string(58) "/var/www/html/gloss-e/sources/editions/lyr/GLOSS-lyr38.xml"
Nicolaus de Lyra

Capitulum 4

Numérotation du verset Dn. 4,1 

Ego Nabuchodonosor
in domo mea quietus eram1, et florens in palatio meo
1 in domo mea - quietus e.] inv. Weber
Numérotation du verset Dn. 4,2 

Somnium vidi quod perterruit me, et cogitationes mee in stratu meo,
et visiones capitis mei
conturbaverunt me.
Numérotation du verset Dn. 4,3 

Et per me propositum est decretum ut introducerentur in conspectu meo cuncti sapientes Babylonis, et ut solutionem somnii indicarent mihi.
Numérotation du verset Dn. 4,4 

Tunc ingrediebantur arioli magi Chaldei et haruspices, et somnium narravi in conspectu eorum et solutionem eius non indicaverunt mihi.
Numérotation du verset Dn. 4,5 

Donec collega
ingressus est in conspectu meo Daniel, cui nomen Balthasar secundum nomen Dei mei
qui habet spiritum deorum sanctorum in semetipso, et somnium coram eo locutus sum:
Numérotation du verset Dn. 4,6 

Balthasar princeps ariolorum
quem ego scio quod spiritum deorum sanctorum habeas in te, et omne sacramentum
non est impossibile tibi, visiones somniorum meorum quas vidi et
solutionem earum narra mihi2.
2 mihi] om. Weber
Numérotation du verset Dn. 4,7 

Visio capitis mei in cubili meo videbam, et ecce arbor
in medio terre et altitudo eius nimia.
Numérotation du verset Dn. 4,8 

Et3 magna arbor et fortis et proceritas eius
3 Et] om. Weber
contingens celum. Aspectus illius erat usque ad terminos universe terre.
Numérotation du verset Dn. 4,9 

Folia eius
pulcherrima et fructus
eius nimius, et esca
universorum in ea. Subter eam habitabant animalia
et bestie,
et in ramis eius conversabantur volucres celi,
et ex ea vescebatur omnis caro.
Numérotation du verset Dn. 4,10 

Videbam in visione capitis mei super stratum meum, et ecce vigil
et sanctus de celo descendit,
Numérotation du verset Dn. 4,11 

Et4 clamavit fortiter et sic ait: Succidite arborem et precidite ramos eius, excutite folia eius et dispergite fructus eius, fugiant bestie que subter eam sunt, et volucres de ramis eius.
4 Et] om. Weber
Numérotation du verset Dn. 4,12 

Verumtamen germen radicum eius in terra sinite
et alligetur vinculo ferreo et aereo in herbis que foris sunt,
et rore celi tingatur, et cum feris pars eius in herba terre.
Numérotation du verset Dn. 4,13 

Cor eius ab humano commutetur, et cor fere detur ei, et septem tempora
mutentur super eum.
Numérotation du verset Dn. 4,14 

In sententia vigilum
decretum est, et sermo sanctorum et petitio
donec cognoscant
viventes quoniam dominatur Excelsus in regno hominum, et cuicumque voluerit dabit illud, et humillimum hominem constituet super eum5.
5 eum] eo Weber
Numérotation du verset Dn. 4,15 

Hoc somnium vidi ego Nabuchodonosor rex6. Tu ergo Balthasar interpretationem narra festinus, quia omnes sapientes regni mei non queunt solutionem edicere mihi, tu autem potes, quia spiritus deorum sanctorum in te est.
6 N. r.] inv. Weber
Numérotation du verset Dn. 4,16 

Tunc Daniel, cuius nomen Balthasar, cepit intra semetipsum tacitus cogitare quasi hora una et cogitationes eius conturbabant eum.
Respondens autem rex ait: Balthasar somnium et interpretatio eius non conturbent te.
Respondit Balthasar et dixit: Domine mi, somnium his qui te oderunt, et interpretatio eius hostibus tuis sit.
Numérotation du verset Dn. 4,17 

Arborem quam vidisti sublimem atque robustam,
cuius altitudo pertingit ad celum
et aspectus illius in omnem terram,
Numérotation du verset Dn. 4,18 

et rami eius
pulcherrimi et fructus eius nimius et esca omnium in ea, subter eam habitantes bestie agri et in ramis eius commorantes aves celi,
Numérotation du verset Dn. 4,19 

tu es rex, qui magnificatus es, et invaluisti et magnitudo tua crevit et pervenit usque ad celum,
et potestas tua in terminos universe terre.
Numérotation du verset Dn. 4,20 

Quod autem vidit rex vigilem et sanctum descendentem7 de celo et dicere: succidite arborem et dissipate illam, attamen germen radicum eius in terra dimittite, et vinciatur ferro et aere in herbis foris,
7 descendentem] descendere Weber
et rore celi conspergatur, et cum feris sit pabulum eius, donec septem tempora commutentur super eum.
Numérotation du verset Dn. 4,21 

Hec est interpretatio sententie Altissimi
que pervenit super Dominum meum regem.
Numérotation du verset Dn. 4,22 

Eicient
te
ab hominibus et cum bestiis ferisque8 erit habitatio tua, et fenum ut bos comedes, sed9 et rore celi infunderis. Septem quoque tempora
8 ferisque] feris Weber |
9 sed] om. Weber |
mutabuntur
super te, donec scias quod dominetur Excelsus super regnum hominum, et cuicumque voluerit det illud.
Numérotation du verset Dn. 4,23 

