initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<07. Deuteronomium*>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. [ 830 ] ejusdem, epistolæ glossatæ. 102 Arras, 564(441) Boulogne-sur-Mer, 113 Boulogne-sur-Mer, 118 Boulogne-sur-Mer, 184 Boulogne-sur-Mer, 189 _ London, MS Royal 2 E III _ Biblia - Evangelia (glossa)_ MS 813 Saint-Omer Biblia Saint-Omer, BM, ms. 063 Nicolaus de Lyra, Postilla litteralis Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ Paul. Boulogne-sur-Mer, BM, ms. 24, Glossa media Gilleberti Paul. Saint-Omer, BM, ms. 036 , Magna Glosatura Paul. Saint-Omer, BM, ms. 212 _ Prophetae Saint-Omer, BM, ms. 014 Vetus Testamentum Saint-Omer, BM, ms. 009 cum glossa Livres historiquesParis, BnF, lat. 15488 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15489 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15490 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15491 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Gn. Saint-Omer, BM, ms. 177 _3 Gn.Dijon, BM, 22, 1186-12153 Gn.Douai, BM, ms. 0017/1, f. 1-131v, 13e 2/4, France. [f. 3=4 par erreur de pagination, sans manque dans le texte]3 Gn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 031 (t. 1), origine Italie, 12e 2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale3 Gn.Paris, BnF, lat. 14398, origine groupe laonnois, avant 1140, vers 1120-1135; prov. St-Victor de Paris (1180-1200).3 Gn. Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/4; prov. Toulouse OP, f. 1 sqq3 Gn.Toulouse, BM, ms. 21, 13e s. 2/3; prov. Toulouse OESA, f. 1 sqq3 Gn.Tours, BM, ms. 86, 12e s. 4/4, f. 1r inc. [Glossa in Gn.] « Cum omnes divinos libros legimus… » ; f. 2v ; inc. : « Beda. In principio creavit Deus celum et terram : creationem mundi insinuans Scriptura, primo verbo eternitatem et Dei omnipotentiam ostendit... »3 PentateuqueParis, BnF, lat. 15480 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15481 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15482 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15483 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15484 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15485 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15486 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15487 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 Ex. Saint-Omer, BM, ms. 177 4 Ex.Dijon, BM, 22, 1186-12154 Ex.Dijon, BM, 23, 1186-12154 Ex.Grenoble, BM, ms. 0034 (463), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395]4 Ex.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 032 (t. 2) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale4 Ex.Paris, Arsenal, 47, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.4 Ex. Paris, Arsenal, 48, 1150-1170 [MM2017]; prol., manque Ex. 1-1-9 ; prov. Sozomène, chanoine de Pistoie.4 Ex.Paris, BnF, lat. 14400, origine non précisée, 12e 2/4 ? [MM2016]4 Ex.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Soissons, BM, ms. 71, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Jean-des-Vignes.4 Ex.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/44 Ex.Tours, BM, ms. 86, 12e s., f. 167v ; expl. (Ex. 1-40, 18) : « Posuit et testamentum in archa.. ». Glosa [Raban] : « ...ad Adventum Domini sermo vel opus ad structuram Ecclesie conveniens per scriptores Veteris Testamenti colligitur, ut doctores Evangelii hiis utantur in confirmatione fidei et eorum vestigia sequantur »4 Ex. 1 à 40:17Douai, BM, ms. 0017/1, f. 132-254v (… imposito desuper o-) ; 13e 2/4 ; France.4 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 171 5 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 173 _ 5 Lv.Dijon, BM, 23, 1186-12155 Lv.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 1r-69r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]5 Lv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 033 (t. 3) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale5 Lv.Oxford, Trinity College, B.1.31 [MM2016]5 Lv.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16270 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Rouen, BM, A 236, origine Paris, 1140-1150; prov. OSB (Fécamp).5 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 178 6 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 271 6 Nm.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 70r-164r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]6 Nm.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 034 (t. 4) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale6 Nm.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/46 Num.Dijon, BM, 24, 1186-12156 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 047 _ 7 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 227 _ 7 Dt.Dijon, BM, 24, 1186-12157 Dt.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.7 Dt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 035 (t. 5), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale7 Dt.Oxford, Trinity College, B.1.14, 12e 4/3 ? [MM2016]7 Dt.Paris, BnF, lat. 00186, origine : peint par un artiste de Champagne méridionale, 1150 c.; prov. Chalons-sur-Marne : Cathédrale Saint-Etienne7 Dt.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/47 2Esr.Dijon, BM, 28, 1186-12158 Ios.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale8 Ios.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 1sqq8 Ios. etc.Paris, BnF, lat. 15190 ; 13e s., prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20178_10 Idc.Dijon, BM, 28, 1186-12159 Idc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale9 Rt.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)10 Rt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 271r sqq.10 1-4Rg.Dijon, BM, 25, 1186-121511_15 1-4Rg.Paris, BnF, lat. 15191 ; saec. 13 ½ ; prov. Sorbonne (Paris)11_15 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 1-67, origine Italie, 13e 1/2?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 1-45, origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1-4Rg Saint-Omer, BM, ms. 149 12_15 1-4Rg.Oxford, Trinity College, B.4.30, 1170-1180 c.? [MM2016]12_15 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 67 sqq., origine Italie, 13ee 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 45r sqq., origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 Par. (1-2).Avranches, BM, 10, après 1200.16 Par. (1-2).Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 139, 12e 3/3 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.16_17 Par. (1-2).Oxford, Bodleian, E. Mus. 64, après 1200.16_17 Par. (1-2).Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)16_17 Par. (1-2).etc.Paris, BnF, lat. 15193 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201716_17 1Esr.Dijon, BM, 28, 1186-121518 1Esr.Durham, Cathedral Library, A.03 (III).0518 1Esr.Paris, Mazarine, 08518 1Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 86v18 1Esr.Troyes, BM 0033, t. 2, f. 86r-109v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0078, f. 149r-180r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0104, f. 90r-116r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0106, f. 70v-82v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0113, f. 73r-91v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0143, f. 122r-157v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 2Esr.Paris, Mazarine, 08519 2Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 113v19 Ios.Dijon, BM, 28, 1186-121519 Tb.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 137v22 Idt.Paris, Mazarine, 08523 Idt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, 151r23 Est.Paris, Mazarine, 08524 Est.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 167v24 Iob.Avranches, BM 16, origine laonnoise non certaine, avant 1140.25 Iob.Laon, BM 51, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Nicolas-aux-Bois (f. 85v, xv e siècle) 25 Iob.Oxford, Bodleian Library, Rawlinson G 17, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135). 25 Iob.Oxford, Trinity College, 20. Signalé par B. Smalley, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann), avant 1140. 25 Iob.Paris, BnF, lat. 14781, f. 127-207, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OSA (St-Victor de Paris) (1180-1200) (suivie d’un autographe de Guillaume de Champeaux élève d’Anselme de Laon).25 Iob.Paris, BnF, lat. 15194  ; prov. Sorbonne (Paris) : legs de Robert de Sorbonne, Paris, 1240-1260 c. [MM2017]25 Iob.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15492 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15493 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15494 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15495 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15496 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, Mazarine, 08725 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 282 26 Ps. 1-89 Saint-Omer, BM, ms. 269 26 Ps. Boulogne-sur-Mer, 20, Odbertus de St-Bertin, Glossa praevia 26 Ps.Douai, BM, ms. 0016, (12e 4/4) (GP, Magna Glosatura in Ps. cum scoliis)26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0079 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse ; autre texte que la Glose ordinaire, à partir d’un commentaire du 12e siècle qui n’est pas celui attribué à Bruno le Chartreux [MM2016]26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0080 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse  [MM2016]26 Ps.Köln, Dombibliothek, cod. 7, saec. 13 2/326 Ps. Laon, BM 29, France, 1160-1180 c.; prov. Vauclair 26 Ps.Le recensement des manuscrits pour la Glose sur le Psautier (Glose ordinaire et Magna Glosatura) est en cours par Martin Morard (IRHT). Voir liste provisoire dans FAMA26 Ps.Lunel, BM, ms. 1, 12e. 3/3; prov. Saint-Guilhem du Désert ; manque Ps. 118, 73-125 cum glossa (propter defectum fol. inter f. 95 et 96)26 Ps. Paris, BnF, lat. 106, origine Laon ou Champagne ?, Aisne ?, 1140-1150 c. [omet les titres bibliques] non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 14403, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Saint-Victor.26 Ps.Paris, BnF, lat. 15199 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15200 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15201 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15202 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15203 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15204 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15205 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15206 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15207 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15208 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15209 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15210 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15498 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15499 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15500 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 16273 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 17212, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Paris (Petits-Pères 15).26 Ps. Paris, BnF, lat. 17213, origine Paris, 1140-1150; prov. Paris (Notre-Dame).26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 010 , Magna Glosatura 26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 016 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 032 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 035 , Magna Glosatura26 Ps. Tarragona, Bilb. publ., ms. 116 [inter f. 101 et 102 def. Ps. 62, 3 usque ad Ps. 72, 9]26 Ps. Troyes, BM 0726, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) ; version différente de la Glose ordinaire, enrichie de citations patristiques complétées26 Ps.Troyes, BM, ms. 0511, origine Paris (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).26 Ps. Troyes, BM, ms. 815 : Gilbertus Pictaviensis, Glosa media in Ps26 Ps.Valenciennes, BM, 44 : Gilbertus Porretanus, Glosa Media in Psalmos26 Ps.Vatican, BAV, Reg. lat., 13, 12e s.26 Ps. 1-17Paris, BnF, lat. 15211, f. 1-22vb [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. 1-17, 1526 Ps. 1-73Oxford, Trinity College, B.5.4, Paris, 1272, Magna Glosatura, Herbert de Bosham.26 Ps. 1-79Paris, BnF, lat. 15212 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 1-79 (glosé)26 Ps. 42:4-118:11Cava de' Tirreni SA, Biblioteca della Badia, Cod. 3526 Ps. 74-150Oxford, Bodleian, Auct. E inf. 6. (SC2051), Magna Glosatura (lac. inter f. 103 et 104 = Ps. 118, 54-175 = PL192, 1069B-1133B), Herbert de Bosham, entre 1173 et 1176/1177 ; lien vers images26 Ps. 80-150Paris, BnF, lat. 15213 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 80-150 (glosé)26 Prv.Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).28 Prv.Dijon, BM, 27, 1186-121528 Prv.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 5r-50v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]28 Prv.Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine avant 1140; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.28 Prv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv.Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]28 Prv.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]28 Prv.Paris, BnF, lat. 119, f. 1r-102r, 12e s. 4/4, version de la Glose à préciser.28 Prv.Paris, BnF, lat. 14476, f. 2r-65r, prothemata ajouté par une main 13e, f. 1v ; Paris, 1150-1160 c. 28 Prv.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15612, f. 20  ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Troyes, BM 1169, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).28 Prv.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).28 SapientiauxParis, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15501 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15502 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15503 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15504 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15505 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15506 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15507 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15508 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 Qo.Dijon, BM, 27, 1186-121529 Qo. (Ecl.)Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).29 Qo. (Ecl.)Grenoble, BM, ms. 0032, origine laonnoise incertaine avant 1140.29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 2r-3v (Qo. 1, 1-2, 5) ; f.173r (Qo. 2, 6-2, 12), autre origine que le reste du volume, saec. 13 2/2, avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 51r-66v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), f. 90v, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 119, f. 103r-137v, vac. 138), 12e s. 4/4, avec prologue, version de la Glose à préciser.29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 14476, f. 66r-87r ; Paris, 1150-1160 c. 29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 291 _ 30 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 376, f. 13v-14r fragmenta30 Ct.Cambridge, Pembroke College, 47 [sigle B : CM170.22 Dove]30 Ct.Dijon, BM, 27, 1186-121530 Ct. Evreux, BM, 90, f. 2-6, origine laonnoise incertaine, avant 1140.30 Ct.Hereford, Cathedral Library, MS P I 8 ; [Angleterre, Hereford ?, 1135-1145 ; sigle H : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 67r-84v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]30 Ct. Laon, BM 112, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145 c.; prov. Laon, Saint-Vincent.30 Ct.Laon, BM 278, f. 36r-57v, 1200 c.; prov. Laon, Saint-Vincent [CM170.22 Dove].30 Ct.Laon, BM 58, f. 60v-70v, Laon ?, 1150 c. selon Dove CM270.22, p. 5130 Ct. Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. [sigle L  : CM170.22 Dove]30 Ct.London, BL, Add. 18326, f. 2v-25v [Paris, 1160-1170 ; sigle N : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 33 sq., origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 1-27v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale30 Ct.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00245, f. 1r-43r non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 00246, f. 1r-56v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00466, f. 59r-76v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00467, f. 42r-59r30 Ct.Paris, BnF, lat. 00480, f. 1r-8r [alia Glosa]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00483, f. 1r-14r ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00567, f. 118r-127v ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00571, f. 84r-91r ; France, Nord, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 119, f. 139r-180r (180v vac.), 12e s. 4/4, avec proloques, version à préciser.30 Ct.Paris, BnF, lat. 124, f. 60v-79r ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 127, f. 63v-96v ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 128, f. 90v-136r ; Italie, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 129, f. 95v-122r ; Paris ?, saec. 12 ex. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 143, f. 85v-117r ; France, Nord-Ouest/Normandie, 1150 c. [Glosa ordinaria 1-3, 10] non numérisé sur Gallica le 7.5.2017 30 Ct.Paris, BnF, lat. 14405, f. 68v-87v, Paris, 1200 c.; prov. St-Victor30 Ct.Paris, BnF, lat. 14776, f. 90r-113r [France, Paris, 1150-1160; prov. St-Victor [Stirnemann 1987], sigle V : CM170.22 Dove, p. 20]30 Ct.Paris, BnF, lat. 14778, f. 1v-30v [sigle P : CM170.22 Dove]30 Ct.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15571, f. 57r-63v. Paris ?, saec. 13 inc.30 Ct.Paris, BnF, lat. 15612, f. 71 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Rouen, BM, ms. A 16230 Ct.Rouen, BM, ms. A 22430 Ct.Rouen, BM, ms. A 25830 Ct.Rouen, BM, ms. A 44130 Ct.Rouen, BM, ms. A 57030 Ct.Sankt Gallen, Stiftsbibliothek, ms. 29 ; Paris 1150-1160 [Dove], plus probablement St-Gall [e-codices], texte et glose interlinéaire à l’encre noire, différente de la glose marginale et des initiales peintes typiques de la région de St-Gall (MM2017) ; prov. OSB (St. Gallen), sigle S : CM170.22 Dove, p. 18]30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E IV 3 [sigle T : CM170.22 Dove] 30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E V 45, f. 46r-75r; prov. OFM (Chieri), s. 12 4/430 Ct. Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).30 Ct.Troyes, BM, ms. 1378 [CM170.22 Dove]30 Ct.Troyes, BM, ms. 1380, f. 63v-78v ; France Nord-Ouest / Angleterre, saec. 12 3/4 [CM170.22 Dove]30 Ct.Valenciennes, BM, 73, 12e 2/3; prov. Saint-Amand, olim « K.9 ». Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct. Valenciennes, BM, 75, f. 95r sqq. ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150. Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct.Vatican, BAV, Ottob. 