus superbia et execrabilis omnis iniquitas gentium  abominatio Domini omnis arrogans hinc Petrus ait : Deus superbis resistit humilibus autem dat gratiam regnum a gente in gentem transfertur propter iniustitias et iniurias et contumelias et diversos dolos  REGNUM A GENTE. Hoc fere omnes gentium testantur historie Chaldeorum Persarum Grecorum et Romanorum. Ad hoc propter prevaricationem et cecitatem Iudeorum translatum ad gentes evangelium. Unde : auferetur a vobis regnum Dei et dabitur genti facienti fructus eius. avaro autem nihil est scelestius quid superbit  alias superbis terra et cinis  cinis es et in cinerem reverteris  AVARO AUTEM NIHIL EST SCELESTIUS. Post mutationem regni agit de avaricia pro qua vis regiminis maxime negligitur radix enim omnium malorum cupiditas avariciam autem superbia comitatur. Unde : precipe divitibus non altum sapere. nihil est iniquius quam amare pecuniam hic enim et animam suam venalem habet  quid proderit homini si universum mundum lucretur anime vero sue detrimentum patiatur quoniam in vita sua proiecit  intentus vili lucro intima sua  virtutes omnis potentatus brevis via  nulla potentia longa {Erfurt, t. 3, f. 51vb ; facsim., t. 2, p. 754b} Languor prolixior gravat medicum Languor... medicum Edmaior. (plerique codd.) Rusch ] om. Weber .  quasi avaritia inveterata difficile curatur dum nova est facile extinguitur brevem languorem precidit medicus sic et rex hodie est et cras morietur  ET REX HODIE EST ET CRAS MORIETUR etc. Potestas et divitie non possunt prolongare vitam positus est terminus qui preteriri non potest iocunditas carnis convertetur in putredinem et fetorem et tandem in vermes. Mystice autem homo qui in peccatis vivit et non resipiscit morietur eterna morte et diabolum serpentem antiquum et bestias eius id est demones non evadet. cum enim moritur homo hereditabit serpentes et bestias et vermes initium superbie hominis apostatare a Deo  INITIUM SUPERBIE. Non est enim maior apostasia quam creaturam a creatore recedere que merito ascribitur superbie. Superbia enim est si creatura velit equari creatori. Hec et diabolo et homini fuit initium perditionis. Unde : quoniam initium omnis peccati superbia. Quamvis alibi dicatur : radix omnium malorum cupiditas. Non est cupiditas sine superbia nemo enim superbus nisi cupidus et e converso.  De superbia nascuntur hereses schismata detractiones invidia verbositas iactantia contentiones et huiusmodi que ex cupiditate procedunt. Gulosos vero intemperantes ebriosos fornicarios et huiusmodi cupiditas facit que sine superbia esse non possunt. Caveamus ergo cupiditatem et superbiam non duo mala sed unum a quo omnia trahunt initium. quoniam ab eo qui fecit illum recessit cor eius quoniam initium peccati omnis superbia  alias quoniam initium omnis peccati est superbia qui tenuerit illam adimplebitur maledictis et subvertet eos in finem propterea exornavit exornavit] exhonoravit Weber  alias exhonoravit Dominus conventus malorum  scribarum et phariseorum et destruxit eos usque in finem sedes ducum superborum destruxit Deus  deposuit potentes de sede et exaltavit humiles et sedere fecit  pro patribus tuis nati sunt tibi filii Mites  predicatores evangelii quibus dictum est discite a me quia mitis sum et humilis corde pro illis radices  templum et cerimonias Gentium  Iudeorum superbarum arefecit Deus et plantavit humiles  apostolos et primitivam Ecclesiam ex ipsis gentibus terras gentium evertit Dominus et perdidit eas usque ad fundamentum  TERRAS GENTIUM etc. Quando Hierusalem per Romanos funditus deiecit et templum succendit prevaricatores disperdidit. Ad persecutores quorum christianorum et martyres Christi possunt hec referri. Principes enim mundi qui persecuti sunt Ecclesiam Christi mirabili morte interierunt et postmodum deleta est posteritas eorum et gloria martyrum exaltata est. Unde : custodit Dominus omnes diligentes se et omnes peccatores disperdet. arefecit ex ipsis et disperdidit illos et cessare fecit memoriam eorum a terra perdidit Deus memoriam superborum et reliquit memoriam humilium sensu non est creata hominibus superbia neque iracundia nationi mulierum  NON EST CREATA HOMINIBUS SUPERBIA etc. Vitia non sunt creata in hominibus sed perversa voluntate reperta Deus enim fecit omnia valde bona sed initium superbie est apostatare a Deo.  Quasi per mollitiem animi quam notat sexus muliebris surgit iracundia quam virtutis superat constantia. semen hominum honorabitur hoc quod timet Dominum semen autem hoc exhonorabitur hominum quod preterit mandata Domini  SEMEN HOMINUM HONORABITUR. Doctores sancti in honore sunt apud bonos maxime qui timent Dominum. Unde : qui presunt bene presbyteri duplici honore digni habeantur etc. in medio fratrum rector illorum in honore et qui timent Deum  generatio de qua : generatio rectorum benedicetur erunt in oculis illius gloria divitum honoratorum et pauperum timor Dei est  GLORIA DIVITUM. Vere gloria est timere Deum. Qui enim timet iustitiam servat in omnibus. Unde : nolite in personarum acceptione Iesu fidem habere. non despicere hominem iustum pauperem et non magnificare virum peccatorem divitem magnus est iudex et potens est in honore et non est maior illo qui timet Deum  MAGNUS EST IUDEX etc. Licet potestas terrena magnum sit timentem Dominum precellere non valet timentibus enim Deum nihil deest divites autem eguerunt et esurierunt etc. servo sensato liberi servient et vir prudens disciplinatus non murmurabit correptus {Erfurt, t. 3, f. 52ra ; facsim., t. 2, p. 755a} et inscius non honorabitur  ignorans ignorabitur  SERVO SENSATO etc. Hoc ad litteram sepe evenit ut ignobilis genere nobilitatis scientia et fide nobilibus preferatur. Unde : servus sapiens dominabitur filiis stultis. Mystice autem servus ecclesiasticus qui devote servat religionem christianam preponitur sinagoge. Unde : maior serviet minor et Iacob dilexi Esau autem odio habui. noli te extollere in faciendo opere tuo  iactantiam prohibet quia omnis arrogans abominatio est apud Deum et noli cunctari in tempore angustie  cessare a bono opere melior est qui operatur et abundat in omnibus quam qui gloriatur et eget panem  MELIOR EST. Quasi : melius est ut studeas semper in bono opere laborare unde reddatur tibi merces iustitie quam ut consumas dies in vanitate et egeas illo pane qui de celo descendit.  Qui in timore Dei et observantia religionis statuet gloriam suam. Unde : qui gloriatur in Domino glorietur. fili in mansuetudine serva animam tuam  humiliter scilicet opera pietatis exerce et da illi honorem secundum meritum suum  id est spe future mercedis pro studio iusti laboris consolare peccantem in animam suam  subdit de peccatoribus e contrario  id est peccatis polluentem quis iustificabit et quis honorificabit exhonorantem  peccatis polluentem animam suam pauper gloriatur per disciplinam et timorem suum et est homo qui honorificatur propter substantiam suam  de quibuslibet dicitur precipe divitibus huius seculi non superbe sapere neque in incerto divitiarum sperare qui gloriatur in paupertate  in tribulationibus in necessitatibus quanto magis in substantia  cum recipiet scilicet promissam retributionem et qui gloriatur in substantia paupertatem  futuram vereatur Capitulum 11 sapientia humiliati exaltabit caput illius  fides que per dilectionem operatur qua imitatur Dominum dicentem discite a me quia mitis sum et humilis corde et in medio magnatorum  patriarcharum prophetarum consedere illum faciet  in celestibus non laudes virum in specie sua neque spernas hominem in visu suo  NON LAUDES VIRUM etc. Quasi ne iuxta speciem corporis estimes qualitatem mentis. Unde : non respicias vultum eius nec altitudinem stature eius quoniam abieci eum nec iuxta intuitum hominis iudico homo enim videt ea que apparent Dominus autem intuetur cor.  In honoribus mundanis non est superbiendum quia transit mundus et concupiscentia eius. brevis in volatilibus est apis et initium dulcoris habet fructus illius  apis acriter pungit et mella conficit sic in parvo corpore anima ingeniosa et acerrima viget et doctrine suavitatem profert in vestitu ne glorieris umquam  qui mollibus vestiuntur in domibus regum sunt nec in die honoris tui extollaris quoniam mirabilia opera Altissimi solius  Petrus quoque iubet mulieris non indui veste pretiosa sed morum honestate et gloriosa et absconsa et invisa opera illius  quia nemo potest plene investigare unde : o altitudo divitiarum sapientie et scientie Dei etc. multi tyranni sederunt in throno et insuspicabilis portavit diadema  MULTI TYRANNI etc. Divina dispensatione fit ut qui indigni sunt apud homines aliis preponantur et qui potentes fuerint opprimantur. Populus quoque Iudeorum qui de parentum nobilitate gloriabatur pro infidelitate sua deiectus est et fidelis populus gentium subrogatus benedictionem patriarcharum hereditavit. multi potentes  Iudei pressi sunt valde valde] valide Weber  alias valide et gloriosi traditi sunt in manus alterorum  Romanorum priusquam interroges ne vituperes quemquam  de occultis alieni cordis noli temere iudicare et cum interrogaveris  ut in ore duorum vel trium stet omne verbum corripe iuste  ut ceteri timorem habeant priusquam {Erfurt, t. 3, f. 52rb ; facsim., t. 2, p. 755b} audias ne respondeas verbum et in medio sermonum ne adicias loqui  PRIUSQUAM AUDIAS. Qui prius respondet quam audiat id est qui doctor esse desiderat antequam discat vel aliorum causas iudicare priusquam dinoscat stultum se esse demonstrat. de re ea que te non molestat ne certeris et in iudicio peccantium ne consistas fili ne in multis sint actus tui  avarus non implebitur pecunia et si dives fueris non eris immunis a delicto  habentes alimenta et quibus regamur his contenti simus  avare divitias congregans  FILI. Quasi : de superfluis ne sis curiosus et peccantium pravitati non consentias non solum enim qui faciunt mala sed qui consentiunt facientibus digni sunt morte.  FILI NE IN MULTIS etc. Multi sunt actus hereticorum qui unitatem fidei et tramitem veritatis non custodiunt et laborem vanum in libris componendis expendunt. Rhetorica et dialetica arte copiosi nec immunes sunt a delicto quia meditatio eorum est in dolo. Unde Ecclesiastes : fili ne facias multos libros quibus non est finis. Omnes autem libri divine scripture quia consentiunt unus liber sunt. Unde Ps. 39, 8 ; Hbr. 10, 7. : « In capite libri scriptum est de me » etc.  Terrenis lucris vel quibuslibet negociis quia pluribus intentus minor est ad singula sensus.  Suscepta cura regiminis impar invenitur quisque ad singula dum dividitur ad multa nec sua damna considerat dum aliena pertractat. si enim secutus fueris  non est tu potestate accipientis sed dantis non apprehendes  veras divitias et non effugies  persequetur te si precucurreris  supernas opes  devotione et exercitio operis est laborans et festinans et dolens impius et tanto magis non abundat  EST HOMO LABORANS. Christiana opera designat in quibus pauperes spiritu abundant omnibus bonis et egent qui laborant in acquirendis divitiis. Unde : divites eguerunt et esurierunt etc. est homo marcidus egens recuperatione plus deficiens virtute  unde : formans lucem et creans tenebras faciens pacem et creans malum et abundans paupertate et oculus Dei respexit illum in bono et erexit illum ab humilitate ipsius et exaltavit caput eius et mirati sunt in illo multi et honoraverunt Deum bona  prospera et mala  adversa Vita  salus et mors et paupertas et honestas a Deo sunt  interitus carnis qui iusto iudicio provenit peccantibus [ ] [ ] datio Dei  perpetue lucis permanet iustis  fidelibus et profectus  virtutum illius successus  multiplicis mercedis habebunt in eternum est qui locupletatur parce agendo et hec pars mercedis illius  EST QUI LOCUPLETATUR. Thesaurizat et ignorat cui congregabit ea. Avarum et divitem describit qui suis parcit et aliis devoranda reliquit. Philosophi quoque et heretici congregant divitias pravi dogmatis unde nullum colligunt fructum sed aliis relinquunt qui veritatem et falsitatem dinoscunt. in eo quod dicit inveni requiem mihi et nunc manducabo de bonis meis solus  unde in evangelio :anima comede et bibe et letare in annos plurimos etc. et nescit quod tempus pretereat et relinquet omnia aliis sta in testamento tuo  mandato Dei et in illo colloquere  meditando et in opera  bono scilicet mandatorum tuorum veteresce  usque in finem ne manseris in operibus peccatorum fide autem in Deo et mane in loco tuo  fide et caritate facile est enim in oculis Dei de subito honestari pauperem  eterna beatitudine Benedictio  remuneratio Dei in mercedem iusti festinat et in honore veloci processus illius fructificat ne dicas quid est mihi opus  hec vox est superborum qui in potentia et divitiis confidunt et que erunt mihi ex hoc bona ne dicas sufficiens sum  nullius egeo et quid ex hoc pessimabor  quid mali amodo sustinebo {Erfurt, t. 3, f. 52va ; facsim., t. 2, p. 756a} in die bonorum ne immemor sis malorum  beatus vir qui semper est pavidus et in die malorum ne immemor sis bonorum  ne adversitate frangaris quoniam facile coram Deo in die obitus retribuere unicuique secundum vias suas  exaltare humilem humiliare superbum malitia hore  afflictio improvisa oblivionem facit luxurie magne  voluptatis preterite et in fine hominis denudatio operum illius  quia revelabuntur abscondita tenebrarum et intentio operum ante mortem ne laudes hominem quemquam quoniam in filiis suis  in perfectis operibus agnoscitur vir  ANTE MORTEM Stultum est laudare pugnantem quasi iam #victorem ille vero qui bene videtur agere nescimus si velit vel possit perseverare.  Cautum et providum docet esse contra ignotum et prohibet societatem hereticorum ne simulationi eorum acquiescere velis qui veniunt in vestimentis ovium intrisecus autem sunt lupi rapaces. non omnem hominem inducas in domum tuam multe enim insidie sunt dolosi  diaboli sicut enim eructant precordia fetantium sicut perdix inducitur in caveam et ut caprea in laqueum sic et cor superborum et sicut prospectator  hereticus videns casum  anime proximi sui  SICUT ENIM ERUCTANT. Similitudinem sagaciorum animalium et perspicaciorum posuit ut ostenderet quia qui prudentes estimantur sepe versutia hereticorum capiuntur sicut enim venter plenus male digestum cibum fetide eructat ita hereticorum commoda fraudulenter producunt dolosa consilia ut quoscumque possint in caveam erroris et laqueum deceptionis precipitent. bona enim in mala convertens  testimonia scripturarum insidiatur et in electis imponet maculam ab scintilla una augetur ignis  ab unius heretici malicia multorum perditio et ab uno doloso augetur sanguis  mors hominum homo vero peccator sanguini  vite insidiatur attende te a pestifero  heretico fabricat enim mala  doctrinam pravam ne forte inducat super te subsannationem in perpetuum admitte ad te alienigenam  quasi fuge communionem hereticorum qui alieni sunt a Deo et subvertet te in turbore  tempore vel confusione erroris et abalienabit te a tuis propriis  membris Christi vel tuis proximis Capitulum 12 si benefeceris  monet simplici animo eleemosynam facere unde : attendite ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus scito cui feceris et erit gratia in bonis tuis multa Benefac iusto  respectu scilicet iustitie et invenies retributionem magnam  in hoc seculo reciprocata fraterna caritate vel in futuro et si non ab ipso certe a Domino non est ei bene qui assiduus est malis et elemosynam non danti quoniam et Altissimus odio habet peccatores et misertus est penitentibus  NON EST EI BENE QUI ASSIDUUS etc. Gravissimum peccatum est nolle penitere nec peccata eleemosynis redimere sed peccata peccatis addere. Unde : super tribus sceleribus Damasci et super quattuor non convertam eam.  Dubiam et dolosam doctrinam quam in expositione divine scripture expendunt. da misericordi et ne suscipias peccatorem  qui indigenti eleemosynam tribuit nec pro delicto spernit misericordiam fere facit natura enim respicienda est non persona {Erfurt, t. 3, f. 52vb ; facsim., t. 2, p. 756b} et impiis et peccatoribus reddet vindictam  Dominus scilicet in die iudicii custodiens eos  reservans puniendos in die vindicte da bono et non receperis peccatorem benefac humili et non dederis impio prohibe panes illi dare  Verbi Dei ne in blasphemam erumpat ne in ipsis potentior te sit nam duplicia mala invenies in omnibus bonis  vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis quoniam et Altissimus odio habet peccatores et impiis reddet  Dominus scilicet vindictam  iudicii  DA BONO ET NON RECEPERIS PECCATOREM etc. Simile in Tobia legitur : panem tuum et vinum super sepulturam iusti constitue et noli ex eo manducare et bibere cum peccatoribus id est pro eo quod peccatores sunt noli communicare sicut qui nutriunt histriones cum esuriant Christi pauperes. Qui autem dat indigenti peccatori non quia peccator est sed quia homo est non peccatorem sed iustum nutrit quia culpam non diligit sed naturam. Si peccatorem et impium hereticum intelligis dum in errore sunt non est communicandum cum illis. Unde : nolite sanctum dare canibus etc. non agnoscetur in bonis amicus  quia confidentia adversitatis aperitur et non abscondetur in malis inimicus in bonis  de quibus contristatur viri inimici illius in tristitia et in malitia illius  vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis amicus agnitus est  quia dolet  NON AGNOSCETUR etc. Facilius amicus et inimicus in adversitate probantur quia multi amici mense qui non permanent in die necessitatis. Verus igitur erat amicus qui dicebat : quis infirmatur et ego non infirmor. non credas inimico tuo in eternum sicut enim atramentum atramentum] eramentum Weber  alias eramentum eruginat nequitia illius  NON CREDA INIMICO TUO. etc. Historice de falsis amicis agit a quibus cavere debemus mystice vero hereticos notat qui non vere sunt amici quorum doctrina plena est rubigine erroris et nequicie quorum sermo serpit ut cancer quamvis fideles et catholicos se fingant. Non ergo eis consentiamus nec potestatem tribuamus quam significat dextera ne a loco nostro id est statu recte fidei nos deiciant nituntur enim cathedram nostram id est doctrinam maliciose subvertere. et si humiliatus vadat curvus adice animum tuum et custodi te ab illo non statuas illum penes te nec sedeat ad dexteram tuam ne conversus stet in loco tuo ne forte conversus in locum tuum inquirat cathedram tuam et in novissimo  fine cognoscas verba mea  vera fuisse et in sermonibus meis stimuleris  sero penitendo quia non credidisti Quis  quasi heretici difficile corriguntur Miserebitur  vel meditabitur incantatori a serpente  diabolo percusso et omnibus qui appropiant bestiis  demonibus vel hereticis et qui comitatur cum viro iniquo  a viro iniquo libera me Domine et obvolutus est in peccatis eius  QUIS MISEREBITUR INCANTATORI. Heretico qui officium doctoris gerit et dicit se medicum animarum. Si enim sal infatuatum fuerit ad nihilum valet ultra nisi ut mittatur foras et conculcetur ab hominibus. una hora tecum permanebit  id est ad horam se fidelem esse simulabit si autem declinaveris non subportabit  a via iustitie scilicet eum audiendo in labiis suis indulcat inimicus et in corde suo insidiatur ut subvertat te in foveam  IN LABIIS SUIS etc. His sententiis notat eos qui in corde et corde loquuntur et insidiantur ut interficiant innocentem. in oculis suis lacrimatur inimicus et si invenerit tempus non satiabitur sanguine si incurrerint tibi mala invenies eum illic priorem in oculis suis lacrimatur inimicus {Erfurt, t. 3, f. 53ra ; facsim., t. 2, p. 757a} et quasi adiuvans suffodiet plantas tuas caput suum movebit et plaudebit manu et multa susurrans commutabit vultum suum  Qui cum aliquem deceperint movent caput plaudunt manu et letantur cum malefecerint. Capitulum 13 qui tetigerit picem inquinabitur ab illa et qui communicaverit superbo inducet superbiam  QUI TETIGERIT PICEM etc. Per similitudinem ostendit noxium esse superbo communicare qui pollutus nigredine vitiorum maculare non cessat nitorem humilium. Unde : amicus stultorum efficietur similis. Infirmi enim declinare debent societatem malorum ne mala que frequenter aspiciunt imitari velint. pondus super se tollit qui honestiori communicat et ditiori te ne socius fueris  PONDUS SUPER etc. RABANUS. Hec moraliter nos instruunt ut humilia sequamur superba fugiamus quia Deus superbis resistit humilis autem dat gratiam. Mystice autem docet ut divitem id est Iudeum qui in littera legis gloriatur et hereticum qui spernit sensum catholicum vanis confisum argumentis omnino fugiamus quia exinanivit nos bis et ter duum testamentorum sinceritatem corrumpendo et fidem sancte Trinitatis blasphemando. In novissimo vero quos decipiunt rident quia eterna confusione dignos ostendent cum ineternum cruciabuntur. quid communicabit caccabus ad ollam quando enim colliserint confringetur dives iniuste egit et fremebit pauper autem lesus tacebit si largitus fueris assumet te et si non habueris derelinquet te si habes convivet tecum et evacuabit te et ipse non dolebit super te si necessarius illi fueris subplantabit te et subridens spem dabit narrans tibi bona et dicet quid opus est tibi et confundet te in cibis suis donec te exinaniat bis et ter et in novissimo derideat te postea videns derelinquet te et caput suum movebit ad te [ ] attende ne seductus in stultitiam  erronea doctrina humilieris  confundaris noli esse humilis in sapientia tua ne humiliatus in stultitiam  hereticorum sectam seducaris  NOLI ESSE etc. Non virtutem humilitatis abhorret sed autoritatem firmam contra expugnatores veritatis docet tenere quibus fortitur resistendum. advocatus a potentiore discede ex hoc enim magis te advocabit  ADVOCATUS etc. Modeste agendum est cum potentibus huius seculi qui frequenter derident innocentium simplicitatem quibus tamen debitum honorem conferre debemus sed non contra Deum vel contra mandata eius. Unde : omnes hororate fraternitatem diligite Deum timete regem honorificate. ne improbus sis ne impingaris et longe abesto ne eas in oblivionem ne retineas ex equo loqui cum illo ne credas multis verbis illius ex multa enim loquella temptabit te et subridens interrogabit te de absconditis tuis immitis animus illius conservabit verba tua et non parcet de malitia {Erfurt, t. 3, f. 53rb ; facsim., t. 2, p. 757b} et de vinculis cave tibi et attende diligenter auditui tuo quoniam cum subversione tua ambulas  CAVE TIBI ET ATTENDE DILIGENTER etc. Quasi : nihil tutum apud amatores mundi qui mutabilia sequuntur et cum illis mutantur. Unde : stultus ut luna mutatu. Possunt in his heretici et falsi christiani intelligi quibus non est credendum quia inconstantes sunt in omnibus viis suis. audiens vero illa quasi in somnis vide et vigilabis omni vita tua dilige Deum et invoca eum in salute tua  OMNIA VITA etc. Ceteris refutatis quod stabile est et eternum commendat id est ut Deum diligas et mandata eius custodias et auxilium eius quotidie implores quia prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate. omne animal diligit similem sibi sic et omnis homo proximum sibi  OMNE ANIMAL. Ad superiora respicit ut divitum scilicet et potentum societatem declines et ei coniungaris qui studio et religione tibi consors est. Hec est enim amicitia firma quam similitudo virtutum sociat. omnis caro ad similem sibi coniungitur et omnis homo simili sui sociabitur si communicabit lupus agno aliquando sic peccator iusto  SICUT COMMUNICABIT etc. Rapacitas lupi cum agni innocentia non convenit nec avari rabies cum modestia simplicis. Nulla enim communicatio munditie cum immunditia. Sicut enim canis revertitur ad vomitum ita qui iterat stulticiam suam. Nulla ergo parilitas superbi divitis cum humilitate pauperis Christi. que communicatio sancto homini ad canem aut que pax bona diviti ad pauperem venatio leonis onager in eremo sic pascua sunt divitum pauperes et sicut abominatio est superbo humilitas sic execratio divitis pauper dives commotus confirmatur ab amicis humilis autem cum ceciderit expellitur et a notis  DIVES COMMOTUS etc. Quod de divite et paupere inceperat exequitur quia multi sunt qui divitis facta et dicta extollunt pauci qui doctrinam humilium et virtutem intelligunt. Arrogantes inveniunt predicatores humiles vero contemptores. Unde : divitie addunt amicos a paupere vero et hi quos habuit separantur. diviti decepto multi recuperatores locutus est superba et iustificaverunt illum humilis deceptus est et insuper arguitur locutus est sensate et non est datus ei locus dives locutus est et omnes tacuerunt et verbum illius usque ad nubes perducent pauper locutus est et dicunt quis est hic et si offenderit subvertunt illum bona est substantia  scripturarum qua meditando et bene operando congregatur cui non est peccatum in conscientia  id est que non fraudulenter adquiritur nec conscientiam conturbat et nequissima paupertas  hereticorum doctrina inops veritatis in ore impii  quia pravis verbis preparatur ista paupertas cor hominis immutat faciem illius sive in bona sive in mala  COR HOMINIS IMMUTAT. Iudicio vultus mentis mutatio deprehenditur. Unde : cor gaudens exhilarat faciem in merore animi deicitur spiritus. vestigium cordis boni et faciem bonam difficile invenies et cum labore  VESTIGIUM CORDIS etc. Quia multi simulati et ficti ideo difficile invenitur in quo cor et facies id est cogitatio et operatio atque doctrina in bono conveniant cum autem hoc invenies da gloriam Deo quia hoc eius donum est. Capitulum 14 beatus vir qui non est lapsus verbo ex {Erfurt, t. 3, f. 53va ; facsim., t. 2, p. 758a} ore suo et non est stimulatus in tristitia delicti  LAPSUS. Peccando. Hinc Iacobus ait : qui in verbo non offendit perfectus est illo scilicet verbo cuius offensionem humana potest vitare fragilitas. felix qui non habuit animi sui tristitiam  id est qui adversitate animi non frangitur ut desperet et non excidit ab spe sua  operibus bonis pro quibus speranda sunt eterna premia viro cupido et tenaci sine ratione est substantia et homini livido ad quid aurum  VIRO CUPIDO. Avaricie pestem describit que excruciat avarum ne consequatur laboris sui fructum qui thesaurizat et igno cui #congregat ea. qui acervat ex animo suo iniuste aliis congregat et in bonis illius  quibus uti noluit alius luxuriabitur qui sibi nequa est cui alii bonus erit et non iocundabitur in bonis suis  QUI SIBI NEQUAM EST etc. Hec ad litteram mentem avari et invidi describunt qui de bonis suis non letantur. Allegorice vero significant philosophos et hereticos qui sine fide Christi congregant divitias pravi dogmatis que nihil proficiunt eis imo penam conferunt eternam. qui sibi invidet nihil est illo nequius et hec redditio est malitie illius et si bene fecerit ignoranter et non volens facit et in novissimo manifestat malitiam suam  ET SI BENEFECERIT. Dixerat nihil esse nequius illo qui sibi invidet id est qui legitime non utitur bonis suis et negligit habere bonum misericordie et largitatis nunc vero idem repetit. nequa est oculus  mens lividi et avertens faciem  ne faciat misericordiam indigenti et despiciens animam suam  quia non seminat terrena ut metat celestia insatiabilis oculus cupidi in parte iniquitatis  mens prava que semper prona est ad mala  INSATIABILIS. Quia sine fructu bonorum consumit vitam et strilem animam gehenne ignibus tradit cruciandam. non satiabitur donec consummet arefaciens animam suam oculus malus ad mala et non satiabitur pane  vite eterne et in tristitia erit super mensam suam  id est in futuro perpetua egestate laborabit  OCULUS MALUS. Hereticorum oculus semper malis est intentus et panem celestem id est intellectum divine sapientie non meretur et in cripture mensa marcescit indigentia. fili si habes benefac tecum et Deo bonas oblationes offer  FILI SI HABES etc. Hortatur ut contempta mundi luxuria bonorum operum oblationes Deo offeramus quia breve est spacium vite in quo operari possumus post mortem enim que festinat non est tempus operandi sed mercedem recipiendi. Unde : operamini dum dies est. Venit enim nox quando iam non licet operari. memor esto quoniam mors non tardat et testamentum inferorum quia demonstratum est tibi testamentum enim huius mundi morte morietur ante mortem  dum est tempus operandi benefac amico tuo et secundum vires tuas  facultatem exporrigens da pauperi non defrauderis  ubi recipias mercedem a die bono et  qualibet particula diei boni diei boni] boni doni Weber  vel boni doni non te pretereat nonne aliis relinques  nescis cui congregas dolores et labores tuos in divisione sortis Da  verbum doctrine et accipe  opera iustitie et iustifica animam tuam ante obitum tuum operare iustitiam  emundando per confessionem et penitentiam id est verbum doctrine proximis impende et bonorum operum exempla relinque ut recipias premium vite eterne quoniam non est apud inferos invenire cibum  refectionem vite eterne omnis caro {Erfurt, t. 3, f. 53vb ; facsim., t. 2, p. 758b} sicut fenum veterescit et sicut folium fructificans in arbore viridi  species corporis aut tempore deficit aut languose consumitur  OMNIS CARO SICUT FENUM VETERESCIT etc. Sicut fenum in terra vel folium in arbore nascitur crescit virescit siccatur et deicitur ita caro nostra nascitur ex progenie parentum crescit in infantia et pueritia florescit in adolescentia maturescit in iuventute arescit in senectute deicitur in morte. alia generat et alia deicit sic generatio carnis et sanguinis alia finitur et alia nascitur  generatio preterit et generatio advenit omne opus corruptibile in fine deficiet et qui illud operatur ibit cum ipso  quando anima et corpore pro pravis operibus interibit et omne opus electum iustificabitur  id est mercedem iustitie accipiet et qui operatur illud honorabitur  in regno celorum in illo beatus vir qui in sapientia sua morietur  meditatione scripture et impletione  BEATUS VIR QUI. Beati immaculati in via qui ambulant in lege Domini . Beati qui scrutantur testimonia eius etc. et qui in iustitia sua  id est operibus iustitie meditabitur et in sensu  mentis cogitabit circumspectionem Dei  Deum qui inspector est cordis non auram humani favoris qui excogitat vias illius  precepta divina in suo corde et in absconsis illius  celestibus sacramentis intelligens vadens post illum illum] illam Weber  alias illam quasi vestigator et in viis illius consistens qui respicit per fenestras  oculos mentis  testimonia scripture et in ianuas illius  predicatorum linguis audiens  aure obedientie qui requiescit iuxta domum illius et in parietibus illius  duobus testamentis figens palum  scribendi studium statuet casulam suam  sacerdotii dignitatem ad manus illius et requiescunt in casula eius bona per evum  STATUET CASULAM id est doctoris officium agens sane doctrine opera iustitie coniunget ut auditores verbo et exemplo instruat. statuet filios  subditos suos sub tegimen illius et sub ramis illius morabitur  ut iuxta sapientie eruditionem inreprehensibiliter vivant protegetur in subtegmine illius a fervore  furore inimicorum et in gloria eius requiescet  quia per eam habebis vitam eternam Capitulum 15 qui timet Deum  non alius faciet illud et qui continens  executor est iustitie apprehendet illam  ut firmiter teneat et obviabit illi quasi mater honorificata  quia gratia Dei nutrit filios et quasi mulier a virginitate  quia in ea nihil immundum nihil incorruptum suscipiet illum Cibavit Cibavit] Cibabit Weber  vel cibabit illum panem vite et intellectus  corpore Christi vel doctrina Verbi Dei et aqua sapientie salutaris potabit illum et firmabitur in {Erfurt, t. 3, f. 54ra ; facsim., t. 2, p. 759a} illo et non flectetur  AQUA SAPIENTIE SALUTARIS. Gratia Spiritus Sancti. Unde : qui biberit aquam quam ego dabo vobis fiet in eo fons aque salientis in vitam eternam id est non cedet persecutioni vel heretice pravitati. et continebit illum  id est non cedet persecutioni vel heretice pravitati et non confundetur  qui expectant te non confundentur et confundantur omnes qui ostendunt et inaltabit illum apud  gregem doctorum proximos suos et in medio ecclesie aperiet os illius  ut dicant que intelligunt  IN MEDIO ECCLESIE. Apostolos predicatores evangelii significat quos Dei sapientia id est Christus Ecclesie preposuit. adimplebit illum spiritu sapientie  quo sapiunt et intelligunt et intellectus et stolam glorie  dignitate sacerdotii vestiet illum iocunditatem et exultationem thesaurizabit super illum  id est abunde dedit ut aliis impertiri possit et nomine eterno hereditabit illum  quia filius Dei vocabitur homines stulti  heretici non apprehendent  vel viderant illam  Spiritus discipline effugiet fictum et homines sensati  catholici religiosi obviabunt illi  obediendo quibus ipsa obviat monendo et promovendo homines stulti  heretici non videbunt illam longe enim abest a superbia et dolo  HOMINES STULTI NON APPREHENDENT. Pagani et idolatre et Iudei qui crucifigunt Filium Dei sequentes umbram legis et respuentes veritatem evangelii vel heretici qui scripturas pervertunt. viri mendaces non erunt illius memores  heretici qui veritatem contemnunt et viri veraces  catholici inveniuntur in illa  credendo meditando operando et successum  perfectum virtutum habebunt usque ad inspectionem Dei  contemplationem  ET VIRI VERACES. Omnis qui est ex veritate audit vocem meam. non est speciosa  Deo placita Laus  predicatio in ore peccatoris  heretici quia non est a Domino missus quia non... missus] om. Weber  quia disperdet Deus « universa labia dolosa et linguam magniloquam » Ps. 11, 4 : « Disperdat Dominus universa labia dolosa et linguam magniloquam”.  IN ORE PECCATORIS. Hereticorum qui doctrinam patrum despiciunt et simplices decipiunt.  Donum largitatis non invidet Deus alicui qui vult omnes homines salvos fieri. quoniam a Deo  Patre profecta est  nata Sapientia  Dei Filius  omnis sapientia a Domino Deo est sapientie enim Dei asstabit laus et in ore fideli abundabit et Dominator dabit eam illi  fideli suo non dixeris per Deum abest que odit enim ne feceris  quasi : serva mandata et Deus dabit illam tibi non dicas ille me implanabit implanabit] implanavit Weber  vel implanavit  falsum est non enim necessarii sunt illi homines impii  NON DICAS etc. Non sunt mala nostra Deo imputanda cui non sunt necessaria. Unde : Deus intemptator #malorum est omne execramentum erroris odit Deus  sicut omnem errorem detestatur Deus sic et qui timent eum et non erit amabile timentibus illum Deus ab initio constituit hominem  CONSTITUIT HOMINEM. Ad imaginem et similitudinem suam et liberum arbitrium dedit ei. et reliquit illum in manu consilii sui  potestate arbitrii adiecit mandata et precepta sua  ne de ligno vite comederet si volueris mandata conservabunt te  ab insidiis diaboli et in perpetuum fidem placitam facere  alias servabunt  unde : si quis sermonem meum servaverit mortem non videbit ineternum  SI VOLUERIS MANDATA CONSERVABUNT etc. id est si volueris implere opera et mandata Dei habebis consolationem si contempseris gehenne ardorem. apposuit tibi aquam  refrigerium et ignem  tribulationem ad quod voles porrige manum tuam  si vis ad vitam ingredi serva mandata ante hominem vita  eterna et mors  infinita bonum et malum {Erfurt, t. 3, f. 54rb ; facsim., t. 2, p. 759b} quod placuerit ei dabitur illi  omnis arbor que non facit fructum bonum excidetur et in ignem mittetur quoniam multa sapientia Dei et fortis in potentia videns omnes sine intermissione  QUONIAM MULTA SAPIENTIA etc. Nulllus potest prescientiam Dei effugere omnia enim nuda et aperta. Unde : quo ibo a spiritu tuo et quo a facie tua fugiam.  