Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)

Nicolaus de Lyra

Biblia communis

Capitulum 9

Numérotation du verset Dn. 9,1

In anno primo Darii

filii Assueri¹

¹ Assueri Rusch ] Asueri Weber

de semine Medorum qui imperavit

super regnum Chaldeorum,

Numérotation du verset Dn. 9,2

Anno uno regni eius, ego Daniel intellexi in libris^a

⁰ Cf. Ier. 25, 11-12 ; Ier. 29, 10. Cf. etiam Lv. 26, 18 ; 2Par. 36, 21.

numerum annorum, de quo

sermo factus est² ad Ieremiam prophetam ut complerentur desolationis

² s. – factus est] inv. Weber

Hierusalem septuaginta anni.

Numérotation du verset Dn. 9,3

Et posui

faciem

meam ad Dominum Deum meum³ rogare,

³ meum] om. Weber

et deprecari in ieiuniis sacco et cinere

Numérotation du verset Dn. 9,4

et oravi Dominum Deum meum et confessus sum et dixi: Obsecro Domine

Deus

magne

et terribilis

custodiens pactum

et misericordiam diligentibus te et custodientibus mandata tua.

Numérotation du verset Dn. 9,5

Peccavimus

iniquitatem⁴ fecimus,

⁴ iniquitatem] inique Weber

impie

egimus et recessimus et declinavimus a mandatis tuis ac iudiciis.

Numérotation du verset Dn. 9,6

Non obedivimus servis tuis prophetis,

qui locuti sunt in nomine tuo

regibus nostris, principibus nostris, patribus nostris, omnique populo terre.

Numérotation du verset Dn. 9,7

Tibi Domine iustitia

nobis autem confusio faciei

sicut est

hodie

viro Iuda et habitatoribus

Hierusalem et omni Israel,

his qui prope sunt,

et his qui procul

in universis terris ad quas eiecisti eos

propter iniquitates eorum in quibus peccaverunt

te.

Numérotation du verset Dn. 9,8

Domine nobis confusio

faciei et⁵ regibus nostris et⁶ principibus nostris et patribus nostris qui peccaverunt.

⁵ et] om. Weber |

⁶ et] om. Weber |

Numérotation du verset Dn. 9,9

Tibi autem Domino Deo nostro misericordia

et propitiatio quia recessimus a te,

Numérotation du verset Dn. 9,10

et non audivimus vocem Domini Dei nostri

ut ambularemus

in lege eius quam posuit nobis

per servos suos prophetas

Numérotation du verset Dn. 9,11

omnis Israel

prevaricati sunt legem tuam

et declinaverunt

ne audirent vocem tuam, et stillavit super nos maledictio et detestatio

que scripta est in libro Moysi servi Dei quia peccavimus ei.

Numérotation du verset Dn. 9,12

Et statuit sermones suos

quos locutus est super nos

et super principes nostros qui iudicaverunt nos,

ut superinduceret⁷ in nos malum magnum quale numquam fuit sub omni celo

⁷ superinduceret] superducerent Weber

secundum quod factum est in Hierusalem,

Numérotation du verset Dn. 9,13

sicut scriptum est in lege Moysi: Omne malum hoc venit super nos. Et

non rogavimus faciem tuam Domine Deus noster

ut reverteremur

ab iniquitatibus nostris, et

cogitaremus veritatem tuam.

Numérotation du verset Dn. 9,14

Et vigilavit Dominus super malitiam⁸

⁸ super malitiam] om. Weber

et adduxit eam super nos. Iustus Dominus Deus noster in omnibus operibus⁹ que fecit. Non enim audivimus vocem eius.

⁹ operibus] + suis Weber

Numérotation du verset Dn. 9,15

Et nunc Domine Deus noster qui eduxisti populum tuum

de terra Egypti in manu forti^b, et fecisti tibi nomen

⁰ Cf. Dt. 7, 8.

secundum diem hanc,

peccavimus

iniquitatem fecimus

Numérotation du verset Dn. 9,16

Domine in omnem iustitiam tuam

avertatur obsecro ira tua et furor tuus a civitate tua Hierusalem

et monte sancto tuo.

Propter peccata enim nostra et iniquitates patrum nostrorum,

Hierusalem et populus tuus in opprobrio¹⁰ sunt omnibus

¹⁰ opprobrio] –brium Weber

per circuitum nostrum.

Numérotation du verset Dn. 9,17

Nunc autem¹¹ exaudi Deus noster orationem servi tui et preces eius et ostende

¹¹ autem] ergo Weber

faciem tuam super sanctuarium tuum

quod desertum est. Propter temetipsum

Numérotation du verset Dn. 9,18

inclina, Deus meus, aurem tuam et audi,

aperi oculos tuos et vide

desolationem nostram et civitatem

super quam invocatum est nomen tuum.

Neque enim in iustificationibus nostris

prosternimus

preces ante faciem tuam,

sed in miserationibus tuis multis.

Numérotation du verset Dn. 9,19

Exaudi, Domine,

placare, Domine,

attende

et fac.

Ne moreris

propter temetipsum, Deus meus,

quia

nomen tuum invocatum est

super civitatem

et super populum tuum.

Numérotation du verset Dn. 9,20

Cumque adhuc

loquerer et orarem

et confiterer peccata mea,

et peccata populi mei Israel,

ut prosternerem preces meas in conspectu Dei mei, pro monte sancto Dei mei,

Numérotation du verset Dn. 9,21

adhuc loquente me in oratione mea,

ecce vir Gabriel

quem videram in visione a principio cito volans

tetigit me in tempore sacrificii vespertini,

Numérotation du verset Dn. 9,22

et docuit me

et locutus est mihi, dixitque: Daniel, nunc egressus sum

ut docerem te et intelligeres.

Numérotation du verset Dn. 9,23

Ab exordio precum tuarum

egressus est

sermo.

Ego autem veni ut indicarem tibi,

quia vir desideriorum es tu.

Tu¹² ergo animadverte sermonem

¹² Tu] om. Weber

et intellige visionem.

Numérotation du verset Dn. 9,24

Septuaginta hebdomades

abbreviate sunt

super populum tuum

et super urbem sanctam tuam

ut consummetur

prevaricatio,

et finem accipiat peccatum, et deleatur

iniquitas

et adducatur iustitia

sempiterna

et impleatur visio et prophetia¹³ et unguatur sanctus sanctorum.

¹³ prophetia] prophetes Weber

Numérotation du verset Dn. 9,25

Scito ergo

et animadverte ab exitu sermonis,

ut iterum edificetur Hierusalem usque ad christum ducem^c

⁰ Cf. Is. 45, 1.

hebdomades septem et hebdomades sexaginta due erunt,

et rursum edificabitur

platea,

et muri in angustia temporum.

Numérotation du verset Dn. 9,26

Et post hebdomades sexaginta duas

occidetur Christus

et non erit eius populus

qui eum negaturus est¹⁴.

¹⁴ populus qui eum negaturus est Π^L Amiatinus Φ O Θ Γ^A Ω Ed1530 Clementina ] om. Weber

civitatem et sanctuarium

dissipabit populus

cum duce venturo,

et finis eius vastitas, et post finem belli

statuta desolatio.

Numérotation du verset Dn. 9,27

Confirmabit autem pactum multis hebdomas una,

et in dimidio hebdomadis deficiet hostia et sacrificium.

Et in templo erit abominatio desolationis,

et usque ad consummationem

et finem perseverabit desolatio.

Capitulum 9

Numérotation du verset Dn. 9,1

^marg.| {4.1601} In anno primo : Hic ponitur octava visio, que fuit facta in anno primo Darii, qui occidit Balthasar. Postquam Daniel descripsit ultime tribulationis totalem decursum et principalem eius conflictum, ut visum est in duobus precedentibus capitulis. Hic consequenter describitur eiusdem tribulationis solatium, quod maxime erit ipsis fidelibus ex consideratione passionis Christi. Igitur causa materialis est de lxx. hebdomadibus determinatis et prefixis usque ad passionem Christi, que maxime erit imitanda tempore Antichristi. Causa finalis ut ostendatur tempus expiationis peccati per mortem Christi : et per hoc detur consolatio Christi fidelibus in tribulatione Antichristi existentibus. Causa efficiens est instinctus Spiritus Sancti factus Danieli confitenti peccatum suum, et desideranti et postulanti remedium. Causa formalis in divisione consistit que talis est, quia primo ponitur meritum orationis, secundo modus revelationis, ibi : Cumque adhuc loquerer. Primum est ex parte Danielis. Secundum ex parte Angeli revelantis, Circa primum tria notantur. Primum est, debita conditio orantis. Secundum, confessio penitentis : ibi : Et oravit Deum. Tertium, intentio petentis, ibi : Et nunc domine. Circa primum considerandum quod debita conditio orantis est quod attendat debitum tempus orandi : hoc facit Daniel hic, quia intellexit quod appropinquabat tempus a deo promissum deliberatione populi : et hoc est quod dicitur.

^marg.| £ .1. % In anno primo Darii filii Assueri : Advertendum est quod iste Assuerus non est iste sub quo historia Esther facta est : quia ille fuit post per magnum tempus, sed iste Assuerus est ille qui supra dictus est Astyages, et hoc est quod subditur :

^marg.| £ .2. % De semine Medorum : quia Darius victo Balthasar transtulit regnum ad Medos.

^marg.| £ .3. % Qui imperavit super regnum Chaldeorum : Primus, non simpliciter et absolute, sed primus, de predicto semine scilicet Medorum.

^marg.| £ .4. % Anno uno, id est primo secundum modum loquendi hebraicum. unde dicitur Gn. j.a. Factum est vespere et mane dies unus, id est primus.

^marg.| £ .5. % Ego Daniel intellexi in libris : Ieremie.

^marg.| £ .6. % Numerum annorum, etc. Et nota, quod iste cui revelabantur divina secreta nihilominus tamen scripturam Ieremie et aliorum prophetarum legebat, contra illos qui confidentes de proprio ingenio dedignantur videre dicta aliorum. Scriptura autem illa de qua fit hic mentio habetur Ier. xxix.a. Cum ceperint impleri in Babylone lxx. anni visitabo {4.1602} vos, et suscitabo super vos verbum meum bonum, et reducam vos ad locum istum, etc. Completionem autem annorum appropinquantem intellexi per tempora regum qui remanerent a principio desolationis Hierusalem usque ad tempus illud, per que fuit ostensum. Esdre j. quod hec desolatio fuit completa anno 4. Cyri, ante Cyrum vero Darius Medus regnavit duobus annis, et sic complementum desolationis distabat tantum quinque annis et principio sexti, quia Cyrus de quarto anno suo regnavit tantum in principio ante dictum complementum. ut ibidem dictum fuit.

^marg.| £ .7. % Et posui faciem meam, etc., id est attentionem mentis et faciem corporis quoniam versa facie versus Hierusalem orabat, ut dictum est supra vj.

^marg.| £ .8. % Rogare : ferventer.

^marg.| £ .9. % Deprecari : perseveranter.

^marg.| £.10.% In ieiuniis : ut simul fieret deo sacrificium per spiritus orationem, et per carnis eius macerationem, quia scribitur Tobie 12b. Bona est oratio cum ieiunio.

^marg.| £.11.% Sacco, id est cilicio.

^marg.| £.12.% Et cinere, id est recordatione fragilitatis humane. Hic erat modus Iudeorum quando erant in afflictionibus positi ponere cinerem super caput in signum humiliationis : quia dicitur Eccle, xxxv.c. Oratio humiliantis se nubes penetrabit. Sed videtur hic, quod Daniel peccaverit orando pro liberatione populi : quia talis oratio videtur procedere ex quadam dubitatione, ne impleretur verbum Dei dictum per Ieremiam deliberatione populi tempore determinato : et hoc videtur importare defectum fidei. Dicendum quod Daniel orabat pro divine promissionis impletione, non quia dubitaret de Dei fidelitate, sed ut ostenderet se gratum Deo de promissione prius facta. Item Daniel sciebat promissiones divinas impleri per orationes bonorum, quia sicut Deus ordinat aliquid futurum, ita etiam et modum eveniendi, quia utrumque cadit sub divina ordinatione, scilicet res et suus modus, et ideo orabat impleri promissionem a Deo factam. Item promissiones divine in sacra scriptura semper intelligende sunt sub conditione, scilicet nisi ponatur impedimentum ex parte illius cui promissio fit Deum offendendo. unde dicitur Ier. 18b. Subito loquar de gente et de regno, ut edificem et plantem illud : si fecerit malum in oculis meis, ut non audiat vocem meam, penitentiam agam super bono quod locutus sum, ut facerem ei. Timebat autem Daniel ne filii Israel per peccata sua posuissent impedimentum divine promissioni : et ideo orabat Dominum ad tollendum illud impedimentum si esset. Per predicta patet argumentum, quia oratio Danielis non procedebat ex aliqua infidelitate, sed magis ex bonis causis.

Numérotation du verset Dn. 9,1

^marg.| {4.1603} £ .1. % Et oravi Dominum, etc. Hic consequenter describitur confessio penitentis. ubi notandum, quod Daniel assumit in se personam populi Israel, quia non erat talis etatis nec conditionis, quod talia mala egisset, quando fuit translatus : quia erat puer sanctus, sed peccatum populi Israel dicit peccatum suum, inquantum erat populi illius membrum. Procedit autem sic : quia confitendo primo narrat malitias depravantes, secundo removet circunstantias excusantes, ibi : Non obedivimus. Tertio exaggerat conditiones aggravantes ibi : Et stillavit. Et nota, quod in omnibus istis attribuit Deo iusticiam, et sibi et populo Israel, iniusticiam. Circa primum notandum, quod malitie depravantes sunt contra bonos mores omittendo precepta et faciendo prohibita. Dicit igitur preponens Dei magnitudinem et clementiam, ut per hoc peccatum populi gravius appareat.

^marg.| £ .2. % Obsecro domine, etc. quia supereminet omnibus que possumus de Deo cogitare vel dicere.

^marg.| £ .3. % Et terribilis : Transgressores puniendo.

^marg.| £ .4. % Custodiens pactum : Promissa implendo.

^marg.| £ .5. % Et misericordiam : ultra promissa addendo, sed quibus hoc fit subditur.

^marg.| £ .6. % Diligentibus te, etc. Corde et opere. Ulterius incipit peccata confiteri, dicens :

^marg.| {4.1604} £ .7. % Peccavimus : In omni genere peccati scilicet quod explicat consequenter. £ .8. % Iniquitatem fecimus : Contra homines.

^marg.| £ .9. % Impie egi, contra Deum : Pietas enim est cultus divinus : et ideo impietas est recessus a debito cultu divino.

^marg.| £.10.% Et recessimus : a mandatis tuis, ea totaliter deferendo.

^marg.| £.11.% Et declinavimus : Primo paulatim contrarium agendo, quia non statim decidit homo in profundum peccatorum. Dicit autem.

^marg.| £.12.% A mandatis tuis : Propter precepta moralia.

^marg.| £.13.% Ac iudiciis : propter iudicialia.