83430 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 630 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 8230 Sap.Dijon, BM, 27, 1186-121531 Sap.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 85r-107r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]31 Sap.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale31 Sap.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]31 Sap.Paris, BnF, lat. 119, f. 181r-236v, 12e s. 4/4, version à préciser.31 Sap.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap. Saint-Omer, BM, ms. 142 _ Clarembaldus Atrebatensis (Tractatus super librum Boethii De trinitate) - Saint Augustin (Epistolae, De Genesi contra Manichaeos, De octo quaestionibus ex Veteri Testamento, De quantitate animae, De duabus animabus)31 Sir.Dijon, BM, 27, 1186-121532 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 038 (t. 8), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, f. 136 sqq., type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir. (Eccli.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 107v-171r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Paris, BnF, lat. 119, f. 237r-, 12e s. 4/4, capitula 1-52 (om. OrSal.).32 Sir. (Eccli.)Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).32 Is. Saint-Omer, BM, ms. 038 33 Is.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 039 (t. 9), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale33 Is.Munich, Staatsbibliothek, Clm 13904, 1140-1150, origine indéterminée; prov. : Prüfening)33 Is.Paris, BnF, lat. 14780, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor33 Is.Paris, BnF, lat. 15220, f. 1ra-62v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 33 Is.Paris, BnF, lat. 15221 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201733 Is.Paris, BnF, lat. 15222, f. 1ra-94rb ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, BnF, lat. 15223, f. 1r-72r- ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, Mazarine 098, origine indéterminée, 1140-1150.33 Is.Troyes, BM 1170, origine indéterminée, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).33 Is. 1-4Paris, BnF, lat. 8876, f. 3-102 ; + Stephanus Langton in Is. ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 33 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15510 ; prov. Sorbonne (Paris) ) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15511 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15512 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15514 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15515 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15516 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15517 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15518 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15519 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Ier.Paris, BnF, lat. 8876, f. 103-204v ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 34 Ier.Dijon, BM, 26, 1186-121534 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 040 (t. 10), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale34 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 1-99v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?34 Ier.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]34 Ier.Paris, BnF, lat. 15220, f. 63r-120v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15222, f. 95ra-180rb ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15224, f. 1r-79v ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15509, f. 1-53v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15513, f. 3r-90v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Troyes, BM 1030, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).34 Lam.Paris, BnF, lat. 8876, f. 204v-246r ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.)35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 100, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 30r-67v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale35 Lam.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]35 Lam.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15220, f. 120v-145r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15222, f. 180va-214vb ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15224, f. 80r-108r ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15509, f. 55r-82v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15513, f. 91r-126r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)35 Ez.Paris, BnF, lat. 15224, f. 108r-193v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15225, f. 1r-109v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201736 Dn. Paris, BnF, lat. 15223, f. 73r-104r ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15225, f. 109v-sqq. ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201737 Ez.Dijon, BM, 26, 1186-121537 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 041 (t. 11), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale37 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?37 Ez.Paris, BnF, lat. 15220, f. 145r-215r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 37 12Proph.Paris, BnF, lat. 15223, f. 104v-191r ; prov. Sorbonne (Paris)38 12Proph.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 12Proph.Paris, BnF, lat. 15227 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 Dn.Saint-Omer, BM, ms. 220  : Gilbertus Universalis, Glossae super Danielem ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus)38 Dn.Paris, BnF, lat. 15220, f. 216r-240v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 38 Dn.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.38 Dn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 137v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?38 Dn.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris).38 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 220 : Gilbertus Universalis, Glossae super XII prophetas ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus) ;   Hab., f. 102va ; Soph. f. 109rb ; 39_51 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 230 39_51 12Proph.Laon, BM 42, origine indéterminée, 1140-1150; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 042 (t. 12), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?39_51 12Proph.Paris, Arsenal, 34, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.39_51 12Proph.Paris, BnF, lat. 15220, f. 241r-314r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;39_51 12Proph. Troyes, BM 1028, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 12Proph. Troyes, BM 1035, origine Paris, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)52_53 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 17204, origine Paris après 1200; prov. Paris (Notre-Dame).52_53 Mcc. (1-2)Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 179r sqq.52_53 Mt. [ 489 ] Glossa super Evangelium Mathæi. 152 54 Mt. Saint-Omer, BM, ms. 274 54 Mc. Saint-Omer, BM, ms. 210 _ 55 Mt.Canterbury, Cathedral, Lit. D. 6, Kent, 1140-1150 ? (Richard Gameson, The earliest Books of Canterbury Cathedral. Manuscripts and Fragments to c. 1200, London, 2008, no 25, p. 257-269 le date du second quart du xiie siècle).55 Mt.Douai, BM, ms. 0022, (13e 1/2) (Bible glosée en 11 volumes)55 Mt.Grenoble, BM, ms. 0037 (451), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.)[4]55 Mt.Laon, BM 73, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint Vincent de Laon. 55 Mt.Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 55 Mt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 043 (t. 13), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale55 Mt. Montpellier, Fac. de Méd., H-155 , origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).55 Mt.Oxford, Trinity College, 20, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann) peut-être avant 1140.55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.10, f. 1-81, 12 s. ½ [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? pièces liminaires différentes de Rusch [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]55 Mt.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, Mazarine 113, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OP (Paris, Saint-Jacques).55 Mt.Rouen, BM A 405, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OSB (Jumièges).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 1-129, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. OSB (Saint-Bertin ).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 210, 13e s.55 Mt.Tours, BM, ms. 117, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Tours, Saint-Paul de Cormery.55 Mt.Troyes, BM 1040, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).55 Mt.Valenciennes, BM, 73, f. 1-81r ; 12e 2/4; prov. Saint-Amand, olim « K.9 » [MM2016].55 Mt. Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.55 Evang.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15522 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15523 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15524 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15526 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15527 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15528 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15529 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15530 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15531 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15532 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15533 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15535 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15537 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15538 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15539 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15540 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15541 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15542 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15543 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15544 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15545 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Mc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 232, 12e 1/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.56 Mc.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]56 Mc.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Rouen, BM A 327, origine laonnoise possible (antériorité à 1140 incertaine); prov. OSB (Saint-Wandrille).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 130-202, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. Abbaye de Saint-Bertin.56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, France, 1190-1230; prov. OSB (Saint-Bertin).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 274; prov. OSB (Saint-Bertin )56 Mc. Troyes, BM, ms. 0871, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France). 56 Lc.Grenoble, BM, ms. 0039 (434), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 334.]57 Lc.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 332.}57 Lc.Londres, British Library, Add. 35167, origine Paris, 1140-1150; prov. indéterminée.57 Lc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (t. 14), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale57 Lc.Oxford, Trinity College, B.1.12, 1160-1180 ? [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]57 Lc.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15534 ; Paris , saec. 13 1/4 ?, prov. Sorbonne (Paris), Glosa ordinaria surglosée avec autorités ajoutées [MM2017]57 Lc.Soisson, BM, ms. 78, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 incertaine)57 Lc.Troyes, BM 1083, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France) ; cf. Troyes, BM, 3196 (ex libris découpé).57 Lc.Troyes, BM 1214, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 pas certaine); prov. St-Etienne de Troyes.57 Lc.Troyes, BM, ms. 2260, origine : Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).57 Lc. 1-3, 13Paris, BnF, lat. 15211, f. 133r-141va [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;57 Io. Voir inventaire raisonné de quelque 210 manuscrits de la Glose laonnoise sur Jean dans Andrée (Alexander), « The Glossa ordinaria on the Gospel of John. A preliminary survey of the manuscripts with a presentation of the text and its sources »,  Revue Bénédictine, 118 (2008), p. 109-134, 289-333. 58 Io.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 333.}58 Io.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon, 58 Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 045 (t. 15), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale58 Io.Oxford, Trinity College, B.1.28, 12e 1/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, O.9.20, 1200-1215 c. ? [MM2016]58 Io.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Saint-Omer, BM, ms. 281; prov. OSB (Saint-Bertin )58 Io.Troyes, BM 1092, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux)58 Io.Troyes, BM 1181, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).58 Io.Troyes, BM, ms. 1023bis, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).58 Io.Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.58 Paul. (Rm.-1-2Cor.Oxford, Trinity College, B.5.6, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]59_62 Paul.Le recensement des manuscrits pour la Glose aux épîtres pauliniennes est en cours par Francesco Siri. Voir liste dans FAMA59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (olim 118 Z 33)59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 046 (t. 16), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 123, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Oxford, Christ Church, 95 peut-être laonnois (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Oxford, Trinity College, B.1.6, 12e 2/3 ? [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.16.12, Magna Glosatura, Channel style, 1180 c. [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.5.20, 12e 4/4, Magna Glosatura, [MM2016]59_73 Paul.Oxford, Trinity College, O.5.8, 1180-1200 c. [MM2016]59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 00312, Italie, 12e s. 2/259_73 Paul.Paris, BnF, lat. 14409, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor.59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15211, f. 23r-68rb; 70r-132va ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul (Rm. 1Cor. 1-11, [om. 2Cor.] Gal.-Hebr.)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15237 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15238 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15239 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;1239 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15240 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15241 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15242 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15243 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15244 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15245 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul. Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15552 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. Paris, Mazarine, 125 , origine Laon (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 195, origine incertaine ; allure germanique ou liégeoise (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 196, origine incertaine (antériorité à 1140 incertaine), addition de gloses qui ne se trouvent pas dans la glosa ordinaria annoncées par dicetur aliquis. 59_73 Paul.Tours, BM, ms. 116, style de Chartres (Stirnemann); prov. Tours, Cathédrale Saint-Gatien59_73 Paul.Troyes, BM 0880, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 0512, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 1026, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul. à préciser Paris, BnF, lat. 15536 ; suite de P15602 ; postilles de Jean de la Rochelle ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. (Gal.-Hbr.)Oxford, Trinity College, B.5.7, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]63_73 Act. Saint-Omer, BM, ms. 039 74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170 _ 74 Act.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 2r-86v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]74 Act.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15546 ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris)74 Act. Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16277 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16278 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170, 13e s.74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 172, 12e s. 4/474 Epcan.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 75_82 Epcan.Oxford, Bodl. Laud. lat. 30, origine laonnoise incertaine, avant 1140.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14789, 1175-1200 c. ?; prov. Paris, Saint-Victor.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14790, 1160-1180 c. ?.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15246, f. 1 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 39v-129v, XIIe siècle 4/4, origine à préciser.75_82 Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 358, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OCist (Clairmarais).75_82 Epcan. Troyes, BM 1132, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1228, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM, ms. 1620, orig. Paris ?, (Stirnemann, groupe II), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux), don d’Henri de France connu par une inscription du xve siècle 75_82 Epcan. prol.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 86v (non numérisé ?), Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]75_82 Iac.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 87r-99r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]76 Iac.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 576 1Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 99r-110v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]77 1Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 32v77 2Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 110v-117v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]78 2Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale78 1Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 118r-129v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]79 1Io. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 3279 2Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 129v-131r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]80 2Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale80 3Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 131r-132r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]81 Iud.