Necesse est ergo ut nihil faciat homo nisi quod dignum est conspectui divino. oculi Dei ad timentes eum et ipse agnoscit omnem operam hominis  ad quos respicit misericordia eius quia ea respicit que placent sibi unde : novit Dominus viam iustorum et iter impiorum peribit nemini mandavit impie agere  non est Deus auctor peccatorum et nemini dedit spatium peccandi  NEMINI MANDAVIT. Non est auctor Deus peccandi nec spacium concedit in quo homo impune peccare possit semper bona precipit et mala interdicit.  Solummodo placet ei quod bonum est infidelitas autem et inutilitas displicet quoniam iustus Deus et iustitias dilexit. non enim concupiscit multitudinem filiorum infidelium et inutilium Capitulum 16 Et ne iocunderis in filiis impiis  discipulis inobedientibus si multiplicentur non oblecteris super ipsos si non est timor Dei cumillis  filialis vel servilis qui est initium sapientie non credas vite illorum et ne respexeris in labores illorum  quia inutiles melior est enim unus timens Deum  si oculus tuus scandalisat te erue eum et proiice abs te quam mille filii impii et utile mori sine filiis  privatum sine magisterio quam relinquere filios impios  discipulos  discordie ab uno sensato inhabitabitur patria  Ecclesia  catholico populo qui in unitate fidei conversatur AB UNO SENSATO. Qui secundum suam regulam scripture fide et opere permanet in semita iustitie. et a tribus impiis  hereticis oppugnantibus fidem sancte Trinitatis   impiis scilicet qui cogitatione locutione opere seipsos sequestrant a societate bonorum. deseretur multa talia vidit oculus meus et fortiora horum audivit auris mea  MULTA ALIA VIDIT. Quanto quis ardentius legem Dei discit tanto magis illustratur lumine scientie. Unde : qui habet mandata mea et servat ea ille est qui diligit me. Qui autem diligit me diligetur a Patre meo et ego diligam eum et manifestabo ei meipsum. in synagoga peccantium exardebit ignis  ultionis et in gente incredibili exardescit ira  divine indignationis non exoraverunt pro peccatis suis antiquis gigantibus qui destruxerunt confidentes sue virtuti  NON EXORAVERUNT. Antiqui gigantes desideriis terrenis irretiti et sarcina peccatorum gravati vel heretici qui confidunt in virtute sua et in divitiis dialetice et rethorice gloriantur. et non pepercit peregrinationi illorum et execratus est illos pre superbia verbi illorum  quia scilicet superbiunt in peccatis suis et contemnunt iudicium Dei non misertus est illis gentem totam perdens et extollentes se in suis peccatis et sicut sexcenta milia peditum qui congregati sunt in duritia cordis sui  qui exierunt de Egypto et pro duritia cordis sui prostrati sunt in deserto et si unus fuisset cervicatus  superbus mirum si fuisset immunis misericordia enim  super timentes eum et ira est cum illo  super contemptores potens exoratio  apud eum multa valet devota oratio et effundens iram  super impenitentes  MISERICORDIA ENIM ET IRA. Divina censura equalitatem servat nec uni nec pluribus parcit nullum peccatum dimittitur impunitum aut homo enim aut Deus puniet.  Qui intendit custodire mandata Dei in tempore huius peregrinationis et peccata purgare cum gemitu et lacrimis consolationem habebit. Unde : beati qui lugent quoniam ipsi consolabuntur. Et alibi : qui sequitur iustitiam et misericordiam inveniet vitam et iustitiam et gloriam. {Erfurt, t. 3, f. 54va ; facsim., t. 2, p. 760a} secundum misericordiam suam  universe vie Domini misericordia et veritas sic correptio illius hominem secundum operam suam iudicat  reddet unicuique secundum opera sua non effugiet  vindictam in rapinam peccator et non retardabit sufferentia misericordiam facientis  quia patientia pauperum non peribit in finem. Sed digne remunerabitur unde : beati misericordes quoniam ipsi misericordiam consequentur omnis misericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum et secundum intellectum peregrinationis ipsius  qui seminat in benedictionibus de benedictionibus metet vitam eternam non dicas a Deo abscondar et ex summo quis mei memorabitur  NON DICAS A DEO etc. Reprehendit eos qui Deum credunt non curare mortalia. Unde Eliphaz Eliphaz] scrips., Eliphat Rusch Iob. 22, 13-14. : « Quid enim novit Dominus et quasi per calliginem indicat nubes latibulum eius nec nostra considerat ? » Hinc Paulus ait : Vivus est sermo Dei et efficax et penetrabilior omni gladio anticipiti et pertingens usque ad divisionem anime ac spiritus. Compagum quorum ac medullarum et discretor cogitationum et intentionum cordis. in populo magno non agnoscar que est enim anima mea in tam immensa creatura ecce celum et celi celorum  celestis militia angelicas virtutes intelligit de quibus dicitur laudate eum celi celorum Abyssus  infernus et universa terra  id est universa creatura terrena et que in eis sunt in conspectu illius commovebuntur  terrore  ECCE CELUM etc. Quasi : si maiora pro voluntate sua dispersat et comprehendit minora eum latere non possunt ad cuius nutum omnia pavent et contremiscunt et non est qui possit eius resistere voluntati. Montes  maiores principes simul et colles  minores et fundamenta terre  consilia hominum et cum conspexerit illa Deus  qui creavit tremore concutientur et omne cor  superborum intelligitur ab illo intelligitur ab illo] intelligetur Weber  cui nihil occultum et vias illius  profunditatem consilii quis intelligit et procella  potentiam iudicii quam nec oculus videbit hominis nam plurima opera illius sunt in absconsis  quia incomprehensibilia sunt iudicia eius opera iustitie quis enuntiabitaut quis sustinebit longe enim est testamentum a quibusdam et interrogatio omnium in consummatione est  ut in fine quando omnes reddent rationem pro animabus suis  SED OPERA IUSTITIE etc. Nemo enuntiare potest altitudinem iustitie eius nec sustinere iustitie districtionem.  A QUIBUSDAM. Idolatris hereticis vel falsis catholicis. Non enim auditores legis iustificantur sed factores. qui minoratur  recedens a veritatis tramite corde cogitat  quod scilicet impune possit peccare Inania  falsa pro veris componit dogmata et vir imprudens et errans cogitat stulta audi me fili et disce disciplinam  fidei veritatem sensus et in verbis meis attende in corde edicam in equitate disciplinam et scrutabor enarrare sapientiam {Erfurt, t. 3, f. 54vb ; facsim., t. 2, p. 760b} et in verbis meis attende in corde tuo et dico in equitate spiritus virtutes quas posuit Deus in opera sua ab initio  mirabiliter et in veritate enuntio scientiam eius  ET DICAM IN EQUITATE etc. Qui intento corde desiderat notitiam veritatis habere intellectum sobrium cum effectu virtutum cupit in lege Dei percipere et ad gratiam Dei potest pertingere ut sciat operum Dei rationem que ab initio ordinavit et in statu rectitudinis permanere decrevit. Sed quia pars creature diabolo consentiens cecidit auctoris potentia surrexit. Quia enim mirabiliter per verbum suum hominem condidit per ipsum mirabilius reparavit et de cetero sancte et iuste vivere docuit ut quod origo non custodierat reparatio conservaret hoc aliquo modo secundum historiam explicat sed statum sancte Ecclesie aperte manifestat. in iudicio Dei opera ipsius ab initio et ab institutione ipsorum distinxit partes illorum et initia  alias vitam ipsorum in gentibus suis  DISTINXIT PARTES. Singularum gentium originem per diversas partes mundi discrevit ut queque gens parentis sui vocabulo denominata proprias sedes possideret. Mystice autem divina sapientia Ecclesiam instituens per totius orbis partes dilatavit et in singulis gentibus collocavit ut in diversis locis diversa nomina vendicaret sibi unde Iohannes in Apocalypsi angelo Smirme Ecclesie scribit et Pergami et Thyatire et ceteris. ornavit in eternum opera illorum nec esurierunt nec laboraverunt et non destiterunt ab operibus suis  preparavit enim Deus opera Ecclesie sue et caritatis splendore illustravit ideo nullam virtutum patiuntur penuriam sed bonis operibus semper instant unusquisque proximum sibi non angustiavit usque in evum  caritas non querit que sua sunt sed que aliorum ubi est caritas non est angustia unde : cor nostrum dilatatum est non angustiatum in nobis non incredibiles verbo illius  NON SIS INCREDIBILES etc. Dixit superius quomodo ab initio Deus in scientia et in iudicio ordinavit opere sua nunc interposita sententia auditorem hortatur ne incredibilis verbo illius a statu rectitudinis flectatur et ad narrationem redit ostendens quomodo clementia Dei genus humanum reparavit sic : Post hec Deus in terram respexit etc. post hec Deus in terram respexit  humane nature quam misericorditer voluit restaurare et implevit illam bonis suis  fide et opere et aliis virtutibus unde : unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem Anima autem autem Ω Rusch Sixtina] om. Clementina Weber omnis vitalis denuntiavit denuntiavit nonnulli codd. Edmaior. Rusch ] denudavit Weber ante faciem ipsius et ipsa iterum reversio illorum  quia sapientia Dei continet omnia et ad ipsam refertur omnis creatura a qua est condita  DENUNTIAVIT. Cogitationis archana. Unde : « Intellexisti cogitationes meas de longe » et « Dominus novit cogitationes hominum ». Capitulum 17 Deus creavit  postquam de anima dixit de corpore addit de terra hominem  qui excellit inter creaturas et secundum imaginem suam fecit illum  SECUNDUM IMAGINEM ut sic vivat sapiat et memoriam habeat et intellectum et voluntatem. Unde : diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex toto mente tuo id est ex toto intellectu voluntate et memoria. Sic autem ex Patre Filius ex utroque Spiritus ita ex intellectu voluntas et ex utroque memoria nec sine his tribus potest esse anima perfecta nec unum quantum ad beatitudinem pertinet sine aliis integrum constat et sicut Deus Pater Deus Filius Deus Spiritus Sanctus est et tamen non tres dii sed unus Deus tres habens personas ita et anima intellectus anima voluntas anima memoria non tres anime sed una anima tres habens potestates vel dignitates in quibus imaginem Dei mirabiliter gerit quibus quasi excellentioribus iubemur diligere conditorem ut quantum intelligatur et diligatur semper in memoria habeatur nec sufficit Deo intellectus nisi voluntas sit in amore eius nec ista duo nisi memoria addatur qua semper in mente intelligentis et diligentis maneat Deus quia sicut nullum momentum est quo non utatur homo vel fruatur Dei bonitate ita semper in memoria debet presens esse ad similitudinem quoque Dei factus est homo ut sicut Deus caritas est bonus iustus mitis misericors ita homo caritatem habeat et sit bonus iustus etc. et iterum convertit illum in ipsam  terram unde : terra est et in terram ibis et secundum se vestivit illum virtutem  quia creavit illum sensu et ratione pollentem  ET SECUNDUM SE. Unde : « Induite novum hominem qui secundum Deum creatus est in iustitia et veritatis sanctitate ». numerum dierum et tempus dedit illi  quia per inobedientiam longeve vite gloriam perdidit et dedit illi potestatem eorum que sunt super terram  ET DEDIT ILLI POSTESTATEM quia in hoc quoque factus est homo ad imaginem Dei quo irrationabilibus ratione antecellit et ea regit et dominatur in eis et omnium creatorem agnoscit. Sed quia honorem suum non intellexit comparatus est iumentis insipientibus. posuit timorem illius super omnem carnem et dominatus est bestiarum et volatilium creavit ex ipso  de costa Ade adiutorium similem ipsi  Evam consilium et linguam et oculos aures et cor dedit illis excogitandi et disciplinam intellectus {Erfurt, t. 3, f. 55ra ; facsim., t. 2, p. 761a} replevit illos  CREAVIT EX IPSO. Sicut de latere Ade dormientis formata est Eva sic de latere Christi in cruce morientis exivit sanguis et aqua de quibus formatur Ecclesia. creavit illis scientiam spiritus sensum implevit cor illorum et mala et bona ostendit illis  vim scilicet discernendi bonum et malum tribuit eis posuit oculum ipsorum super corda illorum ostendere illis magnalia operum suorum  rationem intelligendi unde possunt magnalia operum Dei cognoscere et nomen eius et opera laudare et glorificare et nomen sanctificationis collaudent et gloriari in mirabilibus illius et magnalia enarrent operum eius addidit illis disciplinam et legem vite hereditavit illos  ET LEGEM VITE etc. Naturalem quam dedit omni homini ut subiiceretur suo creatori et bonorum operum in se honorificentiam custodiret. Vel legem littere quam ad correctionem morum et reparationem naturalis legis scribi voluit hoc enim naturalis lex et litteralis insinuat ut Deum toto corde tota anima tota virtute diligamus et mandata eius in Dei et proximi dilectione custodiamus. testamentum eternum constituit cum illis et iudicia sua ostendit illis et magnalia honoris eius vidit oculus illorum et honorem vocis audierunt aures illorum et dixit illis attendite ab omni iniquo et mandavit illis unicuique de proximo vie illorum  voluntates et actiones coram ipso sunt semper  quia omnia nuda et aperta sunt oculis eius  CORAM ILLO. Novit Dominus viam iustorum et iter impiorum peribit. non sunt absconse ab oculis ipsius  Dominus novit cogitationes hominum quoniam vane sunt in unamquamque gentem preposuit rectorem  RECTORES angelos quibus commisit Deus custodiam singularum gentium. Unde : statuit terminos gentium iuxta numerum angelorum Dei. Vel doctores quos ad predicandum misit. et pars Dei Israel facta est manifesta omnia opera illorum  doctrina et operatio velut sol in conspectu Dei et oculi eius sine intermissione inspicientes in viis eorum  oculi Domini super iustos etc. non sunt absconsa testamenta  verbum Dei non est alligatum per iniquitatem eorum  qui resistunt verbo Dei et omnes iniquitates eorum in conspectu Dei  vultus autem Domini super facientes mala elemosyna viri  misericordie opera mercedem habent consignatam in celis unde : beati misericordes quoniam ipsi misericordiam consequentur quasi sacculum  virtutum cum ipso et gratiam hominis quasi pupillam conservabit et postea resurget et retribuet illis retributionem unicuique in caput illorum  quia in iudicio ad retribuendum preparabit se Deus et convertet in interiores partes terre  id est iudicabit secreta interne voluntatis penitentibus autem dedit viam iustitie et conrogavit deficientes sustinere  labores et destinavit illis sortem veritatis  premia veracium convertere ad Deum et relinque peccata tua  CONVERTERE. Ostensa condicione hominis quomodo scilicet ad imaginem Dei creatus sit et ceteris prelatus creaturis, hortatur ut post lapsum peccati revertatur ad factorem suum relinquens errorem quo semetipsum decepit et deprecetur Deum per offensionibus suis et tota mente refugiat ad divinam misericordiam, spernens idolatriam et diabolice servitutis fallaciam. Discat et mandatorum Dei regulam ut in sorte sanctitatis qua electus est permaneat et in laudibus Altissimi perseveret. precare ante faciem et minue offendiculum refer te ad Dominum et avertere ab {Erfurt, t. 3, f. 55rb ; facsim., t. 2, p. 761b} iniustitia et nimis odito execrationem et cognosce iustitias et iudicia Dei et sta in sorte propositionis et orationis altissimi Dei in partes vade seculi sancti cum vivis et dantibus confessionem  eterne quietis que alibi dicitur seculum eternum vel seculum seculi vel secula seculorum non demoreris in errore impiorum  cito convertere ad Dominum nemo est enim qui semper vivat ante mortem confitere ante mortem confitere Ω Ed1455 Rusch Sixta Clementina ] om. Weber  nec opus nec ratio nec sapientia erunt apud inferos a mortuo quasi nihil perit. confiteberis vivens  in presenti vita  CONFITEBERIS VIVENS. In presenti vita post quam non est tempus operandi sed premium recipiendi. Unde : currite dum lucem habetis ne tenebre vos comprehendant. vivus et sanus confiteberis et laudabis Deum et gloriaberis in miserationibus illius quam magna misericordia Dei et propitiatio illius convertentibus ad se  qui soli noverunt dulcedinem misericordie Dei unde : bonus est Dominus sperantibus in eum nec enim omnia possunt esse in hominibus  unde : dividens singulis prout vult quoniam non est immortalis filius hominis et in vanitate malitie placuerunt  sensus humani cordis ad maliciam pronus est ab adolescentia quid lucidius sole et hic deficiet aut quid nequius excogitabit caro et sanguis et hoc arguitur  QUID LUCIDIUS SOLE. Ostendit mundi machinam transitoriam esse nec lux corporalis perpetuo eadem manet. Quanto minus vana cogitatio humane fragilitatis. virtutem altitudinis  perfectionem sanctorum celi ipse  celestis creature Conspicit  probando dinumerat et omnes homines terra  terrestris creatura quasi equa sunt omnia eius  vita peccatorum et cinis  quia in iudicio ad nihilum redigentur Capitulum 18 qui vivit in eternum creavit omnia simul Deus solus iustificabitur  unde :non iustificabitur in conspectu tuo omnis homo vivens. Et alibi : numquid iustificabitur homo comparatus Deo  CREAVIT OMNIA SIMUL. Rerum substantia simul creata est sed non simul per speciem formata est et similis extitit per substantiam materie non simul apparuit per speciem forme. Cumque factum celum terraque describitur simul spiritalia et corporalia et quidquid de celo vel de terra producitur iudicatur.  Nemo per seipsum idoneus est consilium Dei vel magnitudinem virtutis scire vel enarrare. Unde : nemo novit Filium nisi Pater neque Patrem quis novit nisi Filius et cui voluerit Filius revelare. et manet invictus rex in eternum  omnia vincit omnia superat et alibi nemo bonus nisi solus Deus quis sufficit enarrare opera illius quis enim investigabit magnalia eius virtutem autem magnitudinis eius quis enuntiabit et quis adiciet enarrare misericordiam eius non est minuere neque adicere nec est invenire  ad plenum magnalia Dei  in scripturis  NON EST MINUERE. Nihil descripturis sanctis est minuendum nihil addendum. Unde : Si quis apposuerit ad hec apponet super illum Deus plagas scriptas in libro isto etc. cum consummaverit homo  mandata Dei pia operatione tunc incipit  intelligere mysteria et cum quieverit  a mundanis curis Operabitur  opus Dei unde : operamini non cibus qui perit quid homo et que {Erfurt, t. 3, f. 55va ; facsim., t. 2, p. 762a} gratia illius et quid bonum aut quid nequam illius  omnia mutabilia esse ostendit numerus dierum hominum multum centum anni quasi gutte aque a mare et sicut calculus arene sic exigui anni in die evi  alias numerus dierum hominum ut momentum centum anni quasi gutta aqua maris deputati sunt  CENTUM ANNI. Paucitatem dierum nostrorum comparat gutte maris et calculo arene quia ad comparationem eterne felicitatis nimia est brevitas et miseria maxima unde : homo natus de muliere brevi vivens tempore repletur multis miseriis. propter hoc patiens est Deus in illis  fragilitatem scilicet humanam et effundet effundet ΛL Q Φ Z² ΩMS ΩJ*] effundit Ω ΩJ², effudit Weber  vel effundit super eos misericordiam suam vidit presumptionem cordis illorum  vultus Domini superfacientes mala quoniam mala est et cognovit subversionem  mentis illorum quoniam nequa est ideo  recordatus est quia caro sunt spiritus vadens et non rediens adimplevit propitiationem suam in illis et ostendit illis viam equitatis miseratio hominis circa proximum suum misericordia autem Dei super omnem carnem  MISERATIO HOMINIS. Pauci sunt qui misereantur proximo cum misericordia Dei redundet in universum mundum qui solem suum facit oriri super bonos et malos. qui misericordiam habet et docet erudit quasi pastor  bonus gregem suum  Ecclesiam misereatur  sibi vel miseretur excipiens doctrinam miserationis et qui festinant in iudiciis eius  EXCIPIENS DOCTRINAM. Hortatur eos qui doctrinam evangelii accipiunt ut misericordiam proximis impendant et festinent diem iudicii misericordie operibus pervenire unde : beati misericordes quoniam ipsi misericordiam consequentur. fili in bonis  si quid boni feceris non des querelam  id est non admisceas amara verba et omni dato  tuo non des tristitiam verbi mali  ne ex convitio vendas quod opere donas  VERBI MALI. Lingua eucharis gratiosum hominem facit unde : qui moderatur sermones suos doctus et prudens est. nonne ardorem refrigerabit ros sic et verbum melius quam datus  NONNE ARDOREM. Segetes defendit ros ab ardore solis et verbum bonum largientem a nequicia irascentis. Unde : sermo durus suscitat rixas lenis mitigat suscitatas. nonne ecce verbum super datum bonum et utraque cum homine iustificato  id est iustus prebet utrunque stultus achariter improperabit et datus indisciplinati tabescere facit oculos  accipientis  STULTUS ACRITER. In ore stulti iurga contumelie ideo datum eius ingratum. Mystice heretici quidquid proferunt sub specie virtutis polluunt verbo mendacii. ante iudicium para iustitiam tibi  reddens Deo rationem et antequam loquaris disce  quoniam respondeas  iudicium quoniam non licebat operari  PARA TE. Ut videas quid in te Deo displiceat vel placeat et delicta corrigas. ante languorem adhibe medicinam  penitentiam iustitie et ante iudicium interroga te ipsum  si nos metipsos diiudicaremus non utique iudicaremur et in conspectu Dei invenies propitiationem  ANTE IUDICIUM. Hec monent ut semper parati simus nec stulta securitate nobis blandiamur sed in servitio Dei laboremus usque ad finem vite. ante languorem humilia te et in tempore infirmitatum ostende infirmitatem infirmitatem Cava Y ² S   Rusch tantum ] conversationem Weber tuam  vel conversationem non impediaris  curis seculi operari semper  sine intermissione orate  NON IMPEDIARIS. Cum stabis ad orandum dimitte si quid habeas adversus aliquem. et non veteris usque ad mortem iustificari  quia in multis offendimus omnes quoniam {Erfurt, t. 3, f. 55vb ; facsim., t. 2, p. 762b} merces Dei  vita eterna manet in eternum ante orationem prepara animam tuam et noli esse quasi homo qui temptat Deum  qui orat ut docuit sed non facit quod iussit memento ire in die  vindicte peccatorum Consummationis  iudicii scilicet et tempus retributionis  quoniam retribuetur unicuique secundum opera sua in conversione conversione] conversatione Weber  vel conversatione facies  MEMENTO. Iustus Dominus et iustitias dilexit equitatem vidit vultus eius. memento paupertatis in tempore abundantie  temporalis et necessitatem  idem paupertatis in die divitiarum  PAUPERTATIS. Future post hanc vitam ut facias amicos qui recipiant te in eterna tabernacula. a mane  ab initio scilicet creationis  nativitatis usque ad vesperam  seculi  senectutis  quia homo natus de muliere brevi vivens tempore repletur multis miseriis mutatur tempus et hec omnia citata in oculis Dei  HEC OMNIA. Ver estas autumnus hiems dies et nox numquam requiescunt et cum omnia eternitati comparata cito transeunt et omnia coram oculis Domini certo fine clauduntur. Ipse autem semper idem est et anni eius non deficient. homo sapiens in omnibus metuet et in diebus  presentis vite scilicet delictorum attendet ab inertia  quia omnis piger in egestate  HOMO etc. Beatus est homo qui semper est pavidus ut a peccatis suis caveat et precepta Domini impleat quia « initium sapientie timor Domini. Intellectus bonus omnibus facientibus eum » Ps. 110, 10.. omnis astutus  diligens in lege Domini agnovit sapientiam  Christum et invenienti eam dabit confessionem  INVENIENTI id est cum invenerit et agnitionem eius perceperit ipsa dabit confessionem recte predicationis et studium bone operationis. sensati in verbis  eloquentes scilicet predicatores  SENSATI IN VERBIS. Quasi : astuti agnoscunt sapientiam et sensati in verbis opere demonstrant prudentiam. et ipsi sapienter egerunt  ut exemplis alios instruant et intellexerunt veritatem et iustitiam et imploraverunt proverbia et iudicia DE CONTINENTIA ANIME Post concupiscentias  carnales tuas non eas et a voluntate  carnali tua avertere si prestes anime tue  animalitati concupiscentiam eius faciet te in gaudium inimicis  demonibus ne oblecteris in turbis nec in modicis  quarum #consideratio et imitatio ne cogaris peccare ad duas est enim commissio illorum  id est frequenter peccant populari levitate ne fueris mediocris in contentione ex fenore et non est tibi nihil in sacculo. Eris enim invidus anime tue anime tue] vite tue Weber .  alias vite  NE FUERIS. Provocat nos ad opera misericordie. Si enim pigri fuerimus non modo deerunt nobis solatia temporalia immo anime nostre bona futura quando temporalis eleemosyna remunerabitur mercede eterna. Capitulum 19 Operarius ebriacus non locupletabitur et qui spernit modica paulatim decidet  OPERARIUS EBRIACUS. Ad superiora respicit ubi ait : non oblecteris in turbis quibus scilicet ebrietatis vitium leve esse putatur cum sit detrimentum bonarum rerum et multiplicatio scelerum.  MODICA. Verbum otiosum risum comessationes potationes et huiusmodi. Vinum  hereticorum de quo dicitur fel draconum vinum eorum et mulieres  ebrietas fornicatio scilicet  ET MULIERES. Fornicatio qua derelicta veritate fidei iunguntur demoniis. Apostatare  a vera sapientia faciunt sapientes et arguent sensatos  sicut Salomonem et qui se iungit fornicariis IUNGIT FORNICARIIS. Reprehensibiles ostendit qui relicta vera sapientia stulti facti sunt et fornicariis se iungunt. erit nequa putredo  future scilicet pene et vermes  ignis eorum non extinguetur et vermis non morietur hereditabunt illum et extolletur {Erfurt, t. 3, f. 56ra ; facsim., t. 2, p. 763a} in exemplum maius  aliis et tolletur de numero anima eius  ne sit scilicet in numero sanctorum qui credit cito levis corde minorabitur  sensu virtute et qui delinquit in animam suam insuper habebitur  inter stultos reputabitur  QUI CREDIT. Levitas animi describitur qua infirma et mutabilis est. Unde : stultus ut luna mutatur.  Qui credit. De caritate dicit apostolus : Omnia credit omnia sperat omnia sustinet sed ibi perfectio bone voluntatis que semper prompta est ad omne opus bonum hec autem levitas anime describitur que statum firmitatis non habet. qui gaudet iniquitati denotabitur  reprehensibilis et qui odit correptionem comminuetur vita  id est vita eterna carebit et qui odit loquacitatem  vir linguosus non dirigetur in terra extinguit malitiam  superbie et iniquitatis qui peccat in animam suam penitebitur  polluendo eam pravis operibus  in iudicio et qui iocundatur malitia  qui letatur cum malefecerit denotabitur  quando dicitur : discedite a me maledicti in ignem eternum ne iteres verbum nequam et durum et non minoraberis  quia post commissum emendaberis  NE ITERES. Id est post fletum non committas quod iterum necesse sit flere ne defendas quod male locutus es et quod maliciosa mente concepisti facto ne replices pessimo. amico et inimico noli enarrare sensum tuum et si est tibi delictum noli denudare  AMICO. Hortatur ut cautelam et discretionem habeamus ne amico et inimico id est catholico et heretico nostra pandamus occulta quia inimicus licet blandiatur decipere temptat. audiet enim te et custodiet te et quasi defendens peccatum odiet te et sic aderit tibi semper audisti verbum adversus proximum conmoriatur in te fidens quoniam non te dirumpet  AUDISTI. Non equaliter stultum et sapientem commovet stultum verbum. Stultus enim perturbat sensum ut gemitum doloris exprimat per actum nefandum. Sed non conturbat iustum quidquid acciderit. Sed cavendum est illi qui Dei firmitate cordis confidit ne memoriam retineat verbi duri. a facie verbi parturit fatuus tamquam gemitus partus infantis sagitta infixa femori carnis  concupiscentia diabolica suggestione cordi peccatoris immissa sic verbum in corde stulti  quia quasi bos trahitur ad victimam et non previdet sibi corripe amicum ne forte non intellexerit et dicat non feci aut si fecerit ne iterum addat facere  CORRIPE. Corripere debemus amicos delinquentes cum omni patientia. Quia aliquando per ignorantiam aliquando per negligentiam aliquando per inobedientiam et contemptum peccant si forte cum discretione correpti agant penitentiam et in futuro habent diligentiam et cautelam unde : instruite huiusmodi in spiritu lenitatis. corripe proximum ne forte non dixerit et si dixerit ne forte iteret corripe amicum sepe enim fit commissio et non omni verbo credas est qui labitur lingua sed non ex animo  EST QUI LABITUR. Magna differentia est inter eum qui peccat per simplicitatem vel ignorantiam et eum qui peccat per maliciam. Potest enim fieri ut quis offendat in verbo quod tamen non putat esse malum sed magis peccat qui plenus est dolo et nequicia. quis est enim qui non deliquerit lingua sua  perfectus est qui in verbo non offendit corripe amicum amicum] proximum Weber  vel proximum antequam commineris et da locum timori Altissimi quia omnis sapientia timor Dei  quasi pacientia et mansuetudo magis valeat in corruptione fratrum quia sic datur locus timori altissimi et fit conversio a peccatis et in illa timere Deum  Dei noscitur vel discitur et in omni sapientia {Erfurt, t. 3, f. 56rb ; facsim., t. 2, p. 763b} dispositio legis  quia lex Domini sapientia divina ordinata est sine omni nequicia sincera et verissima et non est sapientia nequitie  hereticorum disciplina et non est cogitatus peccatorum prudentia est nequitia et ipsa execratio  astutia hereticorum omnibus bonis execrabilis est et est insipiens  simplex qui minuitur  vel deficit sapientia  subtilitate mysteriorum  MINUITUR SAPIENTIA. Mysteriorum intelligentia non tamen a mandatorum Dei custodia. Unde sequitur : meliores est homo etc. melior est homo qui deficit sapientia et deficiens sensu  spiritali in timore quam qui abundat sensu  potentes potenter tormenta patientur et transgreditur  male operando legem Altissimi  MELIOR EST. Qui scilicet timore Dei implet quod novit. Qui enim nescit voluntatem Domini et non facit vapulabit paucis exiguo enim conceditur misericordia. est sollertia certa  hereticorum versutia arte diabolica instructa et ipsa iniqua  EST SOLLERTIA etc. Incipit dare differentiam inter sanctos et hypocritas. et est qui emittit  predicator verus verbum certum  evangelis enarrans veritatem est qui nequiter humiliat se et interiora eius plena sunt dolo  attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium etc. et est iustus  de quibus dicitur discite a me quia mitis sum et humilis corde  ET EST IUSTUS. Sic heretici et hypocrite ostendunt virtutum speciem sed veritatem eius non habent et ut peccandi locum invenerint ostendunt quod in corde habebant. qui se nimium submittit a multa humilitate et est iustus qui inclinat faciem et fingit non videre quod ignoratum est et si ab imbecillitate virium vetetur peccare si invenerit tempus malefaciendi malefaciet ex visu cognoscitur vir et ab occursu faciei cognoscitur sensatus  EX VISU. Exterioribus indiciis cognoscitur affectus animi unde : non est arbor bona que fructus malos facit etc. Et alibi : ex abundatia cordis os loquitur. amictus corporis et risus dentium et ingressus hominis enuntiant de illo est correptio mendax  hereticorum hypocritarum in ira contumeliosi et est indicium quod non probatur esse bonum  hereticorum qui errant in fide et in religione et est tacens et ipse est prudens Capitulum 20 Quam bonum est arguere quam irasci  modeste patienter et confitentem in oratione non prohibere  instruendus est non prohibendus qui confitetur in oratione et laudat Deum in opere  QUAM BONUM. Prohibuit iracundiam in iudicio nunc hortatur ut correptionem magistri sequatur penitentia discipuli. Sic enim opprimitur voluntas peccandi et impetratur venia delicti unde : qui acquiescit increpationibus possessorum cordis.  Agenda sunt omnia patienter et discrete quia ira viri iustitiam Dei non operatur et doctrina omnis per patientiam dinoscitur. concupiscentia spadonis devirginavit iuvenem  CONCUPISCENTIA. Probat exemplo quod bonum sit non irasci quia sicut concupiscentia spadonis maculat virginem nec generat sobolem ita violentia iniqui simulat iudicium sed non servat equitatis modum. sic qui facit per vim iudicium inique quam bonum est correptum manifestare penitentiam sic enim effugies voluntarium peccatum est tacens qui invenitur sapiens  EST TACENS. Hic laudatur modestus et culpatur temerarius. {Erfurt, t. 3, f. 56va ; facsim., t. 2, p. 764a} et est odibilis  Deo et hominibus qui procax est ad loquendum.  hereticus Est autem tacens  modestus catholicus non habens sensum loquelle et est tacens sciens tempus apti temporis  EST AUTEM TACENS. Exponit quam taciturnitatem laudet alii enim tacent quia neciunt loqui alii autem quia sciunt esse tempus tacendi et tempus loquendi. homo sapiens tacebit  frenanda est lingua non insolubiliter liganda  HOMO SAPIENS. Prudentes moderantur sermones suos et tempus servant. Stultus vero totum spiritum suum profert. usque ad tempus lascivus autem et imprudens non servabunt tempus qui multis utitur verbis ledit animam suam  hereticus qui dolosis verbis velat maliciam suam et qui potestatem  magisterii dignitatem sibi assumit iniuste odietur  a Deo et ab hominibus est processio in malis viro indisciplinato  sub cuius lingua labor et dolor et est inventio in detrimentum est datus qui non sit utilis  quod fit pro humana laude scilicet et est datus cuius retributio duplex  eleemosyna scilicet pro Dei amore et desiderio eterne patrie cui hic meritorum tribuitur honor et in futuro gloria sempiterna est propter gloriam minoratio  qui se exaltat humiliabitur et est qui ab humilitate levavit caput  et qui se humiliat exaltabitur est qui multa redimat modico pretio et restituens ea septuplum  EST QUI MULTA REDIMAT. Qui scilicet per confessionem humilitatis ab omni reatu solvitur.  