Quod autem precepit ut relinqueretur germen radicum eius, id est arboris, regnum tuum tibi manebit postquam cognoveris potestatem esse celestem.
Numérotation du verset Dn. 4,24 

Quamobrem rex consilium meum
placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum, forsitan ignoscet Deus10 delictis tuis.
10 Deus] om. Weber
Numérotation du verset Dn. 4,25 

Omnia hec11 venerunt super Nabuchodonosor regem.
11 hec] om. Weber
Numérotation du verset Dn. 4,26 

Post finem
mensium duodecim in aula Babylonis deambulabat.
Numérotation du verset Dn. 4,27 

Responditque rex et ait: Nonne hec est Babylon civitas12 magna quam ego edificavi in domum regni, in robore fortitudinis mee et in gloria decoris mei ?
12 civitas] om. Weber
Numérotation du verset Dn. 4,28 

Cum adhuc esset sermo13 in ore regis,
13 e. s.] inv. Weber
vox de celo ruit:
Tibi
dicitur Nabuchodonosor rex, regnum tuum transibit a te
Numérotation du verset Dn. 4,29 

et ab hominibus te eicient,
et cum bestiis
atque14 feris
14 atque] om. Weber
erit habitatio tua, fenum quasi bos comedes
et septem tempora mutabuntur super te, donec scias
quod dominetur Excelsus in regno hominum
et cuicumque voluerit det illud.
Numérotation du verset Dn. 4,30 

Eadem hora
sermo
completus est super Nabuchodonosor, et15 ex hominibus abiectus est
15 et] om. Weber
et fenum ut bos comedit, et rore celi
corpus eius infectum est donec capilli eius in similitudinem aquilarum
crescerent, et ungues eius quasi ungues avium.
Numérotation du verset Dn. 4,31 

Igitur post finem
dierum
ego Nabuchodonosor oculos meos
ad celum levavi,
et sensus meus redditus est mihi,
et
Altissimo benedixi,
et viventem in sempiternum laudavi et glorificavi, quia potestas eius
potestas sempiterna et regnum eius in generatione16 et generationem,
16 generatione] generationem Weber
Numérotation du verset Dn. 4,32 

et omnes habitatores terre apud eum in nihilum reputati sunt. Iuxta voluntatem enim suam
facit tam in virtutibus celi quam in habitatoribus terre et non est qui resistat manui eius
et dicat ei: quare fecisti ?
Numérotation du verset Dn. 4,33 

In ipso tempore
sensus meus
reversus est ad me et ad honorem regni mei decoremque perveni, et figura mea
reversa est ad me et optimates mei
et magistratus mei requisierunt me, et in regno meo constitutus sum et magnificentia mea amplior addita est mihi.
Numérotation du verset Dn. 4,34 

Nunc igitur ego Nabuchodonosor laudo et magnifico et glorifico regem celi, quia omnia opera eius vera et omnes17 vie eius iudiciaa, et gradientes in superbia potest humiliare.
0 Cf. Apc. 15, 3.
17 omnes] om. Weber