^marg.| £.14.% Non obedivimus : Hic consequenter removet circumstantia excusantes que sunt ignorantia et infirmitas. Primum removetur per hoc quod populus Israel fuit inobediens verbis prophetarum ex ore Dei loquentium. Secundum removetur per hoc quod non solum vulgares homines peccaverunt, immo etiam illi qui credebantur esse viri perfecti in populo, et hoc est quod dicitur : Non obedivimus servis tuis, etc. non ex capite proprio.

^marg.| £.15.% Regibus nostris, et principibus nostris, etc., id est sacerdotibus qui quasi patres habebantur.

^marg.| £.16.% Omnique populo terre : Hoc addit, ut nemo appareat excusabilis.

^marg.| £.17.% Tibi domine iusticia, nobis : Quia ista mala incurrimus propter peccata nostra, sequitur :

^marg.| £.18.% Tibi autem Domino Deo nostro misericordia, etc. Quia circa {4.1605} condignum punisti nos. Et notat quod frequenter hic repetit eandem sententiam sub aliis verbis, ostendendo Dei iusticiam et misericordiam, et populi Israel iniquitatem : talis enim est conditio loquentis ex affectu et persuadentis iudicem, ut ipsum magis moveat ad clementiam.

Numérotation du verset Dn. 9,1

^marg.| £ .1. % Et stillavit : Hic describit conditiones aggravantes, que sunt obstinatio in peccato, et ingratitudo de beneficiis acceptis, que patent ex hoc quod licet Dominus percuteret eos paulatim ad eorum correctionem, et mitteret Prophetas ad revocandum eos, non sunt tamen reversi ad rogandum Dominum, et regratiandum de paterna correctione, sed obstinati sunt in malis suis : propter quod finaliter venerunt maledictiones super eos scripte in lege Moysi, Deu. xxvij. ubi maledicuntur transgredientes legem Domini et hoc est quod dicitur hic. Et stillavit super nos maledictio etc. Et bene dicit stillavit, quia non simul uno impetu descendit super eos Dei punitio, sed primo passi sunt aliquas persecutiones particulares ad eorum revocationem et correctionem antequam totaliter captivarentur per Nabuchodonosor ut patet ex decursu quarti libri Re. et 2Par. Sequitur :

^marg.| £ .2. % Et statuit sermones etc., id est stabiles ostendit in punitione nostra iusta. Sequitur :

^marg.| £ .3. % Ut super induceret etc. Figura hyperbole est ad designandum magnitudinem sue tribulationis. Vel secundum veritatem hystorie potest hoc exponi de templi combustione, in quo Deus colebatur : et tale malum non fuit factum alicubi, quia in nullo alio loco erat templum Deo celi dedicatum.

^marg.| £ .4. % Et non rogavimus faciem, etc. in quo ostenditur eorum obstinatio.

^marg.| £ .5. % Et cogitaremus, etc. in puniendo nos.

^marg.| £ .6. % Et vigilavit Dominus super : scilicet super malitiam culpe.

^marg.| £ .7. % Et ad eam, etc. puniendo nos iuste. Cetera patent.

^marg.| £ .8. % Et nunc domine, etc. Hic consequenter declaratur intentio postulantis : {4.1606} et primo quantum ad petitionis materiam, secundo quantum ad impetrandi fiduciam, ibi : Propter temetipsum. tertio, quantum ad petentis instantiam et devotionem ibi : Exaudi domine. Circa primum considerandum quod materia sue petitionis est duplex scilicet amotio mali, et collatio boni. Ad impetrandum primum reducit ad memoriam malum servitutis Egyptiace ab eis amotum per Dominum, quia modus magnifici est dare citius beneficium postulatum, quando precedens beneficium ad memoriam reducitur, ut habetur 4. Ethicorum. et hoc facit Daniel in proposito, di. Et nunc domine Deus noster qui eduxisti, etc. Pharaonem percutiendo, et mirabilia pro populo tuo faciendo, que non poterant fieri nisi virtute infinita.

^marg.| £ .9. % Et fecisti tibi nomen : Quia per illud factum nomen Domini publicatum fuit quasi per universam terram.

^marg.| £.10.% Secundum diem hanc : ut patet hac die, quia filii Israel tunc dispersi per orbem narrabant ea que Dominus pro eis fecerat in Egypto. Sequitur :

^marg.| £.11.% Avertatur obsecro ira tua, etc. Metaphorica est locutio. Deus enim dicitur irasci quando punit, quia ad modum hominis irati se habet, et sic Daniel petit punitionis amotionem.

^marg.| £.12.% A civitate tua Hierusalem : in qua vigebat cultus divinus ex divina electione :

^marg.| £.13.% Et a monte sancto tuo : in quo erat templum, quia illa pars civitatis Hierusalem, in qua erat templum erat montuosa, Sequitur :

^marg.| £.14.% Hierusalem et populus tuus in opprobrio sunt omnibus, etc. quia non solummodo Babylonii captivaverunt filios Israel, sed etiam Assyrii et alii populi qui erant in circumitu eorum, multos detinebant captivos de filiis Israel.

^marg.| £.15.% Et ostende faciem tuam : Hic ponitur secundum, quod est materia sue petitionis, scilicet collatio boni.

^marg.| £.16.% Super sanctuarium tuum, etc. quasi dicat restitue civitatem et templum in statum pristinum.

^marg.| £.17.% Propter temetipsum : Hic secundo tangitur impetrandi fiducia, {4.1607} quia innititur divine bonitati et clementie, et non proprie iustitie : et hoc est quod dicit : Propter temetipsum, id est propter bonitatem tuam. Inclina Deus meus, etc.

Numérotation du verset Dn. 9,1

^marg.| £ .1. % Exaudi domine : Hic describitur orantis instantia, cum dicitur : Exaudi domine. preces benigne audiendo.

^marg.| £ .2. % Placare : offensam remittendo.

^marg.| £ .3. % Attende et fac : nobis consolationem perfectam tribuendo.

^marg.| £ .4. % Ne moreris : quia tempus instat, in quo promisisti consolationem dare nobis.

^marg.| £ .5. % Propter temetipsum : ut scilicet veritas tua cunctis appareat et bonitas, et ut cultus tibi debitus persolvatur : propter quod subdit : Quia nomen tuum est invocatum super civitatem, etc.

^marg.| £ .6. % Cumque adhuc loquerer : Descripto merito orationis ex parte Danielis, hic consequenter ponitur modus revelationis ex parte Gabrielis. Et dividitur in duas partes. Quia primo ponitur Danielis excitatio. Secundo, ei facta revelatio, ibi : Septuaginta hebdomades. Circa primum dicit sic : Cumque adhuc loquerer. confitendo Dei iustitiam et potentiam.

^marg.| £ .7. % Et orarem : invocando eius clementiam.

^marg.| £ .8. % Et confiterer peccata, etc. ad impetrandum indulgentiam.

^marg.| £ .9. % Adhuc me loquente : In quo ostenditur velocitas exauditionis divine :

^marg.| £.10.% Ecce vir Gabriel : quia in specie viri Angelus apparebat.

^marg.| £.11.% Quem videram in visione a principio : id est visione descripta cap. precedenti.

^marg.| £.12.% Cito volans : in quo exprimitur promptitudo Angelorum ad exequendum Dei mandatum.

^marg.| £.13.% Tetigit me : excitando et confortando.

^marg.| £.14.% In tempore : Ex quo patet quod a mane usque ad vesperam oraverat {4.1608} Daniel. Patet etiam, quod predicta verba orationis prolata fuerunt cum magno tractu temporis meditationis : et talis oratio est Deo acceptabilis, non autem illa in qua sunt multa verba multiplicata sine attentione animi et devotione : qualis erat oratio Ethicorum, ut dicitur Matthei vj.

^marg.| £.15.% Et docuit me et locutus est mihi : de futuris ad consolationem populi Israel.

^marg.| £.16.% Dixitque Daniel nunc egressus sum, etc. Dicuntur autem Angeli egredi, quando mittuntur ad nos a facie Dei, non quod ab eius contemplatione recedant, sed quia ad nos qui sumus remoti, accedunt.

^marg.| £.17.% Ab exordio precum tuarum : hoc dicit, ut ostendat orationem Danielis acceptam coram Deo.

^marg.| £.18.% Egressus est sermo, id est Dei sententia de futuris.

^marg.| £.19.% Ego autem veni, ut indicarem tibi : scilicet Dei sententiam.

^marg.| £.20.% Quia vir desideriorum es : scilicet Deo amabilis : Vel aliter : Desideriorum, id est desiderans scire secreta divina, ad Dei laudem et populi liberationem.

^marg.| £.21.% Tu ergo animadverte sermonem, et intellige : frequenter excitat eum Angelus ad ostendendum magnitudinem et altitudinem divini secreti sibi revelandi, quia adventus Christi apud Hebreos habebatur pro maximo secreto. Ad quod denotandum Lxx. interpretes illud Is. ix.b. Vocabitur nomen eius admirabilis consiliarius, Deus fortis, etc. sic transtulerunt. Vocabitur nomen eius magni consilii Angelus, et in hoc officium ecclesiasticum sequitur translationem eorum, quia sic accipitur in introitu Misse maioris in nativitate Domini. Septuaginta hebdomades. Hic consequenter ponitur relatio facta Danieli. Et dividitur in duas partes. Quia primo ponitur ipsa revelatio. secundo, ipsius revelationis expositio, ibi : Scito ergo et animadverte. Circa primum considerandum quod Daniel motus ex consideratione prophetie Ieremie, orabat pro consolatione populi Israel et liberatione eius de captivitate Babylonica, ut visum est in principio capituli. Et Dominus qui {4.1609} plus dat, quam ab eo petatur, ex abundanti non solum sibi hoc futurum revelavit, sed etiam liberationem fiendam per Christum, cuius erat figura illa liberatio de captivitate Babylonica. et sic Dominus revelavit Danieli plenum intellectum prophetie Ieremie : quia in illis lxx. annis in fine quorum liberatio captivitatis Babylonice facta est, figuratus fuit numerus septuagenarius hebdomadarum, in cuius fine erat fienda liberatio perfecta per Christi passionem.

^prol.| Ad intellectum autem dicendorum duo sunt hic premittenda. Primum est qualiter accipienda est, hic hebdomada. Secundum est, quantum continent lxx. hebdomade. Circa primum sciendum est, quod hebdomada idem est quod septimana vel septena. et ideo aliqui dixerunt quod hic accipitur septena vel hebdomada iubileorum, quarum quelibet continet quinquaginta annos. Alii autem dixerunt quod hic accipitur hebdomada centenariorum, quarum quelibet continet centum annos. Sed utrumque istorum patet falsum : primo quia adhuc non esset ablatum sacrificium et hostia de Hierusalem : nec civitas Hierusalem destructa per ducem populi Romani, quia ille hebdomade non essent implete. Contrarium autem manifeste apparet verum, quia ante ista multis temporibus civitas Hierusalem destructa est per Romanos : et per consequens sacrificium ablatum est, inde et hostia et oblatio, quia non est licitum Iudeis talia offerre alibi. Item nunquam invenitur in scriptura hebdomada Iubileorum vel centenariorum, sed bene invenitur hebdomada dierum, Levi. xx 3. ubi agitur de festo Pentecoste et hebdomada annorum Levi. xxv. ubi agitur de iubileo : et ideo exponere hunc passum de hebdomadibus iubileorum vel centenariorum est ficticium, cum talis hebdomada vel septena non inveniatur alibi in scriptura. Item Iudei nunquam accipiunt hebdomadam centenariorum vel iubileorum, nec aliqui eorum unquam exposuerunt sic istum locum : et ideo Christiani qui sic volunt exponere magis Iudaizant in hoc quam ipsi : per hoc concludentes quod per locum istum non potest probari Christi adventum esse completum. Alio modo potest accipi hebdomada vel septena dierum, sicut accipitur communiter : et hoc modo non potest accipi hic, quia totum tempus lxx. hebdomadarum non contineret ultra annum et dimidium, et sic quod hic predicitur impletum in illis lxx. hebdomadibus fuisset impletum infr. annum et dimidium. Tertio modo accipitur hebdomada vel septena annorum, quarum quelibet continet septem annos et hoc modo oportet quod accipiatur hic per locum a divisione : quia nullo predictorum modorum potest accipi : nec alius modus potest rationabiliter dici ab eis cum non inveniatur hebdomada aliter dici in scriptura, nec etiam in usu communiter loquentium.

^prol.| Sed adhuc restat dubium qualiter accipiatur hic annus, quia (ut dictum est) iste hebdomade sunt annorum, et sic etiam acceperunt omnes expositores tam Hebrei quam catholici. Sed dubium est utrum isti anni intelligantur lunares vel solares qui distinguntur ab invicem, quia annus lunaris est brevior anno solari. xj. diebus. Dicit igitur Beda et Africanus et expositores catholici communiter ipsos sequentes quod iste lxx. hebdomade sunt annorum lunarium. Moventur autem ad hoc dicendum quod Iudei sic computant ut dicunt.

^prol.| Item per hoc quod in littera iste hebdomade dicuntur abbreviate, et sic videntur intelligi de hebdomadibus annorum lunarium, que sunt breviores quam hebdomade solarium. Sicut enim annus solaris excedit annum lunarem in xj. diebus, sic hebdomada una annorum solarium excedit hebdomadam annorum lunarium in lxxvij. diebus.

^prol.| Sed hoc dictum non videtur verum. Primo quia Iudei non computant per annos lunares, sed tantum solares : aliter sequeretur quod Pascha eorum iam circumisset totum annum, ita quod celebratum fuisset in quolibet tempore anni : quia tenentur facere Pascha de mandato legis 14. luna prima mensis. Si igitur computaretur per annos lunares, sequeretur quod revoluto anno Pascha eorum celebraretur per xj. dies ante solennitatem Paschalem precedentis anni et sic consequenter de aliis solennitatibus Paschalibus. Ex quo patet, quod infra satis breve tempus celebraretur in omnibus temporibus anni, quod manifeste patet falsum ex usu eorum. Et ideo dicendum quod licet Iudei incipiant annum a prima luna propinquiori equinoctio vernali, tamen per embolismos fit equatio temporis apud eos, quia tertius annus apud eos habet x 3. lunationes. Item quod dicitur, quod hebdomade dicuntur hic abbreviate, non valet : quia in Hebraico dicitur precise, et sonat ac si diceretur, quod illud tempus est determinatum et taxatum a Deo : ita quod illa abbreviatio non sonat hic diminutionem, sed magis determinationem temporis et prefinitionem. Item expositores Iudeorum super locum istum nunquam fecerunt mentionem de annis lunaribus, sed tantum de solaribus. Ex quo patet, quod hic accipiendi sunt anni solares : aliter non haberemus argumentum contra Iudeos, cum nullus eorum modo predicto accipiat. Item in toto veteri testamento fit computatio per annos solares et omnes sic computant, sicut manifeste patet in Genesi et aliis libris. Ex quo patet quod dictum Bede et Africani et aliorum sequentium {4.1610} supponit falsum. Sic igitur patet primum scilicet qualiter hebdomades hic sunt accipiende scilicet hebdomades annorum solarium. Annus autem solaris continet ccclxv. dies. annus autem lunaris minor est xj. diebus ut dictum est.