ET RESTITUENS EA. Quando in locum vitiorum subrogat multiplicem numerum virtutum ut ubi abundavit delictum superabundet gratia. sapiens  doctor catholicus in verbis  doctrinie scilicet se ipsum amabilem facit  quia in scripturis veritatem sequitur Gratie  dogmata autem fatuorum  hereticorum effundentur  sicut aqua inutilis datus insipientis  doctrina hereticorum non erit utilis tibi oculi enim illius septimplices sunt  OCULI. Id est intentio scilicet variis nequitiis maculata semper ad nocendum parata. Septenarius enim universitatem significat. Exigua  iudicia veritatis Dabit  hereticus et multa improperabit  quia plurima erroris improperia effundet et apertio oris illius inflammatio est hodie fenerat quis et cras expetit et odibilis homo huiusmodi  HODIE FENERAT. Instabilitatem hereticorum ostendit quia sensum sui erroris violenter ab auditoribus extorquent et ideo odibiles sunt Deo et hominibus. Vel qui de eleemosyna in presenti retributionem querit odibilem se facit. Unde : voca pauperes et debiles cecos claudos et beatus eris quia non habent retribuere tibi. Retribuetur autem tibi in resurrectione iustorum. fatuo non erit amicus  verus qui secundum Deum  FATUO. Qui laboris premium in vita hac querit vel heretico qui gloriam humanam appetit. et non erit gratia bonis illius  retributio qui enim edunt panem illius  qui communicant scilicet doctrine hereticorum falsi lingue  mendaces  doctrine hereticorum sunt quotiens et quanti irridebunt eum  QUOTIENS ET QUANTI. Detestabilis est cecus herticorum quia scripturam Dei pravo sensu interpretantur et expositionem suam inique predicant. neque enim quod habendum erat directo sensu distribuit similiter et quod non erat habendum lapsus false lingue quasi qui pavimento cadens nam et sic casus malorum festinanter venient  LAPSUS FALSE. Sicut in planitie pavimenti ubi offendicula non sunt frustra quis cadit sic hereticorum sensus propria nequitia excecatus in semita veritatis que aperta est casum invenit. homo acharis quasi fabula vana in ore indisciplinatorum assidua erit  doctrina hereticorum unde : ineptas et avilis fabulas de vita  HOMO ACHARIS. Sine gratia Spiritus Sancti vel amarus quia amarum et noxium sensum ingerit auditoribus. ex ore fatui reprobabitur parabola  argumentatio falsa  FATUI. Iudei qui adhuc putant esse necessarias legis observantias vel philosophi qui humana ratione estimant se omnia comprehendere vel heretici qui sophisticis argumentis nituntur evertere veritatem evangelii. non enim {Erfurt, t. 3, f. 56vb ; facsim., t. 2, p. 764b} dicit illam in tempore suo est qui vetatur peccare ab inopia et in requie sua stimulabitur  EST QUI VETATUR. Reprehensa falsitate hereticorum intentionem prave voluntatis vituperat. Sunt enim qui cum non possunt actu peccare nolunt in voluntate quiescere. est qui perdit animam suam pre confusione et ab imprudenti persona perdet eam persone autem acceptione perdet se  noli timere eos qui occidunt corpus animam autem non possunt occidere  EST QUI PERDET. Quia timens huius mundi potestatem non audet profiteri evangelii veritatem. Unde : qui erubuerit me et meos sermones hunc erubescet filius hominis. est qui pre confusione promittit amico et lucratus est eum inimicum gratis  EST QUI PRE CONFUSIONE. Sunt qui plura promittunt et pauca reddunt et eos quibus mentiendo promittunt inimicos sibi faciunt. obprobrium nequa in homine mendacium et in ore indisciplinatorum assidue erit  inter maxima vitia mendacium numeratur unde os quod mentitur occidit animam potius furem  non laudat furem quam assiduitas viri mendacis perditionem autem ambo hereditabunt  POTIOR FUR. Non excusa furem sed eius comparatione ingravat mentiendi assiduitatem. Mystice autem fures sunt Iudei quibus dicitur : qui predicans non furandum furaris. Heretici vero mendaces qui peiores sunt quia post perceptam baptismi gratiam ad vomitum redierunt et spiritui gratie contumeliam fecerunt. mores hominum mendacium sine honore  celesti et confusio illius cum ipso sine intermissione  perpetuo ineternum confundentur VERBUM PARABOLARUM Sapiens in verbis producet se ipsum et homo prudens  discipulus obediens placebit magnatis  sanctis doctoribus  SAPIENS IN VERBIS. Quia sapientiam mentis demonstrat in benedictis. Unde : bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bonum. qui operatur  evangelico vomere terram suam  carnem scilicet inaltabit acervum  fructus iustitie Fructuum  virtutum et qui operatur iustitiam  opera iusta ipse exaltabitur qui  bonus discipulus vero placet magnatis  doctoribus effugiet iniquitatem  admonitione correptus xenia et dona excecant oculos iudicum  ne veritatem videant et quasi mutus  amator scilicet pecunie qui dicenda quasi mutus tacet in ore avertit correptiones eorum sapientia absconsa et thesaurus invisus que utilitas in utrisque  SAPIENTIA ABSCONSA. Nulla est utilitas thesauri qui absconditus est et non scitur et sapientie sine discretione absconse. melius in hominibus qui abscondent insipientiam suam  ne proferens eam peccet quam qui abscondunt sapientiam suam  qui predicando potest prodesse Capitulum 21 fili peccasti non adicias iterum sed et de pristinis deprecare  Dei misericordiam ut tibi remittatur  FILI PECCASTI. Consilium dat cum peccamus non est enim qui faciat bonum et non peccet ne iterum peccemus sed de preteritis penitentiam agamus deprecantes ut nobis dimittantur. quasi a facie colubri fuge peccata et si accesseris ad illa  consentiendo suggestionibus diaboli suscipient te  in infernum  COLUBRI. Diaboli qui semper colit umbras peccati et regnat in filiis tenebrarum. dentes leonis dentes  suggestiones eius interficientes  peccare facientes animas hominum  DENTES. Adversarius noster diabolus tamquam leo rugiens circuit querens quem devoret. quasi romphea bis acuta omnis iniquitas plage {Erfurt, t. 3, f. 57ra ; facsim., t. 2, p. 765a} illius non est sanitas  et corpori et anime nocet utrunque enim pro iniquitate damnabitur  quia supplicium eternum Obiurgatio Obiurgatio] Cataplectatio Weber  alia translatio cataplectatio scilicet convitium et iniurie annullabunt substantiam sic substantia superbie eradicabitur  OBIURGATIO. Concordia minime res crescunt discordia maxime dilabuntur. Allegorice : vero hereticorum constructio variis argumentis invitens annullabitur quia veritatem fidei et unitatem pacis abominantur. deprecatio pauperis  desiderium pauperis exaudivit Dominus  DEPRECATIO PAUPERIS. Quia iudicabit Deus impios qui affigunt sanctos. ex ore  pauperis usque ad aures  iudicis eius veniet et iudicium festinato adveniet illi qui odit correptionem  pro peccatis vestigium est peccatoris et qui timet Deum convertet ad cor suum  id est cor suum convertit ad intelligenda precepta Dei  CORREPTIONEM. Id est iudicium sui peccati quia mentem suam induravit ne obediret veritati. notus a longe potens lingua audaci et sensatus scit labi se ab ipso  id est fidelis diligenter observat ne cadat in errorem eius  NOTUS A LONGE. Manifestatus presumptio heretica in lingua temeraria que loquitur adversus Deum iniquitatem. qui edificat domum impendiis alienis quasi qui colligat lapides suos in hieme  QUI EDIFICAT. Hereticum significat qui scripture testimonia a pravo sensu aliena ad confirmationem sui erroris congregat. Sed vindicta ultionis iuste dissolvetur duritia nefande actionis. Vel tropologice : avarum raptorem qui ex alienis rebus auget divitias et vacuus omnibus bonis in die iudicii pro iniquitate sua punietur. stuppa collecta synagoga peccantium  vilitatem peccatorum et velocem signat interitum et consummatio illorum flamma ignis via peccantium complanata lapidibus et  ideo in fine illorum inferi et tenebre et pena  VIA PECCANTIUM. Ideo velox malorum interitus quia via id est vita illorum plena est doloribus et duris peccatorum operibus. qui  e contra custodit iustitiam continebit sensum eius  id est reservabitur ab illa consummatio timoris  voluntas scilicet quam in timore Dei habuit Dei sapientia et sensus  agnitione deitatis remunerabitur non erudietur qui non est sapiens in bono  NON ERUDIETUR. His sententiis confundit errorem hereticorum quia sensus quem habent in scripturis non est dicendus ubi abundat nequitia et dolus quia Deus creavit hominem rectum et ipse immiscuit se infinitis questionibus. est autem insipientia que abundat in malo et non est sensus ubi est est] abundat Weber  vel abundat amaritudo scientia sapientis tamquam inundatio abundabit et consilium illius sicut fons vite permanet  doctrina et virtutibus unde : qui biberit aquam quam ego dabo ei fiet in eo fons aque salientis in vitam eternam cor fatui  heretici quasi vas confractum  malicie stimulis undique perforatum et omnem sapientiam non tenebit  Spiritus Sanctus dicipline effugiet fictum verbum sapiens quodcumque audierit scius laudabit  humilis qui sapientiam amat et ad se adiciet audivit luxuriosus  voluptatis amator et displicebit illi et proiciet illud  contemnet implere post dorsum suum  DISPLICEBIT. Filius huius seculi prudentiores filiis lucis in generatione sua sunt. narratio  predicatio fatui  heretici quasi sarcina in via  onerosa transeuntibus scilicet viam huius seculi nam in labiis  verbis sensati  catholici invenietur gratia  sana predicatio os  doctrina prudentis  catholici predicatoris queritur in ecclesia  populo Dei et verba illius cogitabunt in cordibus suis  devoti auditores ut intelligant scilicet et impleant {Erfurt, t. 3, f. 57rb ; facsim., t. 2, p. 765b} tamquam domus exterminata sic fatuo sapientia  hereticorum synagoga ubi catholici sensus spernitur sapientia et scientia insensati inenarrabilia verba  quia multiplici errore involuta compedes in pedibus stulto doctrina et quasi vincula manuum supra manum dexteram  COMPEDES IN PEDIBUS. Quia gressibus eorum quibus incedunt ruina iniquitatis contradicit actiones eorum damnando reprehendit. fatuus in risu inaltat vocem suam  modestia in omnibus servanda vir autem sapiens vix tacite ridebit  FATUUS IN RISU. Cetus hereticorum plausibili operatione per rethoricam artem docendo querit auditorum favorem. Sancti vero doctores iocunditatem locutionis sed intermiscent predicationi ut non recedant a tramite veritatis. ornamentum aureum prudenti doctrina  cum predicatio divina illustratur sapientia et quasi brachiale in brachio dextro  cum totam vitam circundat disciplina pes fatui facilis in domum proximi et homo peritus  catholicus confundetur a persona potentis  sequi scilicet errorem superbientis PES FATUI. Quia heretici auctorum suorum sectam in domicilio scriptorum suorum latitantem student imitari. Stultus  hereticus a fenestra respiciet  quia foramina subtilitatis querit in domum  scripture vir autem eruditus  catholicus foris stabit  quia scripturam aperte exponere querit STULTUS A FENESTRA. Notat hereticorum calliditatem et catholicorum simplicitatem. stultitia hominis audire per ostium  ab ore scilicet hereticorum predicationis verbum et prudens  predicator gravabitur contumelia  malorum  quia non vult recedere a veritate Labia  verba imprudentium stulta narrabunt  quando electorum verba vere sapientie exprimunt sensum verba autem prudentium statera  regula fidei ponderabuntur  quando hereticorum stulta intentio nititur ad ornamentum verborum et in ore fatuorum cor illorum et in corde sapientium os illorum dum maledicit impius diabolum maledicit  flagitiis ipse animam suam  DUM MALEDICIT. Non quia maledictum dicit diabolum sed quia quem maledictum novit non cessat imitari. Dum enim mavult diabolum imitari quam Christum iure damnatur. susurrio coinquinabit animam suam  hereticus qui occulte errores ad #decipiendum ponit et in omnibus  factis et verbis odietur et qui manserit odiosus erit tacitus  moderatus in verbo et sensatus honorabitur Capitulum 22 in lapide luteo lapidatus est piger  alias lapidabitur piger et omnes  boni loquentur super aspernationem illius  detestantes scelera eius  IN LAPIDE. Quando peccatorum duris scripturarum sententiis feditas scelerum exprobratur.  ALLEGORICE. Qui in lapide luteo vel de stercore boum lapidatur populum Iudeorum significat significat] singnificat ccogr. Rusch qui ex fragili gentilium turba que legem ignorabat quam lapis luteus figurat exprobratur quia pro pravitate sensus in Christum credere noluit qui in lege promissus est et prophetis. De stercore boum id est de Iudeis credentibus qui ex patriarchis scilicet et prophetis legis iugum portantibus editi sunt pro cecitate cordis irridentur quia salvatorem recipere noluerunt. de stercore boum lapidatus est piger et omnis qui tetigerit eum  communicando negligentie eius excutiet manus  a calore feditatis  DE STERCORE. Pigricia malorum in bono opere torpentium per apertam stulticie operationem a predicatoribus improperatur. Confusio  ne talia operetur Patris  doctoris est de filio  discipulo indisciplinato. Filia Filia] in praem. Weber autem fatua fatua] om. Weber  indisciplinata in deminoratione  honoris fiet filia prudens hereditas viro suo  anima qua prudenter Deo servit  quia ad hereditatem eius pertinebit nam que confundit in contumeliam fit {Erfurt, t. 3, f. 57va ; facsim., t. 2, p. 766a} genitoris  spiritalis Patrem  Deum et virum  Christum confundit audax  qui apostata fit et heresim audacter defendit et ab impiis  stulticie sue sociis non minorabitur  vituperabitur ab utrisque  tamen  Patre scilicet et viro autem inhonorabitur musica in luctu  beati qui lugent quoniam ipsi consolabuntur importuna narratio flagella et doctrina in omni tempore sapientia  semper convenit mundi despectum et eternum supplicium auditoribus intimare  MUSICA. Eos notat qui in Ecclesia plausam populi et favorem querunt nec magis compunctionem lacrimarum excitant. qui docet fatuum quasi qui conglutinet testam  QUI DOCET FATUUM. Testa multo labore confecta fragilitatem suam non evadit fatuus quoque quamvis solicite erudiatur vix ad perfectionem perducitur. qui narrat verbum non attendenti  ille enim gravatur somno hic sensu stulto quasi qui excitat dormientem de gravi somno qui enumerat stulto et in fine dicit quis est hic  quia ingratus docenti et ideo flendus tamquam mortuus super mortuum plora defecit enim lux eius et super fatuum plora defecit enim sensus  SUPRA MORTUUM. Altera est mors corporis que omnibus communis. Altera mors anime qui peccatoribus spiritalis. Altera in presenti finitur. Altera in eternum manet. Super mortuum ergo modicum plorandum quoniam requievit mors enim corporis finis laboris mundam. modicum plora supra mortuum quoniam requievit nequissimi enim nequissima vita super mortem fatui luctus mortui septem dies  presentis vite scilicet spacio est mors eius quod septenario numero decurrit fatui autem et impii omnes dies vite illorum  in seculum seculi quia anime eorum sine fine cruciabuntur cum stulto non multum loquaris et cum insensato ne abieris  CUM STULTO NE. Docet cum stultis sermonem non esse protrahendum et maxime cum hereticis quorum stulticia plena est blasphemia ne eorum scilicet societate quietem pacis amittamus eorum inquinati sordibus. Unde : si quis venit ad vos et hanc doctrinam non affert nolite recipere eum in domum nec ave ei dixeritis. Qui enim dixerit ei ave communicat eius operibus malignis. serva te ab illo ut non molestiam habeas et non coinquinaberis in impactu illius deflecte ab illo et invenies requiem et non acediaberis  alias : accidieris in stultitiam illius super plumbum gravabitur  quasi huiusmodi hominum mores et verba difficile portantur et quod illi aliud nomen quam fatuus  SUPER PLUMBUM. Hinc Salomon ait grave est saxum et onerosa arena sed ira stulti utroque gravior.  Peius peccat hereticus quam catholicus in multitudine mutorum peccatorum. Vel philosophus qui humana nititur sapientia vel gentilis qui non pervenit ad fidem et ignoranter peccat. Servus enim qui scit voluntatem Domini sui et non facit vapulabit multis. Qui autem nescit paucis. Arenam  multitudinem inimicorum peccatorum et salem  philosophorum sapientiam et massam ferri facilius est portare  duritiam persecutionis gentilium quam hominem  hereticum imprudentem et fatuum  doctrina et impium  vita loramentum ligneum colligatum fundamento edificii non dissolvetur sic et cor confirmatum in cogitatione consilii  SICUT LORAMENTUM. Ligna iustos signant qui fructum dant in tempore quorum folia non decidunt et omnia que faciunt prosperantur fundamentum autem edificii apostolos vel prophetas quorum predicatio Ecclesiam substinet. Loramentum ergo ligneum colligatum fundamento edificii non dissolvitur quia fides passionis Christi in cordibus hominum adiuncta doctrine apostolorum indissolubile facit Ecclesie edificium.  quia cogitatus sensati in omni tempore vel metu non pravabitur  persecutionis cuiuslibet sicut pali in excelsis et cementa in impensa  mixtura calcis posita contra faciem venti non permanebunt  quia cito corruent  SICUT PALEE. Unde qui audit verba mea et non facit ea similis est viro stulto qui edificat domum suam super arenam.  SICUT ORNATUS. Sicut limpidus paries propter lenitatem scilicet non recipit pulverem arene sic cor fatui spernit scelerum recordationem nec penas timet eternas. sic et cor {Erfurt, t. 3, f. 57vb ; facsim., t. 2, p. 766b} timidum in cogitatione  non fundatum in caritate et veritate stulti contra impetum timoris non resistit  cuiuslibet persecutionis sic et cor trepidum in cogitatione fatui omni tempore non metuebit sed sed] sic Weber et qui in nterl.| alias sic et qui in etc. preceptis Dei permanet semper Pungens  stimulo timoris Oculum  cordis deducens lacrimas  compunctionis et qui pungit cor proferet  aliis sensum  rectam intelligentiam scripturarum mittens lapidem in volatilia deiciet illa sic et qui conviciatur amico dissolvit amicitiam  MITTENS LAPIDEM. Ostendit quid amicum bonum conservet vel potius alienet.  Mittens lapidem. Sicut lapidis ictu volatus avium deicitur ita convitii verbo vis amicitie dissolvitur. ad amicum et si produxeris  caritatis affectu Gladium  correptionis non desperes est enim regressus ad amicum  NON DESPERES. De amicitia eius quia agnita correptionis utilitate regreditur ad ius pristine amicitie. si aperuerit os triste non timeas  aliquid amarum respondendo vel dure corrigendo est enim concordatio excepto #alias concordatio  pristine amicitie Convicio  quibus penitus fugatur amicus et improperio et superbia et mysterii revelatione  quia pristina secreta per iram #revelantur et plaga dolosa in his omnibus effugiet amicus  EFFUGIET AMICUS. Non rediturus nec post reconciliationem unde : amico reconciliato ne credas ineternum. fidem posside cum proximo in paupertate  presentis vite illius ut et in bonis illius leteris  eternis in tempore tribulationis illius permane illi fidelis  quis infirmatur et ego non infirmor ut et in hereditate illius coheres sis  terrena vel eterna  IN TEMPORE TRIBULATIONIS. In adversitate magis probatur amicus. Multi enim amici mense et non permanent in die necessitatis. ante ignem camini vapor et fumus ignis inaltatur sic et ante sanguinem maledicta et contumelie et mine  ANTE IGNEM CAMINI. Sicut fumus procedit ignis incendium sic dura verba homicidium. Unde : sermo durus suscitat rixas. Et alibi : qui irascitur fratri suo reus erit iudicio. amicum salutare non confundaris et a facie illius non me abscondam et si mala mihi evenerint per illum sustineo  AMICUM SALUTARE. Multa bona sunt in amicitia vera. Congaudet enim amicus bonis tuis et contristatur in malis. omnis qui audiet cavebit se ab eo  OMNIS QUI AUDIET. Id est qui cognoscit quanta bona sint in amicitia vera cavebit ne iniuria vel convicio amicum ledat. quis dabit ori meo custodiam  dixi custodit vias meas ut non delinquam in lingua mea et supra labia mea signaculum certum uti ne cadam in ipsis in ipsis] ab ipsis i Weber  alias ab ipsis et lingua mea perdat me  lingua ignis universitas iniquitatis Capitulum 23 Domine pater et dominator vite mee non relinquas me ne sinas me cadere in illis  DOMINE PATER. Quasi tuo munere factus sum tuo munere defendar a voragine vitiorum. quis superponet in me in cogitatu meo flagella et in corde {Erfurt, t. 3, f. 58ra ; facsim., t. 2, p. 767a} meo doctrinam sapientie ut ignorationibus eorum non parcant mihi et non pareant delicta illorum  QUIS SUPERPONET. Desiderat in cogitatu suo flagella discipline et in corde doctrinam sapientie ne forte per ignorantiam non agnoscat delictorum pericula et multiplicent ei crimina pro quibus cadat in manus adversariorum. et adincrescant ignorantie mee et multiplicentur delicta mea et peccata mea abundent et incidam in conspectu adversariorum et gaudeat inimicus meus  qui tribulant me exultabunt si motus fuero Domine pater et Deus vite mee ne derelinquas me in cogitatu illorum  demonum Extollentiam oculorum meorum  mentis elationem ne dederis mihi et omne desiderium  pravum averte a me  ET OMNE DESIDERIUM. Nolite diligere mundum neque ea que in mundo sunt. aufer a me ventris concupiscentias  castrimargiam et concubitus  fornicationis scilicet concupiscentie ne apprehendant me et anime irreverenti  ne capiar huiusmodi vitiis et infrunite  insipienti ne tradas me  tradi permittas DOCTRINA ORIS. Doctrinam oris  disciplinam verborum audite filii  discite servate et qui custodierit illam non periet in labiis suis  falsitate scilicet maledictione pariurio detractione nec scandalizabitur in operibus nequissimis in vanitate sua  voluptatis scilicet desideriis  IN VANITATE SUA. Quia illam preponit amori Dei et desiderio eterne beatitudinis. apprehendetur peccator et superbus et maledicus scandalizabitur in illo iurationi non assuescat os tuum multus enim casus in illa  IURATIONI NON ASSUESCAT. Vetat iuramentum ne fiat pariurium. Unde : Nolite iurare neque per celum neque per terram etc. nominatio vero Dei non sit assidua in ore tuo et nominibus sanctorum non admiscearis quoniam non eris immunis ab eis sicut enim servus interrogatus  castigatus tormentis assidue a livore  crimine livoris non minuetur  sed magis ad odium provocatur sic omnis iurans et nominans  in iuramento nomen Dei et sanctorum iuramento in toto a peccato non purgabitur  sed polluetur vir multum iurans implebitur iniquitate  mendaciter vel inutiliter et non discedet a domo  corpore illius plaga  vindicte et si frustraverit delictum ipsius super ipsum erit et si dissimulaverit  manifestare veritatem iurando delinquet dupliciter  DUPLICITER. Quia per simulationem celat veritatem et alios per falsitatem mittit in errorem. et si in vacuum  otiose iuraverit non iustificabitur replebitur enim retributione domus illius  inferni supplicio ubi vermis non moritur et ignis non extinguitur est et alia loquella contraria morti non inveniatur in hereditate Iacob  EST ET ALIA LOQUELLA. Blasphemia que supradictis peior est unde oportet ut non inveniatur in hereditate Iacob id est populo Ecclesie qui supplantat vitia et in virtutibus servit Deo. etenim a misericordibus  electis omnia hec auferentur et in delictis non volutabunt  inquinabuntur indisciplinose {Erfurt, t. 3, f. 58rb ; facsim., t. 2, p. 767b} non assuescat os tuum est enim in illa verbum peccati  doli detractionis erroris blasphemie  INDISCIPLINOSE. Quasi disciplinam ne deseras et indisciplinato ore sermones tuos ne proferas. memento patris  Dei et matris tue  Ecclesie in medio  doctrina eorum et exemplo undique vallatus enim magnatorum consistis  patriarcharum prophetarum apostolorum ne forte obliviscatur te  pro iniquitatibus in conspectu illorum et assiduitate tua infatuatus improperium patiaris et maluisses non nasci et diem nativitatis tue maledicas  tempus scilicet mortalitatis et culpam prevaricationis homo assuetus in verbis improperii  hereticus cuius os maledictione et amaritudine plenum est in omnibus diebus suis non erudietur  catholica doctrina duo genera abundant in peccatis et tertium adducit iram et perditionem anima calida quasi ignis ardens non extinguetur  mens scilicet avari qua ardet concupiscentia terrenorum nec mitigatur donec terreno lucro compescatur donec aliquid gluttiat  ANIMA CALLIDA. RABANUS. Heretici et schismatici ardentem animam habent dum ambitiose querunt humanam laudem qui perverse mentis more carnis incendunt ignem dum prave doctrine auditoribus immittunt errorem. Ipsi sunt fornicarii qui pactum quod cum Deo in baptismate pepigerunt non servaverunt sed virum priorem relinquentes cum idolis fornicati sunt. et homo nequam in ore carnis sue  superbus elatione cordis carnalis intumescens non desinet  inferre contumeliam donec incendat ignem  odii inimicicie homini fornicario omnis panis dulcis  voluptas fornicationis non cessabit transgrediens a lecto suo  donec moriatur in lecto suo id est mortale peccatum actualis libidinis perficiat omnis homo qui transgreditur lectum suum contemnens in animam suam et dicens quis me videt tenebre circumdant me et parietes cooperiunt me et nemo circumspicit  alias circunspexit me quem vereor delictorum meorum non memorabitur Altissimus  TENEBRE CIRCUMDANT. Qui castitatis virtutem perdit ut faciat opera tenebrarum neminem putat scire quod agit et Deum omnium conditorem fallatie se credit cum vultus Domini sit superfacientes mala. et non intellexit intellexit] intelliget Weber  alias intelligit quoniam omnia videt oculus illius quoniam expellit a se timorem Dei huiusmodi hominis timor et oculi hominum timentes illum et non cognovit quoniam oculi Domini multo plus lucidiores super solem circumspicientes omnes vias hominum  cogitationes actiones et profundum abyssi et hominum corda intuentes in absconsas partes  omnia nuda et aperta oculis eius  OCULI DOMINI. Quia illi nihil preteritum nihil futurum est omnia presentia sunt. Domino enim Deo antequam crearentur omnia sunt agnita  ante omnia presciebat qua facit peremptoria sic et post perfectum respicit omnia hic in plateis civitatis vindicabitur quasi pullus equinus fugabitur et ubi non speravit apprehendetur  laquao perditionis  HIC IN PLATEIS. Adulter libidinosus de quo superius dictum est qui quasi equus et mulus lasciviendo discurrit perlatam et spaciosam viam que ducit ad mortem. et erit  in iudicio dedecus omnibus  sordibus vitiorum pollutus  sanctis quod non {Erfurt, t. 3, f. 58va ; facsim., t. 2, p. 768a} intellexerit timorem Dei sic et mulier omnis relinquens virum suum et statuens hereditatem ex alieno matrimonio  SIC ET MULIER. Equaliter et in viro et in femina damnatur ad ulterium et germen huius copule abominabile est Deo. Mystice autem hereticorum synagoga vel anima heretica pravitate decepta abominabilis est Deo quia relinquit virum priorem qui sibi eam in baptismate copulavit et ornamento virtutum decoravit. primo enim in lege Altissimi incredibilis fuit  quia fidem patrum et traditionem scripturarum sequi noluit et secundo virum  Deum suum dereliquit tertio in adulterio fornicata est  diabolo sociata et ex alio viro filios statuit sibi  prava dogmata et perversa opera que instinctu diaboli generavit hec in ecclesiam adducetur et in filios eius respicietur  HEC IN ECCLESIAM. Quia eius perversitas in conventu fidelium per solertiam doctorum declaratur. non tradent filii eius radices et rami eius non dabunt fructum  ET RAMI. Quia secta illius fundamentum veritatis non habet fructum bonorum operum gignere non potest. derelinquent in maledictum memoriam illius et dedecus illius non delebitur et agnoscent qui derelicti sunt quoniam nihil melius quam timor Dei et nihil dulcius quam respicere in mandatis Domini  quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel ori meo et gloria magna est sequi Dominum  qui in luce ambulat non offendit longitudo enim dierum assumetur ab eo  LONGITUDO ENIM. Quia in eterna beatitudine ineternum permanebunt qui sequuntur Deum. Capitulum 24 SAPIENTIE LAUS. Sapientia  Christus laudabit  laudabilem ostendit animam  vitam suam et in Deo honorabitur  in celis cum Patre et Spiritu est et in terra adoratur et in medio populi sui  christiani gloriabitur et in ecclesiis  conventibus fidelum altissimi  Dei aperiet os suum  unde aperuit os suum dicens : beati pauperis spiritu et in conspectu virtutis illius gloriabitur  VIRTUTIS ILLIUS. Angelorum religiosorum. Unde : gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bone voluntatis. in medio populo  christiani Exaltabitur  exaltate Domium Deum nostrum et in plenitudine sancta  unde : de plenitudine eius omnes accepimus Admirabitur  mirabilis Deus in sanctis suis  ET IN MEDIO POPULI. Quia in ostensione miraculorum ad laudem Dei provocabat populum. Unde : omnis plebs ut vidit dedit laudem Deo. in multitudine electorum habebit laudem  » Laudate Dominum omnes gentes laudate eum omnes populi ». Ps. 116, 1. et inter benedictos  sanctos benedicetur dicens  qui est super omnia benedictus in secula Ego  sapientia ex ore Altissimi  verba sapientie prodivi primogénita  secundum deitatem ante omnem creaturam  EGO EX ORE. Quia Verbum consubstantiale coeternum.  Quia non sum creatura sed ab initio ex Patre genita per quam omnis creatura. Dicitur tamen primogenitus omnis creature non tempore scilicet ses honore secundum illud : Filius meus primogenitus Israel. ego in celis  spiritalis creature angelis scilicet feci ut oriretur lumen indeficiens  rationis et intelligentie et sicut nebula texi omnem terram  corporalem creaturam  omnem naturam  EGO FECI IN CELIS. In celis oritur lumen nebula tegitur caro quia sicut claritate sua precellit obscuritatem nebule sic spiritalis creatura corporalem precellit dignitatem. ego in altis  supra omnem creaturam cum Patre et Spiritu  significat divinam naturam {Erfurt, t. 3, f. 58vb ; facsim., t. 2, p. 768b} habitavi et thronus meus in columna nubis  celestia  THRONUS MEUS. Humanum corpus nullo pondere peccati pregravatum sed Dei virtute sublimatu in quo potentia divinitatis iudicia sua exercuit. Unde : ecce Dominus ascendet super nubem levem etc. gyrum celi circuivi sola  omnipotentiam sapientie et fortitudinem significat et in profundum abyssi  omnia scilicet qua sunt sub terra penetravi et in fluctibus maris ambulavi  omnibus qua in mari sunt et in terra et in omni terra steti  unde : laudent illum celi et terra mare et omnia qua in eis sunt et in omni populo et in omni gente primatum habui  rationali creatura et omnium excellentium et humilium corda virtute calcavi  unde : dedit ei nomen quod est super omne nomen ut in nomine eius omne genu flectatur etc. et in his omnibus requiem quesivi et in hereditate eius morabor  gentibus ex quibus congregatur Ecclesia qua eius est hereditas unde : hereditas mea preclara est mihi tunc precepit et dixit mihi creator ómnium  Filius secundum humanitatem intelligit Patrem maiorem et qui creavit me requievit in tabernaculo meo  humane nature in qua habitavit plenitudo divinitatis  CREAVIT. Secundum humanitatem singulari puritate de Spiritu Sancto conceptam de virgine editam. et dixit mihi in Iacob inhabita et in Israel hereditare et in electis meis ede radices  IN IACOB. Incarnatione salvatoris specialiter Iudeis uti concessum est et specialiter ad Iudeos venit. Unde : « Non sum missus nisi ad oves que perierunt domus Israel ». Unde per Iacob figurantur Iudei, per Israel vero gentiles. ab initio ante seculum creata sum et usque ad futurum seculum non desinam et in habitatione sancta coram ipso ministravi  AB INITIO. Sacramentum incarnationis ante secula prescitum et predestinatum permanet in seculum seculi et inhabitationes Ecclesie, id est ritum vere religionis, disposuit. et sic in Sion firmata sum et in civitate sanctificata similiter requievi  super quem requiescit spiritus meus nisi super humilem et quietum et in Hierusalem potestas mea  manifesta scilicet quia ibi voluntas eius adimpletur marg. ET SIC IN SION. Sion Ecclesia que et Hierusalem que a primo iusto usque ad novissimum edificatur in qua sapientia quotidie fructificat. et radicavi in populo honorificato  christiano qui nomine Christi honoratur qui pars eius et hereditas est et in parte Dei mei hereditas illius et in plenitudine sanctorum detentio mea  quia illi membra sunt corporis eius cum sit ipse omnia in omnibus quasi cedrus exaltata sum in Libano et quasi cypressus in monte Sion  arbores sunt altitudinis et odoris precipui  IN LIBANO. RABANUS. Libanus mons est Phenicis dictus athure quod ibi colligitur. Sion collis est urbi super eminens et interpretatur speculum. Hec ergo nomina arborum et montium eminentioribus Christi membris conveniunt que dicere possunt Christi bonus odor sumus Deo et quorum conversatio in celis est. Odor quoque cedri serpentes interimit et fugat unde disce et adoratam tabulis accendere cedrum et sancti doctores virtute verbi repellunt hereticos. Resina quoque eius qui cedrina dicitur liniti libri nec tinea nec senectute deficiunt et doctorum spiritali sensu scriptura confecta nulla hereticorum astutia corrumpitur vel vetustate consumitur. Cipressus medendis apta corporibus venustatem come sue nullo deponit impulsu constantiam et actionem eorum exprimens qui altioribus Ecclesiam ornant virtutibus. et quasi palma exaltata sum  palma aurea coronantur victores in Cades  qua mutata vel translata interpretatur quia Ecclesia ab idolorum cultura ad verum Deum translata est et quasi plantatio rose  rosa dicta quod rutilo colore rubeat et martyrium significat in Hiericho  Iericho interpretatur odor eius vel luna et est quasi plantatio rose in Hierusalem cum odor virtutum in passione martyrii redolet in sanctis  QUASI PALMA. Arbor diuturnis foliis et suavibus pomis palma dicta quia victricis manus est ornatus vel quia in modum humane palme ramos expandit hanc Greci Phenicem dicunt quia phenix avis multo tempore vivit huic comparatur Ecclesia que incorvari ad terrena despiciens ad celestia se sustollit ut finito agone celestem palmam suscipiat et quasi folia diuturna verba recte confessionis perpetuo conservat. quasi oliva speciosa in campis  QUASI OLIVA. Grece oleon fructus scilicet. Olea enim arbor dicitur succus oleum. Est autem arbor pacis in signis per hanc Ecclesia signatur que campos totius mundi decore illustrat et speciali gratia per unctionem crismatis sanctificat. et quasi platanus exaltata sum  qui redemptionis nostre sacramentum cunctis innotuit nationibus  QUASI PLATANUS. Platanus altitudinem foliorum dicta vel quia patula et ampla. Nam platos greci amplum vocant. Nomen ergo et formam arboris expressit dicens quasi platanus dilatata sum in plateis. Est autem teterrima et mollis foliis et vitibus similis et Christum significat qui per membra sua in orbe dilatatur mitis et mansuetus. iuxta aquam in plateis Sicut  doctrine spiritalis gratie  loquar ad Dominum meum cum sim pulvis et cinis cinnamomum {Erfurt, t. 3, f. 59ra ; facsim., t. 2, p. 769a} et balsamum balsamum] aspaltum Weber  vel aspaltum  SICUT CINNAMOMUM. Cinnamomum et balsamum aromatice arbores sunt cinnamomum dictum quia cortex eius in modum canne rotundus et gracilis gignitur in India et Ethiopia frutice brevi duorum tantum cubitorum colore sub nigro vel cinereo tenuissimarum virgarum. Nam quod crassum est despicitur. Gracilius vero carius. Quod cum frangitur visibile spiramentum emittit in modum nebule vel pulveris.  BALSAMUM. Aspaltum, dicit Plinius in eodem curriculo, celi nascitur spina candida magnitudine arboris modice flore rose radix eius unguentis expetitur. Tradunt in quocumque frutice curuetur arcus celestis eandem quecumque sit aspalti suavitatem odoris exire. Quidam Elisei sceptrum vocant. Probatur in colore ruso vel igneo tactu spisso et odore castorei hec pro sui brevitate a quibusdam inter herbas odoriferas reputantur et significant humiles spiritu qui quasi purpureo colore vestiti memores dominice passionis pro Domino parati sunt mori. aromatizans odorem dedi quasi myrrha electa dedi suavitatem odoris  sanctorum continentia myrrha enim puncta corpora non putrescunt sic continentia membra nostra servat incorrupta  QUASI MYRRHA. Myrrha est in Arabia arbor quinque cubitis alta spine similis quam achanton vocant Greci cuius gutta viridis et amara. Unde et nomen accepit que omnia conveniunt mortificationi carnis que amara ad tempus sentitur sed in spe semper virentes patrie libenter #su[s]cipitur ; Unde regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Iesu Christi etc. Spine autem comparantur quia ubi mentem salvet corpus affligit. Gutta sponte manans pretiosior est. Elicita corticis vulnere vilior quia maioris est virtutis corpus sanum (cui adridum copia rerum) mortificare quam egrotum vel paupertate afflictum. et quasi storax et galbanus et ungula et gutta  QUASI STORAX. Storax galbanus ungula et gutta pigmenta sunt pretiosa apud medicos et significant virtutum species que ad curationes hominem adhibent medici spiritales. Storax enim arbor Arabie similis malocytonii cuius virgule inter canicule ortum cavernatim lacrimam fluunt que in terram cadunt inmunda est sed cum primi corticis scrobe fossa servatur. Que virgis e calamis inheserit munda est et albida. De hinc fulva fit solis causa et ipsa storax calamitates piguis resina odoris iocundi. Et quasi melosum liquorem emittens. Storax dicta quia est gutta arboris profluens et congelata nam Greci stiriam guttam dicunt.  