Capitulum 4

Numérotation du verset Dn. 4,1 
marg.| £ .1. % {4.1543} Nabuchodonosor : Hec est tertia visio significans Christi predicationem contra humanam prosperitatem. Materia autem huius visionis est factum Nabuchodonosor, qui propter offensam Dei septem annis versus fuit in amentiam herbarum radicibus inter animalia nutritus, et post per Dei misericordiam ad regnum restitutus, et sic humiliatus regem celi laudare cepit : in quo ostenditur mysterium Dominice predicationis, scilicet humane prosperitatis finem laudabilem ostendentis. Causa finalis est pronuntiatio Christi predicantis, trepidatio Dei omnipotentis, humiliatio regis superbientis, exaltatio Danielis interpretantis, consolatio populi servientis. Causa efficiens est Spiritus Sancti instinctus, quem habuit Daniel tamquam vir sobrius et devotus, humilis et subiectus interpretationi assuetus. Causa autem formalis consistit in modo scribendi hanc visionem que scribitur per modum epistole : quia est epistola regis Nabuchodonosor missa per totum regnum suum ad laudem Dei in memoriam huius facti, que a Daniele posita est in serie huius libri, et ideo dividitur per modum epistole : quia primo ponitur salutatio, secundo, subiungitur narratio, ibi : Signa. tertio, infertur conclusio, ibi : Nunc igitur. In salutatione autem preponitur persona salutans, quia est maior, cum dicitur : Nabuchodonosor rex. postea subduntur persone salutate, cum dicitur.
marg.| £ .2. % Omnibus populis : Quia erat monarcha orientis, ut dictum est. Tertio describuntur bona optata personis salutatis, cum dicitur.
marg.| £ .3. % Pax vobis multiplicetur : quia bonum pacis debet rex optare subditis, quia ad hoc eis preponitur.
marg.| £ .4. % Signa et mirabilia : Hic ponitur consequenter epistole narratio : et primo {4.1544} ponitur in generali, secundo in speciali ibi : Ego Nabuchodonosor. Circa primum considerandum quod hic in generali narratur factum Nabuchodonosor quomodo propter superbiam suam in amentiam versus est et humiliatus : et per consequens a Deo in regnum restitutus, propter quod fuit motus ad Deum laudandum, et per epistolam ad laudem Dei suos subditos invitandum, et hoc est quod dicitur hic : Signa, id est opera divinitus facta ad inducendum homines ad Dei reverentiam.
marg.| £ .5. % Et mirabilia : quia excedunt intellectus humani facultatem.
marg.| £ .6. % Fecit apud me : id est in persona mea, et sunt verba Nabuchodonosor.
marg.| £ .7. % Deus excelsus : hoc dicitur ad differentiam illorum, qui in templis colebantur.
marg.| £ .8. % Placuit ergo mihi, id est solenniter per epistolam divulgare.
marg.| £ .9. % Signa eius, id est opera super naturam facta.
marg.| £.10.% Quia magna sunt, id est talia, quod nullus potest similia facere.
marg.| £.11.% Et mirabilia eius : cui nullus potest resistere, vel etiam impedire.
marg.| £.12.% Et regnum eius, regnum sempiternum, id est sine fine.
marg.| £.13.% Et potestas eius in generationem et generationem, id est in omnem nationem.
marg.| £.14.% Ego Nabuchodonosor : Hic describitur narratio epistole in speciali, ubi premittitur quoddam exordium respectu sequentium, in quo in generali tanguntur persona videns et persona interpretans, et status utriusque. Secundo autem ponitur prosecutio istorum determinate, ibi : Visio capitis mei. Primo ergo describitur persona videns cum dicitur : Ego Nabuchodonosor. monarcha orientis.
marg.| £.15.% Quietus : scilicet a preliis subiugato mihi oriente.
marg.| £.16.% In domo mea, id est Babylone quam fecerat caput sue monarchie, ut dicetur infra eodem capitulo
prol.| £ .1. % {4.1545} Et florens in palacio meo : quia omnia successerant sibi ad libitum : fortuna enim prospera dicitur floritio metaphorice.
marg.| £ .2. % Somnium vidi : divinitus immissum. £ .3. %  Quod perterruit me : divina virtute hoc faciente, sequitur. £ .4. %  Et per me : Hic incipit personam interpretantem tangere. Ut introducerentur in conspectu meo cuncti sapientes, etc. £ .5. %  Tunc ingrediebantur arioli : supra expositum est qui dicebantur arioli et ceteri hic nominati. £ .6. %  Et solutionem eius : quia hoc est solius Dei : Ex quo patet eos falsum respondisse in prima visione, quando dixerunt : Rex dicat somnium servis suis et solutionem indicabimus : quia hic dicitur expresse, quod rex narravit somnium in conspectu eorum, et tamen nescierunt interpretari. £ .7. %  Donec collega, id est familiaris. £ .8. %  Ingressus est in conspectu : Queritur ergo quare non fuit primo vocatus cum aliis, et maxime quia alias ei somnium exposuerat, ut dictum est cap. 2 Dicendum quod erat absens pro aliquo arduo regni negocio : propter quod rex non precepit interfici sapientes, sicut prius preceperat in simili casu : quia expectabat Danielem, et hoc videtur sonare littera cum dicitur : Solutionem eius non indicaverunt mihi, donec ingressus est Daniel, etc. £ .9. %  Cui nomen Balthasar : quia tali nomine vocabatur Deus Nabuchodonosor. £.10.%  Qui habet spiritum deorum sanctorum : ad interpretandum somnia : propter hoc ars interpretandi somnia dicebatur scientia divina. unde et Albertus magnus super librum de somno et vigiliis, dicit : Socratem exclamasse Atheniensibus laudantem scientiam divinationis somniorum dicentem : Absit a me, ut hanc vestram quam experti estis per somnia dicam esse falsam scientiam, sed hanc ut divinam me ignorare profiteor, humana me scire exiliter protestatus sum : Et ut verum fatear hoc solum me scire arbitratus sum, quod ignoro eo quod scientiam deorum vel sanctorum non sum adeptus, sequitur.