^prol.| Secundum quod est premittendum, quantum tempus continent iste lxx. hebdomades : et patet de facili quod continent ccccxc. annos solares, quia quelibet hebdomada continet septem annos. si vero multiplicentur lxx. per septem resultant ccccxc.

^marg.| His visis accedendum est ad exponendum litteram. et circa hoc primo ponenda est et reprobanda quedam expositio, que apud Iudeos est communior et celebrior : et est expositio Rabbi Salomon. Iste igitur Rabbi Salomon incipit computationem lxx. hebdomadarum a destructione templi facta per Nabuchodonosor, et dicit eas completas in destructione secunda templi per Titum et Vespasianum, ita quod tempus medium inter istas duas destructiones secundum ipsum non continet nisi ccccxc. annos : in quibus licet populus Israel sustinuerit aliquas adversitates, tamen cum hoc habuit aliquas prosperitates, quia rediit de captivitate Babylonica, et templum fuit reedificatum, et Civitas et Sacerdotes et Principes in populo propriis legibus uti permissi sunt. Sed post destructionem secundam per Titum et Vespasianum completis hebdomadibus predictis sunt in perfecta captivitate in qua dimittit eos Deus, ut dicit Rabbi Salomon ut per hoc desistant a peccatis et puniantur pro preteritis et mereantur, quod visiones prophetarum de Christo impleantur : et ista captivitas durabit usque ad adventum Christi. Sic igitur adaptat litteram. Variat tamen litteram aliquo modo accipiendo in aliquibus locis aliter quam habeat translatio nostra, ut videbitur exponendo litteram. Dicit igitur sic : Septuaginta hebdomades, id est septuaginta septene annorum que continent tempus predictum, precise sunt. Hec est littera Hebraica secundum eum, id est cum precisione diffinita a Deo : ita quod non sunt plures nec pauciores. Super populum tuum. scilicet Israel. Et super urbem sanctam tuam. scilicet Hierusalem a prima destructione que facta est per Nabuchodonosor usque ad secundam que futura est : ad hoc ut perfecte puniantur de malefactis suis : propter quod sequitur : Ut consummetur prevaricatio, id est ut desistant a prevaricationibus suis, et per hoc mereantur apud Deum quod deleatur iniquitas eorum. Et adducatur iustitia sempiterna, id est ut in sempiternum iusti fiant, et tunc finaliter impleatur visio et prophetia, id est promissiones facte per prophetas de Christo : Et ungatur sanctumsanctorum. Ubi enim nos dicimus : Sanctus Rabbi Salomon dicit Sanctum. et in Hebraico non est distinctio, quia eodem modo scribitur et pronuntiatur in neutro et in masculino. Sic igitur exponit : Ungatur sanctum sanctorum, id est templum quod reedificabitur per Messiam, et Arca testamenti et alia vasa sanctuarii. Scito ergo et animadverte. Hic ponitur explicatio predicte visionis magis in particulari. quod sic exponit Rabbi Salomon. Scito ergo et animadverte, verba sunt angeli Danielem excitantis ad attendendum. De exitu sermonis, ita quod ubi dicimus ab exitu, dicit de exitu : ut per prepositionem coniunctam non designetur terminus a quo incipienda sit computatio : sed denotetur materia de qua angelus vult loqui : quia supra dixerat Danieli : Ab initio precum tuarum egressus est sermo. Ut sit sensus : Tu Daniel scito et animadverte de exitu sermonis ut iterum edificetur Hierusalem, id est intellige diligenter qualiter sermo egressus a Deo de edificatione Hierusalem sit intelligendus. Quia usque ad Christum ducem hebdomades vij, id est usque ad Cyrum qui dictus est Christus. Is. 45.a. Hec dicit Dominus Christo meo Cyro, etc. Ipse enim fuit dux Iudeorum, inquantum precepto eius reducti fuerunt de captivitate Babylonica : et a destructione templi et civitatis facta per Nabuchodonosor usque ad primum annum Cyri fluxerunt lij. anni qui faciunt vij. hebdomades annorum, id est xlix. annos et adhuc ultra tres annos : sed angelus non numerabat nisi hebdomades perfectas. Tres autem annos qui pertinent ad hebdomadam sequentem dimisit, quia numerantur cum hebdomadibus sequentibus. Et hebdomadibus lxij. revertetur : ita quod ubi dicimus hebdomades lxij. in nominativo ipse ponit in ablativo : et hoc fit sine mutatione littere Hebraice, quia omnia nomina Hebraica sunt indeclinabilia, ita quod non est variatio ibi per casus, sed tantum per plurale et singulare. et ubi dicimus : Et iterum, ipse dicit : Revertetur, quia in Hebraico satis consimiliter scribuntur. Sic ergo exponit : Et hebdomadibus lxij, id est in tempore quod fuit a licentia data per Cyrum revertendi usque prope destructionem factam per Titum. Revertetur scilicet populus de captivitate. Et edificabitur platea, id est civitas. Et muri in angustia temporum, quia in tempore illo toto habuerunt aliqua prospera, ut patet in reditu captivitatis et reedificatione templi et consimilibus, et etiam aliqua adversa. Et post hebdomades lxij. occidetur Christus, id est Agrippa rex : de quo legitur Act. xxvj.a. quod fuit rex in Iudea, et sic dicitur Christus propter hoc, quod reges iungebantur, sicut de Saule dicitur 2 Re. j.c. Quare non timuisti mittere manum in Christum Domini ? Iste autem Agrippa (ut dicit Rabbi Salomon) occisus est circa illa tempora, in quibus destructa est civitas per Titum et Vespasianum. Et non illi : sic enim est in Hebraico, ubi dicimus : Et non erit illi populus qui eum negaturus est. sic ergo exponit : Et non illi, id est ipse Agrippa non erit quia per {4.1611} mortem tolletur de medio. Alii autem Iudei moderni hoc addunt sic : Et non ei, id est non Agrippa nec aliquis rex de cetero de gente Iudeorum quousque veniat Christus promissus in lege et prophetis. Et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo. hoc exponit sicut et nos de destructione Hierusalem et templi facta per ducem populi Romani. Et finis eius vastitas, id est finis populi Romani : quia ille populus et omnes adversarii Iudeorum finaliter vastabuntur per regem Messiam. Et usque ad finem belli statuta desolatio, ita quod ubi dicimus : Post finem, etc. ipse dicit, usque ad finem, etc. quod exponit sic continuando predictis, quod licet omnes adversarii Iudeorum vastentur finaliter per Messiam, ut dictum est, tamen statuta, id est a Deo diffinita desolatio civitatis Hierusalem et regni Iudeorum, erit usque ad finem belli scilicet Gog et Magog, de quibus loquitur Ez. xxxv 3.a. Et devincetur per regem Messiam, et nunc restituetur civitas Ierosolymitana et regnum Iudeorum, ut dicit iste Rabbi Salomon. Confirmabit autem pactum multis hebdomada una, etc. quia in ultima septena annorum fuerunt treuge inter populum Romanum et Iudeos, quas treugas vocat hic pactum scilicet pacis, sed Iudei cito fregerunt treugas et rebellaverunt : et sic in medio illius hebdomadis scilicet in quarto anno venit exercitus Romanus et dissipavit civitatem et templum, et captivavit populum : et sic defecit hostia et sacrificium Iudeorum, quia non est eis licitum talia facere extra Hierusalem : et hoc est quod dicitur : Et in dimidio hebdomadis. scilicet in ultima eius medietate. Deficiet hostia et sacrificium. In templo id est in loco ubi fuerat templum. Et abominatio desolationis, quia ibi fuit statua Adriani imperatoris posita in loco ubi steterat arca, et usque ad consummationem et finem belli Gog scilicet et Magog. Perseverabit desolatio Iudeorum, quia devictis Gog et Magog per Messiam restituetur regnum Iudeorum : ut dicit.

^prol.| Contra istam expositionem arguitur primo de numero annorum, quia a destructione Hierusalem per Nabuchodonosor usque ad destructionem eius per Titum et Vespasianum, non posuit iste Rabbi Salomon nisi 490 annos precise : quia secundum omnes historiographos sunt multo plures : sed hanc obiectionem omitto, quia in computatione annorum secutus sumRabbi Salomon tamquam rationabilius dicentem super librum Esther et in aliquibus aliis locis. Item quod exponit : Ut consummetur prevaricatio, id est ut desistant a prevaricationibus et peccatis, patet esse falsum eo quod a tempore destructionis facte per Romanos non destiterunt Iudei a peccatis, imo sunt augures, et periuratores, et multis aliis peccatis irretiti, que maxime prohibentur in lege Moysi. Item contra id quod exponit. Et deleatur iniquitas, id est mereantur apud Deum per captivitatem modernam, ut iniquitas eorum deleatur apud Deum. Quero ab eis que sit ista iniquitas delenda, quia ante captivitatem Babylonis fuerunt Iudei idololatre maximi, et occisores prophetarum, ut patet ex quarto libr. Reg. et multis aliis peccatis irretiti, et tamen pro omnibus istis delendis non sustinuerunt captivitatem nisi lij. annis secundumRabbi Salomon. A tempore autem Titi sustinuerunt captivitatem per 1200 annos et amplius : et adhuc nesciunt terminum captivitatis : ergo oportet quod illa iniquitas que per hanc captivitatem deletur, sit maior quasi incomparabiliter quam illa que precessit captivitatem Babylonicam : sed non potest aliqua assignari, nisi illa qua interfecerunt Christum que fuit maxima iniquitas. A reditu enim captivitatis Babylonice non leguntur Iudei fuisse idololatre vel occisores prophetarum et actores consimilium criminum sicut ante : propter quod nulla alia causa huius captivitatis potest assignari rationabiliter, nisi occisio Christi, secundum quod predixit salvator Lc. xix.f. Videns Iesus civitatem sanctam Hierusalem, etc. et sic non est expectandus Christus de futuro, ut dicit iste expositor. Item contra illud quod dicit : Et impleantur visio et prophetia, id est per meritum Iudeorum in hac captivitate implebuntur visiones et prophetie de Christo, quia Aggei 2b. dicitur : Adhuc unum modicum et movebo celum et terram, etc. Sequitur : Et veniet desideratus cunctis gentibus. et replebo domum istam gloria. Secundum omnes expositores catholicos et Hebreos iste desideratus cunctis gentibus intelligitur Christus. Cum ergo dicat propheta, quod post unum modicum debeat venire, non potest adhuc intelligi venturus de futuro, quia a tempore Aggei usque ad destructionem factam per Romanos fluxerunt cccc. anni et plus secundum communem computationem : secundum vero computationem Hebreorum fluxerunt anni ccccxx. Et iterum a destructione facta per Titum usque nunc, fluxerunt anni Mccl 3. scilicet usque ad annum Domini Mcccxxv 3. inclusive in quo hec postilla fuit ultimate correcta : Tantum autem tempus non potest dici modicum.

^prol.| {4.1612} Item in eadem autoritate dicit propheta in persona Domini : Replebo domum istam gloria : et loquitur propheta de templo reedificato post captivitatem Babylonicam, ergo stante isto templo venit desideratus cunctis Gentibus, id est Christus. Item contra id quod dicit : Et ungatur sanctumsanctorum, per hoc intelligens arcam testamenti et alia vasa sanctuarii que per Messiam debent recuperari. contra id quod dicitur Ierem. 3. cap. Cum multiplicati fueritis et creveritis in terra. In diebus illis ait Dominus : Non dicent ultra arca testamenti Domini, neque ascendet super cor, neque fiet ultra, etc. ergo non sunt per Messiam recuperanda.

^prol.| Item quod hic Christum vocat Cyrum, et postea Agrippam : cum subditur. Occidetur Christus, patet falsum ex mutatione persone, quia per seriem textus patet quod loquitur de eodem Christo.

^prol.| Item quod dicit Agrippam occisum circa tempora destructionis civitatis per Titum et Vespasianum, videtur esse manifeste falsum, quia hoc non habetur in aliqua historia autentica, imo Iosephus libr. de Iudaico bello dicit eum confederatum fuisse Romanis tempore istius belli.

^prol.| Item quod postea subdit : Usque ad finem belli. Gog et Magog, statuta, id est definita est a Deo desolatio civitatis Hierusalem. hoc patet falsum, quia civitas Ierosolymitana reedificata fuit postea per Adrianum imperatorem.

^prol.| Item quod subditur : Confirmabit autem pactum multis, etc. quod exponit de treugis factis inter Iudeos et Romanos circa tempus destructionis civitatis, videtur manifeste falsum, quia Iosephus de hoc non loquitur, nec in libr. antiquitatum, nec in lib. de Iudaico bello, ubi diligenter describit omnia que fuerunt facta inter populum Iudaicum et Romanum tempore illo : hoc etiam patet per hoc quod dicitur in littera : Multis. quia si esset verum, fuisset factum cum omnibus Iudeis, et non cum aliquibus tantum. Ex omnibus predictis patet expositio predicta falsa et irrationabilis.

^prol.| His visis ponenda est expositio catholicorum dicentium istas hebdomadas impletas in Christi passione. Circa quod sciendum quod est una communis expositio quam sequuntur communiter expositores catholici et est expositio Bede : sed illam ad presens omitto duplici de causa. Una est, quod hec expositio ponitur multum expresse in gloss. super Danielem in loco isto, et in Scholastica historia : et ideo ibi potest recurrere qui vult eam ibi videre.

^prol.| Alia causa est, quia illa expositio videtur mihi falsa, quia computat per annos lunares supponendo, quod hoc modo computant Iudei quod supra improbatum ut visum est. Et ideo aliter expono computando per annos solares.

^marg.| Ad cuius evidentiam sciendum, quod computatio annorum solarium dupliciter potest accipi. Uno modo secundum Iosephum, secundum quem a reditu captivitatis Babylonice usque ad principatum Machabeorum fluxerunt anni ccccxi 3. ut habetur in lib. antiquitatis Iudaice. Principatus vero Machabeorum duravit cxxvij annis antiquitatis Iudaice lib. 14.c. ulti. Extunc Herodes Ascalonita cuius tempore natus fuit Christus, ut habetur Mt. 2 regnavit in Iudea xxv 3. annis usque ad nativitatem Christi : Nec obstat quod alique historie dicunt Christum natum. xxxj. anno regni Herodis : quia computant ab anno quo fuit ei datum regnum per Imperatorem Romanum, quod fuit per tres annos antequam haberet illud occiso Antigono, qui ultimus regnavit de Machabeis, et inde fluxerunt xxix. anni et principium xxx. usque ad baptismum Christi Lc. 12e. Iesus erat incipiens xxx. annorum, etc. et inde fluxerunt vij. anni usque ad 4. annum post passionem eius.

^marg.| Isti vero anni simul iuncti faciunt cccccv. annos, a quibus si rescindantur cxv. anni qui fluxerunt a reditu captivitatis Babylonice accipiendo a primo anno Cyri, qui extunc dedit populo licentiam redeundi de Babylone usque ad xx. annum exclusive Artaxerxis. qui tunc misit Neemiam ad reedificandum civitatem Hierusalem : Neemie 2 remanent ccccxc. anni qui faciunt lxx. hebdomades annorum solarium. Et sic numerus lxx. hebdomadarum incipit a xx. anno inclusive regni Artaxerxis, et terminatur in quarto anno post passionem Christi.