ET GALBANUS. Galbanum, secundum Plinium, dat Syria Syria] corr. , sirta pro siria cacogr. Rusch in Amarano monte feruleque feruleque] coniec. , ferineque cacogr. Rusch eiusdem nominis, resine modo, quod stagonitim stagonitim] corr., stagolithim Rusch appellant ; quod maxime non putrescit si convenientia laudant cartilaginosum, purum ad similitudinem amoniace minimeque lignosum. Plinius maior, Naturalis historia, lib. 12, par. 126, t. 2, p. 417.6-8 : « Dat et galbanum Syria in eodem Amano monte e ferula, quae eiusdem nominis, resinae modo; stagonitim appellant. Quod maxime laudant cartilaginosum, purum ad similitudinem hammoniaci minimeque lignosum ».  UNGULA. Ungula est qui in Exodo ‘onyca’ dicitur, grece enim onix, latine ungula quia humane ungui assimilatur.  GUTTA. Gutta que est amonica dicitur lacrimas, stillat in arenis cuius duo genera sunt stracon quod masculi thuris similitudinem habet et maxime probatur et pirama quod pingue et arenosum adulteratur enim arenis velut nascendo apprehensis glebis tamen minimis et purissimis probatur. Gutta vero curat quaslibet duritias. Hee ergo species Domini precepto ad thymiama conficiendum deputate sunt ubicumque enim thymiama habemus in hebreo nethotha legitur quod Aquila storacem transtulit et significat orationis incensum cum odore virtutum thymiama ex aromatibus compositum facimus cum in altari boni operis virtutum multiplicitatem fovemus quod mixtum et purum sit quia quanto virtus virtuti iungitur tanto incensum sincerius exhibetur. et quasi libanus non incisus vaporavi habitationem meam  qui nullam habet in se erroris maculam sed puram et sinceram doctrinam qua profert odorem virtutum et spiritalem gratiam infundit mentibus fidelium  LIBANUS. Libanus, ut aiunt, arbor est in Arabia cortice et folio lauro similis succum amigdali modo emittens que bis in anno colligitur autumno scilicet et vere sed autumnali collectioni preparatur inciso cortice in estatis fervore et prosiliente spuma pingui que concreta densatur ubi loci natura poscat regere palmea excipiente quod in arbore hesit ferro putatur depectitur. Ideo corticosum videtur purissimum hoc est thus candidum. Secunda vindemia preparatur hieme incisis corticibus. Rubrum hic exit nec comparandum priori. Novelle arboris candidius sed veteris est odoratius quod ex eo pependit rotunditate gutte masculum vocatur. Regio thurifera nuncupatur sarma undique rupibus in via et dextera stopulis maris in accessa. Sarma quidem mysterium interpretatur. Arbores sponte nascuntur et significant eos qui ex voluntate non ex legis necessitate operantur. Incisis arboribus lacrima fluit quia conpuncta humilium corda puram Deo orationem emittunt.  LIBANUS in hebreo candorem significat. In greco thus unde in Canticis ubi legimus ad collem thuris quidam codices habent ad collem Libani. et quasi balsamum non mixtum odor meus  BALSAMUM. Balsami arbor in Iudea tantum intra viginti iugera erant. Sed postquam Iudea Romani potiti sunt latis collibus propagata est. Stirpe similis viti foliis rute sed albioribus semperque manentibus. Arbor balsamum lignum filobalsamum alias xilobasmum dicitur fructus vel semen carpobalsamum sucus opobalsamum quia percussus ferreis vinculis cortex per cavernas eximii odoris gutta distillat. Caverna enim grece ope dicitur cuius gutta admixta ciprino oleo vel melle adulteratur. Sed probatur esse sine melle si cum lacte coagulaverit. Sine oleo si instillata aqua vel admixta ficile resolvatur et si lanee vestes ex ipso pollute non maculentur. Adulteratum quique sicut lacte non coagulat et sicut oleumin aqua super natat et vestem laneam maculat. Balsama pura ardente sole manu sustineri non possunt. Arbores balsami more vinearum coluntur et adminiculis sustinentur viti enim similiores sunt quam mirto perpetua coma insignes duobus cubitis eminentes. Semen vero habet vini gustum colre rufum. Ramus crassior quam mirti qui certo anni tempore balsamum sudat. Agricole quoque acutis lapidibius vel osseis cultellis solent incidere nam ferri tactus noxius est. Per incisiones manat sucus odoris eximii et lacrimis pulcre rorantibus lanis parva colligitur in cornua. Gratia precipua debetur lacrime secunda semini tertia cortici minima ligno Christus quoque humilis in carne sed plenus gratia et virtute vulneratus est propter iniquitates nostras et nobis vite et salutis sacramenta profudit unde : et quasi balsamum non mixtum odor meu s. ego quasi terebinthus extendi ramos meos et rami mei honoris et gratie  TEREBINTHUS. Arbor est cuius resina carissima et nascitur in Syria mascule infructuose feminarum duo genera sunt alterius fructus rubet lentis magnitudine alterius pallet nec faba grandior odore iocundo fructu simiosus idem.   Terebinthus in Macedonia brevis arbor et fructuosa. Inda Troadis Masco Syrie magna materies flos racemosus sicut olive sed rubes folia habet densa et folliculos emitentes quedam animalia quasi culices. Pleniorque resina que de cortice erumpit. Per terebinthum signatur Ecclesia que per totum orbem ramos predicationis et fidei extendit cuius resina precipua id est animarum medicina. Masculi huius arboris sine fructu sunt quia qui in se confidunt fructum virtutis non faciunt feminarum vero duo genera sunt alterius fructus rubeus alterius pallidus cum vite maturescunt. Qui enim infirmitatem suam agnocunt et spem suam in Domino ponunt fructum maritirii sibi exquirunt aut per continentiam et munditiam cordis et corporis spiritale premium possidebunt quia cum mulieribus non sunt coinquinati et sine macula sunt ante thronum Dei. ego quasi vitis  "Ego sum vitis vera et vos palmites" Cf. Io. 15, 1 ; Io. 15, 5.  cuius vinum letificat cor hominis qui bibens sanguinem eius gaudet et redemptionis laudat sacramentum fructificavi suavitatem odoris  per orbem spergendo evangelii predicationem et flores mei fructus honoris et honestatis ego mater  sapientia pulchre dilectionis  vere caritatis et timoris  salutaris et agnitionis  spiritalis et sancte spei  omne datum optimum desursum est in me gratia {Erfurt, t. 3, f. 59rb ; facsim., t. 2, p. 769b} omnis vite  presentis et future per ipsam enim vivimus movemur et sumus et per ipsam vitam eternam habemus et veritatis in me omnis spes vite et virtutis transite ad me omnes qui concupiscitis me  filios affectuose monet et a generationibus meis implemini  venite ad me qui laboratis et onerati estis et ego reficiam vos Spiritus  sanctus qui communis Patri et FiIio enim meus super melle dulcis  quia caritas Dei per Spiritum infunditur cordibus electorum incomparabiliter est dulcis et hereditas mea super mel et favum.  qua erit in visione Dei."Oculus enim non vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascendit que que] corr. , qui Rusch preparavit Deus diligentibus se" Cf. 1Cor. 2, 9.. Memoria mea  spiritales delicie cum habentur desiderium accendunt in generatione seculorum  qui sapientia Dei et homines et angeli sine fine collaudant qui edunt me adhuc esurient et qui bibunt me adhuc sitient  QUI EDUNT ME. Edimus sapientiam et bibimus quia plena et perfecta est refectio et tanto plus a comedente esuriuntur quanto ab esuriente amplius comeduntur. In corporalibus appetitus placet experientia displicet unde : gustate et videte quoniam suavis est Dominus etc. qui audit #obedit unde : si quis diligit me sermonem meum servat me non confundetur  quia eterna mercede coronabitur et qui operantur in me non peccabunt  qui manet in Deo non peccat qui elucidant me  plene scilicet et perfecte percipiunt vitam eternam  qui est viso Dei habebunt hec  continet omnia liber vite et et] om. Weber testamentum {Erfurt, t. 3, f. 59va ; facsim., t. 2, p. 770a} Altissimi  hic est liber novum et veterum testamentum in quo est agnitio veritatis et agnitio veritatis legem mandavit Moyses in preceptis iustitiarum  ut peccatum scilicet caverent et in virtutibus Deo servirent et hereditatem  promisit domui Iacob et Israel promissionis  de adventu Christi vel redemptione humani generis posuit David puero suo  Christus de David secundum carnem excitare regem ex ipso fortissimum in throno honoris sedentem in sempiternum  non Salomonem qui per peccatum perdidit regnum sed Christum verum pacificum qui fortior fortem armatum superavit et spolia eius distribuit cui regni non erit finis  POSUIT DAVID. Quattuor paradisi flumina ex uno fonte procedentia assimilat regi qui ortus est de David quia de Christo quattuor evangelia procedunt que totam terram predicatione infundunt et germinare faciunt. Ab eo Iordanis procedit id est baptismi sacramentum ad abluendum genus humanum. Qui mittit disciplinam sicut lucem quia precepta eius vite eterne tribuunt unde : docete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti docentes servare omnia quecumque mandavi vobis. qui implet quasi Phison sapientiam et sicut Tigris in diebus novorum  QUASI PHISON. Phison qui et Ganges qui de paradiso exiens vadit ad Indiam et interpretatur caterva quia scilicet magnis fluminibus impletur. Ganges autem dicitur a Gangaro rege Indie et fertur sicut Nilus superorientis terras exundare.  SICUT TIGRIS. Tigris : fluvius Mesopotamie qui pergit contra Assyrios et, post multos circuitus, in mare Mortuum fluit ; et Tigris vocatur quia, sicut tigris bestia, velociter fertur. qui adimplet quasi Euphrates sensum qui multiplicat quasi Iordanis in tempore messis  QUASI EUPHRATES. Euphrates fluvius Mesopotamie gemmarum fertilis. Euphrata euphrata] scrips., Eufrata Rusch hic et ubique enim hebraice fertilitas latine. Mesopotamiam namque per loca irrigat sicut Nilus Alexandriam. Salustius asserit Tigrim et Euphraten uno fonte in Armenia meare sed postea dividuntur maximo inter se spacio. Terraque que ab ipsis ambitus Mesopotamia dicitur.  QUASI IORDANIS. Iordanis fluvius Iudee a duobus fontibus nominatus : ‘Ior’ scilicet et ‘dan’ quibus federatis colligitur. Nascitur sub Libano monte et dividit Iudeam et Arabiam et iuxta Hiericho influit mari Mortuo. qui mittit disciplinam sicut lucem et assistens quasi Geon in die vindemie  QUASI GYON. Gyon . Hic Ethiopiam cingit. Sic vocatus quia irrigat terram Egypti ge enim grece terram significat qui apud Egyptios Nilus vocatur propter limum quem trahit qui fecunditatem efficit unde et Nilus dictus est. qui perficit primus scire ipsam et infirmior non investigavit eam  QUI PERFICIT PRIMUS. Christus auctor est sapientie spiritalis qui per Moysen primum condidit legem inspiravit prophetas docuit apostolos et evangelista nec alius plenus et perfectus est investigator sapientie Dei nisi ipse qui cum Patre et Spiritu Sancto unus est Deus unde : nemo novit Filium nisi Pater neque Patrem quis novit nisi Filius etc. a mari enim abundavit cogitatio eius et consilium illius abysso magna  A MARI ENIM. Mare significat profunditatem sapientie inestimabilem et incomprehensibilem esse quem nemo penetrare potest nisi unus et solus Deus Pater et Filius et Spiritus Sanctus qui se ipsum vere novit et consilium suum et dat tantum nosse creature sue quantum expedit. ego sapientia  Christus effudi flumina  per mundum  evangelii Ego  Christus quasi tramis aque immense de fluvio,  quo inebriant mentes fidelium  QUASI TRAMES AQUE. Quia Deus de Deo lumen de lumine. Tropice de Pater origo divinitatis quia de Patre gignitur Filius et procedit Spiritus qui per aquam significatur unde flumina de ventre eius fluent aque vive et alibi. Aqua sapientie salutaris potabit illum. ego quasi fluvius  EGO QUASI FLUVIUS. Sapientia comparatur fluvio rapidissimo et aqua egredienti de paradiso quia doctrina Christi prodiens de celesti thesauro omnia obstacula reorum et persecutionum fortitudine sua dirupit ut per ora predicatorum per totum orbem largissime fluat, unde Ps. 18, 5. : « In omnem terram exivit sonus eorum » etc. Doryx et sicut aqueductus exivi a paradiso  DORIX. Araxes (ut putant) fluvius Armenie qui ab eodem monte cum Euphrate diversa specie oritur sic dictus quia de rapacitate sua cuncta prosternit unde, cum Alexander transgressurus pontem, super eum fabricasset concitatus pontem diruit et brevi intervallo ab Euphratis ortu tollens caput in mare Caspium fertur. Doricus a Grecis dici putatur. Pars enim grece gentis Doris nuncupatu, unde tertia lingua Grecorum Dorica dicitur. dixi rigabo meum hortum  Ecclesiam quam ipsa veritas doctrina sua rigat et inebriat ut fructum specialis partus quotidie proferat. plantationum et inebriabo pratus mei fructum et ecce facta est mihi tramis  per totum orbem Abundans  affluens scilicet doctrina et fluvius meus propinquavit ad mare  usque ad finem terre scilicet quoniam doctrinam quasi antelucanum illumino omnibus  quia oritur a sole iustitie de quo dicitur : visitavit nos oriens ex alto et enarrabo illam usque in longinquo penetrabo omnes omnes] om. Weber inferiores partes terre  id est carnalia corda perscrutabor et inspiciam omnes dormientes  somno ignorantie et illuminabo {Erfurt, t. 3, f. 59vb ; facsim., t. 2, p. 770b} omnes omnes] om. Weber sperantes in Domino Domino] Deo Weber adhuc doctrinam quasi prophetiam effundam et relinquam illam querentibus sapientiam  quia non cessat scriptura sacra docere genus humanum ut sint omnes inexcusabiles  ADHUC DOCTRINAM. Significat huius operis scriptor librum esse mysticum et utilem ad legendum historice enim moralitatem docet et allegorice fidei sacramentum. et non desinam in progenies illorum usque in evum sanctum videte quoniam non soli mihi laboravi sed omnibus exquirentibus veritatem  VIDETE QUONIAM. Ecclesiasticus doctor non solum sibi sed et aliis scribendo et docendo proficit unde : qui docti fuerint fulgebunt sicut splendor firmamenti et qui ad iustitiam erudiunt multos quasi stelle imperpetuas eternitates. Capitulum 25 In tribus placitum est spiritui meo que sunt probata coram Deo et hominibus concordia fratrum et amor proximorum  unde : solliciti servate unitatem spiritus in vinculo pacis et vir et mulier sibi consentientes  qui diligit proximum legem implevit  VIR ET MULIER. Viri diligite uxores vestras sicut et Christus Ecclesiam possumus in viro spiritum in muliere animam accipere qui si in timore et dilectione Dei consenserint quitquid petierint fiet eis unde : si duo consenserint ex vobis fiet illis. tres species odivit anima mea et aggravor valde anime illorum  quia mihi contraria sentiunt  TRES SPECIES. Possunt hec ad diabolum transferri qui pauper et superbus est. Cum enim per superbiam perdiderit gloriam superbire non cessat. Dives et mendax est. Unde : cum loquitur mendacium ex proprio loquitur quia mendax est et pater eius. Senex et fatus est. Unde : melior est puer et pauper et sapiens quam rex senex et stultus qui nescit providere in posterum etc. Sapientiam est sibi datam inter angelos non servavit quia conditori suo subiici noluit. Pauperem  qui inops virtutibus Superbum  quia contra condicionem paupertatis animose extollitur et divitem  hereticum qui sensu abundat et eloquentia Mendacem  qui concessis sibi bonis in mendacio ab utitur et senem fatuum  qui longo tempore sapientiam neglexit et insensatum  qui magis amat caduca quam eterna in iuventute tua non congregasti et quomodo invenies eam in senectute tua  QUE IN IUVENTUTE. Qui in iuventute non discit sapientiam in senectute fructum eius non habet. Unde egestatem operata est manus remissa manus autem fortium #d[i]vitias parat qui autem meditatur in lege Domini dabit fructum in tempore suo. quam speciosum canitie iudicium  quia in longo tempore debet esse sapientia et prudentia et presbyteris cognoscere consilium  QUAM SPECIOSUM. Canum caput docet habere sensum et longenam etatem cognoscere consilium ut in timore Dei iudicent iudicium rectum quod est valde gloriosum audiant presbyteri et Ecclesiarum prepositi quia non licet eis ignorare legis scientiam et sapientiam. quam speciosa veteranis sapientia et gloriosis intellectus et consilium  « intellectus bonus omnibus facientibus eum » Ps. 110, 10. corona senum multa peritia et gloria illorum timor Dei  beatus vir qui timet Dominum novem insuspicabilia cordis magnificavi et decimum dicam in lingua hominibus  NOVEM INSUSPICABILIA. Corde creditur ad iustitiam ore autem confessio fit ad salus. Novem ergo sunt insuspicabilia id est ab omni suspitione falsitatis aliena que parit homini fides recta. homo qui iocundatur in filiis  hoc est primum ut homo iocundetur in filiis scilicet operibus bonis etc. vivens et videns  hoc est secundum {Erfurt, t. 3, f. 60ra ; facsim., t. 2, p. 771a} subversionem inimicorum  demonum vel vitiorum Beatus  hoc est tertium qui inhabitat cum muliere sensata  sapientia scilicet unde posside sapientiam et qui  hoc est quartum in lingua sua non est lapsus  qui in verbo non offendit perfectus est et qui  hoc est quintum non servivit indignis se  demonibus vel vitiis a quo enim quis superatur huiusmodi servus est beatus qui  hoc est sextum invenit amicum verum  qui ait vos autem dixi amicos etc. et qui  hoc est septimum enarrat iustitiam auri audienti  predicat scilicet verbum Dei rectum et iustum quam magnus qui  hoc est octavum invenit sapientiam et scientiam  qua est bonum facere Sed  hoc est novum non est super timentem Deum  SAPIENTIAM ET SCIENTIAM. Que est malum cavere unde : et ecce timor Domini ipse est sapientia et recedere a malo intelligentia hinc est quod unum speciebus virtutum superadditur timor Dei qui sicut novenarius imperfectus est nisi denario suppleatur sic omnis operatio virtutum sine timore. Timor enim Domini sanctus permanens in seculum seculi ipse est fidei fundamentum et caritatis origo per ipsum fit bonum et pervenitur ad premium. Sed quia scriptum est timor Domini initium sapientie et alibi. Timor non est in caritate etc. et iterum timete Dominum omnes sancti eius etc. Queritur quomodo timor Domini (si est initium sapientie et dilectionis) non sit in caritate et quomodo omnes sancti diligant Dominum et nihil desit timentibus eum et qualiter intelligatur timor Domini permanet in seculum seculi. Sed illum timorem Domini quo timet quis incipiens opera iustitie ne districtus iudex se minus castigatum inveniens damnet caritas pellit foras que ex suo merito fiduciam habet in die iudicii. Presentium quoque adversitatum timorem perfecta caritas eiicit quam desiderabat qui dicebat a timore inimici eripe animam meam hanc habebat qui dixit : Quis nos separabit a caritate Christi. Tribulatio an angustia etc. Nec est contrarius Iohanni psalmista qui ait : timor Domini sanctus permanet in seculum seculi duo enim sunt timores. Unus quo timent Deum homines ne mittantur in gehennam qui scilicet introducit caritatem et sic venit ut exeat. Si enim adhuc propter penas times Deum nondum amas quem sic times non bona desideras sed mala caves sic tamen corrigis te et incipis bona desideras sed mala caves sic tamen corrigis te et incipis bona desiderare. Cum vero bona desiderare ceperis erit in te timor sanctus ne amittas bona non timor gehenne sed ne te deserat presentia Dei quam amplecteris et in eternum frui desideras. timor Dei super omnia superposuit  hoc est decimum beatus cui donatum est habere timorem Dei qui tenet illum cui assimilabitur timor Dei initium dilectionis eius fidei autem initium agglutinandum est ei omnis plaga tristitia cordis est et omnis malitia nequitia mulieris est  OMNIS PLAGA. Non est maior gratia quam vera letitia mentis nec maior plaga qua tristitia fraudulenti cordis in idolatria vel in heresi quia in eius nequitia omnis malicia est. et omnem plagam et non plagam videbit cordis  intelligens errorem suum sed tamen penam non cavebit  ET OMNEM PLAGAM. Videt plagam cordis qui intelligit iniuriam sue pravitatis sed non videt quia per penitentiam non corrigit. et omnem nequitiam et non nequitiam mulieris et omnem obductum  vindictam iudicis qui odientes se delebit et non obductum odientium  quia non cavet et omnem vindictam et non vindictam inimicorum  quasi cum iustitiam Dei cognovissent non intellexerunt quoniam qui talia agunt digni sunt morte non est caput nequius super caput colubri  NON EST CAPUT. Nequitia hereticorum comparata serpentibus et feris animantibus terre crudelior invenitur quia illa ledunt corpus hec animam ideo eius cohabitatio omnibus noxia est. et non est ira super iram inimici commorari leoni et draconi placebit quam habitare cum muliere nequa  quia duritia cordis excecat visum mentis nec futurum prospicit iudicium nequitia mulieris  perversitas heretici immutat faciem eius  quia decipit sub speciem virtutum et obcecabit vultum suum tamquam ursus et quasi saccum ostendit in medio proximorum eius  quia ineptas novitates predicat et tegit nefando verborum velamento et audiens suspirabit modicum  quia difficile ad penitentiam flectitur etsi aliquando se penitere mentietur brevis malitia super malitiam mulieris sors peccatorum cadat super illam  BREVIS OMNIS. Parva est omnis malicia ad comparationem idolatrie et pravitatis heretice quia peccant non per fragilitatem carnis sed per superbiam mentis. ascensus arenosus in pedibus veterani sic mulier linguata {Erfurt, t. 3, f. 60rb ; facsim., t. 2, p. 771b} homini quieto  arena fluida et instabilis infirmos pedes retardat veterani sic onerosa est modestie catholici viri loquacitas ne respicias  communicando in mulieris  heretici speciem et non concupiscas mulierem in specie  pravam doctrinam fuco verborum adornatam Mulieris  enim Ira  iudicii et irreverentia  offensio Dei et confusio magna  pena eterna mulier si primatum habeat contraria est viro suo  MULIER SI PRIMATUM. Historice ostendit quam noxius sit primatus mulieris que subiici debet non preponi. Cui dictum est multiplicabo erumnas tuas et sub viri potestate eris etc. Unde Paulus : mulier in silentio discat cum omni subiectione etc. Mystice hanc mulierem synagogam hereticorum accipimus que relinquit ducem pubertatis sue hic si primatum habeat contraria erit viro id est doctori catholico perversa sentiendo et prava docendo. cor humile  cogitatio vilis et facies tristis  quia letitiam Spiritus Sancti non habet et plaga mortis  eterne mulier nequa Manus  opera debiles et genua dissoluta  gressus instabiles mulier que non beatificat virum suum  Christum vel predicatorem suum quia non obedivit nec fidem servavit a muliere initium factum est peccati et per illam omnes morimur  quia superbia elationis qua viam veritatis deseruit et in errorem declinavit origo est perditionis ipsi et aliis non des aque tue  doctrine Exitum  extra limitem rectitudis nec modicum nec mulieri  heretico nequa veniam prodeundi  libertatem docendi si non ambulaverit ad manum tuam  id est si tibi subdi noluerit sed potius contentiosa fuerit et confundet te in conspectu inimicorum  infidelium a carnibus tuis  a condicione infirmorum sed separa illam abscide illam ne semper te abutatur  ad luxum sue pravitatis Capitulum 26 mulieris bone  anime iuste vel electorum Ecclesie beatus vir  magnificatus in mundo  Christus numerus enim annorum illorum duplex  MULIERIS BONE. Sicut prius mulierem nequam vituperavit ita nunc bonam laudare intendit. Quia hic vivit Ecclesia sub custodia mandatorum Dei cum honestate virtutum et in futuro gaudebit de preceptione premiorum. mulier fortis  delectatio Christi fortitudo Ecclesie oblectat virum suum et annos vite illius in pace implebit pars bona  Ecclesia catholica qua in forte timentium Deum numeratur quia pertinet ad hereditatem eius unde in Deuteronomio : pars Domini populus eius etc. mulier bona in parte bona timentium Deum dabitur viro pro factis bonis  redemptione scilicet humani generis unde Isaias : si posuerit pro peccato animam suam videbit semen longevum divitis autem et pauperis cor bonum in omni tempore vultus illorum hilaris  quid fides Christi et baptismus conferat humano generi ostendit  DIVITIS AUTEM ET. Dives vel pauper ad gratiam Christi devota mente perveniens iocunditate visionis Dei perpetuo fruetur « quia non est personarum acceptor Deus » Act. 10, 34.. a tribus timuit cor meum et in quarto facies mea metuit  A TRIBUS. His similitudinibus vocat eos qui ab unitate vere religionis separati sunt id est Iudeos paganos hereticos et falsos christianos. delatura civitatis  predicatores Ecclesie qui confitentur se nosse Deum factis autem negant et collectio populi  gentiles ad persequendum collectos  DELATURAM CIVITATIS. Insipientia stultorum sicut enim bruta animalia nesciunt discernere inter amicum et inimicum et inter bonum et malum ita insipientes ignorant distantiam catholice doctrine et heretice. Sed veris et falsis doctoribus obediunt eque. Contra quos dicitur et alibi statim eam sequitur quasi bos ad victimam et quasi agnus lasciviens et ignorat quod ad victimam pertrabatur. Sed hereticorum astucia non aperta fronte sed dolose incautos decipit. marg.  et calumniam  blasphemiam Iudeorum {Erfurt, t. 3, f. 60va ; facsim., t. 2, p. 772a} mendacem super mortem omnia gravia  tolerabilius est corporaliter mori quam ineternum sustinere penas inferni dolor cordis et luctus mulier zelotypa  heretici vel qui zelo et invidia contra veritatem pugnant dolorem et luctum Ecclesie irrogant in muliere infideli flagellum lingue  anima scilicet gentili vel heretica pravitate detenta blasphemiam spargit semper ad nocendum concupiscentibus peccata omnibus communicans sicut boum iugum quod movetur ita et mulierem nequam qui tenet illam quasi qui apprehendat scorpionem  heresis scorpioni similatur qui cauda venenum infundit non ore mulier ebriosa ira magna  hereticorum synagoga dolo et nequitia et contumelia et turpitudo illius non contegetur  plena quia iniquitati eius succedet pena et damnatio perpetua ubi turpitudo erroris illius manifestabitur  MULIER EBRIOSA. Habitum meretricis describit que motu corporis et motu oculorum ostentat libidinem. Mystice autem hereticum significat qui in superbia sensus et facundia verborum fornicationem suam iactat ut novitatum amatores facilius attrahat « prurientes auribus » 2Tim. 4, 3. qui a veritate auditum avertunt et ad fabulas convertuntur. fornicatio mulieris in extollentia oculorum et in palpebris illius agnoscetur  FORNICATIO MULIERIS. Per hec tria curiositatem humane mentis ostendit que semper prona est in malum. Unde : omne quod est in mundo est concupiscentia carnis aut concupiscentia oculorum aut superbia vite. In tribus omnia vitia concluduntur. Concupiscentia enim carnis est quicquid ad voluptatem corporis pertinet ut cibus potus concubitus. Concupiscentia oculorum est omnis curiositas sicut in turpi spectaculo in acquirendis superfluis et cognoscendis et carpendis proximorum vitiis. Superbia vite est cum quis honores iactat et per elationem vane glorie et per arrogantiam deseruit per concupiscentiam carnis temptatus est Adam cum ei hostis de ligno vetito comedere suasit per concupiscentiam oculorum cum diceret scientes bonum et malum per superbiam vite cum adderet eritis sicut dii. in filia non avertente se firma custodiam  quasi si quis est tibi commendatus diligentem curam adhibe ne inventa occasione utatur se ab omni irreverentia oculis cave et ne mireris si te neglexerit sicut viator sitiens  concupiscentiam carnis ad fontem os aperiet et ab omni aqua proxima bibet et contra omnem palum  superbiam vite sedebit et contra omnem sagittam aperiet pharetram donec deficiat gratia mulieris sedule delectabit  bone devotionis et obedientie quam habet anima sancta vel Ecclesia virum suum  quemlibet doctorem vel Christum et ossa illius impinguabit  OSSA ILLIUS IMPINGUABIT. Caritatem scilicet unde :qui servat mandata mea ille est qui diligit me et diligetur a Patre meo et ego diligam eum. disciplina illius datus Dei  omne bonum Ecclesie donum Dei est mulier sensata et tacita non est immutatio erudite anime  MULIER SENSATA. Quia sapientia Dei animas electorum imbuit et tribuit eis custodiam oris et efficaciam operis nec eos a se declinare permittit quia omnis qui natus est ex Deo non peccat fidem scilicet violando vel caritatem quia semen id est verbum quo renatus est in se habet. gratia  evangelii super gratiam  legis et synagoge mulier sancta et pudorata  Ecclesia qua fidem salvatoris caste custodit omnis autem ponderatio  opes scilicet mundi et sapientie secularis non est digna continentis anime  qui Christo servit in spiritali scientia sicut sol  iustitie qui splendet in specie huius mulieris oriens mundo in altissimis Dei sic mulieris bone species in ornamentum domus eius  Ecclesie per totum orbem dilatate lucerna splendens  evangelice doctrine super candelabrum sanctum  Ecclesie et species faciei super etatem stabilem  virtutum qua scilicet in facie id est in operibus eius elucet in perpetuum stabilietur et eterno premio remunerabitur columne auree super bases argenteas et pedes firmi  quia incessus predicatorum ad predicandum super catholice fidei stabilitatem firmatur  COLUMNE AUREE. Doctores sapientia fulgentes super bases argenteas locantur cum in sancta scriptura predicatione sua insigniuntur. super plantas stabilis mulieris fundamenta eterna  predicationis apostolorum et evangelistarum super petram solidam  Christum Et  ideo mandata Dei  transplantantur scilicet in corde mulieris {Erfurt, t. 3, f. 60vb ; facsim., t. 2, p. 772b} sancte  Ecclesie in duobus contristatum est cor meum et in tertio iracundia mihi advenit  IN DUOBUS CONTRISTATUM. Notat sapientia stulticiam humani sensus qui per fragilitatem carnis per dementiam cordis ignorant electionem rei melioris vel deserto tramite veritatis sequitur devia erroris. vir bellator  primum  qui multa sustinuit pro Christo deficiens  fractus adversitate per inopiam  mentis et vir sensatus  secundum doctor catholicus contemptus  a stultis et qui transgreditur a iustitia ad peccatum  qui scilicet fide catholica imbutus deserit regulam fidei et convertitur ad pravam et hereticam Deus paravit eum ad rompheam  reservat scilicet penis perpetuis due species difficiles et periculose mihi apparuerunt  prima difficile exuitur negotians a negligentia  a mendacii crimine et  secunda non iustificabitur caupo a peccatis labie.  qui fictis verbis vel pariuriis subvertit iustitiam proximorum  DIFFICILE. Actus pessimus non res honesta damnatur. Ille negotiator abominandus qui per immoderatam ambitionem merces suas plus pariurio onerat quam pretio. Capitulum 27 Propter inopiam  cordis vel operis multi deliquerunt et qui querit locupletari  in mundo avertit oculum suum  a timore Dei si in medio compaginis lapidum palus figitur sic et inter medium venditionis et emptionis angustabitur peccatis  SICUT IN MEDIO. Hac comparatione exprimit angustiam avari cui eque videtur deesse quod habet et quod non habet dum timet amittere quod possidet et aliena rapere incessanter ardet semper enim sollicitudo torquet et in futuro pena eterna manet. conteretur delictum.  ibi avaricia cessabit ubi avarus corpore et anima punietur si non in timore Domini tenueris  #qua timor Domini custodia vite instanter cito subvertetur  de improviso domus tua  terrenum habitaculum vel spes terrenorum si in pertusura cribri remanebit stercus sic aporia hominis  fluxio vel derivatio stimulus vel molestia vulnus vel aculeus in cogitatu illius.  SICUT IN PERTUSURA. Sicut cribrum grana a paleis secernit ita timor Dei sordidas cogitationes a corde repellit potest quoque in cribro temptatio sathane intelligi unde : sathanas expetivit vos ut cribraret sicut triticum. Vasa figuli probat fornax et homines iustos temptatio tribulationis. sicut rusticatio de ligno ostendit fructum illius sic verbum excogitatum hominis cordis  thesaurum cordis et qualitatem  SICUT RUSTICATIO. Unaqueque arbor ex fructu suo cognoscitur et bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bonum. Malus autem malum. Exabundantia enim cordis os loquitur. Cultura ergo ligni in fructu manifestat qualitatem eius. ante sermonem non collaudes virum hec enim temptatio est hominum  quia procedit ex levitate non ex discretione  ANTE SERMONEM. Quia sermo indicat cogitationem quasi diceret nemo laudet eum quem manifestis inditiis non cognovit laude dignum. Potest autem sermo pro bono opere accipi ut neminem ante probationem bonorum operum laudemus unde non laudes ante mortem quemquam. si sequaris iustitiam  docendo bene vivendo apprehendes illam  eternam remunerationem eius et indues quasi poderem honoris  tunicam scilicet talarem id est consummatam actionem et inhabitabis cum ea  unde cauda hostie precipitur offerre et proteget te  perseveranter in sempiternum et in die agnitionis  iudicii scilicet quando illuminabuntur abscondita tenebrarum invenies firmamentum  firmum iustitie premium Volatilia  sanctorum anime virtutibus pennate ad sibi similia conveniunt  angelos scilicet quibus in futuro sociabuntur et veritas  Christus ad eos qui operantur illam revertetur  ut remuneret eos in die iudicii leo  diabolus qui semper homini insidiatur {Erfurt, t. 3, f. 61ra ; facsim., t. 2, p. 773a} venationi insidiatur semper sic peccata  ut in laqueum mortis scilicet precipitent operantibus iniquitates homo sanctus in sapientia manet sicut sol nam stultus sicut luna immutatur  quia inconstans et mutabilis unde : cor stultorum dissimile erit in medio insensatorum serva verbum tempori in medio autem cogitantium  legem Dei assiduus esto  IN MEDIO INSENSATORUM. Temperantiam et cautelam loquendi docet quia inconsiderata locutio sepe infirmis nocet tutius est ergo audire quam loqui.  