marg.| £.11.% Balthasar princeps, id est divinatorum : et hoc ratione divine sapientie, {4.1546} quam habebat et non alii, et hoc est quod subditur.
marg.| £.12.% Quem ego scio quod spiritum : Dicit deorum sanctorum ad differentiam demonum a quibus magi et arioli et huiusmodi querebant responsa : loquitur etiam in plurali de Deo secundum morem Gentilium. Sequitur.
marg.| £.13.% Et omne sacramentum, id est secretum. £.14.%  Non est impossibile : quasi dicat omne secretum potes aperire. £.15.%  Visiones somniorum meorum quas vidi : Non petit hic Nabuchodonosor narrationem sui somnii, quasi ignorati, sicut in prima visione : quia hoc somnium narravit primo ex aliis coniectoribus, et secundo Danieli, ut hic dictum est : sed petit narrationem per modum expositionis : in qua oportet repeti somnium ab expositore applicando partes singulas visionis ad partes solutionis. £.16.%  Visio capitis : Posito exordio narrationis et interpretationis, hic procedit ad utrumque in speciali : et primo ad narrationem, secundo ad eius interpretationem, ibi : Tu ergo Balthasar. Prima in tres, quia primo narratur visio prout significat contra eum divinam sententiam, ibi: Videbam. tertio, prout exprimit sententie causam, ibi : In sententia. In prima ergo parte dicitur sic : Visio capitis mei, quia tales visiones fiunt in parte imaginativa, que viget in capite.
marg.| £.17.% In cubili meo : quia in somno est facta ista visio quietatis sensibus exterioribus, hec est, scilicet que sequitur. £.18.%  Videbam, etc. per arboremNabuchodonosor significatur, quia secundum Philosophum homo est quasi arbor eversa habens radices sursum, id est capillos vel os, quia radices sunt ori similes 2. de anima. £.19.%  In medio terre : quia Babylon ubi regnabat Nabucho. est in medio climate terre habitabilis scilicet in quarto secundum Alfraganum. £.20.%  Et altitudo, etc. propter potentiam Nabuchodonosor et eius superbiam. £.21.%  Magna, propter regni extensionem.
marg.| £.22.% Et fortis : propter magnam malitiam et peritiam armorum.
marg.| £.23.% Et proceritas, etc. propter Nabuchodonosor excellentiam, qui de infimo statu ad tantam potentiam devenerat, ut supra dictum est.
marg.| £.24.% Aspectus illius, etc. quia ab habitantibus in remotis partibus timebatur, {4.1547} ne eos invaderet.
marg.| £ .1. % Folia eius pulcherrima : hoc dicit quantum ad eius ornatum et iocalia, que diversis regnis superatis congregaverat.
marg.| £ .2. % Et fructus eius : propter multitudinem divitiarum artificialium.
marg.| £ .3. % Et esca universorum etc. propter multitudinem divitiarum naturalium.
marg.| £ .4. % Subter eam habitabant animalia, id est simplices.
marg.| £ .5. % Et bestie, id est quia nullus audiebat resistere ei.
marg.| £ .6. % Et in ramis, etc. per volucres intelliguntur garruli et mendaces ad alta tendentes, quia tales solent principibus esse laterales.
marg.| £ .7. % Videbam : Hic consequenter narratur visio inquantum continebat sententiam Dei. unde dicitur sic : Videbam. scilicet prosperitatem status mei.
marg.| £ .8. % In visione capitis : quia prosperitas presentis vite non est nisi quasi somnium, scilicet unde dicitur in Ps. Dormierunt somnium suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis.
marg.| £ .9. % Et ecce vigil, id est angelus quia angeli vigilant ad custodiam nostram, et ad exequenda Dei mandata, et quia nunquam cessant ab actu intelligendi, sicut nos cessamus oppressi somno.
marg.| £.10.% Et sanctus : Hoc dicitur ad differentiam demonum, quia philosophi Gentiles dicebant demones corpora habere aerea, ut dictum est supra, angelos autem esse intelligentias omnino separatas.
marg.| £.11.% De celo descendit : quia a Deo mittuntur angeli ad hec inferiora administranda.
marg.| £.12.% Clamavit fortiter : ad insinuandum autoritatem divine sententie.
marg.| £.13.% Succidite arborem : quia Nabuchodonosor de regno abiectus est ad tempus, ut dicetur infra eodem capitulo
marg.| £.14.% Et precidite ramos, id est filios eius vel posteros qui deiecti sunt et interfecti per Medos et Persas, ut patet cap. seq.
marg.| {4.1548} £.15.% Excutite folia, id est decorem regni, quia multum deperiit in infirmitate longa regis Nabuchodonosor.
marg.| £.16.% Et dispergite fructus : quia illo tempore quilibet rapiebat sibi divitias illius regni.
marg.| £.17.% Fugiant, etc. quia multi recesserunt de Dominio Nabuchodonosor tempore amentie sue tam de simplicibus qui significantur per bestias, quam de principibus qui designantur per volucres ad alta tendentes.
marg.| £.18.% Verumtamen germen, etc., id est spem certam revertendi ad regnum post amentiam.
marg.| £.19.% Et alligetur, etc., id est infirmitate inducta ex divina sententia que infrangibilis est.
marg.| £.20.% In herbis, etc. quia tempore amentie habitabat in campis cum bestiis.