^prol.| Modo restat ostendere, quod a primo anno Cyri usque ad xx, annum Artaxerxis fluxerunt cxv. anni, quod ostenditur per chronicas latinorum, secundum quas Cyrus regnavit xxx. annis, Cambyses filius eius 8. duo Magi. vij. mensibus qui pro uno anno computantur, quia sunt maior pars anni. Darius hystaspis xxxvj. Xerxes filius eius xx. Arthabanus mensibus septem, qui computantur pro uno anno. Artaxerxes xix. usque ad missionem Neemie. Anni vero isti simul iuncti sunt cxv.

^prol.| His visis accedendum est ad litteram, cum dicitur.

Numérotation du verset Dn. 9,1

^marg.| {4.1613} £ .1. % Septuaginta hebdomades : ubi primo ponitur hebdomadarum {4.1614} revelatio, cum dicitur : Septuaginta hebdomades. que continent ccccxc. annos, ut supra dictum est.

^marg.| £ .2. % Abbreviate sunt, id est sunt registrate in Dei prescientia.

^marg.| £ .3. % Super populum tuum : scilicet Iudaicum.

Numérotation du verset Dn. 9,1

^marg.| {4.1615} £ .1. % Et super urbem, scilicet Hierusalem.

^marg.| £ .2. % Et consummetur prevaricatio, id est terminetur. ideo subditur.

^marg.| £ .3. % Et finem accipiat : peccatum per Christi passionem.

^marg.| £ .4. % Et adducantur : per eius predicationem.

^marg.| £ .5. % Et impleatur visio et prophetia : de Christo predicta.

^marg.| £ .6. % Et ungatur sanctussanctorum, id est Christus, qui in humanitate unctus est oleo gratie pre consortibus suis.

^marg.| £ .7. % Scito ergo : Hic consequenter ponitur dicte revelationis expositio. Ad cuius intellectum considerandum quod angelus dividit lxx. Hbr. in tres partes, scilicet in populo Iuda nam in primis septem populus cum labore magno reedificavit Hierusalem, et eam tenuit contra adversarios. nam una manu faciebant opus, et altera tenebant gladium. Neemie 4. propter adversarios insurgentes in edificatione, et post in aliis lxij. populus aliquando habuit prospera, aliquando adversa : in ultima vero Christus predicavit et passus fuit, et fides Christi multum fuit dilatata per predicationem apostolorum post Christi mortem, ut patet in {4.1616} actibus apostolorum. Dixit igitur angelus : Scito ergo et animadverte tu Daniel, qualiter hebdomades sunt intelligende. Ab exitu sermonis ut iterum edificetur Hierusalem, scilicet a xx. anno Artaxerxis, tunc mittentis Neemiam ad eius reedificationem, usque ad Christum ducem, id est usque ad Christi baptismum, in quo fuit declaratus dux fidelium per patris et Spiritus Sancti testimonium, Mt. 3. Hebdomades septem, in quibus populus tuus cum labore magno civitatem reedificabit et tenebit. Et hebdomades lxij. in quibus nunc adversa, nunc prospera sustinebit. Et rursum edificabitur platea, et muri etc. hoc dicit ad ostendendum quid futurum erat in septem hebdomadibus primis. Et post hebdomades. lxij. cum septem primis, que faciunt hebdomades lxix. occidetur Christus, scilicet in ultima hebdomada, que incipit a Baptismo Christi, quia post baptismum predicavit tribus annis cum dimidio, et tunc passus fuit in medio illius hebdomade. Et non erit populus eius qui eum negaturus est : quoniam Iudei negantes eum coram Pilato, extunc non fuerunt eius populus. Et civitatem et sanctuarium, id est Hierusalem et templum, dissipabit populos cum duce venturo, id est exercitus Romanus cum principe Tito. Sciendum itaque, quod hec dissipatio non fuit {4.1617} impleta infra dictas hebdomades lxx. sed postea per 39. annos secundum istam expositionem : quia tamen fuit facta in penam mortis Christi, ut habetur Lc. xix. ideo hic immediate ponitur post mortem Christi, de qua ante immediate fit mentio. Et finis eius. scilicet civitatis Hierusalem, Vastitas per exercitum Romanorum. Et post finem belli. scilicet Romanorum contra Iudeos, Statuta de solatio, id est desolatio civitatis vel Iudeorum a Deo prefinita. Confirmabit autem, quia occasione mortis Christi exierat terminos. lxx. hebdomadarum in penam dicte mortis, ut dictum est : ideo revertitur ad ostendendum quid amplius debeat fieri in ultima hebdomada, de qua inceperat dicere, et non perfecerat dicens. Confirmabit autem pactum multis, id est legem Evangelicam, que dicitur pactum novum, Iere xxxj. Hebdomada una : scilicet ultima, que Christus tribus annis et dimidio predicavit legem Evangelicam, et cum confirmavit per miracula et mortem suam, et in tribus annis residuis cum dimidio per predicationem apostolorum, ut predictum est. Et in dimidio hebdomadis deficiet hostia et sacrificium, quia in medio illius hebdomadis passus est Christus, ut visum est, et tunc sacrificia legis cassa et mortua fuerunt. Et in templo erit abominatio desolationis. Istud fuit diu post lxx. hebdomadas, quando Adrianus imperator suam statuam fecit poni in loco, ubi steterat arca Domini. Et quia posset queri, quantum durabit captivitas sive desolatio Iudaici populi ? Respondet dicens : Et usque ad consummationem. scilicet mundi. Tunc enim secundum doctores catholicos convertentur Iudei ad fidem Christi.

^marg.| Hunc autem exponendi modum secutus sum alias : quando primo scripsi supra Danielem. Sed quia postea confidens de Dei adiutorio, aggressus sum scribere super totam sacram scripturam : et cum venissem ad Libros Esdre et Esther, visum mihi fuit, et adhuc videtur, salvo meliori iudicio, quod enumeratio annorum que posita est in expositione ista, non bene consonat sacre scripture : quia in magna parte sui procedit secundum chronicas latinorum. scilicet a destructione civitatis Hierusalem per Nabuchodonosor usque ad xx. annum Artaxerxis exclusive : quod tempus secundum chronicas Latinorum fuit clxxxv. annorum. Secundum hanc computationem Mardocheus fuisset cclix. annorum, quando per Assuerum fuit exaltatus. Non est autem verisimile quod tantum vixerit. Et dato, quod vixisset, tamen facere non potuisset illa que de eo scribuntur in li. Esther. scilicet regere domum regine, et regis palatium, et equitare per civitatem, et similia. Quod autem sequatur ad dictam enumerationem Mardocheum tunc fuisse tante etatis, ostenditur, quia ductus fuit in Babylonem cum Iechonia rege Iuda, ut habetur Esther 2 et tunc fuit ad minus decem annorum. Per Iechoniam Sedechias regnavit x. annis 4Rg. xxi 3. Deinde secuta est captivitas lxx. annorum, secundum Chronicas Latinorum, scilicet ad destructionem per Nabuchodonosor usque ad primum annum Cyri. a quo usque ad xix. annum Artaxerxis inclusive fuerunt anni cxv. ut predictum est, et remanent adhuc de eius regno xxj. anni, et quia regnavit xl. annis Xerxes secundus, mensibus duobus. Sogdianus mensibus vij. et computantur isti duo pro uno anno. Darius nothus xix. Assuerus 12 ante exaltationem Mardochei, Esther 3. Si vero predicti anni similiter coniungantur, faciunt annos cclix. sicut alias dixi in principio libri Esther. Ideo pono alium modum computandi lxx. hebdomades predictas, consonum magis scripture secundum que Mardocheus 12 anno regni Assueri fuit tantum xci 3. annorum, ut ostendi in principio libri Esther, et adhuc in sequentibus ostendetur. Modus etiam iste quem intendo ponere, procedet partim secundum sacram scripturam, partim secundum Hebreorum dicta, propter quod non poterit ab eis rationabiliter impugnari, tamen in uno non intendo eos sequi, in quo ostendam eos deficere manifeste.

^marg.| Primo igitur videndum est, a quo incipit computatio lxx. hebdomadarum : secundo ubi terminatur : quia in his duobus iacet vis negocii : tertio ad expositionem littere accedetur. Quantum ad primum dirigit nos verbum angeli dicentis Danieli : Ab exitu sermonis, ut iterum reedificetur Hierusalem etc. Et in Hbr. habetur : Ab exitu sermonis ad revertendum et edificandum Hierusalem etc. Ex quo videtur quod a primo verbo ex revelatione, Domini procedente de reditu populi in Hierusalem et per consequens reedificandi ibi templum et habitacula ministrorum, et populi ibidem habitantis : licet adhuc non esset data licentia reedificandi muros civitatis et fortalicia, debeat hebdomadarum computatio inchoari. Illud autem verbum habetur Iere xxix.c. ubi dicitur : Cum ceperint impleri in Babylone lxx. anni, visitabo vos, et suscitabo super vos verbum meum bonum, et reducam vos ad locum istum, Sed quo tempore fuit hoc dictum patet ex cap. xxv 3. Ier. ubi dicitur, quod in anno quarto Sedechie regis, mense v. Ieremias reprehendit Ananiam falsum prophetam. Iste enim asserebat Iechoniam, {4.1618} et qui cum eo translati fuerant in Babylonem, redire in Hierusalem post duos annos, et iugum regis Babylonis confringi, et consequenter cap. xxix, ponitur epistola Ieremie ad transmigratos in Babylonem, ut non confiderent verbis falsorum prophetarum, in qua scribitur hoc verbum ex revelatione Domini. Cum ceperint impleri in Babylone. lxx. anni etc. Et sic patet, quod hoc verbum dixit Dominus per Ieremiam anno quarto Sedechie circa finem. propter quod computatio lxx. hebdomadarum debet incipi ab anno quinto Sedechie inclusive. Quantum ad secundum dico, quod terminatur in anno passionis Domini inclusive. Nam incipiendo ab anno quinto inclusive regis Sedechie habentur sex anni integri de regna eius : quia xj. anno regni sui mense quarto fuit captus et captivatus 4Rg. xxv. propter quod ille xj. annus ratione maioris partis computandus est in tempore destructionis civitatis, ne unus annus bis computetur. A dicta vero destructione usque ad primum annum Cyri fluxerunt lij. anni secundum Hebreos. Cyrus vero tribus annis regnavit secundum eos post monarchiam acceptam : a quo tempore debet hic fieri computatio. Illi vero qui dicunt eum regnasse xxx. annis. incipiunt computare a principio regni sui in Perside tantum. Principium vero anni quarti quo regnavit Cyrus, computandum est in tempore Cambysis filii sui, ne unus annus bis computetur. Cambyses vero sex annis regnavit, ut dicit Iosephus libro antiquitatis Iudaice xj. cap. 3. post quem secundum Hebreos regnavit Assuerus maritus Esther : et in hoc supra secutus sum eos in principio libri Esther : sed in hoc quod dicunt eum regnasse 14. annis tantum, videntur mihi deficere manifeste. Nam Assuerus cepit Esther uxorem anno vij. regni sui, mense x. ut habetur Esther 2 Cum igitur secundum ipsos Darius filius Assueri et Esther regine post Assuerum regnaverit immediate, oportet consequenter eos dicere, quod in principio regni sui fuit tantum quinque vel sex annorum : nam a desponsatione Esther usque ad nativitatem Darii transiit octavus annus Assueri, vel maior pars ipsius ad minus. Non est autem verisimile, quod talis puer scriberet sic autentice et seriose edificationem templi, sicut exprimitur de ipso j. Esdre vj. Sed ad hoc posset responderi, quod Esther mater sua que Iudea erat, et mortuo Assuero supervixerat, in favorem Iudeorum fecit scribi illam epistolam, et sigillari nomine filii sui existentis adhuc pueri. propter hoc hec responsio removetur ibi per litteram sequentem, ubi dicitur, quod de sumptibus regis si necesse fuerit, ministrentur sacrificia, et offerant oblationes Deo celi, orentque pro vita regis et filiorum eius. Ex quo patet, quod erat tante etatis quod filios habebat.

^prol.| Et ideo dico cum aliis historiographis, quod Assuerus regnavit 40 annis, et sic Darius filius eius quando cepit regnare post patrem immediate, fuit 32. annorum, vel circiter secundum predicta. Anno vero secundo Darii resumptum fuit opus templi secundi, et consummatum sexto anno regni eius mense 12 1Esr. 6. Sciendum tamen, quod idem annus fuit quadragesimus Assueri et primus Darii, nam ei successit immediate : et sic oportet de numero annorum ipsorum unum subtrahere, aliter unus bis computaretur : et sic Assuerus et Darius regnaverunt 45. annis, usque ad secundi templi consummationem. Et inde usque ad eius destructionem per Romanos fluxerunt anni 420. secundumRabbi Salomon et alios Hebreos, quibus si iungantur anni predicti ab anno quinto Sedechie inclusive : sunt simul anni dxxxij. a quibus si rescindantur xlij. anni qui post annum passionis Christi fluxerunt usque ad destructionem templi secundi, secundum omnes historiographos, remanent anni ccccxc. qui faciunt lxx. hebdomades annorum precise. Et sic patet secundum scilicet terminatio lxx. hebdomadarum in anno passionis Christi inclusive. Ex predictis patet, quod supra dictum est de etate Mardochei. nam si accipiantur anni hic enumerati ab anno quinto Sedechie usque ad 12 Assueri, sunt simul anni lxxix. quibus si adiungantur quatuor primi regni Sedechie, et x. quos ad minus habuit tempore translationis sue, invenientur anni xc 3. sicut supra dicebatur.

^prol.| His dictis accedendum est ad expositionem littere, que dividitur in duas partes. In prima ponitur revelatio, in secunda vero revelationis expositio, ibi : Scito ergo. Prima pars exponatur sicut in expositione hebdomadarum immediate precedenti. nam in hoc conveniunt hec et illa. Scito ergo. Hic consequenter ponitur revelationis expositio, et dividitur in duas partes, quia primo ponuntur 70 hebdomades generaliter. secundo exponitur aliquid pertinens ad ultimum specialiter, ibi : Confirmabit autem. Circa primum dicit angelus Danieli : Scito ergo et animadverte, qualiter hebdomades sint incipiende et intelligende.

Numérotation du verset Dn. 9,1

^marg.| £ .1. % Ab exitu etc., id est a quinto anno Sedechie inchoande sunt, ut ostensum est supra.

^marg.| £ .2. % Usque, id est

^marg.| £ .3. % Ad Christum ducem : protendende sunt.

Numérotation du verset Dn. 9,1

^marg.| £ .1. % {4.1619} Hebdomades vij : et hebdomades lxij : usque ad ultimam hebdomadam, in qua Christus dux populi Christiani baptizandus est, et legem Evangelicam predicaturus, et pro salute humani generis moriturus et resurrecturus et in celum ascensurus. Distinguit autem septem hebdomadas et ultimam ab aliis, et propter specialia opera facta in ipsis. Nam in ultima facta est generis humani reparatio, ut dictum est. In septima vero templi primi destructio, usque ad primum annum Cyri, qui dedit licentiam reedificandi. A destructione enim secundi templi usque ad primum annum Cyri, qui dedit hanc licentiam fluxerunt anni 52 ut dictum est supra qui faciunt septem hebdomades annorum : et cum hoc tres annos qui computantur cum tempore 62 hebdomadarum, eo quod non faciunt per se hebdomadam : et eadem ratione sex anni de tempore Sedechie precedentes templi destructionem.