IN MEDIO SENSATORUM. Qui solverit unum de mandatis et docuerit sic homines magnus vocabitur in regno celorum. narratio peccantium odiosa et risus illorum delictis peccati  luxus seculi peccatorum cumulum facit loquella multum  frequens iuratio iurans horripilationem  errorem et tedium Capiti  menti statuet et irreverentia ipsius obturatio  clausio vel stipatio aurium  LOQUELA MULTUM. Quia sicut actio eorum bonis contraria ira et loquela ad maledicendum prona ad audiendum gravis. effusio sanguinis in rixa superborum  inter superbos iurgia unde effusio sanguinis et maledictio illorum auditus gravis qui denudat arcana amici perdet fidem et non inveniet amicum ad animum suum  QUI DENUDAT. Ostendit in quo maxime leditur amicitia in malo scilicet proditionis que fidem scilicet perdit et amicitie equitatem non custodit et ideo dissipat caritatem. dilige proximum et coniungere fide cum illo quod si denudaveris absconsa illius non persequeris post eum  quia irrevocabilis est sicut enim homo qui perdit  in morte amicum suum sic qui perdit  omnino amicitiam proximi sui et sicut qui dimittit avem de manu sua sic reliquisti proximum tuum et non eum capies non illum sequaris quoniam longe abest  non potest revocari effugit enim quasi caprea de laqueo quoniam vulnerata est  QUASI CAPREA. Caprea capra silvestris dicta quasi capiens ardua. Capree autem ibices vel avices dicuntur eo quod ad instar avium alta et excelsa teneneant et in sublimis habitent ita ut de sublimitate vix humanis obtutibus pateant. He si quando adversitatem ferarum vel hominum presenserint de altis cacuminibus sese precipitantes suis se cornibus in ramis arborum recipiunt illesas. colligare et maledicti est concordatio  id est post maledictum reconciliatio amicorum fit denudare autem amici mysteria  secreta desperatio est  DENUDARE AUTEM AMICI. Proditoris inconstantiam morum ostendit qui dolose et ficte agit et in malo perseverat quia nemo eum abiicit id est reprehendit hereticos quoque notat vel schismaticos qui infidi et proditores sunt de quibus in Proverbiis scriptum est : homo apostata vir inutilis graditur ore perverso annuit oculis terit pede etc. annuens oculo fabricat iniqua et nemo eum abiciet in conspectu oculorum tuorum condulcabit  comprimet os tuum et super sermones tuos admirabitur  quasi laudans novissime autem pervertet os suum  ad maledicendum et in verbis tuis dabit scandalum  aliis multa audivi et non coequavi ei et Dominus odiet illum qui in altum mittit  blasphemando Deum lapidem super caput  dure scilicet vindicte sententia qua mentem perpetuo dolore cruciat eius cadet et plaga dolosi dividet vulnera  augebit scilicet vulnera peccatorum et qui foveam  perditionis fodit in illam decidet et qui statuit {Erfurt, t. 3, f. 61rb ; facsim., t. 2, p. 773b} lapidem  scandalum proximo offendet in eo  #re eterni tormenti et qui laqueum alio peribit in illo facienti  contra proximum nequissimum super ipsum devolvetur  id est eterne pene subiacebit et non agnoscet unde adveniat illi  FACIENTI CONSILIUM. Quia non prospicit quod veniat dies eius. Estimat enim hereticus vel schismaticus quod melior sit eius secta quam veritas catholica unde illudit seipsum. illusio et improperium superborum et vindicta  de improviso ventura sicut leo insidiabitur illi  qui circuit quarens quam devoret Laqueo  eterne perditionis Peribunt  persecutores qui oblectantur casu iustorum dolor  invidie autem consumet illos antequam moriantur  etiam in hac vita ira et furor utraque execrabilia  in conspectu Dei et vir peccator continens erit illorum  IRA ET FUROR. Incipit disputare de his qui ira et furore exardescunt. Capitulum 28 qui vindicari vult a Deo inveniet vindictam et peccata illius servans servabit  quia mihi vindictam et ego retribuam dicit Dominus relinque proximo tuo nocenti te  si dimiseritis hominibus peccata eorum dimittet vobis Pater vester celestis delicta vestra et tunc deprecanti tibi peccata solventur  indignum Deum est ei esse propicium homo homini servat iram  qui crudelis est in proximum et a Deo querit medellam et in hominem similem sibi non habet misericordiam et de peccatis suis deprecatur ipse dum caro sit reservat iram et propitiationem petit a Deo quis exorabit pro delictis illius  frustra quis pro illo orat qui fratri debitam caritatem negat memento novissimorum et desine inimicari  in omnibus memorare novissima tua tabitudo enim et mors imminet in mandatis  ut salus obedientibus mors contemptoribus memorare timorem Dei et non irascaris proximo  MEMORARE TIMOREM. Qui Deum timet iram vel furorum compescit et non obliviscitur testamenti Dei qui ait : dimittite et dimittetur vobis. memorare testamenti Altissimi et despice ignorantiam proximi abstine te a lite  non sit inter vos zelus et contentio et minues peccata homo enim iracundus  hereticus incendit litem  contenciose disputando et vir peccator turbabit amicos et in medium pacem habentium  catholicorum immittit inimicitiam secundum enim ligna silve sic ignis exardescit  sicut ligna ignem nutriunt ita et potentia iracundi facit augmentum scelerum et secundum virtutem hominis iracundia illius erit et secundum substantiam suam exaltabit iram suam certamen festinatum incendit ignem et lis festinans effundit {Erfurt, t. 3, f. 61va ; facsim., t. 2, p. 774a} sanguinem et lingua testificans adducit mortem  CERTAMEN FESTINATUM. Indiscreta actio unde : noli esse nimium iustus neque plus sapias quam necesse est ne obstupescas disciplina ergo immoderata excitat ardorem furoris et procax loquelo effusionem sanguinis. si sufflaveris quasi ignis exardebit  quasi intemperata locutio excitat iram temperata extinguit et si expueris super illam extinguetur utraque ex ore proficiscuntur  mors et vita in manibus lingue susurrio et bilinguis  hereticus qui decipit innocentes Maledictus multos enim turbavit pacem habentes  qui aliquando verum aliquando falsum dicit lingua tertia multos commovit  catholicos in virtute fidei concordantes et dispersit illos a gente in gentem  LINGUA TERTIA. Heretica doctrina que nec veteri nec novo testamento concordat et auditorum corda conturbat et de gente in gentem pregens seditionem excitat. civitates muratas  in virtutibus  conscias firmas vel mentes virtutibus munitas divitum destruxit et domos  mentes Magnatorum  secundum opinionem hominum effodit  ut everteret fudnamentum virtutes populorum  robur scilicet discentium et studium concidit et gentes fortes dissolvit  in operationis utilitate lingua tertia mulieres viritas  animas pravis operibus intentas Eiecit  ab unitate fidei  quia fidem turbavit sine qua impossible est placere Deo et privavit illas laboribus suis  ne fructum percipiant ineternum qui respicit illam non habebit requiem  numquam habet requiem qui attendit hereticorum previtatem nec habitabit cum requie flagelli plaga livorem facit plaga autem lingue  heretice Comminuet  conteret ossa  mentis fortitudinem  PLAGA AUTEM LINGUE. Peior est interitus anime quam occidunt heretici quam qualibet cruciatus corporis. multi ceciderunt in ore gladii sed non sic quasi qui interierunt per linguam suam beatus qui tectus  immunis est a lingua nequa qui in iracundia illius non transivit et qui non attraxit iugum eius et in vinculis illius  qui consentientem trahunt in mortem non est ligatus  BEATUS QUI TECTUS. Beatus qui non consentit hereticis et cuius cor eorum eloquentia non subvertit quia sicut alienus est ab eorum malicia ita speratur a pena. iugum enim illius iugum ferreum est et vinculum illius vinculum ereum est mors illius mors nequissima et utilis potius inferus quam illa  levius est temporalem potius perdere vitam quam penam pati perpetuam perseverantia illius non permanebit  licet temtare presumat non pervertit corda electorum sed obtinebit vias  actiones iniustorum et in flamma  malicie sua non comburet iustos qui derelinquunt Deum incident in illam et exardebit in illis et non extinguetur  qui hic ardent malicia ineternum cruciabuntur inferni flamma et immittetur in illos quasi leo et quasi pardus ledebit illos  diabolus qui et pardus propter diversa scelera sepi aures tuas spinis  aculeis timoris Dei et noli audire  auditum tuum ne audias iudicium sanguis linguam nequam et ori tuo facito ostia  posui ori meo custodiam cum consisteret peccator adversum me et seras  SEPI AURES. Postquam malum lingue extirpavit ad doctrinam auditoris se convertit. aurum tuum  sensum cordis et argentum  eloquentiam oris Confla  id est igne Spiritus Sancti examina et verbis tuis facito stateram et frenos ori tuo rectos  ut nihil indiscretum loquaris et attende ne forte {Erfurt, t. 3, f. 61vb ; facsim., t. 2, p. 774b} labaris  ne delinquas in lingua  cohibe linguam tuam a malo labia tua ne loquantur dolum et cadas in conspectu inimicorum  demonum insidiantium tibi et sit casus tuus insanabilis in mortem  eternam Capitulum 29 Qui facit misericordiam Qui facit] DE FENORE praem. Weber  ad misericordiam et largitatem invitat fenerat proximum  mercedem in futuro recepturus  usuram recipit et qui prevalet manu  munificentia mandata servat  Dei qui ait : date et dabitur vobis fenera proximum tibi in tempore necessitatis illius et iterum redde proximo in tempore suo  sic fides et iustitia ab utroque servatur et nulla fraus interponitur confirma verbum et fideliter age cum illo et in omni tempore invenies quod tibi necessarium est  quia gratiam Dei habebis quia maximum emolimentum est unde : primum querite regum Dei etc. multi quasi inventionem estimaverunt fenus  usuram et prestiterunt molestiam his qui se adiuvaverunt donec accipiant osculantur manum dantis et in promissionibus humiliant vocem suam  DONEC ACCIPIANT. Huiusmodi morbum melius curat timor Dei qui enim Deum quasi semper presentem pertimescit neminem fraudare intendit. et in tempore redditionis postulabit tempus et loquetur verba acedie et murmurationum et tempus causabitur si autem potuerit reddere aversatus solide vix reddet dimidium et computabit illud quasi inventionem Sin autem fraudavit illum pecunia sua et possidebit illum inimicum gratis et convicia et maledicta reddet illi et pro honore et beneficio reddet illi contumeliam multi non causa nequitie non feneraverunt sed fraudari gratis timuerunt  MULTI NON CAUSA. Illos notat qui neminem sedere volunt sed pretimore periturarum rerum prodesse nolunt. Contra quos dicitur : nolite thesaurizare vobis thezauros in terra etc. verumtamen super humilem animo fortior esto et pro elemosyna non trahas illum propter mandatum  date et dabitur vobis assume pauperem et propter inopiam eius ne dimittas illum vacuum  munere tuo  PROPTER MANDATUM. Omnibus indigentibus misericordia facienda nec pro avaricia caritas proximi ammittenda. perde pecuniam pro fratre et amico  temporaliter pauperi tribuendo misericorditer ut recipias ineternum et non abscondas illam sub lapide  duro et avaro corde in perditionem  quia ibunt avari in supplicium eternum  ET NON ABSCONDAS. Qui enim viderit fratrem suum necesse habere et clauserit viscera sua ab eo quomodo caritas Dei manet in illo ? eo ? pone thesaurum tuum in preceptis Altissimi  qui precipit fieri eleemosynam et proderit tibi magis quam aurum  absconditum conclude elemosynam  corporalem vel spiritalem in corde pauperis  bene monendo contulendo in corde enim absconditur eleemosyna et hec pro te exorabit ab omni malo  removendo Eleemosyna viri  dispersit dedit pauperibus quasi sacculus sacculus Ω Ed1455 Rusch tantum] sacculum Weber cum ipso  quia merces iustitie ineternum et gratiam hominis  iustitiam vel vitam eternam quasi pupillam {Erfurt, t. 3, f. 62ra ; facsim., t. 2, p. 775a} conservabit et postea resurget et retribuet illis retributionem unicuique in caput illorum v. 16-17 ΠH M  L Q Y Φ Z² T² S ΨD Ω Ed1455 (ipsorum) Rusch ex Sir. 17, 18-19] om. Clementina Weber  mentem super scutum potentis et super lanceam adversus inimicum tuum pugnabit  SUPER SCUTUM. Magis valet eleemosyna contra iacula inimici quam arma terrena quia hec dubiam illa certissimam parit victoriam ut absorbeatur mors in victoria. vir bonus  doctor  quia fideiussor Deo fidem facit proximo suo  suscipiendo curam proximi et qui perdiderit confusionem derelinquet sibi  fidem vel proximum sibi commissum  QUI PERDIDERIT. Idem qui unitatem fidei sinceritatem legis non custodit sed implicatur erroribus variis vel sic. Doctorem scilicet qui pro fide et bonis operibus promittit vitam eternam. gratiam fideiussoris  dignus est operarius mercede sua ne obliviscaris  doctoris dedit enim pro te animam suam  suscipiendo te in curam suam  GRATIAM FIDEIUSSORIS. Hec sententia Pelagium reprehendit qui liberum arbitrium gratie preponit cum per solam gratiam liberentur electi. repromissorem  predicatorem Fugit  despiciendo peccator et immundus  in anima bona repromissoris sibi asscribit peccator et ingratus sensu derelinquet liberantem se vir repromittit de proximo suo et cum perdiderit reverentiam  Scripturarum non observando regulam relinquetur ab eo  tamquam hereticus  subdito scilicet Repromissio nequissima  hereticorum scilicet traditio multos perdidit dirigentes  recte ambulantes scilicet pro opinione sua et commovit illos quasi fluctus maris  quia edificaverant super arenam viros potentes  superbos gyrans  in circuitu circuitu] circûcitu cacogr. Rusch erroris migrare fecit  a statu fidei et vagati sunt in gentibus alienis  ab unitate Ecclesie peccator transgrediens mandata Domini incidet in promissionem  de qua dicitur : Maledictus qui non permanserit in sermonibus legis. nequa et qui conatur multa agere  sermonibus tantum non factis incidet in iudicium  damnationem recupera proximum secundum virtutem tuam et attende tibi ne incidas  RECUPERA PROXIMUM. Consulit ut secundum vires proximo prebeas solatium et sic tibi prevideas ne in peccati laqueum cadas. initium vite aqua et panis et vestimentum et domus protegens turpitudinem  INITIUM HOMINIS. Fragilitatem et hospitalitatem et honestatem docet et ut temperantes simus in victu et in vestitu honesti moribus largi insuscipiendis fratribus. In principio enim non fuit tanta luxuria cibi et potus vel tanta ambitio vestium currium et palatiorum unde a principio pomis arborum et oleribus herbarum vivebant antiqui et Dominus primis parentibus tunicas pelliceas post peccatum fecit. melior victus pauperis sub tegimen asserum quam epule splendide in peregre sine domicilio  MELIOR EST VICTUS. Ad litteram. Melius est tenuem victum sub vilitugurio sumere cum securitate quam splendidas epulas cum fatigatione in incertis locis querere. Allegorice vero. Melior est victus spiritalis sensus qui sub vili tegmine litterarum a paupere populo in Ecclesie unitate catholica habetur quam ambiciose delicie philosophorum que in diversis libris sub incerta opinione continentur ubi labor et superflua cura. super minimum et magnum placeat tibi et improperium peregrinationis non audies  MINIMUM PRO. Sufficiat tibi quod habes ne superflue queras quod adipisci non vales unde quidam sapientium ait. Melius est tibi non habere quod tribuas quam imprudenter petere quod non habes et alibi Prv. 21, 1. : « Melius est nomen bonum quam delicie multe ». vita nequa hospitandi de domo in domum  bonum est stabilem esse et constantem unde : nolite transire de domo in domum et ubi hospitabitur non fiducialiter aget nec aperiet os  quasi difficile securitatem inter ignotos inveniet Hospitabit  in domo aliena et pascet  familiam domus et potabit ingratos et ad hec amara audiet transi hospes  ad propria et orna mensam et que in manu habes ciba ceteros  TRANSI. Quasi qui alieno delectaris hospicio redi ad propria et de labore tuo te et alios pasce. Noli de aliena domo pastum tibi superfluum querere. Sufficit mihi susceptio procuratio proximorum. exi a facie honoris amicorum meorum necessitudine domus mee hospitio mihi factus est frater gravia hec homini habenti sensum correptio domus et improperium feneratoris  IMPROPERIUM FENERATORIS Feneratoris] FENA Rusch . Mystice autem monetur vir ecclesiasticus in domo Ecclesie assidue manere ibi potest pabulum vere sapientie habere ne inter philosophos et hereticos periculose hospitando secularis sapientie doctrinam querat et non inveniat. In futuro autem examine eternum improperium sustineat. Capitulum 30 {Erfurt, t. 3, f. 62rb ; facsim., t. 2, p. 775b} Qui diligit Qui diligit] DE FILIIS  praem. Weber filium suum assiduat illi flagella ut letetur in novissimo suo  QUI DILIGIT. Patres tam carnales quam spiritales monet ut filios suos diligenter erudiant ut honeste vivant ne lasciviendo per aliorum dogmata discurrant. et non palpet proximorum ostia et non palpet... ostia Edmaior. (plerique codd.) Rusch ] om. Weber  querendo doctrinam qui docet  sana doctrina filium suum  discipulum laudabitur in illo et in medio domesticorum in illo gloriabitur  et non solum laudem sed et perpetuam gloriam in consortio sanctorum habebit qui docet filium suum in zelum mittit inimicum et in medio amicorum gloriabitur in illo mortuus est pater  spiritalis illius et quasi non est mortuus similem enim reliquit sibi post se  qui cum factis et dicitis representat in vita ipsius vidit et letatus est in illo  pater filium bonum in obitu illius non est contristatus nec confusus est coram inimicis  demonibus reliquit enim defensorem  filium domus  Ecclesie contra inimicos contra inimicos] om. Weber  quoslibet persecutores et amicis  catholicis reddentem gratiam  doctrine et boni operis exemplum pro animabus filiorum colligabit vulnera sua  sicut apostolus gloriatur in passionibus et super omnem vocem turbabuntur viscera eius  quis infirmatur et ego non infirmor equus indomitus evadit durus et filius remissus evadit preceps  EQUUS INDOMITUS. Equus indomitus in precipitium vadit filius indisciplinatus in peccatum ruit. Docet ergo spiritales patres ut filios suos erudiant et corrigant ne eius immoderata frena relaxent ne cadant in turpitudinem vitiorum et ipsi ignominiam sustineant sempiternam. lacta filium et paventem te faciet lude cum eo et contristabit te non conrideas illi ne doleas et in novissimo obstupescent dentes tui non des illi potestatem in iuventute et ne despicias cogitatus illius curva cervicem eius in iuventute et tunde latera illius dum infans est ne forte induret et non credat tibi et erit tibi dolor anime doce filium tuum et operare in illum ne in turpitudinem illius offendas melior est pauper  spiritu Sanus  mente et fortis viribus  spiritalibus quam dives imbecillis  in mundo qua spiritalibus caret divitiis et flagellatus malitia  proprie iniquitatis  MELIOR EST PAUPER. Dulcis est somnus operanti sive multum comedat sive parum. Saturitas enim divitis non sinit dormire eum. salus anime in sanctitate iustitie et melior omni auro et argento et corpus validum quam census immensus  idem supra salus anime in sanctitate iustitie etc.  SALUS ANIME. Vera salus anime iustitia est cui aurum et argentum non valet comparari quia non prodeunt divitie in die ultionis. Iustitia autem animi liberabit a morte. non est census super censum salutis corporis et non est oblectatio super cordis gaudium  quod est de vera sapientia in caritate non ficta et contemplatione divina  fortiter laborans in preceptis Dei {Erfurt, t. 3, f. 62va ; facsim., t. 2, p. 776a} melior est mors  pretiosior est in conspectu Domini mors sanctorum eius quam vita amara  peccatis plena unde : laudavi magis mortuos quam viventes pro miseriis scilicet qua in hac vita premunt mortales et requies eterna  sanctorum quam languor  quo tabescunt homines in peccatis perseverans bona absconsa in ore cluso quasi appositiones epularum circumposite sepulchro  BONA ABSCONDITA. Contra eos loquitur qui talentem verbi abscondunt quorum scientia viventibus inutilis sicut epule mortuis. Et thesaurus. quid proderit libatio idolo  quod nec sentit nec sapit os habent et non loquentur oculos habent et non videbunt aures habent et non audiunt nec enim manducat nec odorabitur sic qui effugatur a Domino et portans mercedes iniquitatis videns oculis et ingemescens sicut spado complectens virginem et suspirans  SICUT SPADO COMPLECTENS. Non facit ad complexum virginis sic adoratio idoli adorantibus incongrua et inutilis. tristitiam  seculi scilicet qua operatur mortem non des anime tue et non affligas temet ipsum in consilio tuo  cogitatu iocunditas cordis  qua est in vera caritate  IOCUNDITAS CORDIS. Quia nulla virtus sine ea consistit. Unde : maior autem horum est caritas hec est vita hominis et thesaurus sine defectione sanctitatis et exultatio viri est longevitas  future vite ut vera exultatio et vera beatitudo miserere anime tue placens Deo  ut continenter scilicet et iuste placeas Deo et contine et congrega  ad hoc scilicet cor tuum in sanctitate eius  cogitationes cordis et tristitiam  seculi longe expelle a te multos enim occidit tristitia et non est utilitas in illa  non potest esse utilitas ubi est bonorum operum sterilitas zelus et iracundia minuit dies  perversus animi affectus debilitat corpus unde : spiritus tristis exsiccat ossa  MINUIT DIES. Viri sanguinum non dimiabunt dies suos id est prosperitatem quam sibi promittunt non possunt habere in perpetuum. et ante tempus senectam adducit cogitatus  id est vita eterna indignos efficient Splendidum  iocundum  e contra cor bonum  sanctorum in epulis  virtutum epule enim illius diligenter fiunt  quia indeficientes Capitulum 31 Vigilia honestatis  in studio scilicet virtutum tabefacit carnes  carnales voluptates et cogitatus illius  confige timore tuo carnes meas a iudiciis enim tuis timui auferet somnum  pigricie tedium cogitatus presentie avertit sensum  quia previdet et premia bonorum et supplicia malorum et infirmitas  corporis gravis sobriam  ab omni concupiscentia facit animam  a delictis laboravit dives  in Domino in congregatione substantie  spiritalis et in requie sua replebitur bonorum suorum  premio scilicet bonorum suorum Laboravit  in terrena concupiscentia Pauper  scientia in diminutione victus et in fine  huius vite inops fit  carens celestibus divitiis qui aurum diligit  quodlibet pecuniam que per avariciam colligitur non iustificabitur et qui insequitur consumptionem replebitur ex ea  id est qui in hac ambitione consumit presentem vitam eterna implebitur ignominia multi dati {Erfurt, t. 3, f. 62vb ; facsim., t. 2, p. 776b} sunt in auri casus  in casum auri datur qui eius ambitione capitur et facta est in facie ipsius perditio illorum  qui eius amore ultra modum ardescunt lignum offensionis est aurum sacrificantium ve  eternum illis qui sectantur illud et omnis imprudens deperiet in illo  ineternum  LIGNUM. Sicut Adam in ligno vetito transgressus deorum sibi altitudinem speravit sic amatores auri diversorum errorum simulacris servientes animas suas quasi sacrificando demonibus immolant ut plurima possideant. Potest allegorice in hereticorum et philosophorum doctrina accipi que splendore eloquentie nitet et curiosos seducit. beatus dives qui inventus est sine macula  erroris et cuiuslibet peccati et qui post aurum non abiit nec speravit in pecunia  seculari et thesauris quis est hic et laudabimus eum fecit enim mirabilia in vita sua  virtutibus studendo miraculis coruscando quis probatus est in illo  in amore conditoris et perfectus est et erit illi in gloria eterna  quia fecit scilicet qui potuit transgredi  secundum liberum arbitrium et non est transgressus  preceptum Dei et facere mala et non fecit  pertinaciter quasi impenitens ideo stabilita sunt bona illius in Deo  conservata ad remunerationem et elemosynas illius enarrabit  predicando ecclesia sanctorum DE CONTINENTIA Supra mensam magnam sedisti non aperias super illam faucem tuam prior  mensam quam heretici maculare contendunt quorum intentione nihil nequius invenitur  SUPRA MENSAM. Ad litteram continentiam et temperantia docet et mystice ut in lege Dei simus cauti et providi mensa enim magna est copia scripturarum in qua non debemus esse procaces ut aliquid sine doctore rapiamus sed sanctorum doctorum viam teneamus. non dicas simulata sunt que super illa sunt  NON DICAS etc. Quasi diceret ne presumptione aliquid agas vel antequam discas ad scribendum manum mittas. memento quoniam malum oculus nequa nequius oculo quid creatum est ideo ab omni facie sua lacrimabitur  in futura ultione cum viderit  quod modo latet revelante iudice ne extendas manum tuam prior et invidia  diaboli contaminatus obrubescas nec comprimaris in convivio  in iudicio cum dixerit iudex discedite a me omnes qui opermini #iniquitatem in vino in vino] om. Weber  in quo est luxuria vel vino sapientie ne plus sapias quam sapere oportet intellige proximi tui ex te ipso utere quasi homo frugi que tibi apponuntur et non cum manducas multum odio habearis  UTERE QUASI. Quasi sobrietatem dilige temperanter age et nequid nimis ne in scandalum confusionis incidas. Convenit ergo christiano ante omnia humilitatem diligere in lectione scripture cautum esse rectam fidem tenere modum in scientia servare et caritatis regulam ut probatus sit coram Deo et hominibus. cessa prior causa discipline et noli nimius esse ne forte offendas et si in medio multorum sedisti prior illis non extendas manum tuam nec prior poscas bibere quam sufficiens est homini erudito vinum exiguum et in dormiendo non laborabis ab illo et non senties dolorem  QUAM SUFFICIENS. Tenuis victus tam anime quam corpori utilis est superfluus vero e contra.  VINUM EXIGUUM. Vinum quoque spiritale sumptum moderate utile est tam corpori quam anime immoderate vero insanire facit et a Deo disiungit unde anxia cura et turbatio maxima et perpetua tortura.  quia vigilia et cholera et tortura viro infrunito  guloso somnus sanitatis in homine parco dormiet usque in mane et anima illius cum ipso {Erfurt, t. 3, f. 63ra ; facsim., t. 2, p. 777a} delectabitur  in eterna beatitudine  SOMNUS SANITATIS. Subtilior est somnus in parco victu. Mystice autem qui sobrius est in parco vino in contemplatione veritatis quiescit usque in mane resurrectionis. et si coactus fueris in edendo multum surge e medio et vome et refrigerabit te et non adduces corpori tuo infirmitates  VOME. Aiunt medici quod vomitus stomachum purgat coleram minuit. Mystice autem qui transgreditur mensuram et gravatur carnalibus delictis per confessionem peccati feditatem evomat et per corporis castigationem ad sanitatem redeat. audi me fili et ne spernas me et in novissimo invenies mea verba in omnibus operibus tuis esto velox et omnis infirmitas non occurret tibi  IN OMNIBUS OPERIBUS. Monet ne tempus perdamus sed bene operemur et mandata Dei custodientes requiem inveniamus animabus nostris. splendidum in panibus benedicent labia multorum et testimonium veritatis illius fidele  SPENDIDUM IN PANIBUS. Ad litteram : Ad eleemosynam invitat quia qui seminat in benedictionibus de benedictionibus et metet. Mystice autem qui panem verbi fideliter dispensat et testimonium veritatis non occultat in presenti et in futuro benedicetur. in nequissimo pane murmurabit civitas  dogmate hereticorum et testimonium nequitie illius verum est  quo ait testis falsus non erit impunitus diligentes in vino noli provocare  quasi diceret : ebriosos fuge facile enim irascuntur multos enim exterminavit vinum  MULTOS ENIM. Ebrietas multos subvertit que sensum minuit iram excitat libidinem inflamat animi secreta revelat. ignis probat ferrum durum sic vinum corda superborum arguet in ebrietate potatum  IGNIS. Id est sicut ignis ferri duritiam mollit et candescere facit sic vinum corda superborum inflamans ad facinus impellit. equavit in vita vinum hominibus si bibas illud moderate eris sobrius  EQUA VITA. Vinum sobrie potatum vitam equitatis non tollit sed sobrietatem et cetera virtutum ornamenta adducit. que est vita que minuitur vino quid defraudat vitam mors  sensum minuendo egritudinem ingerendo Vinum  ebrietas in iocunditate creatum est non in ebrietate ab initio  terreni fructus ad alimentum hominis conditi sunt non ad detrimentum exultatio anime et cordis vinum moderate potatum  sepe idem repetit ut fortius memorie infigat sanitas est et corpori et anime vinum multum potatum irritationem et iram et ruinas multas facit  VINUM MULTUM. Patet irritationem iram et ruinas multas ebrietate nasci et amaritudinem anime et animosam offensionem virtutes minorari scelerum vulnera multiplicari. amaritudo anime vinum multum potatum ebrietatis animositas imprudentis offensio minorans virtutem et faciens vulnera in convivio vini non arguas proximum  alter alterius onera portate et sic adimplebitis legem Christi et non despicias eum in iocunditate illius  sicut Cham patrem suum verba improperii non dicas illi et non premas illum in repetendo Capitulum 32 Rectorem te posuerunt noli extolli esto in illis quasi unus ex ipsis.  RECTOREM. Qui dignitate preest non debet superbire unde : qui maior est vestrum fiat sicut iunior etc. Curam illorum habe  verbo instruendo et exemplo et sic considera considera] conside Weber et omni cura tua explicita recumbe ut leteris propter illos ut ut] et Weber ornamentum gratie accipias coronam et dignationem  nationem consequaris corrogationis loquere maior natu  maturior scientia decet enim te primum verbum diligentis diligentis] diligenti Weber scientiam et non {t. 3 : Erfurt, f. 63rb ; facsim., p. 777b} impedias musicam musicam] musica Weber  id est non pro inani favore canoram eloquentiam fundas ubi auditus non non] om. Weber est  auditor scilicet qui proficiat non effundas sermonem  felix qui loquitur causam in aurem prudentis et importune noli extolli in sapientia tua gemmula carbunculi in ornamento auri et comparatio musicorum in convivio vini  GEMMULA CARBUNCULI. Ardentium gemmarum principatum tenet carbunculus sic dictus quia ignitus est ut carbo cuius nec nocte vicintur fulgo. Lucet enim in tenebris adeo ut flammas vibret ad oculos. Hunc comparat auro et musicum melos convivio. Sicut enim carbunculus duplicat splendorem auri ita melodia iocunditatem convivii. Mystice autem significat divinam sapientiam aurum carbunculus virtutum gloriam. Vinum gratiam spiritalem. Musica evangelii predicationem. Convenit enim divine sapientie fulgor virtutum et spiritali gratie predicatio verbi. sicut in fabricatione auri signum est smaragdi sic numerus muscorum muscorum] musicorum Weber in iocundo et moderato vino  Smaragdus virore herbas frondesque superat aerem circa se viriditate inficiens qui mero et viridi proficit oleo cuius genera plurima. Primi sunt Scythici, secundi Bactriani, tertii Egyptii hic significat animas in marcessibili fide virentes. Sicut ergo in fabricatione auri decorem auget splendor smaragdi sic eruditionem viri amplificat caritas recte fidei que per dilectionem operatur et mysteria dominice passionis digno veneratur sacramento. audi  in convivio Tacens  audi Israel et tace et pro reverentia accedet tibi bona gratia  modestiam quoque vocis commendat adolescens loquere in tua causa vix cum necesse fuerit cum… fuerit] om. Weber .  oportet magistrum loqui et docere discipulum tacere et audire Si bis interrogatus fueris habeat caput responsum tuum in multis esto quasi inscius et audi tacens simul et querens in medio magnatorum loqui loqui] om. Weber non presumas et ubi sunt senes non multum loquaris ante grandinem preibit coruscatio et ante verecundiam peribit gratia et ante verecundiam peribit gratia] om. Weber et pro reverentia accedet tibi bona gratia  bonum gratie spiritalis  ANTE GRANDINEM. Fulgor coruscationis preibit pondus gandinis sic nitor gratie verecundiam. et hora surgendi non te trices  vel tristes  non sis piger vel non sis effeminatus quando strenue debes operari precurre autem prior in domum tuam et illic avocare et illic lude  HORA SURGENDI. RABANUS. Admonet ne simus tristes vel tardi in disciplina et meditatione sapientie sed in domum conscientie nos recipiamus et ibi sobrie ventilemus verba scripture et caveamus ne superba cogitatio surripiat nobis quasi sufficientes simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis sed ipsum benedicamus qui per gratiam nos fecit et bonis omnibus replevit. et age conceptiones tuas et non in delictis et verbo superbo Super Super] et praem. Weber his omnibus benedicito Dominum qui fecit te et inebriantem te ab omnibus bonis suis. Qui timet Deum excipiet doctrinam eius  beatus vir qui timet Dominum in mandatis etc. et qui vigilaverint ad illum  Dominum vel timorem inveniunt inveniunt] invenient Weber benedictionem.  remunerationem Qui querit legem  bona voluntate replebitur ab ea et qui insidiose agit  dolose pervertendo legem scandalizabitur in ea.  ut qui in sordibus est sordescat adhuc Qui timent Deum Deum] Dominum Weber invenient iudicium iustum  quia pre benefactis recipient premium et iustitias quasi lucem accendent.  sibi vel aliis Peccator homo vitabit vitabit] devitabit Weber correptionem  salubrem et secundum voluntatem suam inveniet comparationem  id est remunerationem vir consilii non disperdet disperdet] disperiet Weber intellegentiam intelligentiam] intelligentia Weber alienus  alienus a consilio bonorum et superbus non pertimescet pertimescet] pertimescit Weber timorem  Domini qui timor est et amor fidelium  VIR CONCILII. Quanto quis prudentior tanto utitur proximorum consilio ut addat sibi intelligentiam. etiam postquam fecit cum eo sine consilio  facto scilicet impio vel iniquo et suis insectationibus arguetur  reprehensibilis inventis fili sine consilio nihil facias  discretione et ratione unde :palpebre tue id est consilia precedant gressus tuos et post factum non penitebis penitebis] peniteberis Weber  FILII SINE CONSILIO. Possunt hec de catholico et heretico accipi. Catholicus enim et Deum timens omnia agit doctorum consilio et scripturarum documento. Hereticus vero propria confidens sapientia et propriis instat inventionibus sed cum stulticia eius apparuerit per sanctos predicatores divinis arguetur sententiis. in via  heretice doctrine {t. 3 : Erfurt, f. 63va ; facsim., p. 778a} ruine non eas et non offendes in lapides  scelerum offensiones ne credas te vie laboriose  nimiis questionibus ne ponas anime tue scandalum  id est ne incidas in errores et a filiis tuis cave  quos in doctrina Ecclesie genuisti et a domesticis tuis attende.  falsis fratribus In omni opere tuo tuo] om. Weber crede ex fide anime tue. Hec est enim conservatio mandatorum  quicquid agimus secundum regulam fidei temperare debemus secundum custodiam mandatorum Dei qui credit Deo attendit mandatis et qui confidit confidit] confident Weber in illo non minoratus erit minoratus erit] minorabuntur Weber .  » Qui confidunt in Domino sicut mons Sion » etc. et alibi : « Omnis qui credit in illum non confundetur ». Capitulum 33 Timenti Dominum non occurrent mala  eterna sed in temptatione Deus illum conservat  novit Deus pios de temptatione eripere et liberabit a malis  peccatis subiectionibus diaboli sapiens non odit  immo amat et servat mandata et iustitias et non illudetur quasi in procella  turbine temptationum navis  Ecclesie homo sensatus credit legi Dei  qui enim non credit legi stultus est et lex illi fidelis  verax in promissis qui interrogationem manifestat  doctor qui ad interrogata novit respondere  premeditando parabit verbum  responsionis et sic deprecatus  Dominum scilicet ut intelligat veritatem exaudietur et conservabit  digna operatione Disciplinam  Domini et tunc respondebit  meditando orando operando precordia fatui quasi rota carri et quasi axis versatilis cogitatus illius  PRECORDIA FATUI. Sicut rota carri et axis versatilis instabili motu a summis ad ima ab imis ad superiora vertitur sic stultorum precordia hereticorum cogitatio semper instabilis et aliquando hoc aliquando illud cogitant. Unde : stultus ut luna mutatur et alibi : cor stultorum dissimile erit. equus admissarius sicut amicus subsannator sub omni suprasedenti hinnit  EQUUS EMISSARIUS. Sicut iumento nulla est ratio ita in falso amico nullus equitatis ordo. Sicut enim equus lascivus hinnitu suo dominum suum non discernit vel alienum sic stultus et derisor non discernit hypocritam et fidelem amicum sed per oris official equaliter utrique pandit secreta. Quare  queritur dies diem superat et iterum  vel [iter]at lux lucem et annus annum a sole  QUARE DIES. Quia superius stultum vituperavit quia nullam in rebus distantiam habuit ostendit in omnibus rebus ordinem esse decentissimum. Dies ergo diem superat propter ascendentem solis cursum qui gyrat ad meridiem et flectitur ad aquilonem. In estate longiores dies et clariores reddit et annum lune et aliorum planetarum facit ordinabiliter differre quia ad hec creatus est cum aliis sideribus in signa et tempora et dies et annos. a  vel in Domini scientia  responsio separati sunt facto sole et preceptum custodiente  FACTO SOLE ET. Precepit Deus in lege dierum mensium et annorum observantiam secundum solis et lune cursum, unde sabbatum, neomenia, Phase, Pentecostes mensis septimus et annus septimus et quinquagesimus ritu suo celebrantur ut intelligamus omnia a Deo esse ordinata et maxime placere quod ordine et ratione fit. et immutavit tempora et dies festos ipsorum et in illis dies festos celebraverunt ad horam ex ipsis exaltavit et magnificavit Deus et ex ipsis posuit in numerum dierum et homines omnes de solo et ex terra unde creatus est Adam  ET IPSIS EXALTAVIT. Id est sua discretione distinxit quos pro benefactis remuneravit et quibus pro malefactis dignam mercedem retribuit.  