marg.| £.21.% Cor eius ab humano, etc. quia perdidit usum rationis per amentiam, et sic factus est quasi bestia : quia vita hominis non differt a vita bestiali, nisi per usum rationis : non quia fuit mutatus in bovem : ut dicit Iosephus : qui licet veraciter narrat historiam veteris testamenti, tamen quando vult exponere turpiter deficit, sicut de nuditate Ade in statu innocentie : dicit Iosephus quod non erubescebat, et exponendo rationem assignat, quia Adam vixit tunc in simplicitate bestiali, sicut pueri ante usum rationis non erubescunt de sua nuditate : sed hoc est manifeste falsum, quia sic per peccatum melioratus fuisset status primi hominis, quia per hoc adeptus fuisset usum rationis, et eodem modo dicit hic Iosephus, dicendo quod Nabuchodonosor fuit mutatus in bovem.
marg.| £.22.% Et septem tempora, etc., id est septem anni, per tempus enim intelligitur annus in scriptura, ut dicitur 12. cap. cum dicitur : Per tempus et tempora et dimidium temporis. Ex quo patet falsum, quod aliqui dicunt 7. annos fuisse mutatos in 7. menses oratione Danielis, ut dicit glosa super locum istum.
Numérotation du verset Dn. 4,1 
marg.| {4.1549} £ .1. % In sententia : Hic narratur visio quantum ad divine sententie causam cum dicitur : In sententia vigilum decretum est, id est ad petitionem sanctorum, qui sunt in terra quam angeli presentant coram Deo decretum est hoc a Deo in conspectu angelorum, qui dicuntur vigiles rationibus predictis, et causa subditur. £ .2. %  Donec cognoscant, id est homines.
marg.| £ .3. % Quoniam dominatur, etc. Transferendo regna secundum voluntatem suam. £ .4. %  Et humillimum hominem, id est Christum. £ .5. %  Constituet super eum : secundum quod ipsemet dicit Mt. 45.d. Data est mihi omnis potestas in celo et in terra. Vel secundum litteram per hoc intelligitur Nabuchodonosor, qui de humili statu primo fuit ad regnum elevatus, sed propter superbiam ad tempus deiectus, et per humilitatem iterum restitutus.
marg.| £ .6. % Hoc somnium vidi : per hoc patet falsitas illorum qui dicunt quod ea que dicuntur in hoc capitulo non sunt intelligenda ad litteram de Nabuchodonosor, sed de diabolo qui in consummatione seculi consequetur maiorem gloriam quam illi angeli qui non peccaverunt. Quod autem non intelligatur ad litteram de Nabuchodonosor, arguunt primo quia non est verisimile quod rex fuisset dimissus currere per campos cum bestiis, sed magis fuisset ligatus et inclusus. Similiter nec quod per tantum tempus vixisset nudus et sub divo. Tertio impossibile videtur, quod ita diu vixisset tali cibo, quia infra dicitur : Fenum quasi bos comedes. Quarto quia in tanto tempore bestie devorassent eum, ut videtur. Quinto quia non est verisimile, quod per 7. annos tantum regnum fuisset sine rege, et non legitur alius institutus, et si fuisset institutus non est verisimile, quod ei cessisset post furiam. ideo dicunt quod Daniel ad litteram loquitur hic de diabolo sub metaphora de Nabuchodonosor sed dictum istorum est erroneum, quia peccatum demonis est irremediabile, sicut diffusius tractatur 2. sententiarum et contrarium dicere error est Origenis, cuius improbationem omitto hic propter prolixitatem vitandam, et quia habetur in scriptis communibus. Item falsitas istorum patet ex littera ubi dicitur, quod Daniel erat collega huius Nabuchodonosor de quo est hic sermo. Quod autem esset familiaris ipsi diabolo est falsum, cum hic dicatur quod habebat spiritum deorum sanctorum. Item somnium non potest inesse diabolo sicut nec somnus. Item quomodo exponeret Daniel somnium diabolo, cum in demonibus vigeat acumen intellectus magis quam in hominibus : et ideo dicendum est, quod hec est vera historia et non locutio parabolica, quod patet ex hoc quod persone sic determinate nominantur, scilicet Daniel, Nabuchodonosor et alii et eorum officia. Item per hoc quod factum notatur sic celebre quod scribitur toti regno in regia epistola. Ad primum igitur, quod in contrarium obiicitur, dicendum quod sicut dicit Hieronymus et experientia docet : multa sunt impossibilia {4.1550} homini sano, que tamen sunt possibilia homini furioso, furia enim facit hominem multa agere, et pati que alias non posset, videmus enim amentes diu sub divo morari, credis sustentari, quibus etiam videtur quod sint bestie bestiarum etiam ferocium, et cum talibus amicitiam contrahunt. Hec Hieronimi. Ratio autem istorum que dicit hic Hier. potest assignari breviter, quia furia naturam hominis deordinat et quasi bestialem facit, et hoc sequitur quod aliqua sunt eis delectabilia et possibilia que ante non erant propter transmutationem nature, sicut mulieribus pregnantibus carbones vel terra fit cibus delectabilis propter nature deordinationem, que tamen alias sunt eis abominabilia. Ex hoc etiam sequitur aliud, scilicet quod cum bestiis contrahunt familiaritatem propter quamdam assimilationem ad eas, et propter hoc bestie non devorabant Nabuchodonosor, sicut et experimento videtur, quod canes ferocissimi non nocent fatuis naturaliter vel amentibus. Potest tamen dici quod a bestiis fuit divinitus preservatus : et sic patet ad quartum. Prima autem causa quare non fuit