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 132r-135r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]82 Iud.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale82 Iud.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/482 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ 83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 233 _83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 376 fragmenta83 Apc.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 136r-179v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 6983 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 298, f. 1-33, origine Italie, 12e 2/3; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 1-32, origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc. Oxford, Trinity College, 20 ?#, origine laonnoise possible (Stirnemann), avant 1140 [problème de cote ? il s’agit d’Ambroise sur le Ps 118].83 Apc.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15246, f. 58 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15247 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15571, f. 73 sqq.83 Apc. Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 1r-39v, XIIe siècle 4/4 avec ajouts plus tardifs, origine à préciser.83 Apc. Reims, BM 135, origine laonnoise incertaine, premier quart xiie siècle possible, sans doute le manuscrit le plus ancien du groupe primitif selon Stirnemann. (version primitive de la glose selon Lobrichon).83 Apc. Valenciennes, BM, 75 ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.83 Apc. Vatican, BAV, Reg. lat., 21, origine laonnoise incertaine, avant 1140.83 Corpus christianorum, continuatio medievalis Corpus christianorum, series latina Biblia Sixta-Clementina, iussu et auctorirate Clementis VIII, Romae 1592, 1593, 1598 Clavis patrum graecorum Clavis patrum latinorum Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum Hieronymus, Epistola 53 ad Paulinum [De studio Scripturarum] Ieronimus, De viris illustribus, c. 2, Texte und Untersuchungen zur Geschichte der Altchristlichen Literatur, 14, 1a, ed. E. Richardson, 1896, p. 7. Biblia sacra iuxta latinam vulgatam ad codicum fidem cura monachorum abbatiae Sancti Hieronymi in Urbe, Roma Weber dans l’apparat du texte Rusch (voir infra), exemplaire de UFB Erfurt/Gotha, FB Gotha <Inc 00083 (01-03), Mon.typ s.l.et a. 2° 00011 Rusch (voir infra), facsimile reprint, 4 vol., Brepols, 1992 [édition factice établies à partir de plusieurs exemplaires de l’incunable]. Patrologiæ cursus completus, series graeca, éd. J. P. Migne, Paris Patrologiæ cursus completus, serie latina, éd. J. P. Migne, Paris, 1844-1864 Patrologia latina, t. 29 Glossa ordinaria (Ps.), Patrologia latina, t. 113 Petrus Lombardus, In Ps , PL 191, loc. cit. Petrus Lombardus, Collectanea in omnes Pauli epistulas, PL 191-192, loc. cit. Patrologia latina, t. 22 Patrologia latina, t. 65 Patrologia latina, t. 68 Psalterium gallicanum, Edmaior. Psalterium iuxta Hebraeos, ed. H. de Sainte-Marie Psalterium Romanum, ed. Weber3 Biblia cum glossa ordinaria Walafridi Strabonis aliorumque et interlineari Anselmi Laudunensis [Strasbourg, Adolf Rusch pro Antonio Koberger, 1481 (23 septembre)], 4 vol. [GW 4282]. Dans les apparats de la présente édition, Rusch désigne le consensus de l’édition facsimile de Brepols (facsim.) et de l’exemplaire de Erfurt. Bibliorum sacrorum latinae versiones antiquae seu vetus italica… opera et studio D. Petri Sabatier, 3 vol., Reims, 1743. Stegmüller (Friedrich), Repertorium biblicum medii ævi, 11 vol., Madrid, 1940-1980. Biblia Sixtina, iussu et auctorirate Sixti V, Romae 1590 Weber (ed.), Biblia sacra iuxta Vulgatam versionem, Stuttgart 1969, réed. 1994 Novum testamentum domini nostri Iesu Christi latine secundum editionem sancti Hieronymi, Johannes Wordsworth et Henricus Iulianus White ed., [t. 1 (1889-1899) : Evangelia, t. 2 (1949) : Paul., t. 3 (1954) : Act. Epcan. Apc., Oxford. <07. Deuteronomium*> ©Gloss-e.irht.cnrs.fr Martin Morard edidit, Annalisa Chiodetti et Damien Ruiz collaborantibus, Parisiis, 1.11.2018. (en cours de révison) Glossa : Rusch Biblia latina cum Glossa ordinaria, ed. A. Rusch, Strasbourg, 1480, t. 1, Erfurt, f. 185rb-253vb ; facsim., p. 369b-428b. Textus Bibliae : Rusch => in apparatu: Weber : Biblia vulgata, ed. Weber-Gryson, Stuttgart, 1994, p. 233-284. <07.1> Prothema in Deuteronomium prol.| {t. 1 : Erfurt, f. 185rb ; facsim., p. 369b} Fasciculus myrrhe dilectus dilectus] delectus PL <meus> mihi Ct. 1, 12.. Myrrha, arbor aromatica, quinque cubitis tantum in altum excrescit, cuius cortex et radix et folia et omnia amara sunt. Myrrha amara est et cadaveribus apponitur ut arceat putredinem vermium. Hec est lex vetus in quinque libris comprehensa ; amara, id est nemini parcens, unde et Marath designata est; apposita cadaveribus, id est inventa pro peccatoribus ut corruptionem criminum ab eis arceret. Huius fasciculus est Deuteronomius, id est ramusculorum plurium in unum collectio. Terminata autem autem] enim PL lege in quattuor voluminibus, iste quintus additus est, diffuse dicta in unum breviter colligens, quedam etiam pretermissa supplens. Additus autem est illis ut numero legali satisfaceret. Quinarius enim numerus est Legis, quaternarius Evangelii. Unde et refectio quinque millium hominum in Evangelio ad patres Veteris Testamenti spectat : refectio quattuor millium ad patres novi ; illis enim promissa sunt et data terrena que quinque sensibus subsunt ; illis quadrata, id est soliditas terre viventium. Deservit etiam liber iste Evangelio in nomine, in explanationis serie, in sui dignitate. Dicitur enim hebraice Elleadabarim, grece deuteron<omium> Elleadabarim... deuteronomium Rusch] Elleh Haddebarim id est hec verba grece δευτερονόμιον quod est PL , latine secunda lex, non ut quidam dixerunt, altera post predictam, unde in predictis dicebatur : « Locutus est Dominus » Cf. v. g. Ex. 19, 8., hic autem « Locutus est Moyses » Dt. 1, 1 ; Dt. 1, 3 ; cf. Ex. 32, 20.. Sed secunda, id est secundo iterata, hoc nomine prefigurans Evangelium p. E.] inv. PL quod successit Legi, cui nullum succedet. Cum etiam multa breviter colligit et supplet quedam, formam Evangelii prefigurat. Hoc est enim"abbreviatum verbum quod fecit Dominus super terram" Cf. Rm. 9, 28  : « Verbum enim consummans et abbrevians in equitate quia verbum breviatum faciet Dominus super terram ». et supplet imperfecta Legis ; unde Mt. 5, 17. :"Non veni solvere legem sed adimplere". Cum autem hoc opus dicitur hoc opus - dicitur] inv. PL adeo dignum quod manibus regis gestari iubeatur, dignitatem Evangelii aperit, quod ordinatum est in manu Mediatoris. Cum ergo sic serviat Evangelio, merito est fasciculus dilectus Christo, non tantum pro se, quantum quia ostendit « rotam in medio rote » Ez. 1, 16 ; Ez. 10, 10.. Intentio est recapitulare predicta triplici fine, ut arctius arctius] corr., artius Rusch memorie commendentur commendentur] commendetur PL , ut utilitas predictorum inculcetur. Quod enim utile est, sepe dicere, nec pigrum esse debet - ut ait Apostolus Cf. Phil. 3, 1. - nec molestum audire. Et ut duritia Iudeorum condemnetur, qui totiens dicta non intellexerunt. Modus agendi : Premittit quasi prologum quo ostendit quis scripserit et quid etc. ; post memorat grave delictum pro quo perierunt in deserto, ut hoc timore excitet ad audiendum ; post separat civitates refugii ; post recapitulat dicta et facta bona et mala supplet ; post iubet hunc librum poni in arca et septimo anno legi omni Israeli in Scenophegia ; post subdit canticum Dt. 32, 1-43 : cantatur sabbato ad laudes matutinas officii cursus Romani et monastici. : « Audite celi celi] om. PL  » etc., in memoriam murmuris eorum et pene, obedientie et premii ; et post benedictiones tribuum ; ultimo de morte Moysi. Codd. : Rusch; PL113, 445C-447D ; om. Dol29 Deest in De Bruyne, Préfaces de la Bible latine. prol.| {t. 1 : Erfurt, f. 185rb ; facsim., p. 369b} HEC SUNT VERBA etc. Premittit legislator titulum quasi prologum, in quo ostendit nomen auctoris et quid fecerit et ubi et quando. Sicut paulo post in glossa distinguetur et terminatur, ut quibusdam videtur, ibi Dt. 1, 3. : Quadragesimo etc., vel inferius ibi Dt. 1, 6. : Deus noster etc. Sed ad eorum evidentiam que in prologo, et eorum que sequuntur, tangenda est aliquantulum veritas historie. Ab exitu filiorum Israel de Egypto usquequo pervenerunt ad campestria Moab supra Iordanem fluxerunt quadraginta duo anni, in quibus diversis temporibus quadraginta duas mansiones fecerunt. Quando nubes levabatur, castra movebantur, et cum stabat, figebantur et manebant in eodem loco quousque iterum levabatur nubes. Prima mansio fuit in Ramesse, ultima in campestribus Moab. A Ramesse usque ad montem Sina, spatio quadraginta septem dierum, duodecim mansiones fecerunt, et hoc primo anno ; et ibi fere totum annum steterunt. Ibi lex data est, ibi Genesis scriptus, Exodus, Numeri scripti sunt, et magna pars huius. Inde pedem moventes anno secundo pervenerunt in Cadesbarne et in spatio illo fecerunt {t. 1 : Erfurt, f. 185va ; facsim., p. 370a} viginti mansiones; de Cadesbarne miserunt exploratores qui revertentes nuntiaverunt terram bonam, sed robustos et gigantes homines invenerunt, et territi volentes redire in terram Egypti, unde iratus Dominus. Abierunt retro et lustraverunt montem Seir per triginta octo annos, ibi mortui et prostrati sunt murmurantes. In quadragesimo anno pervenerunt ad Cadesbarne, unde retro abierunt per desertum, et in illo spatio novem mansiones iterum fecerunt. Undecimo vero die Undecimo... die] Undecim... dies PL113 Moyses antequam veniret ad Cadesbarne, legem solo verbo recapitulavit, et de Cadesbarne usque ad campestria Moab, et illo spatio undecim dierum scripto voluit commendare. Ecce de primo anno duodecim, de secundo una et viginti, de reliquis novem; et ita quadraginta due mansiones. Codd. : Rusch PL113 ; om. Dol29 prol.| Hec fuit causa huius libri ut scilicet que facta fuerant breviter collecta, artius tenerentur in memoria. Facile enim retinentur que breviter dicuntur. Codd. : Dol29 Rusch ; om. PL113 Capitulum 1 {t. 1 : Erfurt, f. 185va ; facsim., p. 370a} Hec sunt verba Rusch (sine titulo)] Incipit Deuteronomius praem. Dol29, Incipit Adabarun qui Deuteronomius prenotatur praem. ΩX Hec sunt verba marg.|  HIERONYMUS. Hieronymus] Rabbanus Dol29 Hec sunt verba que locutus est Moyses etc. Principium Deuteronomii titulus esse videtur e. v.] inv. Dol29 totius operis quia personam indicat auctoris et quid fecerit et locum et tempus. Nomen quoque libri gratiam demonstrat Novi Testamenti. Deuteronomius namque secunda lex interpretatur et evangelium significat quod Veteris Testamenti sacramenta spiritaliter explanat sacr. - spir. explanat] inv. Dol29 . Sicut liber Deuteronomii repetitio est quattuor librorum legis. Illi enim proprias continent in se con. – in se] inv. Dol29 causas, iste replicat universa universa] universasDol29 . Habet et ipse propria sacramenta. | Codd. : Dol29 Rusch || marg.| Hec sunt verba que locutus est Moyses etc. Hoc de se tanquam de alio de more Sancte Scripture dicit. Sicut et ibi Nm. 12, 3  : « Erat Moyses vir mitissimus... » : « Erat Moyses mitissimus super omnes homines qui morabantur in terra », sic enim vitat arrogantiam et demonstrat vitandam. Similiter et Iob de se dicit: “Vir erat in terra Hus, nomine Iob” Iob. 1, 1 etc. Et Iohannes Io. 21, 24: “Hic est discipulus ille qui testimonium perhibet de his” etc. | Codd. : Dol29 Rusch || marg.| De se tamquam de alio loquitur, sicut Iohannes de se ait Cf. Io. 21, 7 : « Discipulus quem diligebat Iesus ». Vel Spiritus sanctus perhibet ei ei] om. Dol29 testimonium ut nemo posset posset] possit Dol29 dubitare Moysen ista scripsisse.| Codd. : Dol29 Rusch | De se] Moyses praem. Dol29 || que locutus est interl.| docendo| Codd. : Rusch; om. Dol29 || Moyses interl.| lex| Codd. : Rusch; om. Dol29 || marg.|+ Queritur quare dixit hec verba que locutus est Moyses et non dixit dixit] scrips., dixxit Dol29 (hic et ubique) 'Que locutus est Deus' ? Et quare precipit istum librum poni in arca et non alios libros in quibus sunt verba Domini ? Item qualiter potuit dicere verba illa ad omnem Israel cum curanda esset ibi multitudo ? Responsio: Propter hoc dixit ut ostendit (marg.| ) quod eadem verba que dixit Dominus Moysi, diceret populo. Ad aliud dicendum quod libri in quantum sunt verba Domini non indigent commendationem sed liber Moysi indigebat litteris commendativis. Vult enim Dominus ut dicta suorum in veneratione habeantur et non solum sua. Et, quia liber iste expressivius est evangelii, ideo precipitur ut in arca poneretur et haberetur in maiori reverentia. Ad tertium quesitum: quod Moyses dicebat quibusdam et precipiebat ut dicerent aliis ut, sicut dicitur in Marci 9° Revera Mc. 13, 37 : « Quod autem vobis dico omnibus dico : Vigilate ».,"quod uni dico omnibus dico". | Codd. : Dol29(scolia), om. Rusch || ad omnem Israel interl.| iudaicum populum cui universaliter lex data est| Codd. : Dol29 Rusch || trans Iordanem interl.| ante baptismum| Codd. : Dol29 Rusch || in solitudine campestri interl.| Ecclesia in qua non est horror spinarum id est vitiorum| Codd. : Dol29 Rusch || marg.| IN SOLITUDINE. Sterilitate plebis cui dicitur Cf. Mt. 23, 3 8 ; Lc. 13, 35. : “Relinquetur vobis domus vestra deserta”.| Codd. : Dol29(sine lemma)Rusch || marg.| LOCUTUS EST DOMINUS Dominus] om. Dol29 AD OMNEM ISRAEL etc. Allegorice Moyses lex vetus est que trans Iordanem, id est ante baptismum israheliticum docuit populum id est ante... populum] ante Israhelicicum docuit populum idest baptismum Dol29 . In Iordane enim significatur baptismus, in quo baptizatus est Christus. In solitudine campestri, id est in sterilitate carnalis populi, qui fructum virtutum non attulit. | Codd. : Dol29 Rusch || contra mare Rubrum interl.| baptismum Christi sanguine rubeum | Codd. : Dol29 Rusch || inter interl.| nomina locorum : | Codd. : Dol29 Rusch || Pharan interl.| auctus : Ecclesia longe lateque diffusa vel dilatata | Codd. : Dol29 Rusch || et Tophel Tophel] Tofes Dol29 interl.| insulsitas : Ecclesia enim stulta videtur quia despicit visibilia cupiens invisibilia| Codd. : Dol29 Rusch || et Laban interl.| dealbatio : Ecclesia in baptismo dealbata| Codd. : Dol29 Rusch| Ecclesia] et praem. Dol29 || et Aseroth {t. 1 : Erfurt, f. 185vb ; facsim., p. 370b} interl.| attria de quibus dicit Ecclesia Ps. 83, 3. : « Concupiscit et deficit anima mea in atria Domini »|| ubi interl.| in Ecclesia|| auri interl.| sapientie|| est plurimum. interl.| Multipharia significat mysteria et spiritalem thesaurum sapientie his que dicuntur inesse. Cf. Hbr. 1, 1 . || marg.| Quattuor hi montes, quattuor evangelia significant, quibus Ecclesia circumdatur.| Codd. : Dol29 ; Rusch| hi] om. Dol29| Ecclesia circumdatur] inv. Dol29 || marg.| INTER PHARAN. Pharan : auctus, Tophel : insulsitas, Laban : dealbatio, Aseroth : atria. Auctus est enim populus numero hominum doctrina legis et prophetarum, sed insulsus fuit, quia sal sapientie non habuit ; dealbatus vero legis cerimoniis variisque munditiis, quas ex littera legis se habere credidit. Qui bene per atria significatur tamquam per divinas Scripturas ad introitum fidei paratus, unde multi in adventu Christi facilius susceperunt quem ante predictum agnoverunt, unde Philippus Io. 1, 45 : « Invenit Philippus Nathanaël et dicit ei : Quem scripsit Moyses in lege et prophetæ, invenimus Jesum filium Joseph a Nazareth ». : « Quem scripsit Moyses in lege et prophete invenimus : Iesum filium Ioseph a Nazareth ».|| undecim diebus. interl.| numerus transgressionis|| marg.| UNDECIM DIEBUS. Lex per Moysen undecim diebus explanata iudaice plebis transgressionem in mandatis Decalogi significat. Undecim dies sunt undecim apostoli per quos - Iuda reprobato - evangelium Christi predicatum est in mundo. || De Horeb interl.| pervenerunt (subaudi)|| per viam montis Seir interl.| quia lex a monte Dei Horeb|| usque ad ad] om. Weber Cadesbarne. interl.| commutatus|| marg.| DE HOREB. Qui etiam Choreb incipiens per Seyr, id est pilosum et sordidum, vitiis populum transiens venit ad Cadesbarne, qui commutatus {t. 1 : Erfurt, f. 185vb ; facsim., p. 370b} vel electus vel nobilis interpretatur, significans litteralem legis sensum in spiritalem per evangelium commutatum."Omnia enim in figura contingebant illis scripta ad correctionem nostram in quos fines seculorum devenerunt" 1Cor. 10, 11.. Lex enim non est soluta, sed adimpleta nec “unum iota aut unus apex apex] aper cacogr. Rusch preteribit donec omnia fiant” Mt. 5, 8.|| Quadragesimo anno, interl.| ut supra|| marg.|  QUADRAGESIMO ANNO etc. ISIDORUS. Allegorico quadraginta anni quibus laboriose peractis filiis Israhel ad terram promissam transierunt. Totum huius seculi tempus significant an quo Ecclesia sub laboribus et periculosis temptationibus quod non videt sperando per patientiam expectat, donec veniat ad promissam patriam. Ideo Dominus quadraginta diebus ieiunavit et quadraginta noctibus temptatus est in heremo. Corpus enim Christi, quod est Ecclesia, temptationes transmittit et labores, donec veniat ad consolationem. Quod autem vestis israhelitarum per tot annos nulla vetustate corrupta est, et pelles calciamentorum sine labe duraverunt, significat incorruptibilitatem corporum, quem modo corruptibilia sine corruptione manebunt.|| marg.| Quadragenarius ex denario et quaterno significatur, vel constat et legis et evangelii impletionem significat, que sit in legem decem nanque ad Ecclesiam pertinent, quattuor vero ad evangelium.|| undecimo mense, marg.|  UNDECIMO etc. Sicut in undecima expressa est legis transgressio: sic in prima die pervigil ad docendum legislatoris intentio, qui ex quo in obediens populus legem transgredi non timuit. Statim predicando et corrigendo voluntatem Domini insinuare studuit et eos ad meliora trahere vel provocare verbis et exemplis non cessavit.|| prima die mensis, interl.| In principio gratie|| locutus est Moyses interl.| scribendo|| ad filios Israel interl.| inter quos et Deum ipse mediator erat|| omnia que preceperat interl.| non a se, sed a Deo acceperat|| illi Dominus interl.| tamquam mediator|| ut diceret eis : Postquam percussit Seon interl.| germen inutile vel temptatio oculorum|| regem Amorreorum interl.| amaricantium|| marg.| POSTQUAM PERCUSSIT SEON REGEM AMORREORUM etc. Notandum quod interfectis duobus Amorreorum regibus lex recapitulatur et populus instruitur quia, remotis scandalis et superatis vitiorum turmis, competenter doctrine instituitur, et fidei lumen digne desiderantibus aperitur.|| marg.| Debemus prius in nobis vitia occidere et sic mandata divina populis tradere. || qui habitavit in Esebon interl.