ET OMNES HOMINES. Post dispositionem siderum et ordinem temporum de hominum condicione agit ut intelligamus omnia ordinata esse. Omnes homines de solo et ex terra fecit quia Adam de terra formavit unde : omnis homo originem trahit. Sed postquam multiplicari cepit et quidam variis erroribus se obligaverunt separavit iustos et benedixit. Impios vero eterna maledictione damnavit. in multitudine discipline Domini separavit eos et immutavit vias eorum et ex ipsis benedixit et exaltavit et ex ipsis sanctificavit et ad se applicavit et ex ipsis maledixit et humiliavit et convertit illos a separatione ipsorum quasi lutum {t. 3 : Erfurt, f. 63vb ; facsim., p. 778b} figuli in manus ipsius plasmare illud et disponere  QUASI LUTUM FIGULI. In manu sua habet conditor massam humani generis et secundum voluntatem suam vasa fingit nec est qui resistat voluntati eius tamen omnia iuste et ordinate facit. Scit enim cui debeat misereri secundum prescientiam et predestinationem suam et quem debeat indurare secundum iustitiam. omnes vie eius secundum dispositionem eius sic homo in manu illius qui se fecit reddet illis secundum iudicium suum contra malum bonum est et contra mortem vita sic et contra virum iustum peccator et sic intuere in omnia opera Altissimi duo duo unum contra unum  CONTRA MALUM. Investigator operum Dei invenit in ipsis quandam contrarietatem sed mirabiliter a Deo ordinatam. Non est ergo mali conditor Deus qui fecit omnia bona valde nec mortem fecit nec letatur in perditione mortuorum sed universaitais estmirablis ordinator. Nature ergo bone sunt et a Deo sunt. et ego  arrogantiam vitat sed veritatem non tacet novissimus vigilavi  sacrorum librorum scriptor et quasi qui colligit acinos  racemos post vindemiatores  spiritalis vini in benedictione Dei et ipse speravi et quasi qui vindemiat replevi torcular  qui divinam gratiam sicut ceteri patres habui et fructum scientie protuli respicite quoniam non soli mihi laboravi  querendo meditando lucem sapientie sed omnibus exquirentibus disciplinam  RESPICITE. Omnes communiter admonet ut iuris sui rationem non ommittant quia non aliter possunt habere pacem et quietem. Qui enim primatus sui autoritatem perdit in despectionem et angustiam se mittit. Qui autem locum suum sapienter custodit se et suos ad profectum virtutis dirigit. audite me magnati et omnes populi  quibus correptionem vite et modestiam dicipline exhibui et rectores Ecclesie auribus percipite  AUDITE ME MAGNATI. Ad litteram patres docet ut filios regant et cum disciplina nutriant donec veniant ad etatem perfectam ut digni heredes patrum suorum possint esse. Spiritualiter vero instruit rectores Ecclesie ut dignitatem suam usque ad fidem teneant et discipulos suos bene nutritos heredes sui laboris relinquant. Tenere debent rectores exterius quod pro aliorum utilitate suscipiunt. filio et mulieri fratri et amico non des potestatem super te in vita tua non dederis alio possessionem tuam ne forte peniteat te et depreceris pro illis dum adhuc superes et asspiras non immutabit te omnis caro melius est enim ut filii tui te rogent quam te respicere in manus filiorum tuorum in omnibus operibus tuis precellens esto ne dederis maculam in gloriam tuam in die consummationis dierum vite tue et in tempore exitus tui distribue hereditatem tuam cibaria et virga et onus asino panis et disciplina et opus servo  CIBARIA ET VIRGA. Necesse est ut iniqui servi severitat dominorum comprimantur ne illicita fruantur libertate. In quibus non natura despicienda sed improbitas coercenda aut sciant se subditos esse. Recte autem servi sunt qui vitiis serviunt. Qui vero iustitie obediunt vere liberi sunt unde : si filius vos liberaverit vere liberi eritis nulla enim melior maior ve potestas quam servire Deo cui bene servit amor describitur ergo qualis debeat esse servilis nutritura et disciplina ut habeant scilicet victum et vestitum non vagandi ocium. operatur in disciplina et querit requiescere laxa manus illi et querit libertatem iugum et lorum curvant collum durum et servum inclinant operationes assidue servo malivolo tortura et compedes mitte illum in operatione ne vacet multam enim malitiam docuit otiositas in opera constitue eum sic enim condecet illi quod si non obaudierit grava illum compedibus et non amplifices super omnem carnem verum {t. 3 : Erfurt, f. 64ra ; facsim., p. 779a} sine iudicio nihil facias grave si est tibi servus sit tibi quasi anima tua quasi fratrem sic eum tracta quoniam in sanguine anime parasti eum  SI EST TIBI FIDELIS. Boni servi legem tradidit dicens non ledas servum bene operantem in veritate etc. In quo ostenditur quod si benivoli et obedientes sunt ut fratres habendi sunt. Si autem duri et superbi sunt sub disciplina coercendi.  QUASI FRATREM. Quia in eo communem naturam debemus diligere et si necesse fuerit pro eo animam ponere. Non est homo persequendus sed vitia. si leseris illum iniuste et extollens discesserit quem queres et in qua via queras illum nescis Capitulum 34 vana spes et mendacium insensato viro et somnia extollunt imprudentes quasi qui apprehendit umbram et persequitur ventum sic et qui attendit ad visa mendacia  QUASI QUI APPREHENDIT. Significat somnia fallacia demonum homines sepe ludere et in errores trahere nisi caute discernantur. Unde ab immundo quid mundabitur et a mendace quid verum dicetur ? Inde in lege precipitur non observabitis somnia neque divinationes. Aliquando autem revelationes per somnia fiunt unde #Gregorius : sciendum preterea quia sex modis tangunt animum imagines somniorum. Aliquando enim ventris plenitudine vel inanitate aliquando illusione aliquando cogitatione simul et illusione aliquando revelatione aliquando cogitatione simul et revelatione. Duo prima. Omnes experimento cognoscimus cetera in scripturis invenimus. Nisi enim somnia per illusionem diaboli fierent ne quaquam diceret vir sapiens. Multos errare fecerunt somnia etc. et alibi. Non augurabimini non observabitis somnia valde enim detestabilia somnia ostenduntur que auguriis coniunguntur. Quia vero cogitatione similis est illusione somnia fiunt scriptum est. Multas curas secuntur somnia. Per revelationem vero Ioseph se fratribus preferendum somnio vidit. Et Ioseph monetur ut tollat in Egyptum puerum et matrem eius et quia aliquando somnia cogitatione et revelatione fiunt. Daniel Nabuchodonosor visionem edisserens a radice cogitationis inchoavit. Tu rex cepisti cogitare in stratu tuo quid esset futurum post hec etc. Difficile ergo somniis credendum est quia quo impulsu veniant facile non elucet. Sancti vero illusiones et revelationes quodam intimo sapore discernunt ut sciant quid a bono spiritu percipiant vel quid ab illusione patiantur. hoc secundum hoc visio somniorum ante faciem hominis similitudo hominis ab immundo quid mundabitur et a mendace quid verum dicetur divinatio erroris et auguria mendacia et somnia malefacientium vanitas est et sicut parturientis cor tuum fantasiam patitur nisi ab Altissimo fuerit emissa visitatio ne dederis in illis cor tuum multos enim errare fecerunt somnia et exciderunt sperantes in illis sine mendacio consummabitur verbum et sapientia in ore fidelis complanabitur  SINE MENDACIO. Abiectis somniis hortatur credendum esse doctrine sapientie que in ore fidelis viri complanata sine mendacio consummat verbum. qui non est temptatus e. t.] inv. Weber quid scit ? Vir in multis  tribulationibus expertus cogitabit cogitabit] cogitavit Weber multa et qui multa didicit  scripturarum mysteria enarrabit intellectum.  ENARRABIT. Aliis instruendis unde : benedictus Deus qui consolatur nos in omni tribulatione nostra ut possimus consolare eos qui in omni pressura sunt. Qui non est expertus  tribulationem pauca cognoscit cognoscit] recognoscit Weber qui autem in multis factus est multiplicabit malitiam.  QUI AUTEM IN MULTIS FACTUS EST. Mutabilis scilicet mente instabilis est actione vel qui fidei unitate perdita multiplices sequitur hereticorum sectas multis impietatibus servit. Qui temptatus non est qualia scit ? Qui implanatus est abundabit nequitia. v. 11 Rusch ] om. Weber Multa vidi errando {t. 3 : Erfurt, f. 64rb ; facsim., p. 779b} et plurimas verborum consuetudines  virtus in infirmitate perficitur et Dominus electos suos ab omni angustia liberat  PLURIMAS VERBORUM. Scripturam significat quia qui intente scripturam meditatur et humiliter Dominum deprecatur et rerum et verborum scientiam adipiscitur. aliquotiens usque ad mortem periclitatus sum horum causa et liberatus sum gratia Dei  non derelinquit Deus sperantes in se Spiritus  voluntas timentium Deum queretur et in respectu illius  Dei  oculi Domini super iustos benedicentur  eterna benedictione spes enim illorum  qui sperat in Domino non confundetur in salvantem  Deum illos et oculi Dei  respectus misericordie in diligentes se  custodit Dominus omnes diligentes se qui timet Dominum nihil trepidabit  hinc Petrus dicit : timorem eorum ne timueritis ut non conturbemini et non pavebit quoniam ipse est spes eius  qui salvat sperantes in se timentis Dominum beata est anima eius  venite benedicti Patris mei ad quem respicit et quis est fortitudo eius oculi Domini super timentes eum  respondet interrogationi sue  id est intuitus misericordie eius protector potentie  ab omni scilicet adversitate protegens firmamentum virtutis  confortans scilicet illos tegimen ardoris  qui protegit ab ardore temptationis et umbraculum  contra estum meridiani  id est persecutionis et precatio offensionis  propiciatio pro peccatis nostris et adiutorium casus  ne cadant scilicet sui in peccatis exaltans animam  ad prefectionem virtutum et illuminans oculos  mentis prebendo gratiam contemplationis dans sanitatem  incorruptionis vitam  vitam immortalitatis et benedictionem  eterne hereditatis immolans ex iniquo  lucro oblatio est maculata  coram oculis Dei et non sunt beneplacite subsannationes iniustorum  quia quod malum est Deo gratum esse putatur Dominus solus  adest scilicet sustinentibus se in via veritatis et iustitie dona iniquorum non probat Altissimus  observationes scilicet Iudeorum post adventum Christi in oblationibus iniquorum  qui offerunt nec peccata dimittunt nec in multitudine sacrificiorum eorum propitiabitur peccatis  DONA INIQUORUM. Valde detestabile est sacrificium quod orbati patris dolori comparatur. Quidam pensant quanta tribuunt et congregant mercedes et mittunt eas in saccum pertusum. In sacco pertuso videtur quando pecunia mittitur sed non quando amittitur qui ergo quanta largiuntur aspiciunt sed non quanta rapiunt in sacco pertuso mercedes mittunt quia eas in spem fiducie sue intuentes congerunt sed non se intuentes perdunt. qui offert sacrificium ex substantia pauperum quasi qui victimat filium in conspectu patris sui panis egentium vita pauperis est qui defraudat illum homo sanguinis  quia non divitias congregat sed victui necessaria qui ergo hec tollit quasi qui sanguinem fundit qui aufert in sudore panem quasi qui occidit proximum suum  victime impiorum abominabiles qua offeruntur exscelere  QUI AUFERT. In sudore vultus sui pauper acquirit panem. Qui hunc violenter tollit quasi interficit. {t. 3 : Erfurt, f. 64va ; facsim., p. 780a} qui effundit sanguinem  maximum peccatum est quod homicidio comparatur et qui fraudem facit mercedem mercennario fratres sunt fratres sunt] om. Weber    scelerum unione unus edificans et unus destruens quid prodest illis nisi labor  UNUS EDIFICANS. Hoc est quod supra dixit sacrificium de rapina non esse acceptabile. Qui offert de rapina videtur sibi edificium preparare non crimen avaricie attendit et rapine. unus orans  quasi pro facto suo Deum benedicens et unus maledicens  querimoniam ad Deum dirigens cuius vocem exaudiet Deus qui baptizatur  fletibus a mortuo  peccato et iterum tangit illum  rediens ad peccatum quid proficit lavatione illius  quia non permanet mundatio eius  QUI BAPTIZATUR. Lavamini mundi estote etc. post lavacrum mundus esse negligit qui post lacrimas vite innocentiam non custodit. Lavantur quidam et mundi non sunt quia commissa flere non desinunt et rursum flenda committunt. sic homo qui ieiunat in peccatis suis  id est pro peccatis et iterum eadem faciens quid proficit humiliando se orationem illius quis exaudiet Capitulum 35 qui conservat verbum verbum] legem Weber   legem multiplicat orationem  QUI CONSERVAT. Bene orat qui mandata Dei servat et sacrificium salutare offert qui munus recte fidei Deo exhibet. Talis deprecatio coram oculis Dei invenit gratiam quia bene operando servat iustitiam. sacrificium salutare attendere mandatis et discedere ab omni iniquitate et propitiationem litare sacrificiis super iniustitias et propitiationem litare sacrificiis super iniustitias] om. Weber  PROPICIATIONEM LITARE. Inter litare et sacrificare hoc distat. Nam sacrificat qui sacrificium facit litat qui sacrificium facit et quod sacrificio petit impetrat. et deprecatio recedere ab iniustitia gratiam qui offert similaginem et qui facit misericordiam offert sacrificium v. 4 Rusch ] om. Weber  RETRIBUET GRATIAM. Utrumque scilicet gratum Deo et quod in altari in commemoratione Iesu Christi offertur et quod per caritatem proximo tribuitur. Beneplacitum est Domino  quasi hec bene offert qui a peccatis mundus est recedere ab iniquitate  hereticorum et deprecatio recedere ab iniustitia v. 5 Rusch ] om. Weber . Non apparebis ante conspectum Dei vacuus hec enim omnia propter mandatum Domini fiunt  fructu boni operis cetera enim omnia moriendo deserimus oblatio iusti  qua ex caritatis devotione offertur impinguat altare  fidei et odor  flagrans scilicet misericordia et veritate suavitatis est in conspectu Altissimi sacrificium iusti acceptum est  mundus bonorum operum et memoriam eius  in memoria eterna erit iustus non obliviscetur Dominus bono animo  bona voluntate interius  BONO ANIMO. Quicquid bono animo non datur apud Deum gratiam non meretur homo enim videt in facie Deus in corde. gloriam redde Deo et non minuas  exterius bene operando et intus non bene volendo primitias  frugum manuum tuarum  frugum  ET NON MINUAS PRIMITIAS. Mystice. Primitie frugum vel primogenitorum principia sunt bonorum operum vel ipsa voluntas que prior est opere. In decimis vero offerendis denarius perfectionem significat quia usque ad ipsum numerus crescit. In decimis ergo perfectionem operum nostrorum ad Dominum referre precipimur a quo et boni operis initium et perfectio donatur. in omni dato hilarem fac vultum tuum  hilarem enim datorem diligit Deus et in exultation  cordis sanctifica decimas tuas da Altissimo secundum datum eius  teipsum quia ab ipso es et bona qua ab ipso habens et in bono {t. 3 : Erfurt, f. 64vb ; facsim., p. 780b} oculo  intentione ad inventionem fac  nove laudis facito manuum tuarum  pro bonis scilicet operibus tuis quoniam Dominus retribuens est et septies tantum reddet tibi  SEPTIES TANTUM. Perfectam scilicet remunerationem. Septenarius #n quia septem dona Spiritus Sancti demonstrat perfectus est et quia interiorem et exteriorem hominis substantiam comprehendit in ternario animam in quaternario corpus unde : dilige Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota virtute tua etc. Corpus autem de quattuor elementis constat potest autem in septenario hominis renovatio figurari quia corpore incorruptibilis et anima immortalis erit per septenarium quoque presens vita designatur sicut per octonarium futura unde : #da partes septem nec #novem et octo quia septenario nostro presens tempus voluitur octavo vero die id est dominico Christus resurgens vitam nobis perpetuam designavit. Perfectus quoque dicitur septenarius quia ex primo pari et impari conficitur ternario scilicet et quaternario et quia Spiritus septiformis perficit quos replevit nec solum Trinitatis notitiam sed etiam quattuor principalium virtutum operationem prebet. Ad superiora respicit affirmans quia Dominus orationem humilium misericorditer exaudit qui non cessant donec consolationem accipiant. noli offerre munera prava non enim suscipiet illa  NOLI OFFERRE. Apud Deum non quantitas muneris nec persona potentis aspicitur sed dilectio et humilitas cordis ideo non debet offerri sacrificium de iniquitate sed de iusto labore. et noli inspicere sacrificium iniustum quoniam Dominus iudex est  iustus est non accipiens personam divitis nec despiciens personam pauperis et non est apud illum gloria persone non accipiet Dominus personam in pauperem  quia iustus Dominus et iustitias dilexit equitatem vidit vultum eius et precationem lesi exaudiet  populum christianum de quo dicitur : tibi derelictus est pauper pupillo tu eras adiutor non despiciet preces pupilli nec viduam  viduam eius benedicens benedicam pauper eius saturabo panibus si effundat loquellam gemitus nonne lacrima  de persecutione ad maxillam descendit et exclamatio a maxilla ascendit et Dominus exauditor delectans in illis qui adorat Deum in oblectatione suscipietur et precatio illius usque ad nubes  ad Deum propinquabit oratio humiliantis se nubes penetrabit et donec propinquet non conrogabitur et non discedet donec aspiciat Altissimus  oculis misericordie et Dominus non longinquabit  auxilium sed iudicabit iustos et faciet iudicium  iustum et Fortissimus non habebit in illis  quos nunc tolerat patientiam ut contribulet dorsum ipsorum  qui supra dorsum iusti fabricaverunt et gentibus reddet vindictam donec tollat  de mundo plenitudinem superborum  omnes scilicet superbientes et sceptra iniquorum contribulet donec reddat hominibus  quia reddet unicuique secundum opera sua secundum actus suos  proprios cuiusque et secundum opera Ade  originale peccatum et secundum presumptionem illius donec iudicet iudicium plebis sue  quia veniet iudicare vivos et mortuos et oblectabit iustos  in eterna beatitudine misericordia sua  vita eterna misericorditer data speciosa misericordia Dei in tempore tribulationis  sicut in siccitate pluvia necessaria sic in tribulatione Dei misericordia quasi nubes pluvie in tempore siccitatis Capitulum 36 {t. 3 : Erfurt, f. 65ra ; facsim., p. 781a} Miserere nostri Deus omnium et respice nos et ostende nobis lucem miserationum tuarum  MISERERE MEI. Ex persona fidelium dirigit orationem ad Deum ut illos defendat et inimicos deprimat ut digne correcti Deum iterum agnoscant et idola deserant. et immitte timorem tuum super gentes que non exquisierunt te ut ut] et Weber cognoscant quia non est Deus nisi tu ut enarrant ennarant] ennarent Weber magnalia tua.  eorum miseretur Deus qui misericordes sunt et pro inimicis orant Alleva manum tuam super gentes alienas  ethnicos qui a Christo alieni fiant amici ut videant potentiam tuam.  ut visis miraculis potentie tue convertantur ad fidem et de inimicis fiant amici Sicut enim in conspectu eorum sanctificatus es in nobis sic in conspectu nostro magnificaberis in eis eis] illis Weber ut cognoscant te sicut et nos cognovimus cognovimus] agnovimus Weber quoniam non est Deus preter te Domine. Innova signa et immuta mirabilia. Glorifica manum et brachium dextrum.  GLORIFICA MANUM etc. Optat ut divina maiestas per manum et dextrum brachium idem per Christum per quem antiqua miracula facta sunt innovet tempore gratie ut veteris legis et nove idem intelligatur esse Deus. Excita furorem et effunde iram. Extolle adversarium et afflige inimicum.  EXTOLLE ADVERSARIUM etc. Significat per adventum Christi auferendum esse diabolum de cordibus hominum. Unde : cum fortis armatus custodit atrium suum in pace sunt omnia que possidet. Festina tempus  ut cito veniat tempus et memento finis  quia novissima hora est et finis mundi appropinquat ut enarrent mirabilia tua.  facta in adventu filii In ira flamme  gehenne devoretur qui salvatur  id est qui amat animam suam perdet eam et qui pessimant  id est pessime tractant plebem tuam  qui in Christo non vult ponere animam inveniant perditionem.  eternam Contere caput  diabolum principum  persecutorum et et] ut Weber inimicorum  Dei et Ecclesie dicentium : non est alius preter nos.  quia se tantum in mundo putant dominari Congrega  in unitate fidei omnes tribus Iacob  fideles de gentibus quos significavit Iacob et cognoscant quia non est Deus nisi tu ut enarrent enarrent] enarrant Weber  predicent aliis magnalia tua et hereditabis  usque in finem eos  quasi Dominus et heres patris sicut ab initio.  fidei Miserere plebi tue  Ecclesie super quam  tuendam invocatum est nomen tuum et Israel  fidelis scilicet populi Deum contemplantis quam quam] quem Weber coequasti  coheredem fecisti primogenito tuo.  Christo qui est primogenitus mortuorum et princeps regum terre  MISERERE PLEBI etc. Expleta oratione contra peccatores et contra caput eorum diabolum orat scilicet sapientia pro statu Ecclesie et fidelium salute. Miserere civitati sanctificationis tue Hierusalem civitati requiei tue.  quasi tu exsurgens Domine misereberis Sion quia tempus miserendi eius quia venit Reple Sion inenarrabilibus virtutibus virtutibus] verbis Weber tuis  Ecclesiam que speculatur gaudium regni celestis et gloria tua  miraculorum virtutum populum tuum.  SION INENARRABILIBUS. Notitia #s[c]ripture in qua predicatur inenarrabilis virtus Dei. Da {t. 3 : Erfurt, f. 65rb ; facsim., p. 781b} testimonium qui qui] quia Weber ab initio creature  Ecclesie tue sunt  ipsius sumus factura creati in operibus bonis in Christo Iesu et suscita precationes  prophetas adventum Christi deprecantes quas locuti sunt in nomine tuo prophete priores.  ET SUSCITA PRECATIONES. Omnes prophete incarnationi Christi dant testimonium quod Deus homo factus Ecclesiam sibi desponsaret. Da mercedem  eterne vite Domine Domine] om. Weber sustinentibus  adventum Filii tui expectantibus te ut prophete tui fideles inveniantur  qui hec promiserunt  multi enim reges et prophete voluerunt videre que vos videtis et non viderunt et exaudi orationes servorum tuorum.  adveniat regnum tuum fiat voluntas tua Secundum benedictionem Aaron de populo tuo et dirige nos in viam iustitie viam] via Weber  in salutem christiani populi et sciant omnes  gentes qui inhabitant terram quia tu es es] + Deus Weber conspector seculorum.  ante secula scilicet et post omnia secula qui preteritis temporibus per gratiam Christi superordinasti futura  SECUNDUM BENEDICTIONEM. Ordinem scilicet et ritum sacerdotii quem Dominus dedit populi suo ostendit quomodo adunivit eum Christo qui est sacerdos magnus secundum ordinem Melchisedech qui nos fecit unum regnum et sacerdotes Deo nostro. Secundum benedictionem Aaron datur populo suo quando dirigitur in viam iustite ut quod Aaron figuravit in temporalibus sacrificiis hoc impleat in spiritalibus evangelii. Omnem escam manducabit venter et est cibus cibo melior  OMNEM ESCAM. Postquam predixit vocationem gentium ad fidem Christi premonet habere distantiam dogmatum ut sicut guttur discernit dulcem cibum et amarum sic veracem doctrinam discernamus et fallacem. fauces contingunt contingunt] contingit Weber cibum fere et cor insensatum insensatum] sensatum Weber verba mendacia. Cor  hereticorum pravum  quia tota die meditatur iniustitiam et lingua eius concinnat dolos dabit tristitiam et homo peritus  catholica Ecclesia resistet illi.  scuto fidei et gladio spiritus quod est verbum Dei Omnem masculum  sermonem divinum qui animum fecundat excipiet mulier et est filia melior  sicut illi qui dicunt ego Pauli ego Apollo ego vero Cephe ego autem Christi filio filio] filie Weber .  vel filie Species mulieris  correcte fidei et boni operis exhilarat  delectat quia confidit in ea cor sui viri faciem viri sui  anime fidelis vel Ecclesie et super omnem concupiscentiam hominis superducet superducet] superducit Weber desiderium.  SPECIES MULIERIS. Christi gratia que per predicationem animas curat et carnis concupiscentiam mitigat. Hec in Ecclesia abundat cuius desiderium est super omnem concupiscentiam hominis quia in ea decor virtutum et pulchritudo doctrine.  SUPER OMNEM. Nulla concupiscentia hominis huic desiderio potest comparari quia fallax gratia et vana est #pu[l]chritudo mulier timens Deum ipsa laudabitur. Si est lingua curationis, est est] om. Weber et mitigationis misericordie. Non est vir illius secundum secundum] contra Weber filios hominum.  NON EST VIR. Christus qui excedit humanam naturam. Unde : speciosus forma pre filiis hominum. Hic enim peccatum non fecit nec inventus est dolus in ore eius. Qui possidet mulierem bonam bonam] om. Weber inchoat possessionem;  Ecclesiam Christi scilicet hereditatem unde : postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam adiutorium secundum secundum] contra Weber illum est  quia distantia est in profectu scientie et virtutum operatione differt enim stella a stella in claritate et columna  firmamentum ut requies.  laboris  ADIUTORIUM. Adiutorium Ecclesie est secundum dispensationem Christi. Unde : iustum adiutorium meum a Domino etc. Ipse est infirmitatis eius columna et laboris requies. Ubi non est sepes sepes] sepis Weber  murus fidei qui sanctorum predicatione fundatur diripietur  a demonibus possessio  virtutum et ubi non est  quidquid extra Ecclesiam sit perit mulier  Ecclesia vel Spiritus sancti medela gemescit egens.  UBI NON MULIER. Quasi requiem et tutelam non habet qui extra Ecclesiam est ubicumque enim per dogmata hereticorum vel philosophorum deflectens semper in errore erit nec inveniet lumen veritatis. Cui credit qui non habet nidum ? Et deflectens  murus fidei qui sanctorum predicatione fundatur ubicumque obscuraverit quasi succinctus latro exiliens  vagus scilicet et incertus de civitate in civitatem.  QUI NON HABET NIDUM. Id est Ecclesiam ubi electorum anime filios bonorum operum nutriunt. Unde : « Invenit sibi passer domum et turtur nidum ubi reponat pullos suos ». Capitulum 37 {t. 3 : Erfurt, f. 65va ; facsim., p. 782a} omnis amicus dicet  verus scilicet et falsus amicum se esse profitetur et ego amicitiam copulavi sed est amicus solo nomine amicus nonne tristitia inest usque ad mortem  magnum malum est et delendum ubi speratur fides inveniri malignitatem et ubi amicitia speratur reperiri perversitatem  OMNIS AMICUS. Superius diligentius expressit verum amicum et falsum dicens et non permanebit in die tribulationis. sodalis autem et amicus ad inimicitiam convertentur  SODALIS AUTEM. Verus amicus toto animo diligit et opere proficit unde non diligamus verbo neque lingua sed opere et veritate. o presumptio nequissima unde creata es  de mala scilicet voluntate creature cooperire  tu aridam nequitiam nequitiam] malitiam Weber  vel nequitia  vel malitiam et dolositatem  vel dolositate illius  qui decepti sunt et seipsum  O PRESUMPTIO. Detestatur hypocrisim cum malus se bonum esse simulat cooperiendo aridam maliciam in qua scilicet non est pinguedo caritatis vel misericordie. Sodalis  falsus amico coniucundatur in oblectatione  voluptatis et in tempore tribulationis adversarius erit sodalis amico condolet causa ventris  comessationis  CAUSA VENTRIS. Pro gula non pro amicitia. Possunt in falsis amicis heretici intelligi qui omnia recte faciunt quasi animarum consultores cum sint proditores. Unde : « Attendite a falsis prophetis » etc. et contra hostem accipiet scutum non obliviscaris amici tui in animo tuo et non immemor sis illius in operibus tuis noli consiliari cum socero tuo et a zelantibus  invidentibus te absconde consilium  CUM SOCERO TUO. Socer qui aperte feminea est cognatus muliebrem et mutabilem ostendit animum similiter et zelus qui precipue est animarum. omnis consiliarius prodit consilium  multi sunt amici et consiliarius unus de mille sed est consiliarius in semetipso  qui eligit facere quod Deo placet quod est consilium unicum a Spiritu Sancto infusum  OMNIS CONSILIARIUS. Adhuc docet cautelam omnem habendam in suscipiendis amicis et consiliariis. Multi enim se amicos et consiliarios fingunt et insidias tendunt. Unde Hiereremias : unusquisque a proximo suo se custodiat. a consiliario serva animam tuam prius scito que sit illius necessitas et ipse enim animo suo  amico cogitabit ne forte mittat sudem  vel palus in terram  id est particam que terre infigitur acuta et dicat tibi bona est via tua et stet e contrario videre quid tibi eveniat cum viro irreligioso tracta de sanctitate et cum iniusto de iustitia et cum muliere de ea que emulatur  inflatur vel invidet vel diligit cum timido de bello cum negotiatore de traiecticio  id est mentium transportatione cum emptore de venditione cum viro livido  id est invido de gratiis agendis cum impio de pietate cum inhonesto de honestate cum operario agri de omni opere cum operario annuali de consummatione anni cum servo pigro de multa operatione non attendas his in omni consilio  NON ATTENDAS. Diversas species consiliantium enumeravit in quibus plures personas vocavit que a veritate discordant. Unde precepit cum talibus non esse consiliandum quorum consilium periclitatur. Previdenda est ego consiliarii prudentia fides voluntas et religio. {t. 3 : Erfurt, f. 65vb ; facsim., p. 782b} cum viro sancto assiduus esto  « Cum sancto sanctus eris ». 1Rg. 22, 26 ; Ps. 17, 26. quemcumque cognoveris observantem timorem  filialem Dei cuius anima est secundum animam tuam quicumque  relinquens timorem Dei titubaverit in tenebris  quia infidelis non condolebit tibi et cor boni consilii statue  ante omnia non est enim tibi aliud pluris illo  vel alius fidelior anima viri sancti enuntiat aliquando vera quam septem circumspectores  philosophi liberalium artium scientia prediti Sedentes  tamquam magistri ad speculandum  tamquam speculatores subditorum  ANIMA SANCTI VIRI. Consiliariorum diversitate ostensa adiungit quantum humane sapientie sanctorum excellat scientia a Spiritu Sancto infusa. et in his omnibus deprecare Altissimum ut dirigat in veritate viam tuam ante omnem operam verbum verax precedat te  cogitatio scilicet secundum quam locutio exterior et actio disponitur ex abundantia enim cordis os loquitur et ante omnem actum consilium stabile  omnia fac cum consilio Verbum  consilium malum nequa immutabit  pertractando mala cor  conscientiam quattuor partes  verba cordis oriuntur bonum et malum  consilium et remuneratio vita  eterna et mors  stipendium peccati mors  quia per linguam secreta cordis panduntur mors enim et vita in manibus lingue et dominatrix illorum est assidua lingua vir peritus  in scriptura sancta multos erudivit et anime sue suavis est  quia inde mercedem accipiet eternam  VIR PERITUS. Quia de lingua predixerat de bonis malisque doctoribus continuat. qui sofistice  versatam locutionem et hereticam nequitiam loquitur odibilis est omni re defraudabitur  ad ostensionem et deceptionem sed Spiritus Sanctus discipline effugiet fictum non est enim data illi a Domino gratia omni  disputandi loquendi enim sapientia  Dei defraudatus est  quia fraudulentus est sapiens  Iudee anime sue  remunerande sapiens et fructus sensus illius laudabilis  quia que Deo sunt placita mente tractat et quod profert lingua ore explicat vir sapiens  Ecclesiasticus  doctor plebem suam  sibi commissam erudit  verbo et exemplo et fructus sensus eius  scriptura vel predicatio laudabiles laudabiles] fideles Weber  vel fideles sunt Vir sapiens implebitur benedictione  celestis mercedis et videntes  angeli vel anime sanctorum Illum  remuneratum laudabunt  cui dicetur : euge euge serve bone etc. Vita  celestis mercedis viri in numero dierum dies autem Israel  sanctorum innumerabiles sunt  quia sine fine cum Domino regnabunt  VITA VIRI IN NUMERO. Presens vita hominum in incerto non est apud Deum unde : breves dies hominis sunt numerus mensium apud te est. Sapiens  predicator in populo  subiecto hereditabit honorem  eternam scilicet remunerationem accipiet et nomen illius erit vivens in eternum {t. 3 : Erfurt, f. 66ra ; facsim., p. 783a} fili in vita tua tempta animam tuam  probas voluntatem anime tue omnia autem probate quod bonum est tenete et si fuerit nequam non des illi potestatem non enim omnia omnibus expediunt  caute scilicet serva ne vitiis defluat et non omni anime omne genus placet  voluntatis scilicet vel actionis utile est noli avidus esse in omni epulatione et non te effundas super omnem escam  NOLI AVIDUS ESSE. Iuxta historiam parcimoniam laudat crapulam vituperat que ad infirmitatem perducit devorantem. Mystice vero admonet ut in temporalibus simus temperantes. Unde : mel invenisti comede quod sufficit tibi etc. Et alibi : non plus sapere quam oportet. in multis enim escis erit infirmitas et aplestia appropinquabit usque ad cholera  ad fellis effusionem propter aplestiam multi obierunt qui autem abstinens est adiciet vitam Capitulum 38 Honora medicum propter necessitatem etenim illum creavit Altissimus  HONORA MEDICUM. Discretos vult nos esse in omnibus quia opera Dei bona sunt valde. Unde non debemus ea spernere que constat creatorem ad utilitatem nostrum fecisse. Sunt corporals medici sunt et spiritales. Corporales medici corpora spiritales curant animas utrique ergo honorandi sed spiritales preferendi. a Deo est omnis medella et a rege accipiet dationem  corporalis vel spiritalis disciplina medici exaltabit  in mundo vel in celo caput illius et in conspectu magnatorum  angelorum vel sanctorum collaudabitur  a Domino Altissimus creavit de terra medicinam  ad salutem hominum et vir prudens non abhorrebit illi nonne a ligno indulcata est amara aqua  suavis facta est  NONNE A LIGNO. Antiquam tangit historiam quia in deserto surinvenerunt filii Israhel aquam amaram sed Deus ostendit Moysi lignum quod immissum aquam indulcabit ubi iuxta historiam demonstratur ligni medicina indulcari aquas. Mystice autem aqua amara significat legem cui si confessio crucis et sacramentum iungatur potabilis efficitur. ad agnitionem hominum virtutis illorum  pervenit et dedit homini scientiam Altissimus  se honorari in mirabilibus suis in his  que creavit curans mitigavit dolorem  hominum et unguentarius facit pigmentum suavitatis et unctiones conficiet suavitatis et non consummabuntur  usque ad finem mundi cum mortale hoc induet immortalitatem opera eius  medicamenta  veri medici  IN HIS CURAM etc. Contra diversas infirmitates diversa opponunt medici cibos scilicet et potus emplastra et unguenta ut morbis conveniant medicamenta. Similiter faciunt medici spiritales. pax enim Dei super faciem terre  quando scilicet absorbetur mors in victoria fili in tua  quasi assidue ora pro peccatis tuis infirmitate non despicias  quia in futuro in inferno nulla est redemptio sed ora ad Dominum  noli desperare et ipse curabit te  ab infirmitate peccati averte a delicto  mentem et dirige manus  ad bona opera et ab omni delicto munda cor tuum  AVERTE A MALO. Simile est declina a malo et fac bonum. Et ab omni delicto munda cor tuum et non tantum corpus sed ut sis innocens manibus et mundo corde. da suavitatem et memoriam similaginis  id est simile et impingua  devotione caritatis Oblationem  obediendo et da locum medico  doctori tuo  DA SUAVITATEM. Panis et vini sacrificium in memoria dominice passionis oblatum precipue curat vulnera animarum nec solum vivis sed et mortuis valde necessarium est.  