ligatus vel inclusus tempore furie, fuit, quia per hoc infirmitas fuisset aggravata : patet enim ad sensum quod furiosi cum ligantur magis infirmantur : et sciebant homines sui per revelationem Danielis, quod in campis non moreretur, sed finaliter in regnum restitueretur. Ad quintum dicendum quod regnum tempore illo fuit gubernatum per principes, et maxime per Danielem, qui diligebat regem : Et quia per Danielis revelationem sciebant regem restituendum ideo nullum alium audebant interim statuere, ne Nabuchodonosor postea restitutus puniret eos tamquam reos criminis lese maiestatis. Item quia Nabuchodonosormultum regnum ampliaverat et glorificaverat, ideo cum maiori patientia principes eum expectabant. Vel aliter potest dici, quod filius eius Evilmerodach. illo tempore regnavit. Quomodo autem postea cessit patri, dicendum quod hoc fecerunt principes qui eius malitie obediebant. unde ut dicunt aliqui, propter mala que fecit tempore infirmitatis paterne, fuit postea incarceratus a patre cum Ioachin rege Iuda : ex quo cum eo amicitiam contraxit, et eum de carcere extraxit, ut habetur 4Rg. 45. £ .7. %  Tu ergo Balthasar : Hic consequenter ponitur visionis interpretatio. Et dividitur in duas partes : quia primo ponitur ipsa interpretatio, secundo, interpretationis impletio, ibi : Omnia hec. In prima parte dicitur sic : Tu ergo Balthasar, id est Daniel.
marg.| £ .8. % Narra festinus : quasi dicat non indiges temporis dilatione ad cogitandum propter divinam sapientiam, que est in te. £ .9. %  Tunc Daniel : cepit intra semetipsum tacitus cogitare : quia nolebat cito procedere ad denuntiandum regi mala.
marg.| £.10.% Et cogitationes, etc. quia rex honoraverat eum multum et socios eius, et ideo quasi gratus conturbabatur de malo eius futuro. unde sequitur post.
marg.| £.11.% Domine mi : quia licet veritas contra superiores sit dicenda, tamen cum reverentia debet dici. £.12.%  Arborem : hic incipit exponere visionem eo modo quo superius est exposita : et ideo patet ex dictis sententia usque ibi:
marg.| £ .1. % {4.1551} Quamobrem : ubi posita expositione, ponitur monitio Danielis monentis regem ad penitentiam et opera misericordie : ut per hec avertatur pena futura ab eo, quia nesciebat propheta utrum hec prophetia esset dicta per comminationem tantum, quia tales comminationes frequenter intelliguntur sub conditione, scilicet si illi contra quos dicuntur, perseverant in malo. unde dicit Dominus Ier. 18.a. Repente loquar adversum gentem et adversum regnum, etc. Si penitentiam egerit gens illa a malo suo, agam et ego penitentiam super malo quod cogitavi ut facerem ei. £ .2. %  Omnia hec : Hic ponitur interpretationis impletio : Et dividitur in duas : quia primo ponitur visionis impletio, quantum ad ipsius Nabuchodonosordeiectionem, et secundo, quantum ad eius restitutionem, ibi : Igitur post finem. Circa primum considerandum quod licet ad verbum Danielis Nabuchodonosor aliquam penitentiam egerit, et aliqua opera misericordie fecerit, tamen ad pristinam superbiam rediit, propter quod pena predicta fuit ei inflicta, et hoc est quod dicitur : Omnia hec, etc.
marg.| £ .3. % Post finem mensium, etc., id est post annum : quia per annum facta {4.1552} est dilatio pene propter opera misericordie : sed quia ut dictum est, reversus est ad superbiam, ideo tunc ei inflicta est. £ .4. %  In aula Babylonis : Fretus multitudine militum. £ .5. %  Responditque : non dicitur hic quod aliquis loqueretur cum eo : et ideo dicendum quod respondit sue cogitationi : quia tunc cogitabat de abiectione sua quam predixerat sibi Daniel, et reputabat falsum et impossibile, quia iam annus transierat, et propter magnitudinem potentie et superbie sue. £ .6. %  Et ait : Nonne hec est, etc. quasi dicat quis posset me deiicere, dicitur autem Babylon magna, quia secundum quod dicit Hieronymus super Is. Ipsa erat edificata in quadro, et quodlibet latus quadri habebat 16. miliaria, id est octo leucas : nec est mirum : quia tunc sic edificabantur civitates, quod quilibet secundum statum suum habebat iuxta domum suam hortum et vineam, ubi terrenascentia crescebant : unde diu posset vivere in obsidione cum familia sua. Capitolium autem vel fortalicium illius civitatis erat turris edificata a filiis Noe ut habetur Gn. 11.
marg.| £ .7. % Quam ego edificavi in domum regni : Non enim edificaverat {4.1553} simpliciter illam civitatem, sed fecerat eam metropolim sue monarchie, et eam ampliaverat et fortificaverat ad robur regni sui et decorem, propter quod reputabat dictum Danielis trufaticum.
Numérotation du verset Dn. 4,1 
marg.| £ .1. % Cumque sermo adhuc esset : ut ei ostenderet Deus quod propter superbiam suam punitus est, ideo ipso loquente superbe subditur inflictio pene cum dicitur.
marg.| £ .2. % Vox de celo ruit : quasi quoddam pondus deiiciens eius superbiam, et vox facta est in aperto ut Dei vindicta intelligatur a populo, quia non ambulabat solus per aulam suam, sed multi erant cum eo, qui vocem de celo audierunt.
marg.| £ .3. % Tibi dicitur Nabuchodonosor : Sensus patet ex predictis : Sequitur.