| cogitatio vel cingulum meroris|| et Og interl.| qui conclusio interpretatur|| regem Basan interl.| confusio|| qui mansit in Aseroth interl.| vestibula vel atria || et in Edrai interl.| inundatio malorum|| marg.| SEON REGEM AMORREORUM. ISIDORUS. Allegorice : in his regibus, licet res gesta cognoscatur, per nominum tamen interpretationes spiritalis significatio intimatur. Seon namque germen inutile vel temptatio oculorum interpretatur per quam diabolus figuratur qui transfigurat se in angelum lucis ut per scismata incautos decipiat vel per heresim. Hunc Amorrei, id est amaricantes, regem habent. Nisi enim quedam simulatio precedat nec erunt hereses amaricantium nec scismata exacerbantium. Hic in unoquoque occiditur, cum simulatio damnatur, veritas amatur. Og vero interpreatur conclusio, Basan confusio. Id enim agit diabolus ut viam ad Deum precludat, obiecta idolatria, ne quis in Christum credat. Conclusio enim precedit ut rex, confusio sequitur ut plebs. Quos enim a fide Christi excludit, confundentur cum Christus apparuerit. Seon autem habitavit in Esebon quia diabolus, rex viciorum, humanis se immiscet cogitationibus et mentem cingit superfluis solicitudinibus ne verba proferat veritatis vel exerceat opera pietatis. Interpretatur enim Esebon cogitatio vel cingulum meroris. Og quoque rex Basan habitavit in Aseroth et Edrai. Aseroth quippe : atria; Edrai : inundationem malorum ; sonant infidelitatem, scilicet cum operibus pravis. Ad hoc enim diabolus certat ut quos regit nunquam intrent ianuam fidei sed, foris manentes, semper operibus instant pravis.|| trans Iordanem interl.| ut supra|| in terra Moab. interl.| id est exlex|| marg.| IN TERRA MOAB. Exlex siquidem populus fuit, qui legem spiritalem {t. 1 : Erfurt, f. 186ra ; facsim., p. 371a} non habuit.|| {t. 1 : Erfurt, f. 186ra ; facsim., p. 371a} Cepitque interl.| a principio|| Moyses explanare legem interl.| quia obscura || et dicere : interl.| affectuose|| Dominus Deus noster locutus est interl.| autoritatem sibi acquirit dum Deum autorem inducit|| interl.| quem quasi Deum creatorem tuum dilige|| interl.| ubi tentoria etiam ad imperium illius disponebat|| marg.| DOMINUS DEUS NOSTER etc. In libro Numeri de profectione filiorum Israel de deserto Sinai narratur, sed preceptum Domini ad Moysen de eodem transitu non dicitur, sed de nube que tabernaculum tegebat, et quando proficiscendum erat, recedebat et ad locum figendorum castrorum precedebat. Sic enim scriptum est Cf. Nm. 10, 11-12.:"Anno secundo, mense secundo, vicesima die mensis, elevata est nubes de tabernaculo federis et recubuit in solitudine Pharan”. Sed manifestum est transitum illum Dei precepto esse dispositum, licet ibi non sit commemoratum. Unde, alibi in libro Numeri, ad imperium Domini erigebant tentoria et ad imperium illius deponebant.|| ad nos in Horeb dicens sufficit vobis quod in hoc monte mansistis marg.| SUFFICIT VOBIS etc. Precipitur Moysi ut recedat a monte in quo legem acceperat quia doctor non semper debet instare contemplationi, sed aliquando descendat ut sui et proximorum curam gerat. Unde : “Sive mente excedimus Deo, sive sobrii sumus vobis” 2Cor. 5, 13..|| marg.|  GILIBERTUS. Non omnia que sunt in cithara sonant sed omnia iuvant. Sic non tota historia spiritalem intelligentiam sonat sed tota iuvat. Nisi enim cetera circumstarent que spiritalia sonant non extarent.|| revertimini et venite ad montem Amorreorum et ad cetera que ei proxima sunt campestria atque montana et humiliora loca contra meridiem et iuxta litus maris terram Chananeorum et Libani usque ad flumen magnum Euphraten en inquit tradidi vobis ingredimini et possidete eam supra supra] super Weber qua iuravit Dominus patribus vestris Abraham et Isaac et Iacob ut daret illam eis et semini eorum post eos. Dixique vobis illo in tempore : marg.| DIXIQUE VOBIS ILLO IN TEMPORE etc. De hac divisione potestatum in Exodo Ex. 18, 1 antequam venirent ad montem Sinai scriptum est quod “Ietro sacerdos Madian cognatus Moysi”, hoc ipsi suggesserit. Unde merito queritur quomodo hec sibi et modo et tempore conveniantur. Sed quod hic dicitur dixisse Moyses in illo tempore non possum solus sustinere vos etc., non illud tempus significat, quo de Horeb proficiscebantur sed totum tempus quo profecti de Egypto in solitudine morabantur. Et Moyses, non ex suo sed ex cognati sui consilio, hec populo suo persuasit.|| marg.| ILLO TEMPORE. Omnia faciunt sancti « in tempore oportuno » Ps. 31, 6 ; Ps. 144, 15., scilicet Deus quoque « ubi venit plenitudo temporis misit fiium suum » Gal. 4, 4..|| Non possum solus interl.| Non se labori substrahit sed adiutores querit.|| sustinere vos quia Dominus Deus vester multiplicavit vos interl.| « Multiplicati sunt super numerum ». Ps. 39, 6. || et estis hodie sicut stelle celi plurimi plurimi] plurime Weber . interl.| hoc de bonis dictum est|| Dominus Deus patrum vestrorum addat marg.| DOMINUS DEUS PATRUM etc. Docet doctores de profectu subditorum gaudere, gratias agere et semper meliora optare.|| ad hunc numerum marg.| AD HUNC NUMERUM. Diffinitum apud Deum novit qui sunt eius, qui numerat {t. 1 : Erfurt, f. 186rb ; facsim., p. 371b} multitudinem stellarum.|| multa millia interl.| perfectorum millenarius perfectus est|| et benedicat vobis interl.| numero et merito|| sicut locutus est. interl.| qui non mentitur|| Non valeo interl.| importabile|| solus negotia vestra negotia vestra] inv. Weber sustinere et pondus interl.| importabile|| et et] ac Weber iurgia. interl.| Mitissimus non sustinet discordiam vel rixam tamquam sibi contrariam|| marg.| NON VALEO SOLUS. AUGUSTINUS. Vide quam observandum sit quod alibi Scriptura dicit Sir. 10, 11. : “Fili, ne in multis sint actus tui”. Verba quoque Ietro, consilium dantis, considera. Ait enim Cf. Ex. 18, 19. :"Audi me et consilium dabo tibi et erit Deus tecum". Videtur significari nimis intentum animum actionibus humanis, Deo quodammodo vacuari quo, tanto fit plenior, quanto in superna et eterna liberius extenditur. || Date ex ex] e Weber vobis marg.| DATE EX VOBIS. Date vos, non ego, quasi : nolo vobis imparare sed obedire. || viros interl.| fortes robore et etate|| sapientes interl.| qui intelligens est, gubernacula possidebit || et gnaros gnaros] + et Weber interl.| in divinis, in secularibus ut ex priori vita probetur futura omnibus, ut multorum testimonio provehantur || quorum conversatio sit probata in tribubus vestris ut ponam {t. 1 : Erfurt, f. 186rb ; facsim., p. 371b} eos interl.| quos elegeritis|| vobis principes marg.| PONAM EOS. Nota subditis electionem tribuit, positionem sibi retinuit, ne plebs contemnat aut oderit, si non licuit habere quem voluit.|| Tunc respondistis mihi bona res est quam vis facere. Tulique interl.| vobis eligentibus prius|| de tribubus vestris interl.| non alienos|| viros interl.| fortes|| sapientes interl.| scilicet qui sapienter agant|| et nobiles interl.| qui magis timeantur|| et constitui eos principes tribunos marg.| TRIBUNOS. Millenarios, grece ciliarchos, qui de spe, scilicet eterni premii, docent subiectos. || et centuriones interl.| qui, Spiritu sancto perfusi, laborant ut perfundatur alii || interl.| greci decarcos qui decem precepta legis docent || marg.| ET CENTURIONES. Centuriones, grece heccacontarcos, qui celestia mandata perfectis tradunt. || marg.| Iure preponuntur qui centenario numero, id est perfectione prediti, quasi centum regunt, dum ad perfectionem perducunt. || et quinquagenarios marg.| ET QUINQUAGENARIOS. Grece pentacontarcos qui opera penitentie annuntient. || ac decanos marg.| DECANOS. Qui denarii perfectione, vinee denarium expectantes, eiusdem denarii multos preparant participes.|| qui interl.| singuli|| docerent vos singula interl.| necessaria|| precepique eis dicens : Audite interl.| Nemo est iudicandus nisi prius auditus. || illos et quod iustum est iudicate interl.| Iuste iudicate filii hominis quasi ne accipiatis personam.|| sive civis sit ille sive peregrinus. Nulla erit distantia personarum ita parvum audietis ut magnum nec accipietis cuiusquam personam quia Dei iudicium est marg.| QUIA DEI. Non hominum, quasi iudicando Dei vicarii estis, qui persona non accipit.|| quod si difficile interl.| ad discernendum|| marg.| QUOD SI DIFFICILE etc. Maiora queque et difficilia discernere et iudicare debent maiores, parva et facilia minores.|| vobis visum aliquid visum aliquid] inv. Weber fuerit referte ad me et ego audiam precepique vobis vobis] om. Weber omnia interl.| non tantum predicta|| que facere deberetis. Profecti autem de Horeb transivimus per eremum interl.| solitudinem|| terribilem et maximam solitudinem solitudinem] om. Weber quam vidistis per viam montis Amorrei sicut preceperat Dominus Deus noster nobis cumque venissemus in Cadesbarne marg.| PROFECTI AUTEM. GILIBERTUS. GILIBERTUS] scrips., Gilebertus Rusch Hec in locis propriis congrue exposita sunt, exposita vero exponere otiosi est, non studiosi.|| marg.| CUMQUE VENISSEMUS IN CADESBARNE etc. Quod secundo anno egressionis sue populus in deserto Pharan, quod est Cades, venerit ubi, reversis exploratoribus cum fructibus terre, et que viderant nuntiantibus murmuraverunt contra Moysen et Aaron. Et ideo longi itineris tedio et mortalitate affecti interierunt. Hic locus manifestum dabit iudicium. Ubi notandum quod quadraginta due mansiones, quas ab Egypto usque ad Iordanem habuerunt, trium tantum congruere videntur curriculis annorum primi, scilicet secundi et quadragesimi {t. 1 : Erfurt, f. 186va ; facsim., p. 372a} egressionis de Egypto. Primus, certa distinctione, continet xii, primam ramesse quindecima die primi mensis ingressam ultimam solitudinem Synai prima die tertii mensis aditam, et per undecim continuos menses construendi tabernaculi et docende legis gratia minime relictam. Quarum duodecim mansionum, novem tantum in Exodo exprimuntur nominatim : tres in vocabulo deserti Synai (quod dicitur esse inter Helyn et Synai) indiscrete significantur. Secundus annus complectitur mansiones viginti unam. Quibus in ordine historie cunctis indifferenter sub nomine solitudinis Pharan comprehensis prima tantum et secunda et ultima, id est sepulcra concupiscentie, Aseroth et Cades distinguuntur nomine. Sed in cathalogo mansionum pariter omnes quot in numero fiunt, vel quo nomine dicte ostenditur. Prima mansio, id est sepulcra concupiscentie, secundo mense eiusdem secundi anni xxii die mensis introita est. Anno enim secundo (ut Scriptura dicit), mense secundo, xx die mensis, moverunt castra de deserto Synai et recubuit in solitudine Pharan nubes. Profecti sunt de monte Domini viam trium dierum, donec venirent ad locum mansionis que, merito populi, carnes concupiscentis sepulcrorum concupiscentie nomen accepit. Ultima harum, id est Cades, quotodie vel mense eiusdem anni ingressa sit non dicitur, que tamen in solitudine Pharan sita est, quia eodem anno adita fuerit non tacetur. Scriptum est enim : Populus non est motus de loco illo, donec revocata est Maria. Profectus que est de Aseroth fixis tentoriis in deserto Pharan, ubi locutus est Dominus ad Moysen, dicens : Mitte viros qui considerent terram Chanaan. Quod ne proxima post Aseroth mansione iussum factumque putetur, sed in ultima eorum que sub nomine Pharan continetur impletum. Infra scriptum est Nm. 13, 26 : « Reversique exploratores terre post xl dies omni regione circuita », venerunt ad Moysen in Pharan quod est Cades. In Deuteronomio quoque dicit Moyses populo : Cum venissetis in Cadesbarne dixi vobis venistis ad montem Amorrei etc. Et dixistis Nm. 13, 3 : « Mitte viros qui considerent terram etc ». Quod autem eandem mansionem secundo anno egressionis adierunt a qua tamen peccato murmurationis reverti, et diu per desertum errare, et passim cadere meruerunt, testatur Moyses in sequentibus dicens : Sedistis in Cadesbarne multo tempore profectique inde venimus in solitudinem que ducit ad mare rubrum sicut dixerat mihi Dominus et circuivimus montem Seyr longo tempore, et infra tempus quo ambulavimus de Cadesbarne usque ad torrentem Zareth xxxviii annorum fuit, donec consumeretur omnis generatio bellatorum. Zareth autem non est nomen alicuius mansionis de xl duabus, sed torrentis ad quem (sicut in libro numeri legitur) trangressa xxxviii mansione nomine Ieabarim venerunt, quem relinquentes, inquit, castrametati sunt contra Arnon, que est in deserto et prominet in finibus Amorrei, quod quadragesimo anno gestum fuisse non latet, qui ultimus per desertum longissime vie mansiones continet x quarum prima magno labore repetita eadem, scilicet ipsa Cades deserti Syn, quam ante annos xxxviii, culpa exigente, post se reversi reliquerunt, de qua scriptum est Nm. 20, 1 : « Venerunt filii Israhel in desertum Syn mense primo et mansit populus in Cades, et mortua est sibi Maria, et sepulta in eodem loco. Cumque indigeret aqua populus convenerunt adversus Moysen et Aaron etc ». Usque {t. 1 : Erfurt, f. 186vb ; facsim., p. 372b} ad hoc : « Hec est aqua contradictionis etc ». Notandum quod eadem Cades et in deserto Pharan et in deserto Syn facta est, sicut scriptura refert, unde coniicimus partem deserti Pharan, ubi Cades est, specialiter Syn appellari. Syn autem non est ipsa Cades, quam mox transgresso mari rubro inter Helym et Synai pertransierunt, sed alia prorsus et aliis apude hebreos scripta litteris. Secunda vero eiusdem quadragesimi anni mansio est mons Hor, in quo occubuit Aaron, primo die quinti mensis, ultima Campestria Moab, super Iordanem contra Hiericho, ubi Deuteronomium meditantes manserunt, donec mortuo Moyse, Iosue duce primo die decimi mensis Iordanem transierunt. Fiunt ergo mansiones primi anni duodecim, secundi viginti unam. Ultimi decem et ipsa vicesima prima que est Cades et alie novem simul secundum omnes quadraginta due.|| dixi vobis venistis ad montem Amorrei quem Dominus Deus vester vester] noster Weber daturus est vobis vobis] nobis Weber vide terram quam Dominus Deus tuus dabit dabit] dat Weber tibi ascende et posside eam sicut locutus est Dominus Deus patribus tuis noli timere timere] metuere Weber nec quicquam paveas {t. 1 : Erfurt, f. 186va ; facsim., p. 372a} et accessistis ad me omnes atque dixistis mittamus viros qui considerent terram et renuntient per quod iter debeamus ascendere et ad quas pergere civitates marg.| ET ACCESSISTIS AD ME etc. In libro Numeri scriptum est Dominum dixisse Moysi ut mitteret viros qui considerarent terram. Hic vero populus dixisse legitur. Mittamus viros qui considerent terram. Sed populus hoc prius Moysi suggessit. Moyses consilium ad Dominum retulit secundum cuius preceptum postea exploratores misit. || cumque mihi sermo placuisset misi e vobis duodecim viros singulos de tribubus suis marg.| MISI EX VOBIS DUODECIM VIROS etc. ISIDORUS. Duodecim exploratores missi ad explorandum uberem terram, qui populum terruerunt scribarum et phariseorum speciem gerunt. Sicut enim illi per Moysen missi sunt ut uberem terram solicite considerarent, sic isti per legem et prophetas ut per scripture investigationem Christi specularentur adventum, in quo erat terra, id est caro sancta, in qua Dei regnum et uberitatem spiritalium fructuum, et vitam consequerentur eternam. Sed sicut illi populum perterruerunt desperatione ne considerent in Dei promissione. Ita scribe et pharisei populo persuaserunt ne crederent in Christum ad Egiptum seculi huius redeuntes manna fidei repudiantes querentes ollas peccatorum nigras et cepas blasphemorum putridas et peposites# viciorum et libidinum corruptione marcentes. Botrus autem quem duo attulerunt Christus est pendens in crucis ligno, promissus gentibus allatus de terra promissionis de ventre virginis. Duo baiuli qui incedunt sub onere Botri, duo sunt populi. Prior iudaicus cecus et aversus pendentis gratie ignarus et onere suspensi pressus, cui subiicitur iudicanti secundum illud Rm. 11, 10 « obscurentur oculi eorum ne videant et dorsum eorum semper incurva ». Posterior vero gentilis Christum credens semper ante oculos habens et quasi servus Dominum et discipulus magistrum sequens et illud evangelicum audiens. Mt. 16, 24 ; Lc. 9, 23« Qui vult venire post me, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me ». Hic est Botrus qui sanguinis sui vinum in salutem nostram crucis contritione perfudit et expressum passionis sue calicem Ecclesie propinavit. Hic est Botrus quem mala granata, id est mater Ecclesia secuta est. Habens numerum granorum, id est multitudinem populorum et ruborem sanguinis Christi signaculo choruscantem habet etiam distincta grana diversa, scilicet charismata. His omnibus se indignos increduli iudicantes terram carnis Christi fluentem lacte et melle accipere noluerunt quam servi eius, id est christiani consecuti sunt, de cuius doctrina cantat Ecclesia. Ps. 118, 103« Quam dulcia faucibus meis eloquia tua marg.| super mel ori meo ». Ficus autem legem significat, sicut Botrus figuram salvatoris gestat, quia nec Christus sine lege, nec lex sine Christo. marg.| DUODECIM VIROS. Allegorice, hi doctores Ecclesie significant, quorum alii prava {t. 1 : Erfurt, f. 187ra ; facsim., p. 373a} docendo populum pervertunt alii recta predicando proficiunt. qui cum perrexissent et ascendissent in montana venerunt usque ad vallem Botri et considerata terra sumentes de fructibus eius ut ostenderent ubertatem attulerunt ad nos atque dixerunt bona est terra interl.| caro Christi|| quam Dominus Deus noster daturus est nobis interl.| gratis|| interl.| in salutem nostram|| et noluistis ascendere interl.| in terram promissionis ascenditur in Egiptum descenditur|| sed increduli ad sermonem Domini Dei nostri murmurastis murmurastis] murmurati estis Weber in tabernaculis vestris interl.| cordibus pravis|| atque dixistis odit nos Dominus et idcirco eduxit nos {t. 1 : Erfurt, f. 186vb ; facsim., p. 372b} de terra Egypti ut traderet in manus manus] manu Weber Amorrei atque deleret quo ascendemus nuntii terruerunt cor nostrum dicentes maxima multitudo est et nobis nobis] + in Weber statura procerior urbes magne et ad celum usque murate murate] munite Weber filios Enachim vidimus ibi et dixi vobis nolite metuere nec timeatis eos Dominus Deus qui ductor est noster noster] vester Weber pro vobis interl.| prebebitis manum : ipse effectum|| ipse pugnabit sicut fecit interl.| quasi ab ante factis de faciendis confidite|| in Egypto cunctis videntibus cunctis videntibus] inv. Weber et in solitudine interl.| ubi maxima angustia|| ipse vidisti portavit interl.| affectuose|| te Dominus Deus tuus ut solet homo gestare parvulum filium suum interl.| quem tenere diligit : nec laborare permittit || interl.| nusquam defuit|| in omni via per quam ambulasti donec veniretis ad locum istum et nec sic quidem credidistis interl.| ingrati beneficus|| Domino Deo vestro interl.| qui magna fecit in vobis|| interl.| qui dux et comes laboris|| qui precessit vos in via interl.