^marg.| £ .2. % Et rursum edificabitur platea : scilicet templi.

^marg.| £ .3. % Et muri : civitatis Hierusalem in tempore lxij. hebdomadarum per Zorobabel et Neemiam et alios patres.

^marg.| £ .4. % In angustia temporum : quia per gentes circunstantes fuerunt multum impediti et afflicti, et etiam postea, ut patet in Esdra et Neemia, et lib. Machabeorum.

^marg.| £ .5. % Et post hebdomades : hebdomades lxij. et vij. alias precedentes supple.

^marg.| £ .6. % Occidetur Christus : in ultima hebdomada, ut predictum est.

^marg.| £ .7. % Et non erit populus eius qui eum negaturus, id est Iudei coram Pilato ipsum negaturi, dicentes : Non habemus regem nisi Cesarem, Io. 19.c. non erunt amplius eius populus scilicet Christiani in ipso regenerandi et ab eo denominandi.

^marg.| £ .8. % Et civitatem et sanctuarium, id est templum secundum.

^marg.| £ .9. % Dissipabit populus, id est exercitus Romanus.

^marg.| £.10.% Cum duce venturo, id est cum Tyro venturo contra Hierusalem. Istud non fuit factum infra tempus 70 hebdomadarum, sed postea per xl. annos, ut predictum est. Sed quia hoc factum fuit in penam mortis Christi, ideo hic ponitur immediate postquam locutus fuerat de Christi occisione.

^marg.| £.11.% Et finis eius : sicut civitatis Hierusalem.

^marg.| £.12.% Vastitas : quia fuit vastata per Romanos.

^marg.| £.13.% Et post finem belli : Romanorum contra Iudeos.

^marg.| £.14.% Statuta desolatio, id est desolatio civitatis et templi, que combusserunt Romani et Iudaici populi, quem partim occiderunt, et partim captivaverunt : sicut statutum erat et ordinatum a Deo in penam mortis Christi. Sciendum autem, quod littera Hebraica sic habet. Et usque ad finem belli statuta desolatio, et multum mutatur sententia. Ex hoc enim dicunt Hebrei, quod desolatio et captivitas in qua sunt, duratura est usque ad finem belli Gog et Magog, quos Messias venturus {4.1620} debellabit, et tunc regnabunt in Iudea temporaliter. Et secundum hoc possent Iudei dicere, quod littera nostra sit falsa, et expositio ipsius similiter. Ad quod excludendum, sciendum, quod in Hebreo sunt due dictiones, quarum una significat idem quod adhuc : alia idem quod usque que eisdem litteris scribuntur, scilicet Ain et deleth : et distinguuntur iste due dictiones solum per punctationem, que de facili mutari potest manentibus litteris : Hec autem dictio adhuc, aliquando accipitur in scriptura pro post, sicut Ion. 3. b. Adhuc 40 dies et Ninive subvertetur, id est post 40 dies subvertetur. Et secundum hunc sensum primo fuit facta punctatio dictionis Hebraice in hoc loco et sonat od : et sic transtulit translator noster. Sed postea mutata est punctatio per Iudeos ad significandum usque : et sic sonat ad. et consimiliter fecerunt in pluribus aliis locis veteris testamenti, prout in precedentibus libris declaravi. Acceperunt autem occasionem hoc faciendi ex Septuaginta interpretibus, qui ubi invenerunt aliquid de mysterio trinitatis et incarnationis, tacuerunt, vel aliter transtulerunt, secundum quod dicit Hieronymus in prologo super Pentateuchum. Et idem ego ostendi in pluribus locis veteris testamenti, specialiter Is. cap. 9 pro eo enim quod ibi habetur de Christo : Et vocabitur nomen eius admirabilis, consiliarius, Deus fortis, pater futuri seculi, princeps pacis. transtulerunt, Et vocabitur nomen eius magni consilii angelus.

^marg.| £.15.% Confirmabit autem pactum multis : Hic revertitur Angelus ad loquendum de ultima hebdomada, de qua inceperat dicere quantum ad mortem Christi, et non perfecerat interponens penam huius mortis, ut dictum est. Dicit igitur : Confirmabit autem pactum multis, id est legem Evangelicam, que dicitur pactum et fedus novum. Ier. 31.

^marg.| £.16.% Hebdomada una : Nam in ultima hebdomada Christus predicando, mirabilia faciendo, moriendo, resurgendo, ascendendo in celum et mittendo Spiritum Sanctum, legem Evangelicam confirmavit, et anno sue passionis per predicationem apostolorum notabiliter dilatavit, ut patet Act. 2 et 4.

^marg.| £.17.% Et in dimidio hebdomadis, id est in ultima eius medietate in qua passus est Christus.

^marg.| £.18.% Deficiet hostia et sacrificium : quia sacrificia veteris legis cessaverunt per passionem Christi non habentia ultra vim obligandi.

^marg.| £.19.% Et erit in templo abominatio desolationis : Hoc refertur ad tempus sequens. lxx. hebdomades, in quo Adrianus imperator fecit poni statuam suam in loco templi, ubi steterat arca : que statua apud Hebreos vocatur abominatio, sicut et quodlibet aliud idolum, et erat desolationis Iudaice signum manifestum.

^marg.| £.20.% Et usque ad consummationem et finem : scilicet seculi.

^marg.| £.21.% Perseverabit desolatio : Prope enim finem mundi detecta falsitate Antichristi per Eliam et Enoch Iudei ad Christum convertentur et multi eorum constanter sustinebunt martyrium prout dicunt communiter doctores nostri.

^prol.| Liber Danielem

Numérotation du verset Dn. 9,moraliter

^marg.| {4.1601} £ .1. % In anno primo Darii filii Assueri, etc. Sequitur :

^marg.| £ .5. % Ego Daniel intellexi in libris numerum annorum, etc. Iste Daniel fuit perfectus in vita contemplativa : Quod patet ex hoc quod dicitur supra cap. j. Danieli autem dedit Deus intelligentiam omnium visionum atque somniorum. Fuit etiam perfectus in activa vita, quod patet ex hoc, quod Darius rex cogitavit eum constituere super omne regnum propter suam industriam ad regendum, sicut dictum est supra vj. cap. Igitur per Danielem significatur Episcopus bonus, qui debet esse perfectus in utraque vita, per hoc autem quod Daniel sic perfecte studebat in libris Ieremie, ostenditur quod Episcopus {4.1602} quantumcumque litteratus debet studere in libris sacre scripture.

^marg.| £ .7. % Et ego posui faciem meam ad Dominum Deum, etc. nam Episcopus qui medius est inter Deum et populum debet pro populo suo devote deprecari Dominum.

^marg.| £.10.% In ieiuniis sacco et cinere : Debet enim Episcopus austeram vitam ducere exemplo Pauli dicentis j. Corinth. ix.d. Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis predicaverim, ipse reprobus efficiar : unde et Episcopi ecclesie primitive fuerunt austerissime vite.

Numérotation du verset Dn. 9,moraliter

^marg.| {4.1603} £ .1. % Et dixi : Obsecro domine Deus magne et terribilis : Hic ponitur {4.1604} orationis processus, qui totus est moralis ad litteram : sicut patet in expositione mea litterali : propter quod hic omitto.

Numérotation du verset Dn. 9,moraliter

^marg.| {4.1607} £ .9. % Adhuc loquente me in oratione mea, ecce vir Gabriel, etc. Sequitur :

^marg.| £.16.% Dixitque Daniel : nunc egressus sum, ut docerem te : Hominibus {4.1608} enim carnales motus per austeritatem vite reprimentibus, et per orationem fervidam spiritum roborantibus revelantur secreta divina : ideo subditur :

^marg.| £.20.% Tu ergo : Nam in talibus requiritur attentionis conatus.

Numérotation du verset Dn. 9,moraliter

^marg.| {4.1613} £ .1. % Septuaginta hebdomades : Septuagesimus numerus resultat ex ductu denarii per septenarium. denarius autem significat impletionem {4.1614} decalogi, septenarius vero septiformem gratiam Spiritus Sancti. Per ista Christus, qui est sapientia Dei patris venit spiritualiter in mentem humanam, sicut corporaliter venit in virginem. Qui quidem adventus per decursum septuaginta hebdomadarum fuit hic litteraliter significatus. ideo sequitur :

Numérotation du verset Dn. 9,moraliter

^marg.| {4.1615} £ .2. % Ut consummetur prevaricatio et finem accipiat peccatum : Sicut {4.1616} enim per adventum Christi in carnem ablatum est mundi peccatum generale : ita per adventum eius in mentem, tollitur peccatum hominis personale.

^prol.| Liber Danielem

Numérotation du verset Dn. 9,additio Burgensis 1.

^prol.| {4.1619} In capitulo ix. ubi dicitur in postilla. His visis accedendum est ad litteram exponendam. In hac revelatione Danieli per angelum facta, que inter cetera prophetica de primo adventu Christi tractantia efficacior videtur ad confutandam Hebreorum perfidiam, asserentium nondum impletum esse tempus huiusmodi adventus, ultra illa que in postilla ponuntur, {4.1620} tria videntur addenda.

^prol.| Primum cuius autoritatis sit hec expositio Rabbi Salomon inter Hebreos, ut videatur si sufficit illam tantum impugnare, et ex ea contra eos arguere, vel oporteat inquirere de aliis expositionibus eorum in hoc loco.

^prol.| Secundum, qualiter preter rationes postillatoris quibus reprobari videtur {4.1621} predicta expositio, sunt alie valide quibus rationabiliter posset evacuari. Tertium, quomodo ex ipsa expositione Rabbi Salomon licet falsa, tamen cum quibusdam veris et ab eis receptis, veritas nostra scilicet quod adventus Christi iam longe transivit in preteritum, posset concludi contra eos.

^prol.| Circa primum sciendum, quod hec revelatio pluribus et variis modis exponitur ab Hebreis, non tamen expedit singulorum opiniones, seu erroneas enarrare expositiones. Nam secundum philosophum j. Ethi. omnes quidem perscrutari opiniones inane fortasse est, sufficiens autem maxime que superficie tenus appareant vel estimentur habere aliquam rationem. Constat autem quod hec expositio Rabbi Salomon est seu debet esse tante autoritatis apud Hebreos, quod non possunt ab ea deviare iuxta fundamenta Pharisaice doctrine : secundum quam illa que in Talmud determinata habentur seu definita circa sacre doctrine expositionem, non licet eis qualitercumque ab eisdem recedere, sed tenenda sunt tamquam in textu sacre scripture contenta, prout Rabbi Moyses large tradit in principio sui Deutero. et in pluribus aliis locis habetur. Cuius est ratio : quia autoritas Talmudica in huiusmodi determinationibus apud eos est in eodem gradu, sicut autoritas universalis Ecclesie apud nos sed constat quod Rabbi Salomon non fuit primus inventor huius expositionis de qua hic agitur, sed expresse hec expositio ponitur in Talmudica doctrina, specialiter in duobus locis, scilicet in libro qui intitulatur : De ordine mundi, quod Hebraice dicitur Ceder holam. Similiter et in libro qui dicitur Abodazara. j. cap. In quibus locis concorditer habetur, quod lxx. hebdomade Danielis incipiunt a destructione primi templi, et terminantur in destructione secundi. Quas autoritates sequitur Rabbi Salomon in hoc passu tamquam inviolabiliter tenendas apud Hebreos ratione predicta. Ex quibus sequitur, quod licet multi Hebreorum attendentes, quod predicta expositio per suos magistros determinata non solum non poterat rationabiliter teneri seu sustineri, sed ex eadem cum aliis quibusdam veris concludebatur Christum iam venisse, ut infra patebit, invenerunt quasdam varias et confusas expositiones, ut saltem per vias obliquas et tortuosas veritatem luce clariorem subterfugerent, prout de eis vaticinatur Ezechiel x 3. ca. Sicut vulpes in deserto sunt prophete tui Israel : exclusa tamen hac expositione Talmudica quam sequitur Rabbi Salomon non est facienda alia mentio de aliis expositionibus eorum multipliciter fictis. Oportet enim illos adherere predicte expositioni, acsi esset in littera contenta, et hoc de primo.