Da suavitatem. Egritudinis et molestie que dispositione Dei immittitur ad probationem vel enim dationem iustorum vel ad damnationem reproborum qui scilicet delinquit in conspectu eius qui fecit eum incidet in manus medici. Iustum est enim ut qui mandata Dei contemnit castigatus humilietur et opem querat quam negligebat. Spirituales quoque medici tempus querunt medicandi et instanter Dominum deprecantur ut dirigat opera eorum et refrigerium prestet infirmantibus. etenim illum Dominus creavit  in usus tuos et non discedat a te  offensus inobedientia quoniam opera eius sunt necessaria  tibi {t. 3 : Erfurt, f. 66rb ; facsim., p. 783b} est enim tempus quando in manus eorum  vel illorum incurras ipsi vero Dominum deprecabuntur ut dirigat requiem eorum et sanitatem propter conversationem eorum eorum] illorum Weber  vel illorum qui delinquit in conspectu eius qui fecit eum incidat in manus medici fili in mortuum produc lacrimas et quasi dira passus incipe plorare et secundum iudicium contine  sepultura corpus illius et non despicias sepulturam illius  FILI IN etc. Quia de infirmitatibus et medicorum curationibus disputavit de mortuorum exequiis adiungit. propter delaturam  id est separationem proximi amare fer luctum illius  modum plorandi describit uno die  parvo tempore ne nimia tristitia auferat meritum et consolare propter tristitiam [ ] a tristitia enim  anime desperanti festinat mors et cooperiet  obscurat Virtutem  bone actionis et tristitia cordis flectet  emollit Cervicem  fortitudinem in abductione  refutatione scilicet consolationis permanet tristitia  quia hic incipit et in futura pena durabit propter diffidentiam superne consolationis et substantia inopis secundum cor eius non dederis in tristitia cor tuum  seculi que mortem anime operatur sed repelle eam a te et memento novissimorum  quia quantum deest illi fidei et spei tantum crescit meror in angustia  MEMENTO NOVISSIMORUM. Admonitio honorum patrum ut filii preparant sibi viaticum bonorum operum. noli oblivisci  novissimorum neque enim est conversio  id est non huc reverteris ut possis operari et huic nihil proderis et te ipsum  nimio dolore pessimabis  male tractabis  NEQUE ENIM. Quasi ergo cautus esto in omnibus ne forte in obitu proximi plus equo doleas. memor esto iudicii mei  transitus scilicet de hoc mundo quia nemo est qui vivat et non videat mortem sic enim erit et tuum mihi heri et tibi hodie  quasi in me iam completum est tibi instat in requie mortui requiescere fac memoriam eius et consolare illum in exitu spiritus sui  quia qualis eris talis ante iudicem stabis ut recipias secundum opera tua  IN REQUIE MORTUI. Quasi morituri memoriam continuo conserva et confide et spe conforta ne in ultimo articulo deficiat. Sapientiam  divinam scribe  disce in tempore  in tabulis cordis vacuitatis  ocii et qui minoratur actu sapientiam percipiet  quia pluribus intentus minor est ad singula sensus qua sapientia replebitur  qui hec sciunt non penitus a sapientia alieni sunt qui tenet aratrum  doctoris officium et vomere evangelii excolit corda hominum et non gloriatur in iaculo  divinorum testimoniorum stimulo  exhortationis Boves  bruta agit  scilicet ne segniter vivant et conversatur in operibus  bonis eorum et narratio eius in filiis taurorum  superborum  QUI TENET ARATRUM. Predicatores sanctos significat qui omni tempore docendo exhortando auditores suos instruunt ut interioris hominis virtutem eliciant et animam humanam ad imaginem Dei reforment. Unde : ut sapiens architectus fundamentum posui. Et alibi : filioli mi quos iterum parturio donec formetur in vobis Christus. Quot species virtutum sunt tot operationes et documenta mentibus electorum doctores imprimunt. {t. 3 : Erfurt, f. 66va ; facsim., p. 784a} cor suum dabit ad versandos sulcus  ut extirpet vitia plantet virtutes et vigilia eius in sagina  pinguedine vaccarum  feminarum quia utriusque sexus curam suscepit sic omnis faber et architectus qui noctem tamquam diem transigit qui sculpit signacula sculptilia et assiduitas eius variat picturam cor suum dabit in similitudinem picture et vigilia sua perficit opus sic faber ferrarius  qui spiritalia arma fabricat  ordo predicantium sedens iuxta incudem  durum presentis vite laborem et considerans opus ferri vapor ignis uret carnes eius et in calore fornacis concertatur  tribulatio et persecutio mundi  SICUT FABER etc. Ordo predicatorum qui per diversa officia ministerium suum agunt doctrinam secundum auditores temperant qui fragiles et infirmos verbis et exemplo formant ut vasa in honorem faciant. vox mallei innovabit aurem eius  edicta principum incutiunt scilicet terrorem tormentorum et contra similitudinem vasi oculi eius  electarum animarum cor suum dabit in consummationem operum et vigilia sua ornabit in consummatione  animarum  COR SUUM DABIT. Cum presentis vite volubilem conversationem per vestigia bonorum operum subiectis ostendit immutabilem. sic figulus sedens ad opus suum convertens pedibus suis rotam qui in sollicitudine positus est  commissi officii semper propter opus suum et innumera est omnis operatio eius in brachio suo formabit lutum et ante pedes suos curvabit virtutem suam  IN BRACHIO etc. Quia multis exemplis et catholice doctrine verbis infirmos roborat quibus humilitatis et mansuetudinis prebet exempla et cordis intentionem apponit ut quidquid asperum est minoribus subditorum lenitatis sue leniat documento et ad hoc vigilat ut in fornace cordis operationem discipulorum igne solidet caritatis. cor suum dabit ut consummet linitionem et vigilia sua mundabit fornacem omnes hi  doctores Ecclesie in manibus suis  operibus bonis speraverunt et unusquisque in arte sua sapiens est  spiritus sancti distributione qui dividit singulis prout vult sine his omnibus  donis spiritalibus non edificatur civitas  Ecclesia et non inhabitabunt  fideles in ea nec inambulabunt  de virtute in virtutem et in ecclesiam  celestem aulam non transilient super sellam iudicis non sedebunt  cum sine his cathedram honoris predicatores non habent nec legis intellectum nec digne docere possunt aut aliquid boni agere et testamentum iudicii non intelligent neque palam facient disciplinam et iudicium et in parabolis  sed aperte non invenientur sed creaturam  corporalem scilicet evi confirmabunt  vel consumabunt et deprecatio illorum in operatione artis  cum operibus scilicet virtutum accepta est Deo Accommodantes  pro fratribus animam suam et conquirentes  meditantes die ac nocte in lege Altissimi Capitulum 39 {t. 3 : Erfurt, f. 66vb ; facsim., p. 784b} sapientiam omnium antiquorum  patriarcharum et prophetarum Exquiret sapiens sapiens] om. Weber  ecclesiasticus et in prophetiis  intelligendis vacabit narrationem virorum nominatorum  apostolorum et evangelistarum conservabit  credendo operando et in versutias parabolarum  evangelistarum simul introibit  diligenter perscrutando occulta proverbiorum  mysticum sensum exquiret et in absconditis  allegoriis parabolarum conversabitur in medio magnatorum  catholicorum doctorum ministrabit  divina officia et in conspectu  Deo scilicet non homini placens presidis apparebit  dominatoris universe terre in terram alienarum  a Deo gentium pertransiet  predicando bona enim et mala in hominibus temptavit  qui scilicet audiant verbum Dei vel contemnant cor suum tradet  bonos doctoris mores explicat qui fidei regulam servans tam verbo quam exemplo incessanter predicat ad vigilandum diluculo ad Dominum qui fecit illum  corporis scilicet segnitiem repellens inicium et perfectionem verborum suorum Deo commendat et in conspectu Altissimi  beneplacito deprecabitur.  qui dirigit omnia opera nostra Aperiet os suum  cordis in oratione et pro delictis suis deprecabitur  pro malis removendis si enim Dominus magnus voluerit spiritu intelligentie  ut sciant quando et ubi et quomodo divina eloquia proferat replebit illum et ipse tamquam imbres mittet eloquia sapientie sue et in oratione confitebitur Domino ipse diriget consilium eius  bone voluntatis et disciplinam  recte conversationis et in absconditis suis  in eterna aspiratione consiliabitur ipse palam faciet disciplinam doctrine sue  laborabit scilicet ut Dei precepta fiducialiter predicet et in lege testamenti Domini gloriabitur Collaudabunt  a Deo multi sapientiam  doctrine eius et usque in seculum non delebitur non recedet memoria eius  operum scilicet eius et nomen eius requiretur a generatione in generationem sapientiam eius enarrabunt gentes et laudem eius nuntiabit ecclesia si immanserit  longiore vita nomen  honorabilis vita et doctrina Derelinquet  post se mille  multos scilicet quos lucrabitur Domino et si requieverit  in morte proderit illi  qui ad vitam eternam transibit  SI PERMANSERIT NOMEN EIUS. Christi cuius sunt membra a quo habent omnia qui est virtus et sapientia Patris. adhuc consiliabor  apud me ut enarrem  auditoribus  mirabilia Dei quomodo reddet unicuique secundum opera sua ut furore  utilia enim repletus sum  estu Spiritus Sancti in voce dicit obaudite me divini fructus et quasi rosa plantata super rivum {t. 3 : Erfurt, f. 67ra ; facsim., p. 785a} aquarum fructificate  sanctarum meritum que auditum superne vocis audiunt  OBAUDITE ME. Intelligite doctrinam meam mentes electorum per baptismum generate et fructum martyrii facite in decursu mortalis vite. quasi libanus odorem suavitatis habete  odorem martyrii quia pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius florete flores quasi lilium date odorem  castitatis cuius odor spargitur per mundum fidelium in exemplum et frondete in gratiam  sic et collaudate canticum  id est dicite canticum laudis et benedicite Dominum in operibus suis date nomini eius magnificentiam  bene conversantes predicate eius potentiam ut luceant opera vestra coram hominibus et confitemini illi  laudando in voce labiorum vestrorum in canticis labiorum  quasi verbis et factis benedicite Dominum et citharis citharis] cinyris Weber  » Confitemini Domino in cithara ». et sic dicetis in confessione  ET CITHARIS. Unde : « Confitemini Domino in cithara ». Cithara est ligni ventris in imo concavitas que sursum cordarum fila transmittens percussa dulcessime sonat. Cithara dicta quasi iteratione cita percussa. Huic comparatur opera que et terrenis rebus ad supernam gratiam extenduntur ut esurientem pascere nudum vestire etc. que Dei amore fiunt. Psalterium vero decacordum est quod alvum in superioribus habet unde ad inferiora descendunt fila canora cui precept decalogi aptantur que secundum formam psalterii de supernis ad nos conveniunt. Opera  corporalia et spiritalia Domini universa bona valde  vidit Deus cuncta que facerat et erant valde bona in verbo eius  in Filio stetit aqua sicut congeries  ipse dixit et facta sunt et in sermone oris eius sicut exceptoria aquarum  id est que excipiuntur vel debent excipi ab excipio dicitur  IN VERBO EIUS STETIT AQUA. Quando congregavit aquas et apparuit arida et fecit firmamentum in medio aquarum ne laberentur extra ordinem suum. Vel quia aque maris rubri fuere quasi pro muro a dextris et a sinistris. Vel aqua persecutionis Dei dispersatione restringitur. quoniam in precepto ipsius placor fit  pax Ecclesie et non est minoratio in salute illius  perfectam dat salutem opera omnis carnis coram illo et non est quicquam absconditum ab oculis eius  OPERA OMNIS CARNIS. Presentia Dei antecedit omnia et quicquid fit temporaliter ei sine tempore presens est. Nihil ergo novum neque mutabile est in conspectu eius. a seculo usque in seculum respicit et nihil est mirabile in conspectu eius non est dicere quid est hoc aut quid est illud omnia enim in tempore suo querentur  NON EST DICERE QUID EST. Prohibet nos esse curiosos et perscrutari que scire non convenit. Omnia enim in tempore suo manifestabuntur cum illuminabit Dominus abscondita tenebrarum et #manifestabit consilia cordium. benedictio illius quasi fluvius  aque vive inundavit  super timentes se unde : eis flumina fluant aque vive  BENEDICTIO ILLIUS etc. Sicut post diluvii effusione aque redibant ut appareret arida et germinaret sic post extinctionem impiorum datur electis facultas fructificandi. et quomodo cataclysmus  diluvium aridam  terram Inebriavit  in diebus Noe sic ira ipsius gentes  incredulas que non exquisierunt eum hereditabit  legem eius et mandata perscrutando quomodo convertit aquas et siccata est terra et vie illius  Domini viis illorum directe sunt sic peccatoribus offensiones in ira eius  quia retribuit eis secundum opera eorum vie enim Domini iudicia vie illorum opera bona bonis  vite eterne creata sunt ab initio sic nequissimis bona et mala  vite eterne  si penituerint  si perseveraverint initium necessarie rei vite hominum  prodigos et luxuriosos suggillat  INITIUM NECESSARIE REI. Ante diluvium fructu terre naturalI cibo nutriebantur homines necdum erant concesse carnes. aqua ignis  quibus maxime corporalis vita nutritur et ferrum  quia est instumentum diversarum artium sal sal] om. Weber  quo si conduntur putredo arcetur lac et panis similagineus et mel et botrus uve et oleum et vestimentum hec omnia  quibus bene et licite utuntur sanctis in bona sic et impiis et peccatoribus  qui abutuntur in mala  damnationem convertentur sunt spiritus  maligni {t. 3 : Erfurt, f. 67rb ; facsim., p. 785b} qui ad vindictam  malorum creati sunt  a se non a Deo et in furore suo confirmaverunt tormenta sua  qui pro nequitia sua et seductione humani generis eterna supplicia sustinebunt in tempore consummationis  antichristi quando solvetur sathanas effundent virtutem  quia vindictam Dei contra se provocare non timent et furorem eius qui fecit illos confundent ignis grando famis et mors omnia hec ad vindictam creata sunt  IGNIS GRANDO. Omnia homini ante peccatum obediebant post peccatum vero pugnat contra eum orbis terrarum. Inde fames et mors et mille pericula mortis bestie quoque contra eum seviunt et rumphea celestis vindicte. bestiarum dentes et scorpii et serpentes et romphea vindicans in exterminium impios in mandatis eius epulabuntur et super terram in necessitatem preparabuntur et in temporibus suis non preterient verbum  IN MANDATIS. Quia iuxta supernam sententiam in tempore oportuno digna ultio peccato res vastabit. Unde : inebriabo sagittas meas sanguine et gladius meus devorabit carnes. propterea ab initio confirmatus et consiliatus sum et cogitavi et in scripta dimisit  PROPTEREA AB INICIO CONFIRMATUS. Ad superiora respicit ubi ait : non est dicere quid est hoc aut quid est etc. Videt enim incomprehensibilia Dei iudicia et investigabiles vias nec audet inde aliquid temere loqui vel scribere sed temperate de his disputans non causam sed modum divino consilio manifestum dimisit unde addit : omnia opera Domini bona etc. omnia opera Domini bona et omne opus hora sua  tempore suo subministrabit non est dicere hoc illo nequius est omnia enim in tempore suo comprobabuntur  NON EST DICERE. Utile dat consilium ut opera Dei non incaute discutiamus sed creatorem in omnibus laudemus et benedicamus. et nunc in omni corde et ore collaudate et benedicite nomen Domini  ET NUNC IN OMNI. Quasi ne dicas priora tempora meliora fuere quam nunc sunt. Virtutes faciunt dies bonos vitia malos. Capitulum 40 occupatio magna  homo ad laborem nascitur creata est  in peccato Ade omnibus hominibus et iugum grave  afflictionis peccati super filios Adam  heredes originalis a die exitus de ventre matris eorum usque in diem sepulture in matrem omnium  terram  in sudore vultus tui vesceris pane tuo donec revertaris in terram de qua sumptus es cogitationes eorum  solicitudines varie mentis et timores cordis  diverse operationis adinventio expectationis et dies finitionis  his scilicet dum expectat mortem affligitur et in die finitionis certam sententiam pro vitiis accipiet  COGITATIONES. Enumerat mala que homo pro peccatis sustinet. residentes super sedem gloriosam  Deus personam non accipit quia iustus iudex usque ad humiliatum in terra et cinere ab eo qui utitur hyacintho et portat coronam usque ad eum qui operitur lino crudo furor  vindicta scilicet peccatorum zelus tumultus fluctuatio et timor mortis  quia ibi nullus ordo sed sempiternus horror iracundia perseverans  iudicis perpetuum incendium et contentio  quia ibi nulla pax nulla doloris mitigatio et in tempore refectionis  remunerationis quando corpore condito in cubili sepulchri anima deputatur penis in cubile somnus  quia longe aliter sentit ibi de factis suis {t. 3 : Erfurt, f. 67va ; facsim., p. 786a} noctis immutat scientiam eius modicum tamquam nihil in requie et ab eo in somnis quasi in die respectus  MODICUM AUTEM. Quia caro mortua et insensibilis ad tempus requiescere videtur anima iam sentit dolorem et post resurrectionem cum corpore suo in penis vivet eternis. conturbatus est in visu cordis sui tamquam qui evaserit in die belli in tempore salutis sue exsurrexit et admirans ad nullum timorem  CONTURBATUS EST. Ideo mali cruciabuntur in pena quia in tempore sibi dato ad penitentiam peccare non desinunt. Estimant enim prosperitatem (quasi somno delusi) tempus esse pacis non belli cum homini presens vita concedatur ut per bonum certamen perveniat ad beatitudinem. In tempore ergo salutis sue dum est ei tempus acceptabile exsurrexit in superbiam cupiditate terrenarum rerum estuans sine omni timore Dei contra omnem hominum condicionem nobilium scilicet et ignobilium. cum omni carne ab homine usque ad pecus et  ideo super peccatores septuplum  taliter scilicet peccantes  ET SUPER PECCATORES. Plena scilicet et perfecta vindicta veniet ut qui in presenti vita que per septenarium discurrit peccare non cessant sine fine crucientur. ad hec mors sanguis contentio et romphea oppressiones famis et contritio et flagella super iniquos creata sunt hec omnia et propter illos factus est cataclysmus  ET PROPTER EOS. Peccanti homini multiplex pena deputata est ut correctus peniteat et deinceps caveat sed quia negligit et in penis proficit inducit Deus diluvium orbi ut hominem deleret quem creavit. Ad comparationem vero future pene nihil est quod homo patitur in presenti. omnia que de terra sunt in terram convertentur  etiam homines unde : terra es et in terram ibis et aque omnes in mare convertentur  unde : exeunt flumina illuc revertentur  ET AQUE OMNES. Opera scilicet peccatorum superne mercedis fructum non acquirunt sed penarum interitum. omne munus  questus scilicet per avariciam collectus et iniquitas  quelibet delebitur  quia preterit mundus et concupiscentia eius et fides in seculum stabit  id est merces fidei que per dilectionem operatur substantie iniustorum sicut fluvius siccabuntur  velociter dissipabuntur et sicut tonitruum magnum in pluvia manebunt  quasi tonitruum avari tumultuant et thesaurus eorum cito defluit  SUBSTANITIE INIUSTORUM. Inchoant germinare sed fluctuant in temptatione et subito arescunt ad primum persecutionis estum. in aperiendo  ad recipiendum manus suas letabitur  avarus sic prevaricatores  preceptum Dei qui ait : non concupisces rem proximi tui in consummatione tabescent  vacuis omnibus bonis nepotes impiorum non multiplicabunt ramos et radices immunde super cacumen petre sonant  duritiam cordis que ad tempus credit et in tempore temptationis recedit  NEPOTES IMPIORUM. Sepe videmus progeniem impiorum cito deficere maxime cum filii imitantur iniquitatem patrum. viriditas super omnem escam escam] aquam Weber  vel aquam et ad oram fluminis ante omnem fenum evelletur  sicut senum quod priusquam evellatur exaruit gratia  Dei que superabundat in fidelibus sicut paradisus in benedictionibus  fructificat scilicet diversas species virtutum et misericordia in seculo permanet  beati misericordes quoniam ipsi misericordiam consequentur vita sibi sufficientis operarii condulcabitur  pro bono scilicet et utili labore merces eterna compensabitur  VITA SIBI SUFFICIENTIS. Dulcis est somnus operanti sive parum sive multum comedat. et in ea invenies thesaurum  celestis civitatis  INVENIES THESAURUM. Christianum vere enim christianum se esse probat qui Christi mandata credit et facit. fili edificatio civitatis  constructio bonorum operum confirmabit nomen et super hec mulier immaculata computatur  anima preeminet enim et inter merita sanctorum virginitas vinum et musica letificant cor  fervor sciencie legis letificat et super utraque dilectio sapientie  evangelice  VINUM ET MUSICA. Hec naturaliter mulcent et exhilarant animum sed dilectio sapientie et lingua suaviter docens multo plus confortat intellectum. tibie et psalterium suavem faciunt melodiam et super utraque {t. 3 : Erfurt, f. 67vb ; facsim., p. 786b} lingua suavis  predicatio apostolica gratiam et speciem desiderabit oculus tuus et super hoc viride sationis  GRATIAM ET SPECIEM. Ornatum scilicet templi et culture diversitatem que prior populus sub lege habuit predicatione evangelii in orbe seminat bonorum operum virore excellit. amicus et sodalis  societas Christi et Ecclesie omnem societatem priorum patrum precedit in tempore convenientes et super utrosque mulier cum viro fratres in adiutorium in tempore tribulationis et super eos misericordia  nostre redemptionis liberabit  humanum genus aurum et argentum constituet pedem et super utrumque consilium beneplacitum facultates et virtutes exaltant cor et super hec timor Domini  FACULTATES ET VIRTUTES. Divitie date a Domino in tempore legis roboraverunt corda antiquorum quibus dicum est : Si volueritis et audieritis me bona terre comedetis sed excellit timor Domini et voluntaria paupertas Ecclesie Christi et hec et omnes facultates mundi unde : beati pauperes spiritu quoniam ipsorum est regnum celorum. non est in timore Domini minoratio et non est in eo inquirere adiutorium timor Domini sicut paradisus benedictionis et super omnem gloriam  terrenam operuerunt illum  eterna premia fili in tempore vite tue  presentis ne indigeas  virtutibus vel moribus bonis  pigriciam et ocium prohibet melius est enim mori  corporali morte quam indigere vir respiciens in mensam alienam non est vita eius in cogitatione victus  spiritalis unde : date nobis de oleo vestro quia lampades nostre extinguuntur alit enim animam suam cibis alienis  VIR RESPICIENS. Stultum est enim ociari et de alieno labore mercedem querere. Recipiet enim unusquisque secundum opera sua. vir autem disciplinatus et eruditus  eruditione divina custodiet se  ne sit otiosus dum habet operandi tempus in ore  torpore imprudentis condulcabitur inopia et in ventre eius ignis ardebit  IN ORE IMPRUDENTIS. Cui placet otiose torpere nec proximis docendo prodesse tandem doloribus inferni et sera penitentia estuabit. Capitulum 41 o mors quam amara est memoria tua homini pacem habenti in substantiis suis  HOMINI HABENTI PACEM. Qui prosperitatem mundi et divitias amat amara est illi mors corporalis quia future vite gaudia negligit. viro quieto et cuius vie directe sunt in omnibus et adhuc valenti accipere cibum o mors bonum est iudicium tuum  bonum est christianis iudicium mortis quia per ipsam transeunt ad vitam eternam homini indigenti  terrenis subsidiis et qui minoratur viribus  non presumens de se defecto etate  unde deficiens Abraham mortuus est in senectute bona et cui de omnibus cura est  mandatis Domini implendis vel proximis iuvandis et incredibili  qui non consentit heretico errori qui perdit sapientiam  mundi que stulticia est apud Deum noli metuere iudicium mortis  temporalis  qui potius eum time qui potest animam et corpus perdere in gehennam memento que ante te fuerunt et que superventura sunt tibi hoc iudicium  temporalis mortis a Domino omni carni  HOC IUDICIUM. Commune est omni carni nec quisquam evadere potest et si centum aut mille annos vixerit aut ultra. Unde : quis est homo qui vivet et non videbit mortem ? et quid superveniet in beneplacita Altissimi sive decem sive centum sive mille anni non est enim in inferno accusatio vite  in inferno nihil prodest confessio unde : in inferno autem quis confitebitur tibi filii abominationum fiunt filii peccatorum et qui conversantur secus domos impiorum  FILII ABOMINATIONUM. Abominabiles sunt filii peccatorum qui scilicet impios patres imitati sunt. Unde subdit : qui conversantur secus domos impiorum. filiorum peccatorum periet hereditas  unde : evellet te et emigrabit te de tabernaculo tuo et radicem tuam #de terra viventium et cum semine illorum assiduitas obprobrii de patre impio queruntur filii quoniam propter illum sunt in obprobrio  DE PATRE IMPIO. Qui male filios nutrit vel exemplo perdit reus est eorum perditionis vel qui mala opera de prava voluntate gignit damnabitur pro eis. ve vobis viri impii qui dereliquistis legem Domini altissimi et si nati fueritis in maledictione nascemini  ecce enim in iniquitatibus conceptus sum etc. et si mortui fueritis  non renati per gratiam in maledictione erit pars vestra  ite maledicti in ignem eternum etc.  ET SI NATI FUERITIS. Superioribus respondet in quibus de morte temporali disputavit quia sicut homo de terra creatus pro peccato originali in terram redit quamvis in corruptione surrecturus sic impii pro peccatis suis maledicti in eternam perditionem cum corpore et anima ibunt. omnia que de terra sunt in terram convertentur sic impii a maledicto in perditionem luctus  beati qui lugent quoniam ipsi consolabuntur Hominum  sapientium qui divinis obediunt mandatis in corpore ipsorum nomen autem impiorum delebitur  de libro viventium et de mundo curam habe de bono  vel mundo nomine hoc enim magis permanebit tibi quam mille thesauri magni pretiosi  CURAM HABE. Ut bene et religiose vivas. Sic autem acquiritur bonum nomen. « Melius est nomen bonum quam divitie multe » Prv. 21, 1.. bone vite  erit numerus dierum bonum  eternorum unde longitudine dierum adimplebo eum autem nomen permanebit in evo  merces bone vite et bone fame permanebit in eternum Disciplinam  morum in pace conservate filii  sequimini pacem cum omnibus sapientia enim abscondita et thesaurus occultus que utilitas in utrisque  quasi non sufficit bene vivere nisi studeas proposse tuo alios docere melior est homo qui abscondit stultitiam suam  qui scilicet vaniloquium et pravam doctrinam devitat quam homo qui abscondit sapientiam suam  ve mihi quia tacui  MELIOR EST HOMO. Qui abscondet frumentum maledicetur in populis benedictio autem super caput vendentium. verumtamen reveremini in his que procedunt de ore meo  anima que benedicit impinguabitur  VERUMTAMEN REVERTIMINI. Quia bonum nomen et bonam vitam utilem esse predixit et occultantes scientiam reprehendit suadet ut revertantur ad studium docendi quia non est bonum irreverentem et inobedientem esse suo doctori. Unde : et animo irreverenti et infrunito ne tradas me Domine. non est enim bonum omnem irreverentiam observare et non omnia omnibus beneplacent in fide  quasi tamen non omnia omnibus conveniunt aliis officiunt que aliis proficiunt sibilus equos mitigat catulos instigat  NON EST BONUM. Iuxta litteram nos instruit ut a vitiis caveamus et virtutibus operam demus et ne spretis melioribus eligamus peiora que sequitur confusio sempiterna. erubescite matrem et patrem de fornicatione  idolatrie vel heretice secte et a presidente  coram oculis Dei eccam {t. 3 : Erfurt, f. 68rb ; facsim., p. 787b} et potente de mendacio  sponsionis vestre in baptismo promisse a principe et iudice de delicto  a Christo qui est iudicaturus vivos et mortuos a synagoga et plebe  angelorum et plebe sanctorum de iniquitate a socio et amico de in iustitia de loco in quo habitas de furto de veritate Dei et testamento de discubitu in panibus et ab offuscatione dati et accepti a salutantibus de silentio a respectu mulieris fornicarie et ab aversione vultus cognati ne avertas faciem a proximo tuo  non communicando indigenti ab auferendo  cuilibet Partem  pecunie et non restituendo  admirando eloquentiam  NON AVERTAS FACIEM. Cum angeli colligent de Ecclesia omnia scandala et reprehendent iniustos de iniustitia sua tunc manifestabitur qui circa veritatem et testamentum Dei in tabernaculo Ecclesie dolose egit vel furtum commisit. Ille quoque arguetur qui comessationi et ebrietati incubuit et qui avare rapuit vel non erogavit que a Deo accepit. Ille quorum confundetur qui talentum verbi abscondit et qui vultum convertit a fratribus suis et fornicationibus hereticorum se miscuit. ne respicias mulierem  doctrinam alieni viri  heretici qui alienus a fide et religione et ne scruteris ancillam eius neque steteris ad lectum eius  delectationi istando  NE RESPICIAS MULIEREM. Cupiditatem carnalem que debet subesse spiritui hanc non debemus scrutari et suggestionibus eius subiici. ab amicis de sermonibus improperii  unde : ne molliaris amico tuo malum cum in te habeat fiduciam et cum dederis ne improperes  datum obfuscat qui improperat imitare Deum qui dat affluenter et non improperat Capitulum 42 non duplices sermonem auditus de revelatione sermonis absconditi  id est mystica verba legis noli maculare sermone perversi dogmatis vel simplicem fidei veritatem vertere in errorem  NON DUPLICES. Prohibet de occulto cordis bonum et malum simul dicere. Unde : numquid fons de eodem foramine emanat dulcem et amaram aquam. et eris vere sine confusione et invenies gratiam in conspectu omnium hominum ne pro his omnibus confundaris  que cavendo dixi vel dicere proposui et ne accipias personam ut delinquas  non accipietis personam nec munera etc. de lege Altissimi et testamento et de iudicio iustificare impium de verbo sociorum et viatorum  ne confundaris subaudis falsa et inepta loquens vel aliquid fraudis innectens et de datione hereditatis amicorum de equalitate statere et ponderum et de adquisitione multorum et paucorum  DE EQUALITATE. Ubique sequenda est equitas et observanda regula statere et ponderum et ut faciamus iustum lucrum sive multum sive parum nec circumveniamus fratrem in emptione. Subiectos quoque cum discretione discipline regamus.  De equalitate statere. Quantum hypocrisis et dolus Domino displiceat ostenditur his verbis. Statera dolosa abominatio est apud Deum et pondus equum voluntas eius qui aliter causam pauperis quam potentis librat vel sua errata leviora quam aliorum putat vel qui inponunt in humeros hominum onera importabilia vel qui bona in publico mala in occulto agit abominabilis est Domino. de correptione emptionis et negotiatorum et de multa disciplina filiorum servo pessimo latus sanguinare  ET SERVO PESSIMO. Significat servum qui verbum non corrigitur verberibus esse coercendum. Servus quoque vitiorum severa disciplina corrigendus est. super mulierem nequam  hereticum bonum est signum  catholice fidei quo pravitas eius superatur ubi manus multe sunt clude et quodcumque trades numera et appende datum vero et acceptum omne describe  UBI MANUS MULTE. Admonet ubi diverse sunt voluntates spiritali lucro inhiantes caute esse dispersandum alii temptandi alii discendi voto #querent verbum sed non omnia omnibus conveniunt. de disciplina insensati et fatui et de {t. 3 : Erfurt, f. 68va ; facsim., p. 788a} senioribus qui iudicantur ab adolescentibus et eris eruditus in omnibus et probabilis in conspectu omnium virorum  DE DISCIPLINA. Qui congrua disciplina unumquemque arguit eruditum se et probabilem doctorem in conspectu sanctorum ostendit. Nec etas iuvenilis in doctore despicienda est quoniam vita et discretio #commendat unde : adolescentiam tuam non contemnat. filia patri  anima vel Ecclesia abscondita est  fidelis viri vel credentis populi vigilia et sollicitudo eius auferet somnum ne forte in adolescentia sua adultera efficiatur et commorata cum viro odibilis fiat  FILIA PATRIS etc. Mystice. Filia patris est anima viri fidelis vel Ecclesia credentis popui doctori strennuo commendat qui pro ea pervigil et sagax est in omnibus ne dum rudis est inf ide et scicencia adutera fia thertoudm verssucia et odiblis viro suo. De quo dicitur. Despondienim vos uni virum sas ex o Christo ne sub regimene eius fiat errore gravida vel transgrediantur legem Dei facta sterilis in omnibus bonis.  Filia patris abscondita. Docet ad litteram parentds sobolis sue cui augerere et cum disciplina nutrire et ne lascivie et voluptati frena relaxent. Unde : non des potestatem filio tuo in iuventute sua. nequando polluatur in virginitate sua et in paternis suis gravida inveniatur ne forte cum viro commorata transgrediatur aut certe sterilis efficiatur super filiam luxuriosam confirma custodiam nequando faciat te in obprobrium venire inimicis a detractatione in civitate et abiectione plebis et confundat te in multitudine populi  SUPER FILIAM etc. Que diligentem magistri querit custodiam. Si enim dimittitur sue voluntati doctorem confundit et in multitudine populi erubescere facit. Unde : periculose tibi ministrat cuius vultum frequenter attendis. Nam impudici oculi non norunt anime pulcritudinem considerare sed corporum. omni homini noli intendere in specie  docet nos puritatem cordis est corporis servare et in medio mulierum noli commorari de vestimentis enim procedit tinea et a muliere iniquitas viri melior est iniquitas viri quam benefaciens mulier et mulier confundens in obprobrium  MELIOR EST INIQUITAS. Mulier autem sexum signat sicut ibi. Misit Deus Filium suum natum ex muliere. Aut infirmitatem sicut hic. Homo natus de muliere brevi vivens tempore repletur multis miseriis. Vir ergo in hoc loco fortis et discretus #votis. Mulier mens infirma et indiscreta et sepe contingit ut discretus labatur in culpam infirmus vero exhibeat operationem bonam sed indiscretus de bonis suis superbiens gravius cadit. Discretus vero penitens ad discretionis regulam redit et de cetero fortius et cautius aget. Sepe enim culpa fortium fit occasio virtutis et virtus infirmorum occasio peccati. Hec mulier confundit in opprobrium quia res confusione dignis gerit memor ero igitur operum Domini et que vidi annuntiabo in sermonibus Domini opera eius  ipse dixit et facta sunt  MEMOR ERO etc. Hucusque de diversis rebus disputavit et mortalitatem singulorum oportune describens varias virtutum et vitiorum species expressit nunc ad laudem creatoris et predicationem operum eius se convertit et postea patrum fortia facta describit. sol illuminans per omnia respexit  Christus de quo dicitur : orietur timentibus nomen meum sol iustitie  quia non est ulla creatura invisibilis in conspectu Dei et gloria Domini plenum est opus eius  quam magnificata sunt opera tua Domine omnia in sapientia fecisti nonne Dominus fecit sanctos enarrare omnia mirabilia sua  que scilicet hominibus patent per sanctos revelata unde in labiis meis pronuntiavi omnia iudicia oris tui que confirmavit Dominus omnipotens stabiliri  semper idem in gloria sua abyssum  profunditatem consiliorum Dei et cor hominum investigavit  scrutans corda et renes et in astutia illorum excogitavit cognovit enim Dominus omnem scientiam et inspexit in signum evi annuntians que preterierunt et que superventura sunt revelans {t. 3 : Erfurt, f. 68vb ; facsim., p. 788b} vestigia occultorum  COGNOVIT ENIM. Quia omnes etates mundi presentes sunt ei apud quem nihil preteritum nihil futurum est ipse solus revelat mysteria qui scit singulorum corda qui omnes cogitatus est sermones inspicit omnia enim nuda et aperta sunt oculis eius. non preterit illum omnis cogitatus et non abscondit se ab eo ullus sermo magnalia sapientie sue decoravit qui est ante seculum et usque in seculum neque adiectum est  MAGNALIA SAPIENTIE. Quando prophetis scilicet et apostolis sacramentum consilii sui absconditum a seculis et generationibus fidelibus revelavit. Ipse enim est ante omnes et post omnes cui nihil additur nihil minuitur. neque minuitur et non eget alicuius consilio  quis consiliarius eius fuit quam desiderabilia omnia opera eius et tamquam scintillam quam est considerare  quoniam perfecta unde perfecti sunt celi et terra et omnis ornatus eorum  ET TAMQUAM SCINTILLAM etc. Tamquam scintillam in opera Dei consideramus quia vix parvam notitiam inde percipimus. omnia hec vivent et manent in seculum  creatori cui nihil perit cui omnia presentia antequam essent et in omni necessitate omnia obaudiunt ei  quia in voluntate eius universa sunt posita omnia duplicia unum contra unum et non fecit quicquam deesse  nihil deest divine reipublice  OMNIA DUPLICIA. Ita ordinavit Deus omnia ut que sibi videntur esse contraria conveniant ut elementa vel quattuor tempora. uniuscuiusque confirmavit bona  secundum quod utilia sunt et quis satiabitur videns gloriam eius  qui edunt me adhuc esurient et qui bibunt me adhuc sitient Capitulum 43 altitudinis firmamentum pulchritudo est species celi in visione glorie  ALTITUDINIS etc. Pulcritudo firmamenti per claritatem syderum potentiam ostendit creatoris sed magis decor Ecclesie in virtutibus et miraculis sanctorum excellentiam manifestat redemptoris qui splendore suo illustrat credentes et ardore iudicii puniet peccatores. Unde subiungit : sol in aspectu etc. sol  in presentia incarnationis in aspectu annuntians  regnum Dei in exitu vas admirabile opus Excelsi  Verbum caro factum est etc. in meridiano exuret terram in conspectu ardoris eius  quia supplicia gehenne preparat peccatoribus  ET IN CONSPECTU. Nullus corporeis oculis divinitatis splendorem potest sufficere. Unde : non videbit me homo et vivet. quis poterit sustinere fornacem custodiens in operibus ardoris  FORNACEM CUSTODIENS. Quia superbos pro cogitatione locutione et operatione mala excruciat eterna flamma. tripliciter sol exurens montes radios igneos exsuflans et refulgens radiis suis obcecat oculos magnus Dominus qui fecit illum  dispensationem scilicet incarnationis ut superbi confunderentur humiles scientia Dei exaltarentur et in sermonibus eius festinavit iter  ET IN SERMONIBUS. Mystice verbum superborum ludit intellectum. Unde : vobis datum est nosse [mysteria] regni Dei.  