| indicio nubis|| interl.| stante, scilicet columna nubis|| et metatus est locum in quo tentoria {t. 1 : Erfurt, f. 187ra ; facsim., p. 373a} figere deberetis nocte interl.| In cecitate huius seculi prebet lumen spiritus sancti || interl.| ut qui non vident videant|| ostendens vobis iter per ignem marg.| NOCTE OSTENDENS etc. Nox peccatoris dies, vita iusti. In columna ignis, malorum damnatio quibus terribilis apparebit Dominus in iudicio. In columna nubis levis et blanda visio, qua consolabuntur electi. et die interl.| ut qui vident ceci fiant|| per columnam nubis marg.| DIE PER COLUMNAM NUBIS. In estu huius seculi obumbrans et sustentans fortitudine et propiciatione sue carnis. cumque audisset Dominus vocem sermonum vestrorum iratus interl.| Deus iratus dicitur : cum ea que sunt ira et ultione digna facimus|| iuravit et ait marg.| IURAVIT. Non est Deus passibilis, nec vicio iracundie subiectus. Sed per hec caritas Moysi erga populum manifestatur et Dei bonitas que omnem sensum superat. non videbit quispiam de hominibus generationis huius pessime terram bonam quam sub iuramento marg.| NON VIDEBIT. Similie dicitur de illis qui invitati ad cenam excusaverunt se, nemo virorum illorum qui vocati sunt gustabit cenam meam. marg.| Pessima generatio non possidet terram bonam, quia Christi non credit incarnationem. || pollicitus sum interl.| non malis, sed bonis. Nihil ergo debeo malis|| patribus vestris preter Caleb filium Iephone ipse interl.| possidebit|| enim videbit interl.| mente|| eam interl.| Christi carnem|| et ipsi dabo terram quam calcavit et filiis eius interl.| imitatoribus|| quia secutus est Dominum interl.| obediendo credendo|| nec miranda indignatio in populum, marg.| NEC MIRANDA etc. Hic dicit Moyses propter populum iratum sibi Dominum dixisse quod in terram promissionis non ingrederetur, cum in libro Numeri legatur Nm. 20, 12 : « Dixit Dominus ad Moysen et Aaron, quia non credidistis mihi, ut sanctificaretis me coram filiis Israhel : non introducetis hos populos in terram quam dabo eis ». Sed sententia sequens videtur solvere questionem Nm. 20, 13 : « Hec est, inquit, aqua contradictionis ubi iurgati sunt filii Israhel contra Dominum » etc. Iurgum enim et rebellio populi causa fuit ire et vindicte tam in populum quam in Moysen et Aaron. || cum mihi quoque iratus Dominus propter vos interl.| iurgantes ad aquam contradictionis|| dixit dixit] dixerit Weber : interl.| lex neminem ad perfectum duxit|| Nec tu ingredieris illuc marg.| NEC TU INGREDIERIS. ISIDORUS. Videtur in Maria prophetia mortua. In Moyse et Aaron, lex et sacerdotium Iudeorum, qui non potuerunt ad terram promissionis ascendere nec credentem populum de solitudine huius seculi educere, sed solus Iesus, id est Salvator verus Dei filius. In tricesima tertia mansione Moyses Dominum offendit. Perturbatus enim murmure populi dubitando petram percussit, quasi aquam non possit Deus dare de petra quod ante non fecerat. Moyses in hoc loco figuram gerit populi sub lege positi. Sic enim populis Christum ligno affixit crucis non credens {t. 1 : Erfurt, f. 187rb ; facsim., p. 373b} Dei esse virtutem, sicut Moyses cum petram percussit, de virtute Dei dubitavit. Sed petra percussa manavit aqua et plaga Christi reddita est credentibus vita. Petra enim erat Christus. Hanc carnalem de Christi divinitate desperationem in ipsius Christi altitudine Dominus iubet mori, dum Moisen in monte Mori precipit. Petram enim Christus, mons Christus, petra humilis fortitudo, mons eminens magnitudo. De hoc monte dicitur : non potest abscondi civitas supra montem posita etc. Prudentia carnis vivit, cum tanquam petra percussa contemnitur in cruce humilitas Christi. Prudentia carnis moritur, cum tanquam montis eminentia Christus excelsus agnoscitur. || sed Iosue interl.| Ihesus verus|| filius Nun minister interl.| Christus non venit legem solvere, sed adimplere|| tuus ipse intrabit pro te hunc exhortare et robora et ipse terram interl.| electione gratie|| sorte interl.| In domo patris mei mansiones multe sunt|| dividat Israeli parvuli interl.| gentiles pauperes spiritu quos despexistis|| vestri de quibus dixistis quod captivi interl.| a diabolo|| ducerentur et filii interl.| non servi|| qui hodie boni interl.| Dei|| ac mali interl.| diaboli|| ignorant interl.| fuistis aliquando tenebre, nunc autem lux in Domino|| distantiam ipsi ingredientur interl.| libero arbitrio|| et ipsis dabo interl.| per gratiam|| terram interl.| viventium vel meipsum|| et possidebunt interl.| in eternum|| eam vos autem revertimini et abite in solitudinem per viam maris Rubri et respondistis mihi peccavimus Domino ascendemus et et] atque Weber pugnabimus sicut precepit Dominus Deus noster cumque instructi interl.| propria virtute confidentes|| armis pergeretis in montem marg.|  CUNQUE INSTRUCTI ARMIS etc. Hec sententia humanam percutit superbiam que de suis viribus presumit, nec in Dei contidit potentia. Amorrei enim, id est amaricantes, hostes sunt spiritales qui habitant in montibus superbie et presumptuosos necant de Seir usque Horma, id est a squalore viciorum usque ad damnationem penarum. Seir namque pilosus, Horma interpretatur anathema. Quisquis enim viciorum sordibus non metuit pollui. Hunc necesse est pro meritis ignibus Gehenne tradi. Demones nanque volunt nos implicare cupiditatibus terrenis, etsi perseveramus in peccatis et in montem superbie ascendere non desistimus, ignitis iaculis concidunt et perducunt ad anathema perpetuum. Ideo non secundum pelagianistas de nostra presumamus potentia, sed infirmitatem nostram considerantes Domino per omnia obsequemur ut superatis hostibus celestis pate gaudia promissa consequamur.|| marg.| Cavendum est ne murmurantes contra Dominum ascendamus in montem superbie, putantes nos propriis viribus salvari posse, ne continuo tradamur amorreis, id est demonibus.|| ait mihi Dominus dic ad eos nolite ascendere interl.| in monte superbie|| neque pugnetis interl.| ego humilitas|| non {t. 1 : Erfurt, f. 187rb ; facsim., p. 373b} enim sum vobiscum interl.| qui superbi inobedientes|| interl.| consulendo|| ne cadatis interl.| prostrati|| coram inimicis vestris interl.| demonibus|| interl.| qui tribulant me exultabunt si motus fuero|| locutus sum interl.| c consulendo|| et non audistis interl.| aure cordis|| sed adversantes imperio Domini et tumentes superbia interl.| proficiendo in peius|| ascendistis in montem interl.| superbie itaque egressus interl.| de insidiis|| Amorreus interl.| amaricans, id est diabolus|| qui habitabat in montibus interl.| superbie|| et obviam veniens persecutus est interl.| ignitis iaculis|| interl.| gladio spiritali|| interl.| squalore viciorum que Hispida et horrida|| vos sicut solent apes persequi et concidit concidit] cecidit Weber de Seir usque Horma interl.| anathema|| cumque reversi interl.| a superbia|| interl.| quasi penitentes|| ploraretis coram Domino non audivit interl.| auditu indignos|| vos nec voci vestre interl.| non sue|| noluit noluit] voluit Weber acquiescere sedistis interl.| humiliati|| ergo in Cadesbarne multo tempore. Capitulum 2 Profectique inde venimus in solitudinem que ducit ad mare Rubrum sicut mihi dixerat Dominus et circuivimus montem Seir longo tempore. Dixitque Dominus ad me : Sufficit vobis circuire montem istum ite contra aquilonem et populo precipe dicens transibitis per terminos fratrum vestrorum filiorum Esau qui habitant in Seir et timebunt vos. Videte ergo diligenter ne moveamini contra eos neque enim dabo vobis de terra eorum quantum potest unius pedis calcare vestigium quia in possessionem Esau dedi montem Seir cibos emetis ab eis pecunia {t. 1 : Erfurt, f. 187va ; facsim., p. 374a} et comedetis aquam emptam haurietis et bibetis Dominus Deus tuus benedixit tibi in omni opere manuum tuarum novit iter tuum quomodo transieris solitudinem hanc magnam per quadraginta annos habitans tecum Dominus Deus tuus et nihil tibi defuit cumque transissemus fratres nostros filios Esau qui habitant habitant] habitabant Weber in Seir per viam campestrem de Elath Elath] Helath Weber et de Asiongaber venimus ad iter quod ducit in desertum Moab dixitque Dominus ad me non pugnes contra Moabitas nec ineas adversum eos prelium non enim dabo tibi quicquam de terra eorum quia filiis Loth tradidi Ar in possessionem Emim primi fuerunt habitatores eius populus magnus et validus et tam excelsus ut de Enachim stirpe quasi gigantes crederentur et essent similes filiorum Enachim denique Moabite appellant eos Emim in Seir autem prius habitaverunt Horim quibus expulsis atque deletis habitaverunt filii Esau sicut fecit Israel in terra possessionis sue quam dedit illi illi] ei Weber Dominus surgentes ergo ut transiremus torrentem Zareth venimus ad eum tempus autem quo ambulavimus de Cadesbarne usque ad transitum transitum] + torrentis Weber Zareth triginta octo annorum fuit donec consumeretur omnis generatio hominum bellatorum de castris sicut iuraverat Dominus cuius manus fuit adversum eos ut interirent de castrorum medio. {t. 1 : Erfurt, f. 187vb ; facsim., p. 374b} postquam autem universi ceciderunt pugnatores locutus est Dominus ad me dicens tu transibis hodie terminos Moab urbem nomine Ar et accedens in vicina filiorum Ammon cave ne pugnes contra eos ne ne] nec Weber movearis ad prelium. Non enim dabo tibi de terra filiorum Ammon quia filiis Loth dedi eam in possessionem terra gigantum reputata est et in ipsa olim habitaverunt gigantes quos Ammonite vocant Zozommim Am(mo)nite Φ Ψ Ω Ed1455 Clementina Rusch] Ammanite Weber | Zozommim Rusch] Zozomim Ed1455 , Zomim ΩJ, Zommin Φ, Zomim ΩM, Zomnim ΩS, Zomzommim Θ Clementina Weber populus magnus et multus et procere longitudinis sicut Enachim quos delevit Dominus a facie eorum et fecit illos habitare pro eis sicut fecerat filiis Esau qui habitant in Seir delens Horreos et terram illorum eis illorum eis] eorum illis Weber tradens quam possident usque in presens Eveos quoque qui habitabant in Aserim usque Gazam Cappadoces expulerunt qui egressi de Cappadocia deleverunt eos et habitaverunt pro illis surgite et transite torrentem Arnon ecce tradidi in manu tua Seon regem Esebon Amorreum et terram eius incipe possidere et committe adversus adversus] adversum Weber eum prelium hodie incipiam mittere terrorem atque formidinem tuam in populos qui habitant sub omni celo ut audito nomine tuo paveant et in morem parturientium contremiscant contermiscant] contermescant Weber et dolore teneantur misi ergo nuntios de solitudine Cademoth ad Seon regem Esebon verbis pacificis dicens transibimus per terram tuam {t. 1 : Erfurt, f. 188ra ; facsim., p. 375a} publica gradiemur via non declinabimus neque ad dexteram neque ad sinistram alimenta pretio vende nobis ut vescamur aquam pecunia tribue et sic bibemus tantum est ut nobis concedas transitum sicut fecerunt filii Esau qui habitant in Seir et Moabite qui morantur in Ar donec veniamus ad Iordanem et transeamus ad ad] in Weber terram quam Dominus Deus noster daturus est nobis noluitque Seon rex Esebon dare nobis transitum quia induraverat Dominus Deus tuus spiritum eius et obfirmaverat cor illius ita ita] om. Weber ut traderetur in manus tuas sicut nunc vides dixitque Dominus ad me ecce cepi tradere tibi Seon et terram eius incipe possidere eam egressusque est Seon obviam nobis cum omni populo suo ad prelium in Iasa Iasa] Iesa Weber et tradidit eum Dominus Deus noster nobis percussimusque eum cum filiis et omni populo suo cunctasque urbes in tempore illo cepimus interfectis habitatoribus earum viris ac mulieribus et parvulis non reliquimus in eis quicquam absque iumentis que in partem venere predantium et spoliis urbium quas cepimus ab Aroer que est super ripam torrentis Arnon oppido quod in valle situm est usque Galaad non fuit vicus et civitas que nostras effugeret manus omnes tradidit Dominus Deus noster nobis absque terra filiorum Ammon ad {t. 1 : Erfurt, f. 188rb ; facsim., p. 375b} quam non accessimus et cunctis que adiacent torrenti Iaboc Iaboc] scrips., Ieboc Rusch Weber et urbibus montanis universisque locis a quibus nos prohibuit Dominus Deus noster. Capitulum 2 Profectique inde venimus in solitudinem que ducit ad mare Rubrum sicut mihi dixerat Dominus et circuivimus montem Seir longo tempore. marg.|  PROFECTIQUE etc. GILIBERTUS. In aliis libris exposita transcurrimus, ut in his que exponenda sunt immoremur.|| marg.|  MONTEM SEYR. Seyr est mons in terra Edom, in quo habitavit Esau (f. 187va) in regione Gebalena, ubi habitavit ante Chorreus, quem interfecit chodorlaomor, qui ab Esau piloso et hispido. Seyr, id est pilosi nomen, accepit Chorrei sicut cetere gentes quas superaverunt, qui de patriarchum semine descenderunt. Malignos spiritus vel vicia exprimunt, que illi exuperare possunt, qui sanctorum patrum vestigiis et doctrinis insistunt et spiritalem militiam sub rege Christo agant. De qua dicitur : « Non est colluctatio vobis adversus principes et potestates etc. » Ps. 141, 14. Dixitque Dominus ad me : Sufficit vobis circuire montem istum ite contra aquilonem et populo precipe dicens transibitis per terminos fratrum vestrorum filiorum Esau qui habitant in Seir et timebunt vos. Videte ergo diligenter ne moveamini contra eos neque enim dabo vobis de terra eorum quantum potest unius pedis calcare vestigium quia in possessionem Esau dedi montem Seir cibos emetis ab eis pecunia {t. 1 : Erfurt, f. 187va ; facsim., p. 374a} et comedetis aquam emptam haurietis et bibetis Dominus Deus tuus benedixit tibi in omni opere manuum tuarum novit iter tuum quomodo transieris solitudinem hanc magnam per quadraginta annos habitans tecum Dominus Deus tuus et nihil tibi defuit cumque transissemus fratres nostros interl.| consanguineos|| filios Esau interl.| fratris Iacob|| qui habitant habitant] habitabant Weber in Seir per viam campestrem de ElathElath] Helath Weber et de Asiongaber venimus ad iter quod ducit in desertum Moab dixitque Dominus ad me non pugnes contra Moabitas nec ineas adversum eos prelium non enim dabo tibi quicquam de terra eorum quia filiis Loth interl.| Moabitis|| tradidi Ar interl.| interpretatur suscitavit, que nunc metropolis|| in possessionem marg.|  FILIIS LOTH TRADIDI AR IN POSSESSIONEM etc. Ar metropolis est moabitarum super ripam torrentis Arnon, olim possessa a gente veterrima enim, postea retenta a filiis Loth, id est Moabitis subversis accolis. Hec ostenditur hodie in vertice montis, torres vero per arrupta descendens, in mare mortuum fluit. Allegorice. Ar interpretatur suscitavit. Emim, id est terribiles. Hi sunt demones, qui lites suscitant et contentiones, et tela nequitie parant contra fideles. Enachim quoque, de stirpe Enach procreati, et gygantibus proceritate equati secundum nomen suum significant demones. Nam Monile collo sublimi interpretatur. Superbie enim fastu elati omnem militie sue paraturam asseribunt proprie virtuti. Ideo illis facile cedunt, qui in virtute Dei confidunt et cum Psalmista dicunt : « Fortitudo mea et laus mea Dominus etc. » Ps. 117, 14.. || Emim interl.| id est terribiles|| primi fuerunt habitatores eius populus magnus et validus et tam excelsus interl.| fortium|| ut de Enachim stirpe interl.| Monile collo sublimi quasi gigantes crederentur et essent similes filiorum Enachim denique Moabite appellant eos Emim in Seir autem prius habitaverunt Horim Horim] scrips., Orim Rusch interl.| vel Orim Orim] scrips., Horim Rusch || interl.| horribiles enormitate corporis|| quibus expulsis atque deletis habitaverunt filii Esau sicut fecit Israel in terra possessionis sue quam dedit illi illi] ei Weber Dominus 13 surgentes ergo ut transiremus torrentem Zareth venimus ad eum 14 tempus autem quo ambulavimus de Cadesbarne usque ad transitum transitum] + torrentis Weber Zareth triginta octo annorum fuit donec consumeretur omnis generatio hominum bellatorum de castris sicut iuraverat Dominus marg.| DE CADESBARNE etc. HIERONIMUS. Cadesbarne est locus in deserto, qui coniungitur civitati Petre in Arabia, ubi occubuit Maria et Moyses rupe percussa aquam sitienti populo dedit. Monstratur usque hodie ibidem sepulcrum Marie (f. 187vb) sed et principes Amalech ibi cesi sunt a Chodorlaomor.|| 15 cuius manus fuit adversum eos ut interirent de castrorum medio. {t. 1 : Erfurt, f. 187vb ; facsim., p. 374b} postquam autem universi ceciderunt pugnatores locutus est Dominus ad me dicens tu transibis hodie terminos Moab urbem nomine Ar et accedens in vicina filiorum Ammon cave ne pugnes contra eos ne ne] nec Weber movearis ad prelium. Non enim dabo tibi de terra filiorum Ammon quia filiis Loth dedi eam in possessionem terra gigantum reputata est et in ipsa olim habitaverunt gigantes quos Ammonite vocant Zozommim Am(mo)nite Φ Ψ Ω Ed1455 Clementina Rusch] Ammanite Weber Zozommim Rusch] Zozomim Ed1455 , Zomim ΩJ, Zommin Φ, Zomim Ω M, Zomnim ΩS, Zomzommim Θ Clementina Weber populus magnus et multus et procere longitudinis sicut Enachim quos delevit Dominus a facie eorum et fecit illos habitare pro eis sicut fecerat filiis Esau qui habitant in Seir delens Horreos et terram illorum eis illorum eis] eorum illis Weber tradens quam possident usque in presens Eveos quoque qui habitabant in Aserim usque Gazam Cappadoces expulerunt qui egressi de Cappadocia deleverunt eos et habitaverunt pro illis surgite et transite torrentem Arnon ecce tradidi in manu tua Seon regem Esebon Amorreum et terram eius incipe possidere et committe adversus adversus] adversum Weber eum prelium hodie incipiam mittere terrorem atque formidinem tuam in populos qui habitant sub omni celo ut audito nomine tuo paveant et in morem parturientium contremiscant contermiscant] contermescant Weber et dolore teneantur misi ergo nuntios de solitudine Cademoth ad Seon interl.| diabolum|| regem Esebon interl.| que dicuntur in baptismo|| verbis pacificis dicens marg.