marg.| £ .4. % Fenum quasi bos comedes : Ex hoc patet, quod non fuit mutatus in bovem, ut dicit Iosephus quia non dicitur hic bos, sed quasi bos simili modo vivendo, ut habetur in decretis. 24.q. 4. remittuntur.
marg.| £ .5. % Et rore : quia celo tantum tegebatur.
marg.| £ .6. % Donec capilli, id est secundum longitudinem alarum aquile, quia non tondebatur.
marg.| {4.1554} £ .7. % Et ungues : eadem ratione.
marg.| £ .8. % Igitur : hic ponitur visionis impletio quantum ad Nabuchodonosor restitutionem, et dividitur in duas partes, quia primo describitur eius restitutio secundo infertur intenta conclusio, ibi : Nunc ergo. Circa primum dicitur sic : Igitur post finem, id est septem annorum predictorum a Domino.
marg.| £ .9. % Ego Nabuchodonosor : corporis, scilicet et mentis.
marg.| £.10.% Ad celum levavi, id est potentiam Dei cognovi.
marg.| £.11.% Et sensus : quia furia transierat. £.12.%  Et altissimo benedixi : corde.
marg.| £.13.% Et viventem in sempiternum laudavi : ore.
marg.| £.14.% Et glorificavi : confitendo virtutem eius et bonitatem publice.
marg.| £.15.% Quia potestas eius : quantum ad durationem.
marg.| £.16.% Et regnum eius : quia se extendit ad omnem gentem.
marg.| £.17.% Et omnes habitatores : quia de nihilo sunt, et in nihilum redigerentur, nisi manutenentia Dei conservarentur.
marg.| £.18.% Iuxta voluntatem, id est in angelis.
marg.| £.19.% Et non est qui resistat, id est potentie.
marg.| £.20.% Et dicat ei : quare fecisti, id est dicere possit : quia iudicia eius incomprehensibilia sunt a nobis, nec errare potest in factis suis. Sequitur.
Numérotation du verset Dn. 4,1 
marg.| {4.1555} £ .1. % Figura mea reversa est ad me : Non est per hoc intelligendum, quod de figura bovis reversus sit ad figuram hominis, ut dicit Iosephus et male, ut visum est, sed figura hic accipitur pro exteriori compositione, quia fuit tonsus et vestitus, et sic quodammodo in figura mutatus. Vel aliter intelligendum est hoc secundum estimationem, quem habebat in furia, quia tunc sibi videbatur quod esset bestia. £ .2. %  Et optimates, etc. secundum tempus predictum a Daniele, et propter nequitiam Evilmerodach, cuius Dominium erat eis odiosum. Cetera patent.
marg.| £ .3. % Nunc igitur : hic ponitur conclusio, cum dicitur : Nunc igitur ego Nabuchodonosor laudo. ore. £ .4. %  Et magnifico : corde.
marg.| £ .5. % Et glorifico : opere. £ .6. %  Regem celi : cuius regnum solum est stabile.
marg.| £ .7. % Quia omnia opera eius vera : quia procedunt secundum regulam sue sapientie, que non potest errare.
marg.| £ .8. % Et omnes vie eius : modi faciendi. £ .9. %  Iudicia, id est recti.
marg.| {4.1556} £.10.% Et gradientes in superbia : Hoc cognoscebat per experientiam. Dubitatur a quibusdam, utrum iste Nabuchodonosor fuerit salvatus : propter hoc quod dicitur de eo Is. 14.c. Detracta est ad inferos superbia tua, concidit cadaver tuum. et infra. Verumtamen ad infernum detraheris in profundum laci : et multa que ibi dicuntur, ex quibus aliquibus videtur, quod sit damnatus. Dicendum quod est salvatus, quia scriptura terminat historiam eius in sui humiliatione et divine virtutis et fidei confessione, ut hic patet, quod non fit in scriptura, nisi de his qui sunt in statu salutis, hoc etiam dicit decretum. xx 3. q.i 3. Nabuchodonosor. Ad illud quod dicitur in contrarium in Is. dicendum quod dictum est per comminationem, intellecta conditione, scilicet si non peniteret : quia tamen penituit, ideo ad infernum damnatorum non descendit, sicut Is. 38.a. per Isaiam dictum est Ezechie : Dispone domui tue, quia morieris tu et non vives, quia tamen penituit, ideo sententia mutata fuit, et additi sunt vite eius. 15. anni. ut habetur ibidem.
Numérotation du verset Dn. 4,moraliter 
marg.| {4.1543} £.14.% Ego Nabuchodonosor : In hoc capitulo sub specie arboris succise cuius radices dicuntur remansisse, secundum sensum litteralem {4.1544} significatur deiectio Nabuchodonosor propter suam elationem. Moral. autem per arborem istam significatur homo. unde Iudicum 9.b. dicitur : Ierunt ligna, ut ungerent super se regem. {4.1545} Ibi namque per ligna homines intelliguntur. Et de hac arbore subditur.
Numérotation du verset Dn. 4,moraliter 
marg.| £.19.%  Ecce arbor, etc., id est in medio terrestrium hominum, quorum status variabilis est secundum fortune motum. £.20.%  Et altitudo, etc. per {4.1546} superbiam ex fortune prosperitate causatam. £.21.%  Magna arbor : propter status eminentiam. £.22.%  Et fortis : propter potentiam mundanam. £.23.%  Et proceritas, id est elatio nimis excessiva propter impensam sibi reverentiam. £.24.%  Aspectus illius : per nominis {4.1547} sui diffusionem.
marg.| £ .1. % Folia eius, etc. per exterioris apparatus ostentationem in familiis et equitaturis, in vasis aureis argenteis et similibus.
marg.| £ .2. % Et fructus eius nimius : per opulentiam.
marg.| £ .3. % Et esca universorum in ea, id est multorum : quia sicut dicitur Eccles. 5.c. Ubi multe sunt opes, ibi multi qui comedunt eas.
marg.| £ .4. % Subter eam, etc., id est simplices in humilibus officiis existentes, sicut sunt famuli coquine et stabulorum et huiusmodi.