FESTINAVIT ITER. Cum in predicatione evangelii preparata est via salutis et aditus regni celestis. et luna in omnibus in tempore suo ostensio temporis et signum evi  ET LUNA IN OMNIBUS. Postquam de sole disputavit disputat de luna quia Christum sequitur Ecclesia et ab ipso illuminatur sicut a sole luna.  Quia dicit lunam ostensio #iens temporis et signum evi et diei festi signat quia ipsa menstruis defectibus et currendo per zodiacum seriem annorum et etatem mundi demonstrat quia hebrei temporis computum et anni transitum secundum cursum lune meciebantur qui primum mensem quo exierunt de Egypto solennitate Pasche honoraverunt et neomenias singulorum mensium celebraverunt et omnes menses a lune vocabulo (quod est #lamini) nominaverunt. Unde : mensis secundum nomen eius #menses quorum a mensura vel a luna (que grece dicitur mene) apud latinos appellatur quia menses secundum cursum lune computabant. Primum mensem novorum in quo Pascha celebratur nisan appellantes qui propter multivagum lune cursum nunc in marcium nunc in aprilem incidit nunc aliquot dies maii occupat sed rectius aprili deputatur quia in ipso vel incipit vel desinit vel totus includit. a luna signum diei festi luminare quod minuitur in consummatione  LUMINARE QUOD. Luna non habet nativum spendorem sed a sol accipit sic et Ecclesia a Christo que in persecutione videtur minui sed in parte clarescit crescit enim mirabiliter in consummatione. mensis secundum nomen eius est crescens admirabiliter in consummatione vas castrorum in excelsis {t. 3 : Erfurt, f. 69ra ; facsim., p. 789a} in firmamento celi resplendens  VAS CASTRORUM. Quia in ipsa consistit multitudo fidelium que in firmamento veritatis et divine predicationis per totum orbem gloriose resplendet. species celi gloriosa stellarum mundum illuminans in excelsis Dominus  SPECIES CELI etc. Ornatus Ecclesie sanctorum plenitudo quos Deus excelsus ordinavit ut predicatione evangelii illustrarent hii in verbis sancti et in doctrina vere fidei permanentes expectant iudicium Dei. in verbis Sancti stabunt ad iudicium et non exardescent in vigiliis suis  IN VERBIS DOMINI etc. Quia in patientia sua possident animas precincti lumbos et lucernas tenentes in manibus suis expectant Dominum suum quando revertatur a nuptiis. vide arcum et benedic qui fecit illum  arcum posuit Deus in signum qua ultra aquis diluvii non perdet mundum valde speciosus est in splendore suo  quia scriptura preclara est in sensu  VIDE ARCUM. Scriptum veteris vel novi testamenti unde : arcum suum tetendit et paravit illum. Hic fidelibus suave iugum ostenditur contumacibus arma terribilia. gyravit celum in circuitu glorie sue  quia de supernis et infimis narrat sufficienter manus Excelsi aperuerunt illum  GYRAVIT CELUM. Quando per virtutem et sapientiam Dei id est Christum vetus et novum testamentum conditum est unde os Domini locutum est hec. imperio suo acceleravit nivem  id est perduxit frigidos ad iustitie nitorem  frigida corda pravorum unde : lavabis me et super nivem dealbabor et accelerat coruscationes  terrores iudicii vel virtutum miracula emittere iudicii sui propterea aperti sunt  mundo  sicut in conversione Pauli thesauri  in viis et evolaverunt nebule sicut aves  qui sunt isti qui ut nubes volant in magnitudine sua posuit nubes et confracti sunt lapides grandinis  ET CONFRACTI SUNT. Doctores qui terram humani cordis irrigant et tempestatem increpationis in se gerunt et in tempore effundunt et confringunt lapides grandinis increpando scilicet duritiam pravi cordis ne lapident vitale gramen. in conspectu eius commovebuntur montes  superbi et in voluntate eius aspirabit nothus vox tonitrui eius  predicatio eterni terroris quo terrena corda pascuntur exprobravit terram  increpando vitia tempestas aquilonis  diaboli et congregatio spiritus  TEMPESTAS. Varia temptamenta per malignos spiritus Deus irrogat ut fervorem fidei et dilectionem frigescere faciant.  ASPIRABIT NOTHUS. Qui et auster ventus calidus qui aquas frigore concretas calore suo dissolvit. Hec est gratia Spiritus Sancti que delicti mortalis gelu constricta calore dispergit. Aspirante ergo notho id est per predicatores flatum doctrine emittente Spiritu sancto commoventur montes id est potentes ad christiani nominis persecutionem et aliquando ad penitentiam. sicut avis deponens  propter elationem ad sedendum aspargit nivem  ad sedendum aspergit nivem cum frigore malicie sedem sibi parat et sicut locusta demergens descensus eius  quia omne viride et fructiferum devastare contendit pulchritudinem coloris eius  quia tranfigurat se in angelum lucis admirabitur oculus et super imbrem eius expavescet cor  quando apertas persecutionum procellas monet. Si enim decipere nequit aperte sevit Gelum  frigus infidelitatis sicut salem  sterilitatem effundet super terram et dum gelaverit  procella fiet tamquam cacumina tribuli  asperimas vitiorum spinas  SICUT SALEM. Id est sterilitatem ubi enim sal spargitur sterilitas sequitur. Diabolus vero per frigus infidelitatis terrena corda ad bona opera sterilia facit. frigidus ventus  diabolus Aquilo  procella flabit  suggerendo et gelabit  paulatim frigore perfidie cristallus ab aqua  peccator induratus unde : in similitudinem lapidis aque durantur super omnem congregationem aquarum  populorum requiescetet  hec ante adventum Christi cum pene totus mundus serviebat idolis  delectatus in malis sicut lorica induet se aquis  habet diabolus milites suos contra milites Christi devorabit montes  quasi cibum delectabilem  superbos et exuret desertum  mentibus infidelitate gelatis  igne cupiditatis  desertores veritatis et extinguet viridem  virorem et germen virtutum sicut ignem  vitiorum medicina omnium  salus humani generis in festinationem  incarnationis Christi et doctrina eius scilicet superne gratie nebuleros  ascendet Dominus super nubem levem et ingredietur Egyptum obvians ab {t. 3 : Erfurt, f. 69rb ; facsim., p. 789b} ardore  diabolice persecutionis venienti humilem efficiet eum  humiliabit scilicet superbiam diaboli in sermone  evangelico eius silebit ventus  mitigabitur scilicet persecutio et cogitatione sua  sapientia placabit abyssum et cogitatione... abyssum] om. Weber    profundam scilicet persecutionem et plantavit illum Dominus Iesus  omnia per ipsum facta sunt qui navigat mare enarrat periculum eius et audientes auribus auribus] + non Weber admirabimur  vel non admirabimur  QUI NAVIGAT. Multa sunt ad litteram pericula maris et ibi mirabilia Dei opera in variis bestiis sicut naturalium rerum scriptores tradiderunt. Unde : hoc mare magnum et spaciosum illic reptilia quorum non est numerus etc. In mari quoque huius mundi sunt multa monstra demoniorum et multe eorum insidie. illic preclara  quia fluctus compescit et demonum monstra et mirabilia opera varia genera bestiarum et omnium pecorum et creatura beluarum  ne tradas bestiis animas confitentium tibi propter ipsum  Christum confirmatus  consummatus est itineris finis  transeuntium rerum ordo et terminus seculi ipse est enim principium et finis et in sermone eius composita sunt omnia multa dicemus et deficiemus verbis consummatio autem sermonum ipse est in omnibus  perfectio sicut et nature nostre conditor  MULTA DICIMUS. Omnis eloquentia deficit in comparatione eius nec sufficit virtutem eius enarrare. gloriantes ad quid valebimus  quid valet corporalis creatura de incomprehensibili Deo disputare ipse enim Omnipotens super omnia opera sua  in cuius condicione universa sunt posita terribilis Dominus et magnus vehementer  Dominus excelsus terribilis super omnes deos quantumcumque potueritis supervalebit adhuc et admirabilis magnificentia eius benedicentes Dominum exaltate illum quantum potestis maior est enim omni laude  humana  magnus Dominus et laudabilis nimis exaltantes eum replemini virtute  opere eius ut possitis laudare ne laboretis non enim habebitis  NON LABORETIS. Comprehendere quod est incomprehensibile unde : non queras opes ad quas pertingere non possis. quis vidit eum et enarrabit et quis magnificabit  digne eum sicut est ab initio multa abscondita sunt maiora horum pauca enim vidimus operum eius  si universa attendimus omnia autem Dominus fecit  quasi hec tamen confiteri debemus et pie agentibus  religiose viventibus dedit sapientiam  cognitionem sui quantum utile novit Capitulum 44 LAUS PATRUM  Laudemus  quia plura viros gloriosos et parentes nostros in generatione sua  LAUDEMUS etc. Moraliter disputando allegoriamque et anagogen in plerisque tangendo mysteria divini sacramenti edidit. Nunc de sanctis patribus narrare incipit.  PARENTES NOSTROS. Patriarchas qui divina locutione et visione fruebantur et prophetas qui Spiritu Sancto repleti multa Christi et Ecclesie mysteria precinerunt. multam gloriam fecit Dominus magnificentia sua a seculo dominantes in potestatibus suis homines magni virtute  quia plures eorum reges scientie divitiis abundantes sed maiori potestate se ipsos regentes et prudentia sua {t. 3 : Erfurt, f. 69va ; facsim., p. 790a} prediti nuntiantes in dignitate prophetarum et imperantes in presenti populo et virtute prudentie populi sanctissima verba in pueritia sua requirentes modos musicos et narrantes carmina in scriptura  ut David et qui cum ipso psalmodiam cecinerunt homines divites in virtute pulchritudinis studium habentes pacificantes in domibus suis  sicut Moyses et Salomon qui tabernaculum et templum vario colore edificaverunt omnes isti in generationibus gentis sue gloriam adepti sunt et in diebus suis habentur in laudibus  merito prudentie et virtutis honorabuntur a subditis qui de illis nati sunt  eorum scilicet exemplo instructi reliquerunt nomen narrandi laudes eorum  voce simul et actione laudes eorum celebraverunt et sunt  impii scilicet et peccatores quorum non est memoria  bonorum scilicet sed malorum unde : periit memoria eorum cum sonitu perierunt quasi non fuerint et nati sunt quasi non nati et filii ipsorum cum illis  opera scilicet peccata sunt in eterna damnatione sed illi viri misericordie  qui misericordiam Dei meruerunt sunt quorum pietates  pie actiones non defuerunt  in retributionem et cum semine ipsorum perseverat bona  Dei cultoribus qui quasi nepotes et heredes eorum religiose vivebant hereditas nepotum illorum et in testamentis stetit semen eorum  ET IN TESTAMENTIS. Hec #iuxta #historiarum de patriarchis et prophetis accipiuntur quorum semen, id est Israelite, propter eorum merita et promissiones sepe de angustiis liberati sunt unde Moyses pro peccatis populi orans. Abraam Isaac et Iacob reducit ad memoriam ut eorum meritis Deus placatus filiis peccantibus daret indulgentiam. Etiam patris David meritum filiis multo tempore servavit regnum. Sed sacratorie sensu viri misericordie sunt apostoli et predicatores novi testamenti qui verbo evangelii et mysterio baptismi quotidie gignunt filios Dei qui imitatores parentum suorum exempla eorum sequuntur quorum coporea in spe resurrectionis quiescunt quando semen bonorum operum celesti mercede compensabitur. et filii ipsorum propter illos usque in eternum manet semen eorum et gloria eorum non derelinquetur corpora ipsorum in pace sepulta sunt  scilicet quiescentia expectant resurrectionis diem et gloriam sempiternam et nomen eorum vivet in generationes et generationes  apud posteros perseverans Sapientiam  laudabilem ipsorum narrent populi  successores laudem eorum nuntiet ecclesia Enoch placuit Deo et translatus est in paradiso ut det gentibus penitentiam  ENOCH PLACUIT. Non ab Adam qui transgressus est et de paradiso eiectus est cepit numerare patres sed ab Enoch qui ambulavit cum Deo et translatus est in paradisum quia in hoc patet electio sanctorum qui de erumpna seculi tranferuntur ad quietem regni sic creditur venturus in fine mundi ut det hominibus consilium penitendi.  ET TRANSLATUS etc. Quando pereunte mundo diluvio reservatus est ut penitentiam gentibus predicaret et exemplo demonstraret quod qui Deo devote serviunt ab eterno interitu liberantur. Cum eo Dominus pactum statuit ne ultra perderet aquis diluvii omnem carnem. Signat autem rectores qui inter fluctus seculi archam id est Ecclesiam regunt et predicant baptimum penitentie orationibus et #sacriciis Deum placantes humano generi. Noe inventus est perfectus iustus  in generationibus suis et in tempore iracundie factus est reconciliatio ideo dimissum est reliquum terre cum factum est diluvium testamenta seculi posita sunt apud illum ne deleri possit diluvio omnis caro Abraham magnus pater multitudinis gentium  id est pater multarum subaudis gentium in Christo scilicet credentium quia filii carnis non estimantur in semine et non est inventus similis illi in gloria  quia maximus in tempore suo qui conservavit legem Excelsi et fuit in testamento cum illo  quia promissum est ei quod in semine suo benedicerentur omnes gentes in carne eius stare fecit testamentum et in temptatione inventus est fidelis  quando iussus est filium immolare  IN CARNE EIUS. Ut signaretur renovata natura nostra per baptismum Christi post expoliationem veteris hominis. ideo iureiurando {t. 3 : Erfurt, f. 69vb ; facsim., p. 790b} dedit illi semen in gente sua crescere illum quasi terre cumulum  IDEO IUREIURANDO. Duplex est promissio Abrahe. In harena maris exprimuntur steriles Iudei. In similitudine stellarum fideles christiani qui resurrectionis lumine coruscabunt sicut astra celi. et ut stellas exaltare semen eius  semen Abrahe id est Christus dominatur usque ad fines terre et Ecclesia que est corpus eius totum mundum occupavit et hereditari illos a mari usque ad mare et a Flumine usque ad terminos terre et in Isaac eodem fecit modo propter Abraham patrem ipsius benedictionem omnium gentium dedit illi  quia iuravit Abrahe quod in semine eius id est Christo benedicerentur omnes gentes et testamentum confirmavit super caput Iacob agnovit eum in benedictionibus suis et dedit illi hereditatem  superne patrie  ET DEDIT ILLI HEREDITATEM. Gentilis populi qui posterior ad gratiam fidei et baptismi regenerationem accessit cui plenitudo paterne benedictionis provenit. et divisit ei partem in tribus duodecim  ut per duodecim apostolos edoctus cum eis regnum possideret eternum et conservavit illis homines misericordie invenientes gratiam in oculis  conspectu omnis carnis  quia Ecclesia Christi ab omnibus gentibus honoratur et universo mundo predicatur Capitulum 45 dilectus a Deo et hominibus Moyses  quia suavis et mitis super omnes homines cuius memoria in benedictione est  quia per omnia laude dignus et benedicendus similem illum fecit in gloria sanctorum  ut portenta coram pharaone et servis eius faceret unde : gloriam in conspectu eius consecutus est et magnificavit eum in timore inimicorum et in verbis suis monstra placavit glorificavit illum in conspectu regum et iussit illi  vel misit illum coram populo suo et ostendit illi gloriam suam  quando scilicet secreti sui participem fecit et voluntatem suam ostendit illi in fide et lenitate ipsius  quia fides et lenitas eius erat Deo acceptabilis sanctum fecit illum et elegit illum de omni carne  de omni populo ut preesset universis audivit eum et vocem ipsius et induxit illum in nubem et dedit illi coram precepta legem vite et discipline docere Iacob testamentum  ut doceret populum suum et iudicia sua Israel  AD PRECEPTA. In monte Sinai scilicet legem dedit ei et precepta vite cum eo #loquens in nube. excelsum fecit Aaron fratrem eius  vel suum et similem sibi de tribu Levi statuit ei testamentum eternum  Christo scilicet cuis figura fuit  quia rem eternam significabat et dedit illi  Christo sacerdotium gentis  tu es sacerdos in eternum secundum ordinem Melchisedech et beatificavit illum in gloria  resurrectionis ascensionis et circumcinxit illum zonam glorie  que in Exodo #quattuor nobilissimis texitur coloribus  ET CIRCUMCINXIT. Describit ritum vestis sacerdotii et ornatum pontificis que omnia figura erant #novi testamenti et veri sacerdotis Iesu Christi. induit illum stolam glorie et coronavit illum in vasis virtutis  in operibus  ET INDUIT EUM STOLAM. Vestimenta pontificis sunt opera virtutum sapientia doctrina. Unde : sacerdotes tui induantur iustitiam. Circumpedes  sandala et femoralia  continentiam et umeralem  patientiam et operum perseverantiam posuit ei et cinxit illum tintinnabulis aureis plurimis in gyro  ut predicatione sapientie resonaret dare sonitum in successu  vel incensu suo  quam pretiosi pedes evangelizantium pacem auditum facere sonitum in templo in memoriam  legis Dei filiis gentis sue  christiane stola sancta auro et hyacintho  nostra converstio in celis est et purpura  quia sacerdos et se et alios regere debet opus textile  cuius textor et artifex Deus viri sapientis  prophete apostoli qui sacerdotibus tradunt regulam vivendi iudicio et veritate prediti torto cocco  duplici caritate opus artificis  Dei gemmis pretiosis figuratis  miraculis et virtutibus spectandis in ligatura auri  sapientie et opere lapidarii  Deus qui pretiosos lapides facit sculptilis in memoriam secundum numerum tribuum  filiorum Israel {t. 3 : Erfurt, f. 70ra ; facsim., p. 791a} coronam auream supra mitram eius expressam signo sanctitatis  ineffabili nomine Domini  CORONAM AUREAM. In qua eart nomen omnipotentis Dei que significat honorificentiam divine maiestatis quomodo super omnia statuere debemus ut in omnibus actibus nostris et sermonibus honorificetur Deus per Iesum Christum qui est caput nostrum. gloria honoris  in nomine Domini et opus virtutis  talia ornamenta faciunt et habent virtuosi desideria oculorum ornata  spiritalium de quibus dicitur : revela oculos meos et considerabo mirabilia de lege tua sic pulchra ante ipsum  Aaron vel Christum non fuerunt talia usque ad originem  Christum de quo : ecce vir oriens nomen eius non indutus est illa alienigena aliquis  quoniam tantum sancti Dei his virtutibus sunt ornati sed tantum filii ipsius soli  Aaron vel Christi et nepotes  imitatores eius per omne tempus sacrificia ipsius consumpta sunt igni quotidie  SACRIFICIA IPSIUS etc. Quomodo Moyse Aaron et filios eius oleo unctionis consecravit et quales hostias in die unctionis offerre iusserit et de iugi sacrificio quod quotidie et mane et vespere offerebat et de ceteris eius officiis liber Leveticus explicat. De seditione Chore et Dathan et Abiron et quomodo puniti sunt liber Numerorum plenissime narrat Nm. 16.. In quibus mystice demonstratur eos qui hereses et schismata faciunt et multos secum trahunt et contemnentes Christi sacerdotes et ab Ecclesia sese separantes et divine hostie veritatem per falsa sacrificia prophanantes ruptis terre compagibus absorberi et qui consentiunt eis in eterno igne cruciari. Christi enim sacerdotium et ritus sacrificiorum in eternum manebit. Unde : tu es sacerdos in eternum secundum ordinem Melchisedec. Complevit  vel explicuit Moyses manus eius et unxit illum oleo sancto factum est illi in testamentum eternum et semini eius sicut dies celi fungi sacerdotio et habere laudem et glorificare populum suum in nomine suo ipsum elegit eum ab omni vivente afferre sacrificium Deo incensum et bonum odorem in memoriam placere populo suo dedit illi in preceptis suis potestatem in testamentis iudiciorum docere Iacob testimonia et in lege sua lucem dare Israel quia contra illum steterunt alieni et propter invidiam circumdederunt illum in deserto homines qui erant cum Dathan et Abiron et congregatio Chore in iracundiam vidit Dominus Deus et non placuit illi et consumpti sunt in impetu iracundie fecit illis monstra et consumpsit eos in flamma ignis et addidit Aaron gloriam et dedit illi hereditatem et primitias fructuum terre divisit illi panem ipsis in primis paravit in satietatem nam sacrificia Domini edent que dedit ipsi et semini eius ceterum in terra gentes hereditabit et pars non est illi in gente ipse enim pars eius est et hereditas et Phinees filius Eleazari tertius in gloria est in imitando tantum in timore Domini  PHINEES FILIUS. Phinees filius Eleazari sicut scriptum est in libro Numeri accepit a Domino testamentum pacis quia zelo Dei Israelitam et Madianitidem mulierem fornicantes interfecit. In quo mystice significatur quia qui zelo Dei carnis sue lux uriam et subditorum interficit meretur a Domino dignitatem eterni sacerdotii. Et ad illum sacerdotem pertinet de quo scriptum est : tu es sacerdos in eternum secundum. Interpretatur enim Phinees ore parcens vel ore requievit vel oris augurium. Eleazar Deus meus adiutor vel Dei adiutorium. Aaron mons fortitudinis vel mons fortis. Nam qui ore prava loqui parcit et mysteria auditoribus exponit per Dei adiutorium pium laborem implens ad montem fortitudinis id est Christum feliciter pervenit. et stare in reverentia gentis in bonitate et alacritate anime sue placuit de Israel ideo statuit ad illum testamentum  sempiternum sacerdotium pacis principem {t. 3 : Erfurt, f. 70rb ; facsim., p. 791b} sanctorum  sacerdotum et gentis sue ut sit illi in sacerdotium sui dignitas in eternum et testamentum David regi filio Iesse de tribu Iuda hereditas ipsi et semini eius ut daret sapientiam in cor nostrum iudicare gentem suam in iustitia ne abolerentur bona ipsorum et gloriam eorum in gentem ipsorum eternam fecit  ET TESTAMENTUM. Significat quod David in distributione ministeriorum Dei quos in viginti quattuor sortes divisit ut per vices Domino ministrarent gloriam Phinees non minoravit sed auxit. Unde in Paralipomenon. Phinees autem filius Eleazari erat dux eorum coram Domino. Unde hebrei tradunt quod adhuc eo tempore vixerit et in tabernaculo ministrorum vices ordinavit. Capitulum 46 fortis in bello Iesus Nave successor Moysi in prophetis qui fuit magnus secundum nomen suum  FORTIS IN BELLO. Iesus et opere et sermone Christum significat cui Deus Pater dedit nomen quod est super omne nomen ut in nomine Iesu omne genu flectatur etc. Et quia hoc nomen est super omne nomen in nullis ante generationibus nominatum est. Hoc nomen in exodo primu invenitur ubi dicitur venit Amalech et expugnabat Israel et dixit Moyses ad Iesu in Raphai : Elige tibi viros potentes ex omnibus filiis Israel egredere et conflige cum Amalech crastino ispe est qui post mortem Moysi suscipit imperium et ducit exercitum. Et confligit contra Amalech. Et quod ibi figurabatur affigit cruci sue triumphans principatus et potestates in semetipso. maximus in salutem electorum Dei expugnare insurgentes hostes ut consequeretur hereditatem Israel quam gloriam adeptus est in tollendo manus suas et iactando contra civitatem rompheas quis ante illum sic restitit nam hostes ipse Dominus perduxit  QUIS ANTE ILLUM SIC RESTITIT etc. Quomodo in occursu Iosue impeditus est sol et unus dies factus est quasi duo ostendit liber ipsius et quomodo misit Dominus super Amorreos lapides magnos de celo et mortui sunt multo plures lapidibus grandinis quam gladio. Lapides autem grandinis duram Dei significant ultionem vel comminationem que contra improbos proferuntur. Hoc modo Iesus cum ducibus et virtutibus suis adest eis qui pro nomine suo contrariis virtutibus oppugnantur. Nec solum auxilium prestat in bello sed lucem producit et discutit adventum noctis. Dies autem producitur et differtur occasus nec sol occidit sed semper oritur dum credentium cordibus sol iustitie lumen veritatis infundit. Cum vero repletus fuerit credentium numerus et deterior etas ultime generationis advenerit et crescente iniquitate refrigescet caritas breviabuntur dies extendit enim dies in tempore salutis et breviabuntur in tempore perditionis. aut non in iracundia eius impeditus est sol et una dies facta est quasi duo invocavit Altissimum potentem in obpugnando inimicos undique et audivit illum magnus et sanctus Deus in saxis grandinis virtutis valde fortis impetum fecit contra gentem hostilem et in descensu perdidit contrarios ut cognoscant gentes potentiam eius quia contra Dominum pugnare non est facile et secutus est a tergo potentes et in diebus Moysi misericordiam fecit ipse et Caleb  Iosue filius Iephone stare contra hostem  corporalem vel spiritalem prohibere gentem  iudaicam a peccatis et perfringere murmur  populi malitie  A PECCATIS. Desperationis quando exploratorum rumoribus auditis desperaverunt intrare terram. et ipsi duo  confortando increpando constituti a periculo  quo filii Israel prostrati sunt in deserto liberati sunt a numero sexcentorum milium  qui eierunt de Egypto peditum inducere illos in hereditatem in terram que manat lac et mel et dedit Dominus ipsi Caleb fortitudinem  corporis et anime contra hostes et usque ad senectutem permansit illi virtus  sicut in libro Iosue dicitur ut ascenderet in excelsum terre locum  munitionem hereticorum vel ad litteram et semen ipsius  filii vel imitatores obtinuit hereditatem  ad litteram vel homines ab hereticis seductos ut viderent omnes filii Israel  videntes Deum quod bonum est obsequi sancto {t. 3 : Erfurt, f. 70va ; facsim., p. 792a} Deo et iudices singuli suo nomine quorum non est corruptum cor qui non aversi sunt a Domino  ET IUDICES. Post Iosue successerunt iudices qui populum Dei ab hostibus defendebant et post Christi passionem apostoli rectores Ecclesie Dei. ut sit memoria illorum in benedictione et ossa eorum pullulent de loco suo  UT SIT MEMORIA. Quia in recta fide perseveraverunt ut memoria eorum perpetua benedictione firmaretur.  OSSA. Robur bonorum operum eterna mercede donator ut memoria nominis eos ad posteros cum gloria transferatur. Sapientiam enim eorum narrant populi. et nomen eorum permanet in eternum permanens ad filios illorum sanctorum virorum gloria dilectus a Domino suo Samuel propheta Domini renovavit imperium et unxit principes in gente sua marg. DILECTUS A DEO etc. Narrat historia quod Dominus Samulei infanti cum dormiret in templo apparuit et de futuris instruxit. Hic impium renovavit cum regem super Israel primum Saulem et post ea unxit David et debellavit hostes populi Dei et holocaustum Domino obtulit et cum offerret Philistei inierunt bellum contra Israel et intonans Deus fragore magno exterruit eos et cesi sunt a filiis Israel. Hic pr omnia fidelis inventus est et ab omni avaricia alienus dormivit in pace et post mortem apparens Sauli casum futurum predixit. Mystice autem prophetarum locutio per omnia verax et fidelis invenitur que regnum Christi futurum predixit et oleo Spiritus sancti illum esse unguendum. Ipsa etiam post completionem veteris testamenti quam significat mors prophete. Lex enim et prophete usque ad Iohannem et finis legis est Christus. Tempore gratie cum legitur prenuntiat malis rectoribus penam futuram et mortem perpetuam. in lege Domini iudicavit congregationem et vidit Dominus Iacob et in fide sua probatus est propheta et cognitus est in verbis suis fidelis quia vidit Deum lucis et invocavit Deum potentem in obpugnando hostes circumstantes undique in oblatione viri inviolati et intonuit e celo Dominus et in sonitu magno auditam fecit vocem suam et conteruit principes Tyriorum et omnes duces Philistiim et ante tempus finis vite sue et seculi testimonium prebuit in conspectu Domini et christi pecunias et usque ad calciamenta ab omni carne non accepit et non accusavit illum homo et post hoc dormivit et notum fecit regi et ostendit illi finem vite sue et exaltavit vocem eius de terra in prophetia delere impietatem gentis Capitulum 47 post hoc surrexit Nathan propheta  qui David de adulterio Bersabee et nece Urie corripuit in diebus David  POST HOC SURREXIT. Ad litteram facta David commemorat de quibus liber Regum et Paralipomenon plenissime narrant. et quasi adeps separatus est a carne sic David a filiis Israel  ET QUASI ADEPS. Significat eum gratia Spiritus Sancti repletum et a carnalium consortio vita et moribus separatum. cum leonibus lusit quasi cum agnis et in ursis similiter fecit sicut cum agnis ovium in iuventute sua  CUM LEONIBUS LUSIT. R<ABANUS>. David significat Christum qui leonem id est diabolum et ursum id est antichristum contrivit et gigantem id est sathanam in frunda et lapide spiritali stravit scilicet sensu scripturarum et scientia legis et populum Dei ab hostibus id est malignis spiritibus liberavit cui ab hostium cede revertenti mulieres id est sancte anime decantant et decem milium victorem predicant quia omnes hostes tam spiritales quam corporales perfecte superavit. David quoque noster oleo letitie pre participibus suis in regem unctus omnes hostes Ecclesie contrivit. Ecclesiasticus quoque ministerium in domo Dei que est Ecclesia ordinat et officia singulorum ad laudandum Deum dispensat ut in omni loco damnationis eius omnis creatura benedicat Dominum. Bene autem dicitur quod Christus purgat peccata David et exaltat ineternum cornu eius quia in alio nemo potest salvari. In eius nomine penitentia predicatur et remissio peccatorum in omnes gentes. Ipsum autem propter obedientiam crucis Deus exaltavit et dedit illi nomen quod est super omne nomen. numquid non occidit gigantem et extulit obprobrium de gente in tollendo manum in saxo funde deiecit exultationem Golie ubi invocavit Dominum potentem et dedit in dexteram eius tollere hominem fortem in bello et exaltare cornum gentis sue sic in milibus glorificavit illum et laudavit eum in benedictionibus Domini {t. 3 : Erfurt, f. 70vb ; facsim., p. 792b} in offerendo illi coronam glorie conteruit enim inimicos undique et extirpavit Philistiim contrarios usque in hodiernum diem conteruit cornum ipsorum usque in eternum in omni opere dedit confessionem Sancto et Excelso in verbo glorie de omni corde suo laudavit Dominum et dilexit Deum qui fecit illum et dedit illi contra inimicos potentiam et stare fecit cantores contra altarium et in sono eorum dulces fecit modos et dedit in celebrationibus decus et ornavit tempora usque ad consummationem vite ut laudarent sanctum nomen Domini et amplificarent mane Dei sanctitatem Christus purgavit peccata ipsius et exaltavit in eternum cornum ipsius et dedit illi testamentum regum et sedem glorie in Israel post ipsum surrexit filius sensatus et propter illum deiecit omnem potentiam inimicorum  POST IPSUM SURREXIT. Mystice. Salomon qui interpretatur pacificus Christum significat de quo dicitur : orietur in diebus eius iustitia et abundantia pacis multiplicabitur eius imperium et pacis non erit finis etc. Qui templum Dei edificavit id est Ecclesiam de vivis lapidibus constructam ubi laus eius et gloria permanet ineternum et dedit illi Deus divitias gentium quia potestatem celi et terre contulit et magnificavit eum super reges terre et super omnes sanctos exaltatus est Christus quoniam nullus equabitur Domino in filiis Dei et universa terra desiderat videre vultum regis nostri id est Ecclesia catholica. Unde : tibi dixit cor meum exquisivit te facies mea faciem tuam Domine requiram. Huic omnes munera offerunt. Unde : adorabunt eum omnes reges omnes gentes servient ei. Bona vero Salomonis bonos qui sunt in Ecclesia signant mala autem malos sicut in una area bonos significant grana malos vero palea. Salomon imperavit in diebus pacis  quia fuit pax in diebus eius cui subiecit Deus omnes hostes ut conderet domum  templum in nomine suo et pararet sanctitatem  utensilia templi in sempiternum quemadmodum eruditus est in iuventute sua  a Deo a quo postulavit sapientiam et impletus est quasi flumen sapientia  flumen Dei re est aquis et terram  natura rerum terrenarum retexit anima tua  Salomon et replesti in comparationibus enigmata  id est multo disposuisti enigmata ad insulas longe distulisti nomen tuum  par sapientiam et fortitudinem et dilectus es in pace tua in cantilenis  in Canticis Canticorum et proverbiis  in Parabolis et comparationibus  similitudinibus et interpretationibus  expositionibus mirate sunt te terre et in nomine Domini Dei cui est cognomen Deus Israel collegisti quasi auricalcum aurum et ut plumbum complesti argentum  quia multiplicavit ei Deus aurum et argentum et reclinasti  in senectute femora tua mulieribus potestatem habuisti in tuo corpore  non fuit timor Dei ante oculos eius dedisti maculam  infamiam in gloria tua  quam prius habuisti et profugasti semen tuum  filios inducere iracundiam  Dei ad liberos tuos et incitari stultitiam tuam ut faceres imperium bipertitum et ex Ephraim  vel <Ephra>em imperare imperium durum  UT FACERES IMPERIUM. Quia decem tribus secute sunt Ieroboam et due Roboam de Ephraim fuit Ieroboam qui prius in decem tribubus crudeliter regnavit.