|  MISI ERGO NUNCIOS etc. Allegorice. Seon diabolum significat quod est germen inutile, vel arbor infructuosa vel elatus. Israhel populum christianum, qui per viam mundi huius cupit transire, et ad celestia regna pervenire. Hic mittit ad Seon, verbis pacificis promittens se non habitaturum in terra eius. Sed tantum transiturum et regali via incessurum. Hoc quisque promisit cum primum ad aquam baptismi pervenit, et prima fidei signacula suscepit. Abrenunciavit enim diabolo et pompis eius et operibus et omni servitio et voluptatibus eius. Hoc est quod dicitur : « quia Israhel non declinabit in agrum eius, vel in vineam eius, et aquam de lacu eius non potabit », id est disciplinam vel astrologie, vel magice, vel cuiuslibet doctrine que contra pietatem est, amplius non sumet. Sed bibet de fontibus salvatoris, non derelinquet fontem aque, vine ut bibat de fonte Seon, sed incedet via regia que est Christus, qui dicit : « Ego sum via, veritas et vita » Io. 14, 16., et Rex secundum illud : « Deus iudicium tuum regi da » Ps. 71, 2. . Non declinabit in agrum, neque in vineam eius ad opera, scilicet vel ad pravos sensus eius. Amorrei loquentes interpretatur vel amaricantes quia Deum ad amaritudinem provocant, et in verbis tantum confidunt, ut poete, astrologi, philosophi, qui inania loquuntur. Regnum autem Dei non est in sermone, sed in virtute. Volunt fideles cum pace transire et pacifici esse etiam cum inimicis pacis, licet eo magis principem mundi offendunt, quo secum illo nolle morari dicunt, nec aliquid (f. 188ra) eius contingere. Inde exacerbatus magis persequitur pericula suscitat, cruciatus intentat, congregat populum suum, exigit confligere adversum Israhel. Populus eius sunt principes et iudices mundi cunctique nequitie ministri, qui persequuntur populum Dei. Sed et ipse venit in Iasa, quod interpretatur mandati impletio. Qui enim ad expletionem mandatorum Dei venerit, Seon vel exercitum eius sevientem non timebit. Mandata enim Dei complere est diabolum, et exercitum eius superare. Sic enim conterit Deus Sathan sub pedibus nostris et dat nobis potentiam calcandi super serpentes et scorpiones et super omnem virtutem inimici.|| transibimus interl.| quasi peregrini et advene|| per terram tuam {t. 1 : Erfurt, f. 188ra ; facsim., p. 375a} interl.| mudum qui in maligno positus est|| publica gradiemur via interl.| que est Christus communis omnibus|| non declinabimus neque ad dexteram interl.| ut nimis iusti|| neque ad sinistram interl.| ut iniusti alimenta pretio vende nobis ut vescamur aquam pecunia tribue et sic bibemus tantum est ut nobis concedas transitum sicut fecerunt filii Esau qui habitant in Seir et Moabite qui morantur in Ar donec veniamus ad Iordanem et transeamus ad ad] in Weber terram quam Dominus Deus noster daturus est nobis noluitque Seon rex Esebon dare nobis transitum quia induraverat Dominus Deus tuus spiritum eius interl.| indurari permiserat exigentibus peccatis|| marg.|  QUIA INDURAVERAT. Longa patientia non corrigendo unde in Exodo : « Ego induravi cor Pharaonis » Ex. 10, 1., et in Psalmo : « Convertit cor eorum ut odirent populum eius » Ps. 104, 25. . Causa vero indurationis additur : ut traderetur in manus tuas, id est ut contereretur a te, quod non fieret nisi resisteret, nec resisteret nisi induratus esset. Huius rei iusticiam si quesierimus inscrutabilia sunt in iudicia eius, sed iniquitas non est apud Deum.|| et obfirmaverat interl.| Septuaginta : confortaverat quod et in malo accipitur|| interl.| in malo|| interl.| convertit cor eorum ut odirent eius populum et dolum facerent in servos eius|| cor illius ita ita] om. Weber ut traderetur interl.| vincendus|| in manus tuas sicut nunc vides dixitque Dominus ad me ecce cepi tradere tibi Seon et terram eius incipe possidere eam egressusque est Seon interl.| diabolus|| obviam nobis interl.| fidelibus|| interl.| demonibus vel inimicis visibilibus|| cum omni populo suo ad prelium in Iasa Iasa] Iesa Weber interl.| quod est completio mandatorum et tradidit interl.| vincendum|| eum Dominus Deus noster nobis percussimusque eum cum filiis interl.| demonibus|| interl.| principibus huius mundi et quibuslibet malis|| marg.|  PERCUSSIMUSQUE EUM CUM FILIIS etc. Qui sunt veri israhelite non carne in Dei sed spiritu. Habitant in omnibus civitatibus amorreorum, cum in omni orbe terrarum Christi Ecclesie propter agantur, et unusquisque nostrum civitas fuit regis Seon, quia regnabat in nobis stulticia, superbia, impietas et omnia que diabolus suggerit. Sed ubi victus est fortis, et vasa eius direpta, facti sumus civitates Israhel hereditas sanctorum, excisa prius arbore infructuosa, et deiecto elato rege, et regnante in nobis manusueto. Qui dicit : « Discite a me, quia (f. 188rb) mitis sum et humilis corde etc. » Mt. 11, 29. Nomina quoque locorum conveniunt : Aroer nanque sublevans interpretatur. Arnon acervus testimonii. Ab Aroer ergo, que est super ripam torrentis Arnon etc. Quia omnis persona cuiuslibet dignitatis statu superbie vel pompa confidens mundana. Cum persecutoribus qui variis tribulationibus christianos angustant usque ad hereticorum conciliabula, qui testimoniis scripturarum depravatis contra Ecclesiam pugnant, sed resistere non prevalent ; traduntur victi in manus sanctorum cum habitaculis suis.|| et omni populo suo cunctasque urbes in tempore illo cepimus interfectis interl.| in eo quod mali erant et verte impium et non erit|| habitatoribus earum viris ac mulieribus et parvulis non reliquimus in eis quicquam absque iumentis que in partem venere predantium et spoliis urbium quas cepimus ab Aroer interl.| quod est sublevans|| que est super ripam torrentis Arnon interl.| acervus tristicie|| oppido interl.| scilicet|| quod in valle situm est usque Galaad interl.| Acervus testimonii|| non fuit vicus et civitas que nostras effugeret manus omnes tradidit Dominus Deus noster nobis absque terra filiorum Ammon ad {t. 1 : Erfurt, f. 188rb ; facsim., p. 375b} quam non accessimus et cunctis que adiacent torrenti Iaboc Iaboc] scrips., Ieboc Rusch Weber et urbibus montanis universisque locis a quibus nos prohibuit Dominus Deus noster. Capitulum 3 Itaque conversi ascendimus per iter Basan egressusque est Og rex Basan in occursum nobis cum populo suo ad bellandum in Edrai marg.|  ITAQUE CONVERSI ASCENDIMUS etc. Ad Og regem Basan nec legatos dignantur mittere, nec transitum per terram eius petere continuo confligunt cum eo, superantes eum et populum suum. Basan interpretatur turpitudo. Merito ergo nec legati mittuntur ad gentem istam, nec transitus petitur. Nullus enim transitus debet nobis esse vel ascensus ad turpitudinem que statim expugnanda et omnino cavenda est. Cum Og interpretatur conclusio, carnalia significat, quorum desiderio anima excluditur et separatur a Deo. Adversus hec sic est bellandum, ut nullum relinquatur vicium. Nullum enim oportet relinqui in regno turpitudinis. Debent enim turpia resecari, ut honesta et religiosa possint edificari. In regno Seon vel Moab non hoc precipitur. Forte enim ex illis aliquid nobis opus est, quo multiplex presentis vite usus egit. Alioquin deberemus exire de hoc mundo. De Basan vero, id est de turpitudine, nihil relinquimus, quia nihilo indigemus. Honestum enim esse non potest, quod turpe est.|| dixitque Dominus ad me ne timeas eum quia in manu tua traditus est cum omni populo ac terra sua faciesque ei sicut fecisti Seon regi Amorreorum qui habitavit in Esebon tradidit ergo Dominus Deus noster in manibus nostris etiam Og regem Basan interl.| turpitudinis|| et universum populum eius interl.| multa vitia turpitudini subiecta|| percussimusque eos usque ad internetionem vastantes cunctas civitates illius uno tempore non fuit oppidum quod nos effugeret sexaginta urbes et et] om. Weber omnem regionem Argob interl.| quod est maledicta sublimitas|| regni Og in Basan marg.|  SEXAGINTA URBES etc. Superiorem sensum confirmat. Sexagenarius quippe numerus sicut senarius perfectionem significat (f. 188va) Bene autem sexaginta : urbes memorat vastatas in regione Og regis Basan, id est diaboli qui est rex turpitudinis, quia perfecte omnium viciorum delectationem destruendam esse significat. Argob, id est maledicta sublimitas, terrenam superbiam significat, que in filiis ire regnat. Destructis urbibus viros ac mulieres ac parvulos dicit interfectos, iumenta et spolia direpta, quia munitione diaboli superata quicquid lascivum senserimus, cum parvulis cogitationibus zelo Dei est conterendum. Quicquid autem in simplicitate puri sensus vel membrorum ornatu servitio Dei aptum inveniemus, reservare debemus.|| cuncte urbes erant munite muris altissimis portisque et vectibus atque atque] absque Weber oppidis innumeris que non habebant muros et delevimus eos sicut feceramus Seon regi Esebon disperdentes omnem civitatem virosque interl.| rebelles|| ac mulieres interl.| lasciviam|| ac ac] et Weber parvulos. interl.| infirmas cogitationes Iumenta interl.| simplices servitio Dei utiles|| autem et spolia interl.| ornatum verborum|| urbium diripuimus diripuimus Weber] dirupuimus cacogr. Rusch . Tulimusque illo in tempore terram de manu duorum regum Amorreorum qui erant trans Iordanem a torrente Arnon usque ad montem Hermon quem Sidonii Sarion vocant {t. 1 : Erfurt, f. 188va ; facsim., p. 376a} et Amorrei Sanir omnes civitates que site sunt in planitie et universam terram Galaad et Basan usque Selcha et Edrai Edrai Weber] Esdrai Rusch civitates regni Og in Basan solus quippe Og rex Basan restiterat de stirpe gigantum et interl.| in hebreo Raphaim|| et] om. Weber monstratur lectus eius ferreus qui est in Rabbath Rabbath Weber] Rabath Rusch filiorum Ammon novem cubitos interl.| magnitudinem eius commendat|| habens longitudinis et quattuor latitudinis ad mensuram cubiti virilis manus terramque possedimus in tempore illo ab Aroer que est super ripam torrentis Arnon usque ad mediam partem montis Galaad et civitates illius dedi Ruben et Gad marg.|  TERRAMQUE POSSEDIMUS IN TEMPORE ILLO. GREGORIUS. Sunt multi in Ecclesia qui parvuli esse despiciunt et in loco humilitatis constituti immanes apud se esse non desistunt. Hi honoribus extolluntur, voluptatibus perfruuntur, rerum multiplicitate dilatantur ; preesse et timeri appetunt, recte vivere regligunt et recte vite famam habere concupiscunt. Si qua tamen fidei temptatio exurgat, verbis et clamoribus eam defendunt, et celestem patriam vendicant, nec tamen amant. Tales filii Ruben et Gad, et dimidia tribus Manasse exprimunt, qui multa pecora et iumenta possidentes, terram campestrem ultra Iordanem concupiscunt, et in terra promissionis hereditatem habere nolunt, dicentes : « terram quam percussit Dominus in conspectu filiorum Israhel regionis uberrime est etc. » Nm. 32, 4. Qui iumenta plurima possident nolunt transire Iordanem. Quia quos multa mundi impedimenta occupant, celestem non requirunt habitationem, sed fides quam tenent spentenus increpat ipsos ne ocio torpescant, ne exemplo suo a labore et longanimitate alios retrahant. Unde eis per Moysen dicitur : « Numquid et fratres vestri ibunt ad pugnam et vos hic sedebitis ? Cur subvertitis mentes filiorum (f. 188vb) Israhel ? » Nm. 32, 6-7. Sed quia erubescunt non defendere fidem quam confitentur ad certamen properant eam quod non sibi, sed proximis vendicant. Unde ad Moysen dicunt : « Caulas ovium fabricabimus etc. » Nm. 32, 16. Adiungunt armati et accincti pergemus ad prelium. Mox ergo terram promissionis ab hostibus liberant et relinquunt et ad pascenda iumenta ultra Iordanem pergunt. Quia contra fidem baptismatis toto desiderio perituris inserviunt. Sic enim pugnant ut pingnora sua extra terram promissionis deponant, in quibus habent affectum. Ideo quod ad campestria redeunt ab altitudine montium, quasi a spe celestium et extra terram promissionis bruta animalia nutriunt, vana scilicet desideria et irrationabiles animi motus.|| marg.|  RUBEN ET. AUGUSTINUS. Ruben primogenitus Iacob licet contaminaverit thorum eius. Manasses quoque cuius dimidia tribus extra Iordanem remanet, et quamvis de Egiptiaca natus, primognitus est. Itaque priorem populum designant, qui non per verum Ihesum, sed per Moysen, extra Iordanem fortem accipiunt et priores et extra Iordanem et sequestrati a ceteris. « Iumenta, inquiunt, et pecora multa sunt nobis ». Hac causa prior populus ad terram fluentem lacte et melle non potest venire, nec verbum factum carnem cognoscere. Animalis enim non percipit que sunt spiritus Dei, sed comparatur iumentis insipientibus pro quibus hereditatem accipit extra Iordanem terram, scilicet duorum regnum. Non enim potuit Moyses, nisi duos tantum interficere reges, quorum terram habentibus pecora multa divideret. Ihesus divisit terram his qui transierunt Iordanem, habentibus quidem pecora, sed non tanta que retineant eos ultra Iordanem, sed cum ipsis mulieribus et infantibus contendus (f. 189ra) transire et ad patriam pervenire.|| reliquam partem autem partem autem] inv. Weber Galaad et omnem Basan regni Og tradidi medie tribui Manasse omnem regionem Argob cunctaque cunctaque] cuncta Weber Basan vocabatur vocabatur] vocatur Weber terra gigantum Iair filius Manasse possederat possederat] possedit Weber omnem regionem Argob usque ad terminos Gessuri et Machati vocavitque ex nomine suo Basan Avothiair id est villas Iair usque in presentem diem Machir quoque dedi Galaad et tribubus Ruben et Gad dedi de terra de terra] terram Weber Galaad usque ad torrentem Arnon medium torrentis et confinium confinium] finium Weber usque ad torrentem Iaboc Iaboc] scrips., Iebot Rusch, Ieboc Weber qui est terminus filiorum Ammon et planitiem solitudinis atque Iordanem et terminos Cenereth usque ad mare Deserti quod est Salsissimum ad radicem radicem] radices Weber montis Phasga contra orientem precepique vobis in tempore illo dicens {t. 1 : Erfurt, f. 188vb ; facsim., p. 376b} Dominus Deus vester dat vobis terram hanc in hereditatem expediti precedite fratres vestros filios Israel omnes viri robusti absque uxoribus et parvulis atque atque] ac Weber iumentis novi enim quod plura habeatis pecora et in urbibus remanere debebunt quas tradidi vobis donec requiem tribuat Dominus fratribus vestris sicut vobis tribuit et possideant ipsi etiam ipsi etiam] inv. Weber terram quam daturus est eis trans Iordanem tunc revertetur unusquisque in possessionem suam quam dedi vobis Iosue quoque in tempore illo precepi dicens oculi tui viderunt que fecit Dominus Deus vester duobus his regibus sic faciet omnibus regnis ad que transiturus es ne timeas eos Dominus enim Deus vester pugnabit pro vobis precatusque sum Dominum in tempore illo dicens Domine Deus tu cepisti ostendere servo tuo magnitudinem tuam manumque fortissimam neque enim est alius Deus vel in celo vel in terra qui possit facere opera tua et comparari fortitudini tue transibo igitur et videbo terram hanc optimam trans Iordanem et montem istum egregium et Libanum interl.| montem Libanum, scilicet hic est mons Phenicis terminus Iudee contra septentrionem|| iratusque est Dominus mihi propter vos nec exaudivit me sed dixit mihi sufficit tibi nequaquam ultra loquaris de hac re ad me ascende cacumen Phasge et oculos {t. 1 : Erfurt, f. 189ra ; facsim., p. 377a} tuos circumfer ad occidentem et ad ad] om. Weber aquilonem austrumque et orientem et aspice nec enim transibis Iordanem istum precipe Iosue et corrobora eum atque conforta quia ipse precedet populum istum et dividet eis terram quam visurus es marg.|  PRECIPE IOSUE etc. Allegorice. Magna dispensatione Dei factum est. Ne Moyses, qui est typus legis, introduceret populul in terram promissionis, quia lex neminem ad perfectum adduxit. Iosue autem typus Christi qui salvator interpretatur. Christus enim populum suum salvavit, convenienter dux et princeps in terram promissionis introduxit. mansimusque in valle contra fanum Phogor Phogor Weber] Fogor Rusch . Capitulum 4 Et nunc Israel audi precepta et iudicia que ego doceo te ut faciens ea vivas et ingrediens possideas terram quam Dominus Deus patrum vestrorum daturus est vobis non addetis interl.| sicut scribe et pharisei, qui propter traditiones suas reliquerunt preceptum Dei|| ad verbum interl.| Non prohibet veritatem veritati addere, sed falsitatem omnino removet|| quod vobis loquor nec nec] neque Weber auferetis ex eo custodite mandata Domini Dei vestri que ego precipio vobis marg.|  NON ADDETIS AD VERBUM. Docet normam equitatis et omnem heresim percutit. Vetat enim recte doctrine aliquid prave intentionis addere vel aliquid veritatis subtrahere. Via enim regia incedendum est, non ad dexteram vel ad sinistram, quia recte vie Domini et iusti ambulabunt in eis. Similiter ait Iohannes : « Si quis apposuerit ad hec, apponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto. Si quis diminuerit, auferet Deus partem eius de libro vite » Apc. 22, 18-19..|| oculi vestri viderunt omnia que fecit Dominus contra Beelphegor interl.| idolum Ammonitarum|| quomodo contriverit omnes cultores eius de medio vestri vos autem qui adheretis Domino Deo vestro vivitis interl.| vita eterna|| universi usque in presentem diem scitis quia quia] quod Weber docuerim vos precepta atque iustitias sicut mandavit mihi Dominus Deus meus sic facietis ea in terra quam possessuri estis et observabitis et implebitis opere hec est enim vestra sapientia et intellectus coram populis ut audientes universa precepta hec dicant en populus sapiens et intelligens gens magna nec est alia natio tam grandis que {t. 1 : Erfurt, f. 189rb ; facsim., p. 377b} habeat deos appropinquantes interl.| manifeste apparendo per signa et prodigia auxiliando|| sibi sicut Dominus Deus noster adest cunctis obsecrationibus nostris marg.|  NEC EST ALIA etc. Non est alia natio tam grandis dignitate, {t. 1 : Erfurt, f. 189rb ; facsim., p. 377b} scilicet donorum, non multitudine populorum. Nec enim gens Iudeorum numero vicebat alias gentes aut potentia, sed patrum prerogativa et dignatione divina.|| que est enim alia gens sic inclita ut habeat cerimonias iustaque iudicia et universam legem quam ego proponam hodie ante oculos vestros custodi igitur temet ipsum et animam tuam sollicite ne obliviscaris verborum que viderunt interl.| intellexerunt|| oculi tui et ne excidant excidant] excedant Weber de corde tuo cunctis diebus vite tue docebis ea filios ac nepotes tuos marg.|  QUE VIDERUNT. Visus inter omnes sensus optinet principatum, ideo pro omni sensu ponitur.|| diem in quo stetisti coram Domino Deo tuo in Horeb quando Dominus locutus est mihi dicens congrega ad me populum ut audiat sermones meos et discat timere me omni tempore quo vivit in terra doceatque doceatque] doceantque Weber filios suos et accessistis ad radices montis qui ardebat interl.| hyperbole|| usque ad celum interl.| aereum quod aqua dilivii occupavit|| erantque in eo tenebre et et] om. Weber nubes et caligo locutusque est Dominus ad vos de medio ignis vocem verborum eius audistis et formam penitus non vidistis interl.| ne scilicet volens imitari sculpendo faceres idolum tibi et ostendit vobis pactum suum quod precepit ut faceretis et decem verba que scripsit in duabus tabulis lapideis mihique mandavit in illo tempore ut docerem vos cerimonias et iudicia que facere deberetis in terra quam possessuri estis. Custodite igitur sollicite animas vestras non vidistis aliquam similitudinem in die qua locutus est Dominus vobis in Horeb de medio ignis ne forte decepti faciatis {t. 1 : Erfurt, f. 189va ; facsim., p. 378a} vobis sculptam similitudinem aut imaginem interl.| hoc de hominibus|| masculi vel femine marg.