marg.| £ .5. % Et bestie : quod nomen est proprie ferocium animalium, unde dicuntur bestie quasi vastie a vastando : ideo per eas significantur ministri feroces in levandis exactionibus et gravaminibus inferendis.
marg.| £ .6. % Et in ramis, etc., id est garruli adulatores et mimi.
Numérotation du verset Dn. 4,moraliter 
marg.| {4.1548} £ .6. % Et ex ea, etc., id est homines carnales et non religiosi vel pauperes.
marg.| £ .9. % Et ecce vigil et sanctus, id est Spiritus Sanctus qui nunquam dormit.
marg.| £.11.% De celo descendit : Spiritus Sanctus enim inspirans prophetas sanctos, fortiter clamat contra tales superbos in novo ac veteri testamento.
marg.| £.13.% Succidite arborem, etc. nam in morte prescinduntur tales superbi et in inferno puniuntur, nisi per veram penitentiam ante mortem ad Deum humiliter revertantur : quod semper potest fieri durante vita presenti. Ideo subditur.
marg.| £.18.% Verumtamen germen radicum : Per hoc autem germen significatur liberum arbitrium reverti potens ad bonum. Quia tamen hoc est difficile in hominibus assuetis ad malum, ideo subditur.
marg.| £.19.% Et alligetur vinculo ferreo : Per quod significatur habitus malus faciens difficultatem in dicta reversione : Quia tamen non facit impossibilitatem, ideo sequitur.
Numérotation du verset Dn. 4,moraliter 
marg.| £ .2. % {4.1549} Donec cognoscant, scilicet in superbia. £ .3. %  Quoniam dominatur excelsus in regno : et sic sub eo veraciter humilientur, et de beneficiis sibi collatis ei debite {4.1550} regratientur. Quod si fecerint eis maiora in celestibus donabuntur, propter quod in huius figura dicitur in fine capituli. Et magnificentia mea amplior reddita est mihi.
Numérotation du verset Dn. 4,moraliter 
prol.| {4.1555} Moraliter exponendo per arborem intelligere possumus quemcumque statum prosperum temporalem vel spiritualem Si accipitur quantum ad temporalem tantum, sic arbor ista est homo quantum ad personam, homo enim est arbor eversa. ut supra dictum est, Ista arbor est in medio terre, quia sita est inter orientem nativitatis, et mortis occidentem. Alta, per excellentiam inter alias creaturas. Magna quantum ad scientiam. Fortis, quantum ad potentiam. Procera, quantum ad apparentiam. Ramosa, quo ad generis lineam. Fructifera per opulentiam, sed non quantum ad caritatem : sed carnem nutriendam. Lata vel diffusa, quantum ad famam. Subter eam animalia, id est simplices. Bestie, id est feroces. In ramis eius volucres, id est in domo eius vel curia sunt leves superbi, mendaces, garrulosi. Ex ea vescitur omnis caro, id est carnales eius bona consumunt, quia totum dat mundo, nihil Deo, super hanc arborem est sententia quam clamat : Vigil, id est Christus vel angelus vel predicator : vel prelatus, que sequitur : Succidite arborem per mortem. Eiicite quantum ad vilitatem extremam inter animalia, quia in aliis animalibus post mortem remanet aliquid utile, nihil autem in huiusmodi homine. Precidite ramos eius, id est parentelam. Excutite folia, id est exteriorem apparentiam. Dispergite fructus, id est opulentiam, quia in morte quilibet rapit quod potest de bonis talium. Fugiant animalia, etc. propter familie dispersionem. Eiiciatur exterius, id est ad societatem infernalem. Cor eius ab humano commutetur, quantum ad obstinationem. septem tempora mutentur {4.1556} super eum, quantum ad damnationem perpetuam que per septenarium designatur. Ecce arbor humane prosperitatis, et contra eam sententia divine ultionis. Secundo potest exponi de prosperitate seu excellentia spirituali, et sic per arborem intellige hominem virtuosum. Hec arbor est alta, per iustitiam. Fortis, per constantiam. Frondosa, per eloquentiam. Magna per prudentiam que dirigit omnes virtutes. Diffusa, per misericordiam. Fructifera, per devotionis exuberantiam. Omnes pascuntur ex ea per fraternam edificationem. Subter eam bestie, per sensuum exteriorum refrenationem. In ramis eius volucres celi, per motuum exteriorum moderantiam. Hic homo si in peccatum cadat, contra eum inclamat Vigil, id est Christus in evangelio, predicator vel prelatus predicando. Succidite arborem, quantum ad desertionem caritatis, que est vita anime. Precidite ramos, quantum ad ablationem voluntatis bone. Excutite folia, quantum ad defectum bone locutionis. Dispergite fructus, quantum ad subtractionem bone operationis. Fugiant animalia, que subter eam sunt, quantum ad defectum debite subiectionis. Alligetur vinculo, quantum ad generationem male consuetudinis. Ferreo, propter duritiam obstinationis. Eiiciatur foris, quantum ad inuerecundiam in omnibus malis, quia tunc facta est ei frons meretricis. Cor eius ab humano commutetur quantum ad omnem modum crudelitatis. Septem tempora commutentur super eum, quantum ad perversam opinionem totius legis. Huius arboris sententias percipiunt in somniis reges, principes, nobiles, divites, quia frequenter in predicationibus audiunt divinam sententiam, sed non curant, ac si esset tantummodo somnium.


Comment citer cette page ?
Martin Morard, ed., Nicolaus de Lyra (Dn. 4), in : Sacra Pagina, IRHT-CNRS, 2026. Consultation du 23/01/2026. (Permalink : https://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?id=lyr&numLivre=38&chapitre=38_4)
Signaler un complément d'information

Notes :