^prol.| Circa secundum preter illa que postilla ponit contra predictam expositionem Talmudicam seu Rabbi Salomon que sunt satis valida, adhuc possunt ulterius contra illam fortiter obiici. Et primo potest sumi contra eos validissimum argumentum de numero annorum inter utranque destructionem contentorum. Nam licet computatio Hebreorum in huiusmodi historialibus sit in multis que nobis sunt incerta, tenenda seu sequenda, presertim contra eos contra quos per sua propria testimonia rationabiliter posset procedi : ubi tamen evidenter deficiunt, vel sibiipsis contradicunt in computatione, nullo modo sunt eorum dicta admittenda : sed contra eos de talibus fortiter est dimicandum : Constat autem quod in proposito manifeste deficiunt. Plures anni etiam secundum eos fluxerunt inter utranque destructionem quam. lxx. hebdomade, que faciunt ccccxc. annos. Quod sic patet : Nam ipsi dividunt has lxx. hebdomadas in duas partes principales. scilicet in x. hebdomadas, que faciunt lxx. annos, qui fluxerunt secundum eos a destructione templi per Nabuchodonosor usque ad consummationem edificationis templi secundi, quibus adaptant illud Ier. xxix. c. Cum impleti fuerint in Babylone lxx. anni, visitabo vos etc. Et in lx. hebdomadas, que faciunt ccccxx. annos quibus dicunt durasse templum secundum, ut patet in li. Abodazara preallegato ca. j. ubi habetur quod regnum Persarum tempore templi secundi duravit xxxi 3. annis. consequenter regnum Grecorum tempore predicti templi. clxxx. consequenter regnum Machabeorum c 3. consequenter regnum Herodis seu Herodianorum c 3. annis. Hec omnia sunt in textu libri preallegati. ubi glossa. Rabbi Salomon habet ccccxx. annos durationis templi secundi qui si cum lxx. annis qui fluxerunt a destructione templi primi usque ad consummationem templi primi usque ad consummationem secundi iungantur, habes scilicet lxx. hebdomadas Danielis. hec Rabbi Salomon. Sed prima pars istius computationis continet falsum etiam secundum eos. Potest enim ex autoritatibus suis deduci, quod a destructione primi templi usque ad eius consummatam edificationem lxxv 3. anni fluxerunt. Quod sic patet : nam Nabuchodonosor regnavit 45. annis, ut in libro magnila. cap. j. ex verbis sacre scripture probatur. In anno autem xix. Nabuch destructum est templum in mense v. ut habetur Ier. lij. et in 4. Re. Ex quibus sequitur, quod Nabuchodonosor regnavit a destructione templi xxvij. annis, quorum primus licet imperfectus computatur pro anno, ut sepe habetur in scripturis : et etiam in Talmud frequenter legitur, quod una dies computatur pro anno. Consequenter Evilmerodach regnavit xx 3. annis. prout ipsi profitentur haberi ex traditionibus antiquis lib. preallegato. Balthasar vero regnavit tribus annis, ut habetur ex textu. Darius vero primus regnavit duobus annis, quod similiter habetur ex textu. Consequenter Cyrus secundum Hebreos {4.1622} (licet minus vere, ut patebit cum de vera expositione agetur) regnavit tribus annis. Asuetus vero qui dicitur Arphaxat regnavit 14. annis, quorum 12 habentur ex textu Esther 3. cap. et duo habentur ex traditione secundum eos, licet secundum latinos xl. regnavit. Darius vero usque ad consummationem templi, ut habetur ex textu sex annis. Ex quibus sequitur, quod a destructione templi primi usque ad consummationem secundi, etiam secundum computum ipsorum fluxerunt anni lxxv 3. licet secundum alios multo plures. Et sic patet quod prima pars huius computationis est falsa, etiam secundum eos : deficit enim per unam hebdomadam et unum annum. Similiter in secunda parte computationis per amplius deficiunt, subtrahendo plures annos, ut patebit in littera in hoc capitulo cum de vera expositione harum hebdomadarum agetur : unde manifestum est, quod hec expositio presupponit falsum, etiam secundum eorum computationem. Preterea ut littera sonat evidenter, in his hebdomadibus. Danieli revelatis implenda erant illa que in littera principaliter continentur scilicet consummatio prevaricationis, et deletio iniquitatis, et adductio iusticie sempiterne, et huiusmodi quod expresse littera testatur dicens : Septuaginta hebdomade scisse sunt seu definite, ut consumatur prevaricatio, et finem accipiat peccatum et deleatur iniquitas etc. Non enim dixit angelus, quod post. lxx. Hbr. hoc erat implendum sicut in sequentibus dixit, post hebdomades lxij. occidetur Christus etc. sed Septuaginta Hbr. scisse sunt, ut talia fiant, hoc est, durante tempore lxx. hebdomadarum, ut patet manifeste sane predicta verba intelligenti. sed secundum predictam expositionem manifestum est, quod nihil illorum que in prima propositione angelica continentur, fuit impletum secundum eos durante tempore lxx. hebdomadarum, sed totum illud remanet apud eos futurum, ita quod non implebitur usque ad adventum Messie inaniter expectati ab eis, quod est manifeste contra sensum littere, ut dictum est. Si autem dicatur, quod illa que continentur in prima propositione angelica licet non fuerunt impleta durante tempore Hbr. quo ad perfectam assecutionem, fuerunt tamen impleta per modum meriti hoc est quod durante tempore hebdomadarum populus ille meruit, ut consummaretur prevaricatio etc. in adventu sui Messie futuri. Hoc non valet. Tum quia non est consonum littere, que simpliciter dicit, ut consummetur prevaricatio, et adducatur iusticia sempiterna. etc. huiusmodi. Non enim dicit ut mereantur talia habere, sed ut habeant Magna enim differentia est inter mereri aliquid, et habere illud, nam multi merentur vitam eternam, qui tamen non habent eam. Tum etiam quia Rabbi Salomon profitetur, quod populus ille non meruit predicta. infra tempus hebdomadarum, sed finitis Hbr. tempore huius diuturne et interminabilis captivitatis illa habebat mereri, ut patet ex dictis suis que in postilla continentur. Ex quo sequitur, quod infra tempus Hebdomadarum nihil fuit impletum secundum eos de contentis in prima propositione angelica, nec per modum meriti nec assecutionis, unde littera secundum predictam expositionem remanet simpliciter falsa. Preterea captivitas Babylonica tolerabilior et mitior fuit Hebreis incomparabiliter magis quam captivitas hodierna. Quod patet ex tribus. Primo, ratione durationis : illa enim duravit per lxx. annos, ista vero duravit ultra M. et cccc, annos : et adhuc in suo vigore consistit. Secundo respectu divine providentie. In illa enim fuerunt a Deo provisi de dono prophetie et miraculorum. Erant enim inter eos quam plurimi prophete Domini, ut Ieremias, Ezechiel, Zacharias et Daniel. In ista vero nullus legitur fuisse propheta. Similiter et in illa Deus fecit pro eis multa miracula, ut patet de liberatione Danielis et trium puerorum, et de Mardocheo, et huiusmodi. In ista vero sicut nec fuerunt prophete, ita nec miracula divina pro eis leguntur facta. unde et ipsi de seipsis in statu hodierne captivitatis, in quo neutrum predictorum habuerunt, intelligunt illud prophete psalmo lxx 3. b. Signa nostra non vidimus, et iam non est propheta etc.

^marg.| Tertio, respectu dignitatum seu bonorum secularium. In illa enim quidam eorum bonorum habuerunt honores regios et multas dignitates ut legitur de Ioachim Ier. ul. cuius thronus fuit sublimatus ab Evilmerodach super thronos aliorum regum per totam viam suam. Similiter Daniel fuit sublimatus habens potestatem super provinciam Babylonicam. Similiter et socii eius, ut habetur Dn. 2 Mardocheus etiam fuit constitutus quasi secundus regi Asuero, Ester. ul. Zorobabel habuit dignitatem comitatus, ut patet Aggei. 2 et sic de quibusdam aliis. In ista vero captivitate omnes sunt in vilissimo statu carentes honoribus seu dignitatibus huiusmodi ubicumque sint, ut est notum. Ex quibus sequitur, quod Daniel qui vehementer anxiabatur et dolebat de prima leviori et breviori captivitate : dicit in hoc capitulo in sua oratione : Populus tuus est in opprobrium omnibus qui in circumitu nostro sunt. Similiter : Aperi oculos tuos et vide desolationem nostram etc. Incomparabiliter amplius doluisset de captivitate hodierna, si eam cognovisset populo dei futuram. Constat autem quod secundum predictam expositionem angelus nuntiavit Danieli in hac revelatione captivitatem hodiernam, que acerbissima et longissima est incomparabiliter super primam, et per consequens angelus non prenosticabat ei grata seu consolatoria, sed potius molesta et summe {4.1623} afflictiva cuius oppositum apparet in littera. nam angelus Gabriel cito volans quasi bonus nuntius, et in hora accepta scilicet tempore sacrificii vespertini, et in verbis suis annuens, quod preces sue erant exaudite, dicebat ei : Ab exordio precum tuarum egressus est sermo. Similiter vocat eum virum desideriorum q. di. quod indicaret ei suorum desideriorum impletionem. Cuius oppositum totaliter est secundum predictam expositionem. nam Danieli non expedito de prima captivitate, prenosticabat crudelissimam secundam. Similiter dolenti et se affligenti de longitudine prime captivitatis lxx. annorum : et super hoc petenti liberationis accelerationem, dicendo : Placare domine. accelera et fac, angelus prenuntiabat captivitatem venturam, cuius terminum ei minime propalabat, de quo peramplius et fortius debuisset anxiari. Unde si hec bene aspiciantur, manifestum est quod tota consolatio Danielis continebatur durante tempore hebdomadarum, quod totaliter evacuat predictam expositionem : ut patet sane intelligenti.

^prol.| Preterea in hac expositione exponitur illud. Usque ad Christum ducem, de Cyro : Quod patet esse falsum ex tribus. Primo quia non est verum, quod a destructione prima usque ad Cyrum fluxerunt septem hebdomade tantum, cum etiam secundum compotum suum ab eadem prima destructione usque ad Balthasar exclusive fluxerunt xlix. anni, qui faciunt hebdomadas septem integras. Nam ut dictum est supra in prima obiectione, Nabuchodonosor regnavit post destructionem templi xxvij. annis, et consequenter Evilmerodach filius eius regnavit xx 3. annis, qui faciunt l. annos. Et sic patet quod septem hebdomade et plus unus annus transierunt, antequam cepisset Balthasar regnare : quibus si addantur quinque anni quibus successive regnaverunt Balthasar et Darius primus, ut supra dictum est, sequitur quod septem hebdomade supradicte, et plus sex anni transierunt ante regnum Cyri : unde patet esse falsum Cyrum fuisse Christum ducem de quo Daniel loquebatur. Nec valet dicere, quod quia hebdomada octava est imperfecta : ideo non computatur cum septem predictis, sed reservatur computanda cum lxij. sequentibus. Tum quia cum sex sunt maior pars et notabiliorum hebdomade quam unum, potius debuisset computari cum septem primis quam cum lxxij. sequentibus, cum quibus unus annus tantum illius hebdomade includebatur. Tum quia in hac revelatione angelica descenditur usque ad dimidium hebdomade computandum, ut patet in hoc capitulo circa ultimam hebdomadam : et sic sex anni non erant dimittendi, qui faciunt plus quam dimidium hebdomade. Tum quia in quinque annis huius octave hebdomade regnaverunt duo magni monarche scilicet Balthasar et Darius, quorum quilibet accedit magis ad terminum septem hebdomadarum quam Cyrus. unde de quolibet eorum debuisset potius intelligi quam de Cyro qui longius distat. Secundo, quia nusquam in sacra scriptura legitur, quod aliquis dicatur Messias seu unctus simpliciter nisi unctus fuerit corporaliter sacro oleo quo sacerdotes et reges ungebantur, vel spirituali. scilicet oleo gratie prophetalis, de quo in Ps. Unxit te Deus Deus tuus oleo etc. Similiter et ibi : Noli tangere christos meos. Quod secundum expositores hebreos intelligitur de Abraham et aliis patriarchis, qui fuerunt prophete. Neutro istorum modorum potest attribui unctio Cyro, ut Messias dici posset. Nam non fuit propheta, ut est manifestum, nec etiam sacro oleo unctus : quod patet ex hoc : nam oleum unctionis sacrum nunquam fuit in templo secundo, ut habetur expresse in lib. qui dicitur Sanhedrin. et in aliis locis. Si autem obiiciatur de hoc quod legitur Is. 45. a. Hec dicit Dominus Messie seu Christo suo Cyro : non valet nam secundum magistrum hebreorum, ut Rabbi Salomon testatur, Messias non accipitur in predicta autoritate Isaie, nisi pro vero Messia qui ab eis expectatur, et non pro Cyro : Idem Rabbi Salomon Abenhazra. Tertio quia posito et non concesso quod Messias posset dici Cyrus in sacra scriptura, cum tamen sibi adiungitur hec dictio nagid, prout est in hebraica littera nullo modo potest intelligi de Cyro. nec de aliquo alio Messia seu uncto, nisi de rege Messia tantum : de quo omnes principaliter prophete loquuntur. Cuius ratio est : nam proprius et verus sensus huius dictionis nagid, est princeps seu principalis, ut patet Prv. 8. ubi dicitur : Audite quia principalia loquor. Ubi enim nos habemus principalia : in hebreo habetur nagid. quod est plurale istius singularis nagidim : et sic de multis aliis. Nullus autem sane mentis posset dicere, nec etiam ipsimet Hebrei in tantam prorumperent insaniam quod assererent ut aliquis in sacris scripturis Messias principalis dicatur, nisi ille qui inter ceteros Christus principatum tenet, vel tenebit secundum eos. In cuius etiam signum Isaie lv. ubi de vero Christo ad litteram agitur, etiam secundum Hebreos ibidem legitur : Ecce testem populis dedit eum nagid : et precepto. rem gentibus. Ecce qualiter concordat Isaias cum angelo revelante Danieli. nominando verum Christum seu Messiam nagid, id est principem seu principalem. Et sic patet expositio Rabbi Salomon asserens quod Christus in hoc loco accipiatur pro Cyro, est omnino falsa. Et notandum, quod Rabbi Abenhazra, qui magne autoritatis reputatur inter eos in expositione litterali, et etiam alii moderni attendentes quod Cyrus inscripturis non possit dici Christus seu Messias, cupientes tamen quod hec autoritas nullo modo applicaretur Christo nostro, id circo {4.1624} predictus Rabbi Abenhazra attribuit predictum verbum scilicet usque ad Christum, Neemie. alii vero Zorobabel. Sed diligenter intuenti nihil eis prodest hec varietas et astutia : nam eisdem rationibus excluduntur ab isto loco Neemias, Zorobabel et Agrippa. sicut et Cyrus. Et hec de secundo principali.

^prol.| Circa tertium principale presupponendum est, quod iustitia sempiterna que continetur in verbis angeli secundum traditionem Talmudistarum, est ipse Christus seu Messias, ut habetur in lib. de ordine mundi supra allegato, ubi quidam doctor eorum de antiquis qui dicitur Rabbi Barachia, exponens illud Isaie lxvj. ubi dicitur : Proxima est salvatio mea ad veniendum. et iusticia mea ad revelandum. Dicit expresse, quod per illud quod dicitur. Et iustitia mea, intelligitur Messias, de quo scriptum est in Euniele ix. f. Ut adducatur iustitia sempiterna, Similiter presupponendum est, quod sanctumsanctorum, quod continetur in predictis verbis angelicis, intelligitur ipse Christus seu Messias promissus. Unde Rabbi Moyses Barnahamam, recolligens multa que de hac materia in libris Talmudicis leguntur et exponens predictum verbum in sua glossa super Dn. sic dicit : Sanctuarium sanctuariorum, vel sanctumsanctorum, non nisi ipse Messias est sanctificatus de filiis David. Presupponitur etiam quod infra tempus lxx. hebdomadarum, implenda erant illa que in verbis angelicis principaliter continentur scilicet consummatio prevaricationis, et adductio iusticie sempiterne, et unctio sanctissanctorum prout in secunda ratione supra contra expositionem Rabbi Salomon fuit deductum. Ex quibus sequitur quod ante tempus destructionis templi secundi adducta est iustitia sempiterna, et unctus est sanctussanctorum. scilicet verus Messias promissus. Consequentia tenet per expositionem Rabbi Salomon supra dictum, secundum quam lxx. hebdomade terminantur in tempore destructionis templi secundi, ut dictum est. Et sic infra illud tempus, quod iam per magna tempora transit in preteritum, Christus venit : quod est intentum. Nec mirandum si ex falsa expositione concludatur veritas. Tum quia ex falsis sepe sequitur verum. Tum quia ad convincendum adversarios, ipsorum propria confessio est efficax argumentum. Et nota quod non solum secundum Rabbi Salomon. Talmudicam doctrinam ut dictum est, sed etiam secundum omnes fere expositores eorum lxx. hebdomade terminantur in tempore destructionis templi secundi. Et hoc de tertio principali.

Numérotation du verset Dn. 9,additio Burgensis 2.