|  SCULPTAM SIMILITUDINEM AUT IMAGINEM. AUGUSTINUS. Forsitan his duobus vocabulis unam rem significavit. Vel similitudinem vocavit statuam, vel simulacrum non ex alicuius hominis liniamentis imitando expressum. Quod enim tali expressione sit imaginem dici, nemo dubitaverit, ut sit omnis imago similitudo sed non convertitur. In geminis enim similibus similitudo est cuiuslibet in altero, non imago. Sed si patri similis sit filius, recte imago dicitur, ut sit pater proptotipus, id est prima figura. Unde illa imago expressa videatur. Harum imaginum alie sunt eiusdem substantie, ut filius, alie non, ut pictura. Unde illud quod scriptum est : « Fecit Deus hominem ad imaginem suam » Gn. 1, 27., sic intelligendum est ut non sit eiusdem substantie imago, que facta est. Si enim eiusdem esset, non facta sed genita diceretur. Quod vero non addidit et similitudinem, sicut superius. Ideo factum videtur, quia ubi imago et similitudo. Unde et hic Moyses similitudinem et imaginem fieri prohibet. In Decalogo autem nullam faciendam esse similitudinem dicitur, nec imago memoratur. Si enim non sit similitudo nec imago, quoniam si imago et similitudo. Denique ubi prohibuit similitudinem et imaginem. Homines intelligi voluit, ubi similitudo fieri potest, non huius autem illius proprie, sed cuiuslibet et imago, id est huius proprie vel illius hominis. Cum vero de irrationalibus animantibus diceretur : solam similitudinem dixit. Nemo enim unum canem sibi constituit vel huiusmodi quem intuens imaginem pingat vel fingat quod de hominibus usitatum est. || similitudinem omnium iumentorum interl.| hoc de animalibus|| que sunt super terram vel avium sub celo volantium atque reptilium que moventur in terra sive piscium qui sub terra morantur in aquis marg.|  QUI SUB TERRA MORANTUR IN AQUIS etc. AUGUSTINUS. An aquam terram intelligi voluit propter tractabilem corpulentiam sicut {t. 1 : Erfurt, f. 189va ; facsim., p. 378a} ibi : « Fecit Deus celum et terram » Gn. 2, 4., et ibi : « Auxilium meum a Domino qui fecit celum et terram » Ps. 120, 2.. An ideo dictum est sub terra, quia nisi aquis terra superior esset habitari ab hominibus et animalia terre non posset habere.|| ne forte oculis elevatis interl.| nec in celo vidisti similitudinem ne etc.|| ad celum videas solem et lunam et omnia astra celi et errore deceptus adores ea et colas que creavit interl.| alii distribuit|| Dominus Deus tuus in ministerium interl.| in usum|| cunctis gentibus que sub celo sunt marg.|  QUE CREAVIT DOMINUS DEUS etc. AUGUSTINUS. Non ita dictum est tanquam Deus precepit ea a cunctis gentibus coli : a solo populo suo non coli, sed quod prescierit gentes culturam exhibituras et tamen, presciens, creaverit populum vero suum futurum esse qui ista non coleret. Vel intelligatur usus : qui commendatur in Genesi ut sint in signis et temporibus et diebus et annis quem usum communem habet populus Dei cum omnibus gentibus, sed non cultum quem habent alie gentes.|| vos autem tulit Dominus et eduxit de fornace ferrea Egypti ut haberet populum hereditarium sicut est in presenti die iratusque est Dominus contra me propter sermones vestros et iuravit ut non transirem Iordanem nec ingrederer terram optimam quam daturus est vobis ecce morior in hac humo non transibo Iordanem vos transibitis et possidebitis terram egregiam cave nequando obliviscaris pacti Domini Dei tui quod pepigit tecum et facias tibi sculptam similitudinem eorum que facere facere] fieri Weber interl.| vel fieri|| Dominus prohibuit marg.|  SCULPTAM SIMILITUDINEM. AUGUSTINUS. Hic generaliter loquens similitudinem posuit, imaginem tacuit, quia si nulla similitudo nec imago.|| quia Dominus Deus tuus ignis consumens interl.| peccata consumit et reprobos ignibus Gehenne tradit|| est Deus emulator si genueritis filios ac nepotes et morati fueritis in terra deceptique feceritis vobis aliquam similitudinem patrantes malum coram Domino Deo vestro ut eum ad iracundiam provocetis testes invoco hodie celum interl.| angelos|| et terram interl.| homines|| cito perituros vos esse de terra quam transito Iordane possessuri {t. 1 : Erfurt, f. 189vb ; facsim., p. 378b} estis non habitabitis in ea longo tempore sed delebit vos Dominus interl.| CELUM ET TERRAM. Methonomicos per id quod continetur significat.|| atque disperget in omnes gentes et remanebitis pauci in nationibus ad quas vos ducturus est Dominus ibique servietis diis qui hominum manu fabricati sunt ligno et lapidi qui non vident non audiunt non comedunt non odorantur cumque quesieris ibi Dominum Deum tuum invenies eum si tamen toto corde quesieris et tota tribulatione anime tue postquam te invenerint omnia que predicta sunt novissimo autem autem] om. Weber tempore reverteris ad Dominum Deum tuum et audies vocem eius marg.|  NOVISSIMO AUTEM. Conversionem Israhel ad fidem Christi prenunciat ut postquam plenitudo gentium intraverit, omnis Israhel salvuus fiat.|| quia Deus misericors Dominus Deus tuus est non dimittet te nec omnino delebit neque obliviscetur pacti in quo iuravit patribus tuis interroga de diebus antiquis qui fuerunt ante te ex die quo creavit Dominus Dominus] om. Weber Deus hominem super terram interl.| interrogat subaudis|| a summo celi usque ad summum eius si facta est aliquando huiuscemodi res aut umquam cognitum est ut audiret populus vocem Dei loquentis de medio ignis sicut tu audisti et vidisti vidisti] vixisti Weber marg.| A SUMMO CELI etc. AUGUSTINUS. Cur non dixerit similiter a summo terre usque ad summum terre, difficile est dinoscere, sicut in Evangelio ubi dicitur : « Congregabuntur electi a summis celorum usque ad terminos eorum ». Sed forte hic intelligi voluit nec in hominibus, nec in angelis auditum esse, quod in populo factum est, sicut sequentia demonstrant. Sed quomodo intelligeretur illud in Evangelio a summis celorum usque ad terminos eorum cum hoc de novissima electorum congregatione dicatur.|| si fecit Dominus Dominus] Deus Weber ut ingrederetur et tolleret sibi gentem de medio nationum per temptationes signa et prodigia et prodigia] om. Weber atque portenta per pugnam et robustam manum extentumque brachium et horribiles visiones iuxta omnia que fecit pro vobis Dominus Deus vester in Egypto videntibus oculis {t. 1 : Erfurt, f. 190ra ; facsim., p. 379a} tuis ut scires quoniam Dominus ipse est Deus et non est alius preter unum de celo te fecit audire vocem suam ut doceret te et in terra ostendit tibi ignem suum maximum et audisti verba illius de medio ignis quia dilexit patres tuos et elegit semen eorum post eos eduxitque te precedens in virtute sua magna ex Egypto ut deleret nationes maximas et fortiores te in introitu tuo et introduceret te daretque tibi terram earum in possessionem sicut cernis in presenti die scito ergo hodie et cogitato in corde tuo quod Dominus ipse est est] sit Weber Deus in celo sursum et in terra deorsum et non sit alius custodi precepta eius atque mandata que ego precipio tibi ut bene sit tibi et filiis tuis post te et permaneas multo tempore super terram quam Dominus Deus tuus daturus est tibi tunc separavit Moyses tres civitates trans Iordanem ad orientalem plagam ut confugiat ad eas qui occiderit nolens proximum suum nec fuerit inimicus ante unum et alterum diem ut ut] et Weber ad harum aliquam urbium possit evadere Bosor in solitudine que sita est in terra campestri de tribu Ruben et Ramoth in Galaad que est in tribu Gad et Golam Golam Weber] Golan Rusch in Basan que est in tribu Manasse ista est lex quam proposuit Moyses coram filiis Israel et hec testimonia et cerimonie atque iudicia que locutus est ad filios Israel quando egressi {t. 1 : Erfurt, f. 190rb ; facsim., p. 379b} sunt de Egypto trans Iordanem in valle contra fanum Phogor in terra Seon regis Amorrei qui habitavit in Esebon quem percussit Moyses filii quoque Israel egressi ex Egypto possederunt terram eius et terram Og regis Basan duorum quoque quoque] om. Weber regum Amorreorum qui erant trans Iordanem ad solis ortum ab Aroer que sita est super ripam torrentis Arnon usque ad montem Sion qui est et Hermon omnem planitiem trans Iordanem ad orientalem plagam usque ad mare Solitudinis et usque ad radices montis Phasga. Capitulum 5 Vocavitque Moyses omnem Israelem et dixit ad eum audi Israel cerimonias atque iudicia que ego loquor in auribus vestris hodie discite ea et opere complete Dominus Deus noster pepigit nobiscum fedus in Horeb interl.| scriptura legis|| marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 190ra ; facsim., p. 379a} DOMINUS DEUS NOSTER etc. AUGUSTINUS. An ideo dictum est quia illi non ingrediuntur in terram promissionis ? Omnes enim mortui sunt nec pertinent ad hoc testamentum quorum tunc recognitio facta est cum a viginti annis et supra numerarentur usque ad L annos abiles ad bellum. Quomodo ergo illis locutus est Dominus, qui hodie vivunt ? An quia vinginti vel decem et nonum annorum et infra potuerunt multi tunc esse, qui hoc meminissent alieni a pena quam Dominus constituit illis qui numerati sunt, non intrare scilicet terram promissionis. Sed hoc utique appellat qui, quamvis vinginti annorum et supra non essent, cum Deus in monte loquebatur ut numerari possent. Potuerunt tamen esse decem et nonum et infra, usque ad puerilem etatem qui possent {t. 1 : Erfurt, f. 190rb ; facsim., p. 379b} que facta et dicta sunt, videre et audire et memoria retinere.|| non cum patribus nostris interl.| Abraham, Ysaac et Iacob|| iniit pactum sed nobis nobis] nobiscum Weber qui impresentiarum sumus et vivimus facie ad faciem locutus est nobis in monte de medio ignis ego sequester et medius fui interl.| non loco sed interpretandi officio verba Dei populo et populi renuncians Deo|| inter Deum Deum] Dominum Weber et vos in tempore illo ut annuntiarem vobis verba eius timuistis enim ignem et non ascendistis in montem et ait marg.|  INTER VOS ET DEUM etc. AUGUSTINUS. Tanquam Dominus esset in loco, id est in monte, unde et illi voces audiebant, qui ubique totus, nec per locorum intervalla propinquat aut recedit. Sed demonstrationes eius in creatura que non est quod ipse, non aliter humanis sensibus exhibentur. Non fuit ergo Moyses medius loci intervallo, sed per eum placuit populo audire cetera Dei verba, postquam territus est, audiens de medio ignis vocem Dei dicentis decalogum legis.|| ego Dominus Deus tuus qui eduxi te de terra Egypti de domo servitutis non habebis deos alienos interl.| idolatria prohibet|| in conspectu meo interl.| quem nihil latet non facies tibi sculptile nec {t. 1 : Erfurt, f. 190va ; facsim., p. 380a} similitudinem omnium que in celo sunt desuper et que in terra deorsum et que versantur in aquis sub terra non adorabis ea et non coles ego enim sum Dominus Deus tuus Deus emulator interl.| vidicans et zelans|| reddens iniquitatem patrum super filios interl.| primi motus sensuum|| in tertiam interl.| operationem|| et quartam generationem interl.| gloriationem|| his interl.| non aliis sed|| qui oderunt me interl.| hereditaria impietate|| marg.|  REDDENS INIQUITATEM PATRUM etc. ISIDORUS. Sunt qui ita edisserant, ut animam humanam sententiam vertant. Patrem in nobis levem punctum sensuum et incentiva viciorum esse dicentes filium vero si cogitatio peccatum concepit, ne potem# si conceptionem opere perpetraveris pro nepotem si in perpetratis glorieris, secundum illud : « Impius cum in profundum malorum venerit contemnit » Prv. 18, 3.. Vel sic potest intelligi quod tante misericordie sit, ut non statim puniat, sed sententiam diu differat.|| marg.|  HIS QUI ODERUNT ME etc. His, scilicet qui hereditaria impietate Deum oderunt. Perversum est enim peccata patrum filiis non peccantibus imputari. Cum per Ezechielem dictum sit : « Filius non portabit iniquitatem patris etc. » Ez. 18, 20. || et faciens interl.| tam cito|| misericordiam in multa millia diligentibus me interl.| vera dilectione|| et custodientibus interl.| in hoc probatur dilectio|| interl.| unde si diligitis me sermonem meum servate vel precepta mea|| precepta mea interl.| quasi thesaurum non usurpabis nomen Domini interl.| primum mandatum prohibet idolatriam secundum periurium|| Dei interl.| filii|| tui frustra interl.| iurando pro re que non est vel nomen Domini ligno vel lapidi et huiusmodi tribuendo|| quia non erit impunitus qui super rem vanam interl.| omnis creatura subiecta est vanitati|| rem vanam] re vana Weber nomen eius assumpserit interl.| Christum, scilicet purum hominem putans|| marg.|  NON USURPABIS NOMEN DOMINI DEI TUI etc. Primum mandatum ad patrem pertinet, quo dicitur in sequentibus : Audi Israhel Dominus Deus tuus Deus unus est ut hoc, scilicet audiens unum Deum patrem colas, non multos deos suscipias. Secundum pertinet ad filium, de quo hic dicitur : « Non assumes nomen Dei tui in vanum » Ex. 20, 7. , id est non estimes creaturam esse Dei filium. Omnis enim creatura subiecta est vanitati. Sed credas enim equalem patri Deum deorum, Deum apud Deum, per quem omnia facta sunt. Tertium ad spiritum cuius dono requies eterna promittitur quia enim Spiritus sanctus dicitur :"Ideo septimum diem sanctificavit Deus" Cf. Gn 2, 3  : « Et benedixit diei septimo, et sanctificavit illum ».. In aliis enim diebus operum sanctificatio non nominatur nisi in sabbato, in quo requievit Deus. Recte ergo hoc mandatum pertinet ad spiritum tum propter sanctificationis nomen, tum propter eternam requiem ad donum sanctis spiritus pertinentem, dicitur enim sic : « Memento ut diem sabbati sanctifices, sex diebus operaberis etc. » In opere sex dierum videtur sex milium annorum operatio signari. In septimo tempus eterne quietis, in quo post bona opera {t. 1 : Erfurt, f. 190vb ; facsim., p. 380b} quies eterna promittitur. Quidquid ergo agimus, si propter futuram requiem facimus, sabbatum observamus.|| observa diem sabbati interl.| ut omnia facias propter sabbatum, id est eternam requiem ad spiritus sancti donum pertinentem|| ut sanctifices eum sicut precepit tibi Dominus Deus tuus interl.| omnia sancte faciendo a strepitu viciorum cessando sex diebus operaberis interl.| omni tempore operandi bona et pefecta et facies omnia opera tua interl.| nature tue congrua|| septimus dies sabbati est id est requies Domini Dei tui non facies in eo quicquam operis interl.| servilis|| tu et filius tuus et filia interl.| qui amore servit|| servus et ancilla interl.| qui adhuc scilicet tunore premitur|| et bos interl.| iudeus vel sapiens|| et asinus interl.| gentilis et stultus|| et omne iumentum tuum interl.| homines et iumenta salvabis Domine|| et peregrinus interl.| noviter conversus|| interl.| advena et peregrinus ego sum sicut omnes patres mei|| qui est intra portas tuas interl.| Ecclesie tue diligit Dominus portas Syon super omnia tabernacula Iacob|| ut requiescat servus et ancilla tua sicut et tu memento quod et ipse interl.| Deo vel diabolo|| servieris in Egypto interl.| mundo|| et eduxerit te interl.| ad filialem timorem|| inde Dominus Deus interl.| omnipotens|| interl.| filio manifesto|| tuus in manu forti et brachio extento idcirco precepit tibi ut observares diem sabbati honora {t. 1 : Erfurt, f. 190vb ; facsim., p. 380b} interl.| hoc est maximum et primum mandatum in altera tabula|| interl.| officio pietatis et honoris|| patrem tuum et matrem interl.| carnalem vel spiritualem|| interl.| ad litteram vel Deum et Ecclesiam|| sicut precepit tibi Dominus Deus tuus ut longo vivas tempore interl.| vita eterna pro qua laborandum est|| et bene sit tibi in terra interl.| viventium|| quam Dominus Deus tuus daturus est tibi interl.| gratis|| marg.|  HONORA PATREM TUUM etc. Post tria precepta succedunt septem que ad proximum pertinent. Inter septem primum, sed in ordine omnium quartum est. Honora patrem tuum etc. A parentibus enim homo oculos aperit et vita hec ab eorum dilectione exordium sumit. Unde hoc mandatum maximum et primum dicitur in altera, scilicet tabula. Iubemur ergo parentes honorare et officium pietatis et reverentiam eis exhibere. Qui enim hoc parentibus non facit quomodo faciet aliis. Quintum : non mechaberis, id est preter legitimam uxorem nulli misceberis. Sextum : Non occides. Occidit etiam qui fame vel nuditate proximum mori videt nec subvenit in quantum potest. Septimum : non furtum facies. In quo omnem rapinam prohibet. Octavum : non falsum testimonium dices. Crimen mendacii et falsitatis abominatur. Nonum : non concupisces uxorem proximi tui. In quo etiam adulterinam cogitationem interdicit. Decimum : non concupisces rem proximi tui. In quo ambitionem et concupiscentiam percutit. Primum ergo prohibet surreptionem ; secundum errorem ; tercium seculi amorem ; quartum impietatem ; quintum fornicationem ; sextum crudelitatem : septimum rapacitatem ; octavum falsitatem ; nonum cogitationem adulterii ; decimum cupiditatem mundi. Et notandum quod sicut decem plagis percutiuntur Egiptii, sic decem preceptis regitur populus Dei et demones occiduntur.|| non occides interl.| qui odit fratrem suum homicidia est|| interl.| re vel voluntate vel subtrahendo quod potes prestare|| neque mechaberis interl.| Adulterium prohibet carnale vel spiritutale. Fornicatio est idolatria et scripturarum expositio prava.|| furtumque non facies interl.| actu vel habitu vel avaricia commissi talenti nec loqueris contra proximum tuum falsum testimonium interl.| pessimum genus mendacii|| interl.| falsitatem interdicit non concupisces uxorem proximi tui interl.| sola voluntate : qui viderit mulierem ad concupiscendum, mechatus est eam|| non domum non agrum non servum non ancillam non bovem non asinum et universa que illius sunt interl.| decimo mandato omnis rei cupiditatem interdicit|| interl.| ambitionem et concupiscentiam damnat hec verba locutus est Dominus ad omnem multitudinem interl.| nemo excipitur|| vestram in monte de medio ignis et nubis et caliginis voce magna nihil addens interl.| in tabulis|| amplius et scripsit ea in duabus tabulis interl.| duo sunt testamenta, duo dilectionis precepta|| lapideis interl.| quia corda iudeorum dura et insensata|| quas tradidit mihi marg.| IN DUABUS TABULIS etc. ISIDORUS. Duo testamenta significantur in duabus tabulis vel dilectio Dei et proximi, in quibus tota lex pendet et prophete : In una enim tabula tria precepta ad dilectionem Dei pertinent, in altera septem ad proximi societatem lapidee tabule lapidea {t. 1 : Erfurt, f. 191ra ; facsim., p. 381a} Iudeorum corda significant, de quibus dicitur Ez. 36, 26.  : « Auferam a vobis cor lapideum, et dabo vobis cor carneum » sensibile , scilicet et intelligibile.|| vos autem postquam audistis vocem de medio tenebrarum et montem ardere vidistis accessistis ad me omnes principes tribuum et maiores natu atque dixistis ecce ostendit nobis Dominus Deus noster maiestatem et magnitudinem suam vocem enim enim] om. Weber eius audivimus de medio ignis et probavimus hodie quod loquente Deo cum homine vixerit homo cur ergo morimur et devorabit nos ignis hic maximus si enim audierimus ultra vocem Domini Dei nostri moriemur quid {t. 1 : Erfurt, f. 191ra ; facsim., p. 381a} est omnis caro ut audiat vocem Dei viventis qui de medio ignis loquitur sicut nos audivimus et possit vivere tu magis accede et audi cuncta que dixerit Dominus Deus noster tibi loquerisque ad nos et nos audientes faciemus ea quod cum audisset Dominus ait ad me audivi vocem verborum populi huius que locuti sunt tibi bene omnia locuti sunt locuti sunt] inv. Weber quis det interl.