^prol.| In eodem capitulo ix. ubi dicitur in postilla. Quod autem sequitur ad dictam enumerationem Mardocheum tunc fuisse tante etatis, ostenditur, quia ductus fuit in Babylonem cum Iechonia rege Iuda, ut habetur Est. 2 a. Non est necessarium ex textu allegato Est. 2 concedere, quod Mardocheus fuisset ductus in Babyloniam cum Iechonia rege Iuda. Ibi enim legitur sic. Erat enim vir Iudeus in Susan civitate vocabulo Mardocheus filius Iair, filii Semei, filii Cis de stirpe Iemini, qui translatus fuerat, de Hierusalem eo tempore quo Iechoniam regem Iuda transtulerat etc. Secundum quam litteram si illud relativum qui, contentum in hoc dicto, qui translatus fuerat, referatur ad Cis proavum Mardochei : et non ad Mardocheum : sequeretur ex littera, quod Cis ductus fuit in transmigratione cum Iechonia, non autem Mardocheus pronepos suus : et sic non oportet concedere, quod Mardocheus fuisset cclix. annorum : quando per Assuerum fuit exaltatus, ut dicit postilla quid forte per magnum tempus post transmigrationem Mardocheus fuisset natus in Susis vel alibi. Quod autem relativum predictum scilicet qui translatus fuerat, posset referri ad Cis, patet per exemplum, nam si quis diceret : quod David fuit filius Iesse, filii Obed. filii Rooz qui contraxerat cum Ruth Moabitide, verum dixisset, nam illud ultimum relativum qui, posset referri tantum ad suum immediatum antecedens. unde similiter posset intelligi in proposito. Et hoc modo accipiuntur relativa grammaticalia in genealogia salvatoris Luce 3. scilicet quod quodlibet illorum relativorum debet referri ad suum immediatum antecedens, non autem ad remotum, ut patet intuenti. Ex quibus sequitur, quod expositio prima postillatoris non esset reprobanda propter illam inconvenientiam quam allegat de etate Mardochei. Est tamen alia ratio potior ad impugnandam illam expositionem : Que quidem reprobatio sumitur ex initio hebdomadarum, prout patebit infra, quando de vera expositione tractabitur.

Numérotation du verset Dn. 9,additio Burgensis 3.

^prol.| In eodem capitulo ubi dicitur in postilla. Primo igitur videndus est terminus a quo incipit computatio lxx. hebdomadarum. In expositione huius visionis est maxima varietas, non solum inter Catholicos et Hebreos, qui ex diversitate fidei circa adventum Christi diversimode eam exponunt, sed etiam inter Catholicos ex varietate opinionum atque historiarum multiplex intervenit varietas. Idcirco ut planior sensus magis elucescat, de tribus per ordinem videtur aliquid declarandum. Primo scilicet de terminis harum hebdomadarum. scilicet de initio et sine. qualiter sint inquirendi seu investigandi. Secundo qualiter sit procedendum in computatione ab uno extremo ad aliud. Tertio qualiter de hac revelatione secundum eius catholicam expositionem cum adversariis est agendum.

^prol.| {4.1625} Circa primum presupponendum est, quod initium huiusmodi hebdomadarum non potest rationabiliter assignari in aliquo tempore, sequente tempus quo hec revelatio fuit facta Daniel. scilicet post annum primum Darii. Cuius ratio est : Nam ex hoc sequeretur quod Daniel, per hanc revelationem sibi factam non esset certificatus de tempore, quo ea que petebat et sibi revelabantur, debebant impleri : sed penitus ignoraret quantum temporis distabat a tempore revelationis, usque ad tempus in quo implerentur ea que sibi fuerant revelata, quod est inconveniens : cum in huiusmodi notitiam suum desiderium principaliter intendebat et ipse Daniel non legitur petivisse ab angelo super hoc ulteriorem cognitionem, ut patet litteram intuenti. Presuppositum autem patet per palpabile exemplum. Nam posito casu quod unus Dominus habeat unum servum qui ex misericordia vel liberalitate promiserat libertatem a servitute, nullum tempus ei assignans et consequenter ex aliqua occasione illum servum incarceravit, seu posuit in custodia qui quidem servus maxime anxiatus a longa servitute et carcere, instanter Domino suo supplicans ut misereatur ei de tam diuturna et acerba afflictione, et concedat ei libertatem a servitute promissam : similiter et a carcere, a Domino suo accipit tale responsum scilicet quod a die in qua haberet licentiam exeundi de carcere usque ad annum continuum : perfectam libertatem ut promiserat ei daret. In quo casu manifestum est, quod servus ille nullam certitudinem habebat de tempore sue liberationis. Cum enim tempus primum a quo pendebat tempus secundum, est sibi penitus ignotum, consequenter et secundum similiter est ei ignotum. Quod quidem exemplum totaliter applicatur casui nostro. Nam si initium hebdomadarum tempore revelationis erat futurum, nec fuerat Danieli revelatum quantum distabat a presenti tempore revelationis, adhuc facta revelatione remanebat dubius Daniel de propinquitate seu prolixitate temporis, in quo revelata debebant impleri, quod principaliter ab eo intendebatur. Ex quibus sequitur quod exponere ab exitu sermonis. de anno primo Cyri, vel de xx. Artaxerxis, est omnino inconveniens. Daniel enim tempore revelationis nesciebat si Cyrus habebat illam licentiam dare, similiter sicut Artaxerxes, et multo minus quando hoc erant facturi cum quolibet illorum erat futurum et mere contingens. Nec fuerat sibi revelatum per angelum, ut est manifestum in littera. unde sanctorum seu doctorum reverentia semper salva, li exitu sermonis, per angelum prolatum non debet applicari alicui tempori sequenti tempus revelationis, sed presenti tempori. scilicet primo anno Darii (ut quidam volunt) vel alicui preterito tempori Danieli noto, ut inde haberet notitiam certam, quando revelata erant adimplenda.

^prol.| Secundo presupponendum est : quod cuilibet catholico verba angeli sane consideranti debet esse certus ultimus terminus hebdomadarum. Cuius ratio est. Nam huiusmodi terminus concurrit cum tempore passionis Christi. Quod patet ex hoc. nam deletio iniquitatis, consummatio prevaricationis, et huiusmodi que in prima propositione angelica continentur, sunt proprii effectus passionis Christi, cuius livore sanati sumus. Is. l 3.c. De que passione Angelus fecit expressam mentionem dicens : Post. lxxij. hebdomadas occidetur Christus. Cum igitur tempus passionis Christi est notum nobis, quod fuit 18 anno Tyberii Cesaris, sequitur de necessitate quod ultimus terminus hebdomadarum est nobis notus ex fide, qui est idem cum predicto tempore passionis. Ex quo consequenter est nobis notum, quod initium harum hebdomadarum precessit annum 18 Tyberii per ccccxc. annos ex autoritate angelica. Sed cum quo anno alicuius regis Iudeorum vel Chaldeorum vel Persarum huiusmodi initium concurrit, hoc diligenter requirit indaginem. Cuius ratio est. Nam historie concurrentes cum tempore lxx. hebdomadarum, non traduntur perfecte seu integre in sacris scripturis, nec in aliis autenticis annalibus : imo historie illorum temporum, precipue regum Persarum et Medorum sunt plene diversitatibus et contradictionibus, intantum, quod non solum variantur in tempore durationis quorundam regum, sed etiam quedam historie nominant quosdam reges Persarum, de quibus aliis historiographi minime faciunt mentionem. Nam post Xerxem qui potenter sibi subiugavit regnum Grecie usque ad Alexandrum magnum, fuerunt in Perside secundum latinos xj. reges : secundum vero Hebreos a Cyro qui precessit predictum Xerxem usque ad predictum Alexandrum fuerunt tantum quatuor reges in Perside, ut postilla ponit infra xj. cap. unde per historias huiusmodi non est locus inveniendi initium harum hebdomadarum certitudinaliter modo predicto scilicet cum quo anno alicuius regis de predictis concurrit tale initium, dato quod notitiam habeamus ultimi finis earum cum quo concurrat, ut dictum est.

^marg.| Sed ad inventionem huiusmodi initii, Duo sunt facienda. Primum scilicet ponderare verba angeli : ad quod debet tempus magis aptari. Secundum, quod de quibus non habetur historia sacre scripture, recurratur ad historias autenticas, specialiter Hebreorum : et secundum eas procederetur in hac computatione : a tempore passionis Christi ascendendo per ccccx. annos, et ibi assignare initium. Quod quidem initium per talem computationem inventum, si non concurrat cum {4.1626} tempore adaptato verbis angeli, credendum est hoc contingere ex defectu seu corruptione Historiarum, vel potius ex malitia adversariorum volentium occultare (ut consueverunt) mysteria Christi. Et tunc recurrendum est cum cautela ad alias historias Gentilium, ut talis error vel defectus per verisimiliores historias talium corrigatur vel suppleatur. Ratio autem quare historie Hebreorum sunt prius requirende seu prosequende quam alie, est duplex. Prima, quia ipsi magis sunt autentici in his que ad intellectum sacre scripture litteralem faciunt, quam aliqui alii. Secunda, quia cum eis potius debemus agere de hac materia, iuxta illud j. Petri. 3.c. Parati reddere rationem cuicumque petenti etc. Ex quibus bene consideratis, initium harum hebdomadarum ponendum est, prout magister Raimundus Martini solemniter tradit in prima parte sui pugionis, cap. 2 in quarto anno Sedechie : vel in 12 Nabuchodonosor quod unum et idem est. quam sententiam in hoc sequitur postillator, ut patet in postilla. Ratio autem per predictos magistros assignata est, quod in predicto tempore exivit sermo Domini primo et principaliter de visitatione populi et impletione verbi divini boni super eos. Qui quidem sermo comprehendit non solum bonum reedificationis templi et reductionis populi, sed etiam bona spiritualia tempore Christi implenda, ut patet Iere xxix. Confirmatur autem hec ratio, quia illa tempora in quibus exivit sermo de reedificatione, ut est primus annus Cyri et xx. Artaxerxis : sunt rationabiliter exclusa, eo quod erant futura tempore huius revelationis, ut dictum est. Nec etiam in tempore prime destructionis templi, ut Hebrei volunt, posset assignari, ut patet per ea que dicta sunt supra in hoc capitulo Nec etiam in tempore huius revelationis rationabiliter debet assignari huiusmodi initium. Tum quia eo tempore non primo exivit sermo de reedificatione : Tum quia iam exiverat ad Ieremiam : Tum quia Daniel cum orasset tempore huius revelationis, diligenter considerabat circa illum exitum sermonis divini ad Ieremiam, ut patet in principio huius cap. unde convenientius videtur ibi assignari initium, ubi versabatur intentio prophete quam alibi. Sed quod maxime hanc assignationem confirmat, est quod computatio annorum ab uno extremo hebdomadarum ad aliud convenientius concordat cum predicto initio quam cum ceteris per alios expositores assignatis, ut satis patebit diligenter intuenti. Et hoc de primo.

^prol.| Circa secundum attendendum, quod licet isti Duo magistri concordent in initio et fine istarum hebdomadarum, in processu computationis, tamen discordant in aliquibus. Nam posti tenet illum modum quem habes in postilla. Magister vero Raimundus computat sic. scilicet quod a 12 anno Nabuchodonosor inclusive (qui idem est cum quarto anno regni Sedechie in quo egressum est verbum Domini predictum ad Ieremiam) usque ad finem 45. anni regni ipsius Nabuchodonosor fluxerunt anni xxxi 3. Quod autem 12 annus Nabuchodonosor sit idem cum quarto Sedechie potest haberi. 4Rg. ult. Quod autem a 12 anno Nabuchodonosor usque ad finem regni eius fluxerunt anni xxxi 3. patet ex hoc. Nam Nabuchodonosor regnavit lxv. annis prout Hebrei tradunt in libro magnila. j. cap. a quibus si subtrahantur xj. anni primi, restat quod a 12 anno Nabuchodonosor inclusive usque ad finem regni eius fluxerunt xxxi 3. Consequenter si predictis addantur xx 3. anni Evilmerodach. et tres anni Balthasar : qui tot annis regnaverunt secundum omnes Hebreos, sic habentur de regibus Chaldeorum ab egressu verbi predicti lx. anni, quibus si addantur duo anni Darii, et xxx. anni Cyri nepotis eius similiter : et 14. Assueri filii Cyri et mariti Esther : similiter et sex anni Darii secundi usque ad consummationem templi secundi, prout habetur in textu, sic faciunt lij. annos de regibus Persarum post Chaldeos usque ad consummationem templi secundi, quibus additis lx. primis Chaldeorum : constat quod ab egressu verbi Domini ad Ieremiam usque ad consummationem templi secundi fluxerunt cxij. anni : quibus si addantur ccccxx. anni durationis templi secundi secundum omnes Hebreos, sic ab egressu predicti verbi ad Ieremiam usque ad destructionem civitatis et templi ultimam fluxerunt dxxx : a quibus si rescindantur xlij. anni : quibus precessit passio Christi ultimam destructionem templi secundum omnes de hac materia loquentes : restat quod ab egressu verbi ab ore Dei ad Ieremiam usque ad annum passionis Christi predictum fluxerunt ccccxc. anni, qui sunt lxx. hebdomade per Gabrielem annuntiate. In qua quidem computatione in omnibus concordat cum Hebraica et Talmudica historia, excepto tantum tempore durationis regni Cyri, qui secundum Hebreos regnavit tribus annis tantum. Secundum vero latinos, quos in hoc sequitur magister predictus, regnavit annis xxx. ut predictum est. Computatio vero postillatoris concordat etiam cum Hebraicis historiis in tempore regni Cyri et in omnibus aliis, excepto tantummodo in tempore durationis regni Assueri mariti Esther. Duravit enim, secundum Hebreos, 14 annis tantum. secundum vero latinos, quos in hoc loco sequitur postillator, duravit quadraginta. Unde differentia inter istos duos magistros in hac computatione totaliter consistit in duratione temporis regni Cyri et {4.1627} Assueri, nam magister Raimundus sequitur Hebreos in Asuero, et Latinos in Cyro, Postillator vero per oppositum. Concordat enim cum Hebreis in Cyro et cum Latinis in Assuero. In aliis vero que ad hanc pertinent computationem omnino similiter se habent. Attendendum est ergo que istarum computationum rationabilius procedat, ne cum de hac materia cum adversariis disputari, contingat appareat perplexitas seu claudicatio in nostro modo exponendi : unde sub correctione melius sentientis, processus magistri Raimundi validior videtur ex duobus.

^prol.| Primo quia Cyrum regnasse xxx. annis, prout magister Raimundus presupponit, non solum Greci et Latini, prout Eusebius, Paulus Orosius, Beda super Esdram. ii 3. cap. Hieronymus super Zachariam. glossa j. Esdre v.a. magister historiarum in fine Danielis hec testantur. Sed etiam Iocefon Hebreus abbreviator Iosephi, qui large de hoc tractat de gestis Cyri hoc concludit in fine. In quo igitur Greci et Latini cum aliquo de famosis Hebreorum Historiographis concordant, potius tenendum est, quam illud in quo aliqui Hebrei tantum et non omnes conveniunt. Secundo quia Assuerum regnasse quadraginta annis nemo Hebreorum testatur, sed solum Latini : unde Hebrei cavillando possunt dicere, quod hoc fuit inventum ficte ex parte nostra, quod non possunt circa annos Cyri similiter cavillare, cum etiam aliquis de suis hoc fatetur, ut dictum est. Ad obiectionem vero postilla de hoc quod legitur Esdre vj. Orentque pro vita regis et filiorum eius. Ex quo arguitur, quod Darius erat tante etatis circa tempus consummationis templi, quod filios habebat : Dicendum quod non sequitur. Possunt enim illa verba intelligi de filiis regis si eos habuisset. Simili enim modo legitur Deutero. 17.d. ubi de rege tractans ait : Ut longo tempore regnet ipse et filii eius super Israel. Que quidem verba non est necesse, ut intelligantur de filiis regis in rerum natura existentibus, sed de filiis quos habere posset in futuro, ut patet litteram intuenti : et hoc de secundo.

^prol.| Circa tertium attendendum est secundum sanctum Thomam, Prima parte, questionis 32 articulo 1, in corpore questionis, cum quis ad probandum aliqua que fidei sunt, inducit rationes alique non sunt cogentes, cedit in derisionem infidelium. Credunt enim, quod huiusmodi rationibus innitamur, et propter eas credamus. Et idem dicendum est de auctoritatibus : Unde licet hec expositio inter ceteras catholicas, salvo meliori iudicio potior videatur, non tamen ex ea contra adversarios sumi posset efficax argumentum. Possunt ergo declinare aliqua de his que presupponuntur in processu computationis predicte ex historiis, que ab eis non traduntur, nec continentur in sacra scriptura, ut est de duratione Cyri vel Assueri, prout dictum est. Nihilominus tamen hec expositio perutilis est in duobus : Primo in eruditione catholicorum, qui presupposita fide, omissa varietate et confusione ceterarum expositionum, informabuntur de sano et plano intellectu huius revelationis. Secundo, quia etiam contra adversarios, etsi non arguendo, tamen defendendo possunt eam proponere et absque rationabili calumnia sustinere. Ad arguendum tamen contra eos de hac revelatione satis sufficit principium sumere ex expositione Rabbi Salomonis supradicta, que est communis Hebreorum expositio, prout deductum est supra in prima additione huius cap. circa tertium principale. Et hoc de tertio.

Numérotation du verset Dn. 9,additio Burgensis 4.

^prol.| In eodem 9 capitulo ubi dicitur in postilla. Distinguit autem septem hebdomadas et ultimam ab aliis propter specialia opera facta in ipsis et cetera.

^prol.| Hec ratio quam assignat postillator pro distinctione septem hebdomadarum ab aliis, non videtur sufficiens. Nam secundum veram expositionem quam sequitur, predicte. lxx. hebdomade incipiunt quarto anno Sedechie ut dictum est : qui quidem annus precedit templi destructionem per sex annos. Nam destructio illa fuit xj. anno Sedechie, ut habetur Ieremie ulti. et 4Rg. ulti. Constat autem quod idem est initium septem hebdomadarum, et lxx. hebdomadarum, cum huiusmodi septem hebdomade sint prima pars huius tripartite distinctionis. Ex quo sequitur. quod a principio septem hebdomadarum usque ad primum annum Cyri dantis licentiam reedificandi, fluxerunt 69 anni, qui faciunt octo hebdomadas integras et insuper tres annos, unde dato quod tres annos pretermisisset : eo quod non faciunt per se hebdomadam integram, nulla videtur ratio quare pretermisisset octavam hebdomadam que integra est et perfecta : unde melius videtur dicendum secundum magistrum Raimundum ubi supra, qui assignat aliter distinctionem harum hebdomadarum dicens, quod in qualibet parte huius tripertite distinctionis quedam fuerunt facta seu ostensa ad revelationem mysteriorum Christi pertinentia. Nam infra tempus septem hebdomadarum revelatum fuit Nabuchodonosor qui monarchiam pro tunc universalem tenebat mysterium incarnationis Christi, {4.1628} quo ad utramque naturam ipsius divinam scilicet et humanam. Humanam scilicet supra Daniel. 2g. in lapide absciso sine manibus etc. quod communiter exponitur de Christo secundum humanam naturam, secundum quam natus est de matre sine patre, prout ibidem fuit expositum. Divinam vero supra 3.ca. in quarto viro, qui similis erat filio Dei, ut ibidem etiam fuit declaratum. Similiter infra tempus lxij. hebdomadarum sequentium circa principium earum fuit revelatum Danieli per angelum sub certo numero tempus adventus Christi cum suis pertinentiis et qualitatibus sub compendio expressiori modo quam antea, ut patet in revelatione de qua agitur. Consequenter etiam circa finem harum hebdomadarum, per eundem angelum virgini gloriose fuit perfecte annuntiatus adventus Christi et effectualiter impletus. Consequenter in tempore harum lxij. hebdomadarum templum fuit reedificatum in quo templo Christus oblatus fuit Deo patri : et sic honor predicti templi secundi iuxta prophetiam Aggei multo maior quam prioris templi effectus est presente ibidem Christo, qui nunquam ibidem corporaliter visus fuerat. Similiter in ultima hebdomada ab aliis distincta fuit impletum mysterium redemptionis humane, in quo omnes expositores catholici conveniunt.

^prol.| Sed contra hoc possent adversarii ex duobus contradicere. Primo quia visio illa de lapide absciso fuit secundo anno regni Nabuchodonosor ut in principio secundi ca. predicti expresse dicitur : ex quo sequitur quod hoc fuit infra tempus septem hebdomadarum, que postea incipiunt, scilicet a.xij. anno Nabuchodonosor ut dictum est. Secundo quia predicte due revelationes qualitercumque sumantur, fuerunt tempore Nabuchodonosor ante eius alienationem, ut patet in littera, sed iste septem hebdomade se extendunt usque ad magnam partem durationis Evilmerodach : unde remanet magna pars harum septem hebdomadarum, in qua nulla legitur fuisse facta revelatio : ergo non debuissent assignari septem hebdomade propter rationem predictam, sed tres seu quatuor prout fuerunt. Similiter possunt arguere contra secundam distinctionem scilicet lxij. hebdomadarum quia non in principio earum hec revelatio fuit facta Danieli, sed postquam transiverat de eis una hebdomada integra et quasi dimidia de secunda : ut patet computanti a principio hebdomadarum usque ad annum primum Darii primi, in quo hec revelatio fuit facta.

^prol.| Sed ad primum istorum dicendum est, quod ubi dicitur supra Dn. 2c. In secundo anno regni Nabuchodonosor non intelligitur de secundo anno quo Nabuchodonosor super Chaldeos primo regnavit, sed intelligitur de secundo anno regni eius ab eo tempore quo super Iudeos regnavit, et simul super alias nationes imperavit, prout supra in postilla in 2 c. habetur in quo etiam concordant Rabbi Abraham Abenhazra in eodem loco. Alii vero expositores Hebreorum dicunt quod li secundus annus regni Nabuchodonosor intelligitur secundus annus ante mortem suam. Constat autem, quod secundum utramque expositionem li secundus annus regni Nabuchodonosor continetur infra tempus septem hebdomadarum, quod est propositum. Ad secundum vero dicendum quod hec distinctio hebdomadarum non est intelligenda sic punctualiter quod a primo tempore cuiuslibet distinctionis usque ad finem fiant seu continuentur illa que illi parti applicantur, sed sufficit quod in aliqua parte notabili cuiuslibet distinctionis impleantur : nam Gn. xv.a. legitur : Scito prenoscens quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subiicient eos servituti, et affligent cccc. annis. Constat autem, quod semen Abrahe non fuit afflictum seu serviliter subiectum per omnes cccc. annos, sed tantum per ccx. prout ibidem exponitur : et tamen scriptura hoc attribuit illis cccc. annis, unde et in proposito, licet non per totum tempus septem hebdomadarum fuerunt facte revelationes predicte, sufficit quod in aliqua parte sui circa principium fuissent facte. Similiter est dicendum de secunda distinctione : quod non sic distincte punctualiter est accipienda, sed sufficit quod circa principium et medium et finem eius impleantur per intervalla ea qua illi parti applicantur, ut dictum est. Si quis autem voluerit omnino huius distinctionis rationem numeraliter habere, oportet recurrere ad mysticum sensum. Nam secundum Greg. in 3. lib. moralium, cum rationem littere defecisse cognoscitur, restat ut ad mysticum sensum sine dubitatione recurratur : unde in proposito posset assignari ratio mystica numeralis huic distinctioni satis propria.

^prol.| Ad cuius intellectum sciendum, quod antiqua lex septenaria dicitur propter preceptum Sabbathi et aliorum que ei concordant. Similiter et nova lex octonaria dicitur, propter mysterium Dominice resurrectionis. unde super illud Ecclesiast. xj.a. Da partes septem necnon et octo. Glosa. Da partes septem, id est vetus testamentum, cuius septima dies, id est Sabbathum precipue honoratur, necnon et octo quod est nonum, ubi glossa interlinearis. Nonum propter Dominicam dicit. Unde ad propositum, ut Gabriel ostenderet Danieli quod iustitia sempiterna que adducenda erat, perfecte debebat adimplere veterem legem. Idcirco primam partem huius distinctionis in vij. hebdomadas determinate includit, ut etiam ei innueret quod octonaria lex, id est non a predicte legi habebat succedere {4.1629} per Christum et cum ea incorporari, ideo subiunxit numerum lxij. nam 8. in vij. deducto faciunt numerum lvj. quod denotat legem nonam per octo, et legem veterem per septem et ex deductione unius in alterum innuit earum virtualem coniunctionem. Na ut dicitur in glossa allegata, sine altero toto non valet alterum. De sex enim hebdomadibus que restant ex numero lxxij. secundum hunc sensum, qui non ex toto litteram sequi debet, non est facienda mentio cum non faciant integram hebdomadam. Nam Lv. xx 3.a. dicitur : Numerabitis ergo ab altera die sabbati vij. hebdomadas plenas, id est integras. Ex quo patet, quod ubi de hebdomadibus agitur non est facienda mentio nisi de integra hebdomada, nisi forte ubi expressa fit mentio de aliqua parte hebdomade, sicut in hoc ca. specialiter memoratur dimidium ultime. Et hec ratio huiusmodi distinctionis sufficere debet fidelibus qui presupposita fide desiderant habere rationem scripturarum.

Replica Doering

^marg.| In capitulo ix. lxx. hebdomadarum materiam, satis concorditer tractant postillator et Burgensis. Sed tamen Burgensem in quibusdam contra postilla se cavillatorem ostendit, sumens occasionem ex quadam computatione, quam reprobat ex eo, quia Mardocheus videtur esse nimis excessive etatis iuxta illam computationem : et hoc dicitur sequi ex eo quod dicitur Ester. 2 quod Mardocheus fuit translatus cum Iechonia in Babylonem. Sed Burg. movens difficultatem grammaticalem de relativo et antecedente, proximo et remoto dicit id ex littera allegata Ester. 2 non haberi quod Mardocheus fuisset translatus cum Ieconia, sed Cis, quia dicitur in littera allegata : Erat vir in civitate Susis vocabulo Mardocheus filius Iair, filii Semei, filii Cis de stirpe Iemini qui translatus fuit de Hierusalem cum Iechonia. Referendo inquit Burg. li. qui, ad proximum antecedens significat ipsum Cis translatum non Mardocheum. Sed non insistendo grammatice que sepe et proprie refert remotum antecedens sicut proximum, videtur Burgensis deficere : quia si ad proximum antecedens debet fieri ut ipse vult relatio, tunc Iemini translatus est, quod falsum est, quia Iemini fuit unus de progenitoribus Saul, ut dicit. j. Re. ix. Nec videtur verum de Cis qui fuit pater Saul, et per tempora omnium regum durare non poterat ut transferretur cum Iechonia nihil Burg. fingat alium qui vocetur nomine Cis : et quia hoc non habet scripture autoritatem, ea facilitate contemnitur qua probatur : et ad rem, si a transmigratione Iechonie computarentur anni Cis proavi Semei avi, et Iair patris Mardochei fortassis Mardocheus non reperietur natus quando dicitur Ester 2 ipsam Ester in filiam adoptasse et curiam eius rexisse, vel saltem inveniretur valde iuvenis qualis ad huiusmodi officia fuisset ineptus etc.

^prol.| Item Bur. eodem capitulo notat postilla. in eo quod recedit a computatione {4.1630} Raimundi, qui computat annos secundum compotum Latinorum quo ad regnum Cyri et regnum Assueri mariti Ester computat secundum computationem Hebreorum, et postilla facit per oppositum. unde Burg. prefert factum Raimundi in hoc postilla debilibus rationibus. Prima quia factum Raimundi quo ad Cyrum concordat ut dicit grecis et latinis et uni hebreorum qui fuit abbreviator Iosephi. Secunda ratio, quia soli latini dicunt Assuerum regnasse xl. annis. Possunt igitur Iudei cavillare, quod hoc sit confictum : Sed quo ad primam rationem videtur allegatio Burg. modicum valere : nam allegare pro autoritatibus in compoto presenti eos qui in computatione lxx. hebdomadarum multipliciter deficiunt, et inter se non concordant puerile est : quia etiam scriptura sacra perderet autoritatem si in ea reperiretur discordantia vel defectus, ut scribit beatus Augustinus ad beatum Hier. epistola prima et 8. transsumitur ix. di. ego et ca. si ad scripturas. Nunc autem Beda et alii a Burgen. allegati sunt diversi, quia quidam eorum computant secundum annos lunares, quidam solares, quidam a primo anno Cyri etc. que omnia nec a Raimundo, nec postilla nec Bur. sunt recepta. Non igitur sequitur, concordant cum Raimundo in uno puncto, igitur standum est eorum dictis. Nec Iocefon abbreviator Iosephi potest allegari pro autoritate, quia a communi computatione hebreorum et suorum magistrorum sine ratione recedit, ex scriptura nihil probans. Nec secunda ratio sua valet, quia calumnie Iudeorum non sunt curande ubi sine autoritate scripture ea que nostre fidei sunt, impugnant. Nec remanet Iudeis excusatio ex diversitate computationem cum tempus lxx. hebdomadarum, de quo hic agitur qualitercumque computetur per mille annos transierit in preteritum et amplius. Sola igitur obstinatio malitiosa tenet eos in perfida expectatione Messie. Nec valet responsio Burg. ad id quod postilla pro sue intentionis confirmatione adduxit de Esdre vj. quia dicit Burgen. fieri orationem pro filiis nondum existentibus. Sed contrarium videtur quia Esdre vj. dicitur. Orent pro vita regis et filiorum eius, presupponitur igitur in littera vita filiorum, pro qua orandum dicitur. Illusoria etiam oratio videtur pro nondum existentibus in rerum natura. Fit quidem bene pro defunctis, sed non pro futuris, nisi prophetice, qualiter non est in Esdra dictum. Nec est simile quod Bur. adducit Deutero. xxvj. Ibi enim non dicitur quis orare pro rege et filiis eius, sed prenostice dicitur de rege nondum existente et filiis futuris. Si rex iustus fuerit diu regnabit, et filii eius post eum, et regnum eius transibit ad posteros. Potest enim de non existentibus proprie quis prenosticare, sed non pro eis orare specialiter pro vita eorum qui non vivunt. Reliqua que in Daniele notat Burg. non sunt magni ponderis, sed stant in verbis et compotis secundum Burg. non punctualiter accipiendis.

^prol.| Liber Danielem

Comment citer cette page ?
Martin Morard, ed., Nicolaus de Lyra (Dn. 9), in : Sacra Pagina, IRHT-CNRS, 2025. Consultation du 13/12/2025. (Permalink : https://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?id=lyr&numLivre=38&chapitre=38_9)

Signaler un complément d'information

Notes :

<38. Daniel**>

Capitulum 9

<38. Daniel>

Capitulum 9