| nisi ego|| talem interl.| gratiam infusam|| eos habere mentem ut timeant me interl.| casto timore|| et custodiant interl.| non lapidei sed sensibiles|| universa mandata mea interl.| ut unum iota non pretereat|| in omni tempore ut bene sit eis et filiis eorum in sempiternum marg.|  QUIS DET TALEM EOS HABERE MENTEM etc. Vult Deus intelligi gratia sua hoc beneficium concedi, ut in omnibus sit iustitia Dei ex fide, non quasi ex lege propria. Unde : « Auferam eis cor lapideum et dabo cor carneum » Ez. 36, 26., id est sensatum. Caro enim sensum habet, lapis vero non habet. Et alibi : « Idoneos nos fecit ministros novi testamenti, non littera sed spiritu » 2Cor. 3, 6. .|| vade et dic eis revertimini in tentoria vestra tu vero hic sta mecum et loquar tibi omnia mandata et cerimonias atque iudicia que docebis eos ut faciant ea in terra quam dabo illis in possessionem custodite igitur et facite que precepit Dominus Deus vobis non declinabitis neque ad dexteram neque ad sinistram interl.| ut addatis aliquid vel minuatis sed per viam quam precepit Dominus Deus vester ambulabitis ut vivatis et bene sit vobis et protelentur dies vestri vestri] om. Weber in terra possessionis vestre. Capitulum 6 Hec sunt precepta et cerimonie atque iudicia que mandavit Dominus {t. 1 : Erfurt, f. 191rb ; facsim., p. 381b} Deus vester ut docerem vos et faciatis ea in terra ad quam transgredimini possidendam ut timeas Dominum Deum tuum et custodias omnia mandata et precepta eius que ego precipio tibi et filiis ac nepotibus tuis cunctis diebus vite tue ut prolongentur dies tui audi Israel et observa ut facias et bene sit tibi et multipliceris amplius sicut pollicitus est Dominus Deus patrum tuorum tibi terram lacte et melle manantem interl.| omni copia audi Israel Dominus Deus tuus Deus tuus Deus] noster Dominus Weber unus est interl.| in manifestate trinus in personis, nec habet divisionem, nec recipit solitudinem diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo interl.| intellectu|| et ex tota anima tua interl.| vita|| et ex tota fortitudine tua interl.| viribus vel affectu|| marg.|  DILIGES DOMINUM DEUM TUUM etc. AUGUSTINUS. Caritas non auferetur, sed implebitur. Contemplata quod credebat, adepta quod sperabat, in ea plenitudine hoc preceptum implebitur. Cum enim inest aliquid carnalis concupiscentie quod vel continendo frenetur, non omnino ex tota anima Deus diligetur. Non enim caro sine anima concupiscit, quamvis caro concupiscere dicatur, quia carnaliter anima concupiscit. Tunc autem lex nulla erit in membris que repugnet legi mentis, sed toto corde anima, tota mente diligitur Deus. Debuit autem homini ista perfectio precipi, quamvis in hac vita non possit haberi. Non enim recte curritur, si quomodo currendum est nesciatur. Currimus autem sperando, credendo et desiderando, elemosinas dando et orando, ut currentes adiuvemur et sic precepta perfectionis audiamus, nec ad plenitudinem caritatis currere negligamus. Diliges Dominus Deus tuus ex toto cordo tuo etc., et proximum tuum sicut teipsum. In his tota lex pendet et prophete. Finis ergo precepti dilectio gemina Dei, scilicet et proximi, quod si te totum intelligas, id est animam et corpus, et proximum similiter totum (homo enim ex anima constat et corpore). Nullum diligendarum rerum genus in his duobus pretermissum est. Cum enim precurrat dilectio Dei eius modus prescriptus est ut cetera in illum confluant. De dilectione tua nihil dictum videtur, sed ubi dictum est tanquam teipsum, ut teipsum diligas, non est pretermissum. Ille autem ordinate diligit, qui quod non est diligendum non diligit et diligenda diligit, nec plus quod minus est diligendum, nec equaliter quod (f. 191rb) plus vel minus, nec plus vel minus, quod eque est diligendum. Omnis peccator, in quantum peccator est, diligendus non est. Se omnis homo, in quantum homo est, propter Deum diligendus est, Deus vero propter seipsum. Et si Deus omni homine plus diligendus est, plus debet quisque diligere eum quam seipsum. Item amplius alius homo diligendus est quam corpus nostrum, quia propter Deum omnia ista diligenda sunt et possit nobiscum alius homo Deo perfrui, quod non potest corpus, quia per animam vivit qua Deo fruimur. Omnes autem eque diligendi sunt, sed cum omnibus prodesse non possis. His potissimum consulendum est, qui pro locorum et temporum vel quarumlibet oportunitate magis nobis coniuncti sunt.|| marg.|  GREGORIUS. DILIGES DEUS TUUS TOTO etc. Per amorem Dei gignitur amor proximi, et per amorem proximi nutritur amor Dei. Nam qui amare negligit Deum, diligere proximum nescit. Et plenius in Dei dilectione perficimus, si in eius dilectionis gremio proximi caritate letamur. Dicturus ergo diliges proximum tuum, premisit diliges Dominum Deum tuum, ut prius in nobis radicem sui amoris figat et postea fraterna dilectio ramos expandat. Quod autem amor Dei proximi amore coalescat, Iohannes ostendit dicens : « Qui non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere ? » 1Io. 4, 20. . Dilectio Dei per timorem nascitur, sed in affectu crescendo mutatur ut autem ostendatur quam longe quisque sit a caritate proximi vel in ea profecerit, alios flagellis Deus deprimit, alios successibus fulcit. Sepe enim nos miseros insequuntur, qui felices sine comparatione venerantur. Cum autem quis in prosperitate diligit, vel diligitur, incertum est an prosperitas, an persona diligatur. In bonis enim non agnoscitur amicus et in malis non absconditur inimicus.|| marg.| Triplicis nature est anima : ideo iubetur diligere tripliciter. Non vult Deus amorem suum partiri vel simul diligamus Deum et aurum, vel uxorem vel filios. Nemo potest duobus dominis servire. Ipse super omnia diligendus eius dilectio preponitur.|| eruntque verba hec que ego precipio tibi hodie in corde tuo et narrabis ea filiis tuis et meditaberis interl.| in eis|| sedens interl.| domi vel foris|| in domo tua et ambulans in itinere interl.| foris|| dormiens interl.| in omnibus, scilicet que egeris atque consurgens et ligabis interl.| ut opere compleas et aliis exemplus tribus|| ea quasi signum in manu tua eruntque interl.| ut in memoria habeas|| et movebuntur inter oculos tuos interl.| ut die ac nocte mediteris ea|| interl.| cordis|| marg.| ET LIGABIS EA etc. Hoc pharisei male interpretantes in membranualis Decalogum, id est decem verba scribebant et ligata in fronte portabant quod (f. 191va) usque hodie faciunt Babilonii, ut putentur religiosi. Unde : « Dilatant ei philateria sua et magnificant fimbrias » Mt. 23, 5. .|| scribesque ea in limine et ostiis domus tue interl.| ingrediens et egrediens semper ea mediteris cumque introduxerit te Dominus Deus tuus in terram pro qua iuraverat iuraverat] iuravit Weber patribus tuis Abraham Isaac et Iacob et dederit tibi civitates magnas et optimas quas non edificasti domos plenas cunctarum opum quas non extruxisti {t. 1 : Erfurt, f. 191va ; facsim., p. 382a} cisternas quas non effodisti effodisti] fodisti Weber vineta et oliveta que non plantasti et comederis et saturatus fueris cave diligenter ne obliviscaris Domini Dei tui Dei tui] om. Weber qui eduxit te de terra Egypti de domo servitutis Dominum Deum tuum timebis et illi soli illi soli] ipsi Weber servies ac per nomen illius iurabis marg.|  PER NOMEN ILLIUS IURABIS. Permittuntur iurare per nomen Dei, ne forte per idola iurantes et assidue nominantes ea colere inciperent.|| marg.| Non iurare iubet, sed per alterius Dei nomen iurare prohibet. Melius autem omnino non iurare, non quod mala sit iuratio vera, sed ne facilitate iurandi in periurium cadas. Qui enim iura, periurare potest. Qui autem omnino non iurat, longe a periurio est.|| non ibitis post deos alienos cunctarum gentium que in circuitu vestro sunt quoniam Deus emulator Dominus Deus tuus in medio tui nequando irascatur furor Domini Dei tui contra te et auferat te de superficie terre non temptabis interl.| hoc diabolo Christum temptanti obiectum est cum diceret : mitte te deorsum|| Dominum Deum tuum sicut temptasti in loco temptationis marg.|  NON TEMPTABIS etc. Deum temptat qui habens quod faciat sine ratione, se committit periculo experiens utrum possit liberari a Deo. custodi precepta Domini Dei tui ac testimonia et cerimonias quas precepit tibi et fac quod placitum est et bonum in conspectu Domini ut bene sit tibi et ingressus possideas terram optimam de qua iuravit Dominus patribus tuis ut deleret omnes inimicos tuos coram te sicut locutus est cum interrogaverit te filius tuus cras dicens quid sibi volunt testimonia hec et cerimonie atque iudicia que precepit Dominus Deus noster nobis dices ei servi eramus pharaonis in Egypto et eduxit nos Dominus de Egypto in manu forti fecitque signa atque prodigia magna et pessima interl.| pro opinione sustinentium|| in Egypto contra pharaonem et omnem domum illius in {t. 1 : Erfurt, f. 191vb ; facsim., p. 382b} conspectu nostro et eduxit nos inde ut introductis daret terram super qua iuravit patribus nostris precepitque nobis Dominus ut faciamus omnia legitima hec et timeamus Dominum Deum nostrum et bene sit nobis cunctis diebus vite nostre sicut est hodie eritque nostri misericors si custodierimus et fecerimus omnia precepta eius coram Domino Deo nostro sicut mandavit nobis. Capitulum 7 Cum vero vero] om. Weber introduxerit te Dominus Deus tuus in terram quam possessurus ingredieris et deleverit interl.| septem principalia vicia et eorum genimina|| gentes multas coram te Etheum et Gergeseum et Amorreum Chananeum et Pherezeum et Eveum et Iebuseum septem gentes interl.| septem principalia vicia et eorum genimina|| multo maioris numeri quam tu es et robustiores te marg.|  GENTES MULTAS. ISIDORUS. Septem gentem sunt septem principalia vicia que per Dei gratiam spiritalis miles exuperans exterminare iubetur. Maioris numeri dicuntur quia plura sunt vicia quam virtutes. In cathalogo dicuntur septem nationes in expugnatione sine numero ponuntur. Sed cum deleverit gentes multas coram te. Numerosior enim est quam Israhel populus carnalium qui multiplicatur de septenario fomite viciorum. De castrimargia : comessatio ebrietas. De fornicatione : turpi loquia, scurilitas, ludicra et stultiloquia. De philargia : mendacium fraus, furta, periuria, turpis lucri appetitus, falsa testimonia, violentia inhumanitas et rapacitas. De ira : homicidium, clamor et indignatio. De tristicia : rancor, pusillanimitas, amaritudo et desperatio et pigricia. De acidia : ociositas, somnolentia, importunitas, inquietudo mentis et corporis, instabilitas, verbositas et curiositas. De cenodoxia : contentiones, hereses, iactantia et presumptio novitatum. De superbia : contemptus, invidia, inobedientia, blasphemia, murmuratio, detractio et alia plura. Hec cum maioris numeri sint quam virtutes. Devictis tamen principalibus {t. 1 : Erfurt, f. 191vb ; facsim., p. 382b} omnes quiescunt et perpetua nece delentur. Quod autem he pestes robustiores sint ; in temptatione sentimus fortius enim militat in membris nostris carnalium delectatio passionum quam studia virtutum, que summa cordis et corporis contritione acquiruntur. Harum gentium regiones possidemus cum Israhelis exercitu, id est virtutibus, vicia superamus, ut in corde nostro locum fornicationis castitas obtineat, locum furoris patientia, locum tristicie salutaris leticia, accidie locum incolat fortitudo, locum superbie humilitas, sic singulis viciis expulsis, loco eorum regnent filii Israhel, id est anime Deum videntes. Cum vero Abrahe de futuris loqueretur Deus : non septem, sed decem gentes numerasse legitur, quorum terra semini eius promittitur. Abiectis scilicet idolatris gentium, blasphemia iudeorum, errore hereticorum, quibus ante noticiam Dei et gratiam baptisimi, qui in spiritali Egipto commorantur, subiecti sunt. Sed qui inde egreditur et per gratiam Dei ad heremum spiritalem pervenit ab impugnatione trium gentium liberabitur contra septem congreditur.|| marg.|  ETHEUM ET GERGESEUM etc. HIERONYMUS. Etheum formidantem sive stupentem ; Gergeseum id est colonum applicans vel colonum eiciens sive advena appropinquans ; Amorreum, id est amarum vel loquentem ; Chananeum possidentem vel possessionem vel negotiatores vel motabiles ; Pherezeum sperantes sive disseminatos ; Eveum id est lapides colligens ; Iebuseum id est calcatum sive presepe eorum.| <Parall.> Glossa ordinaria (Ios. 3, 10 ; Mt. 8, 28 ; Mc. 5, 1 ; Lc. 8, 26). || marg.|  SEPTEM GENTES. Abrahe promissum est quod decem delerentur. Tunc enim decem erant, sed cum filii Israhel transirent ad Iordanem iam tres delete erant, filii enim Loth deleverunt gigantes, filii Esau Horreos, Capadoces vero partem Eveorum.|| marg.| ET ROBUSTIORES. Spiritales nequitie subtiliores sunt et plus valent ad ( f. 192ra) decipiendum quam infirmitas ad sustinendum.|| tradideritque eas Dominus Deus tuus tibi percuties eas usque ad internitionem non inibis cum eis fedus nec misereberis earum neque sociabis cum eis coniugia filiam tuam interl.| cogitationem tuam, scilicet viciis non sociabis|| non dabis filio eius interl.| vel suo|| nec filiam illius accipies filio tuo quia seducet filium tuum ne sequatur me et ut magis serviat diis alienis irasceturque furor Domini et delebit te cito quin potius hec facietis eis interl.| astutias contenite|| aras eorum subvertite et et] om. Weber confringite statuas {t. 1 : Erfurt, f. 192ra ; facsim., p. 383a} lucosque succidite et sculptilia comburite quia populus sanctus es Domino Deo tuo te elegit Dominus Deus tuus ut sis ei populus peculiaris de cunctis populis qui sunt super terram non quia cunctas gentes numero vincebatis vobis iunctus est Dominus et elegit vos cum omnibus sitis populis pauciores sed quia dilexit vos Dominus et custodivit testamentum testamentum] iuramentum Weber interl.| alias iuramentum|| quod iuravit patribus vestris eduxitque vos in manu forti et redemit de domo servitutis de manu pharaonis regis Egypti et scies quia Dominus Deus tuus ipse est Deus fortis et fidelis interl.| nullum in se sperantem decipit|| custodiens pactum et misericordiam diligentibus se et his qui custodiunt precepta eius in mille generationes et reddens odientibus se statim ita interl.| omne tempus eternitati comparatum est quasi punctum|| ut disperdat eos et ultra non differat protinus eis restituens quod merentur custodi ergo precepta et cerimonias atque iudicia que ego mando tibi hodie ut facias si postquam audieris hec iudicia custodieris ea et feceris custodiet et Dominus Deus tuus tibi pactum et misericordiam quam iuravit patribus tuis et diliget te ac multiplicabit benedicetque fructui ventris tui et fructui terre tue frumento tuo atque vindemie oleo et armentis gregibus ovium tuarum super terram pro qua iuravit patribus tuis ut daret eam tibi benedictus eris inter omnes populos non erit apud te sterilis utriusque sexus {t. 1 : Erfurt, f. 192rb ; facsim., p. 383b} tam in hominibus quam in gregibus tuis marg.|  STERILIS. Quedam steriles apud iudeos fuerunt, sed adeo pauce ut ad comparationem secundarum viderentur nulle.|| auferet Dominus a te omnem languorem et infirmitates Egypti pessimas quas novisti non inferet tibi sed cunctis hostibus tuis devorabis omnes populos quos Dominus Deus tuus daturus est tibi non parcet eis oculus tuus nec servies diis eorum ne sint in ruinam tui si dixeris in corde tuo plures sunt gentes iste quam ego quomodo potero delere eas noli metuere sed recordare que fecerit Dominus Deus tuus pharaoni et cunctis Egyptiis plagas maximas quas viderunt oculi tui et signa atque portenta manumque robustam et brachium extentum brachium extentum] inv. Weber ut educeret te Dominus Deus tuus sic faciet cunctis populis quos metuis insuper et crabrones crabrones Weber] scabrones Rusch interl.| tumoris punctiones|| mittet Dominus Deus tuus in eos donec deleat omnes atque disperdat qui te fugerint et latere potuerint marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 192rb ; facsim., p. 383b} INSUPER ET SCABRONES etc. Non legitur alicubi in historia quod scabrones vel vespas in hostes eorum Deus premiserit, sed per animalia aculeata timoris punctiones designat, quibus hostes territos fugabat.|| non timebis eos quia Dominus Deus tuus in medio tui est Deus magnus interl.| omnipotens liberando suos|| et terribilis interl.| in adversarios ipse interl.| non alius ipsi soli victoria ascribitur per quem hostes superantur|| consumet nationes has in conspectu tuo paulatim atque per partes non poteris eas delere eas delere] inv. Weber pariter ne forte multiplicentur contra te bestie terre marg.|  NON POTERIS etc. Cavendum esse ostendit ne forte expulsis peccatis a carne nostra insurgat spiritalis bestia, id est iactantia, superbia, vana gloria que difficilius extirpantur quam carnalia vitia. Loth enim qui in Sodomis ostinuit#, in monte fornicatione pollutus est. Expulso vicio statim virtus plantetur, ne immundus spiritus redeat et domum vacantem inveniat.|| marg.|  GREGORIUS. Quibusdam maiora bona dat Deus, nec minora ut speravimus eorum habeat {t. 1 : Erfurt, f. 192va ; facsim., p. 384a} unde se reprehendat et dum perfecti esse appetunt, nec possunt, minime se extollant in his que habent, qui per se parva non habere valent. Hinc est quod fortes et potentes adversarios extinxit Philisteos et Chananeos diu reservavit ut in eis erudiretur Israhel, habens contra quos pugnaret ne de maioribus devictis sese extolleret. Eadem ergo mens pollet ex virtute, lacessit ex infirmitate ut dum querit quod habere non valet, quod habet humiliter servet. Superna quoque regio in civibus suis ex parte damna pertulit, ex parte fortiter stetit ut electi angeli, dum alios per superbiam cecidisse conspicerent, tanto robustius quanto humilius starent. Sic in unaquaque anima agitur ut maxima lucra conferant, aliquando minima damnant.|| dabitque eos Dominus Deus tuus in conspectu tuo et interficiet illos donec penitus deleantur tradetque tradetque] tradet Weber reges eorum in manus tuas et disperdes nomina eorum sub celo nullus poterit resistere tibi donec conteras eos sculptilia eorum igne combures non {t. 1 : Erfurt, f. 192va ; facsim., p. 384a} concupisces argentum et aurum de quibus facta sunt neque assumes ex eis tibi quicquam ne offendas propter ea quia abominatio est Domini Dei tui nec inferes quippiam ex idolo in domum tuam interl.| ymaginem vel statuam fabrefactam et bene politam|| ne fias anathema interl.| adorando et colendo|| interl.| alienatio|| sicut et illud est quasi spurcitiam detestaberis et velut inquinamentum ac sordes abominationi habebis quia anathema est. marg.|  ANATHEMA. Apotoianatione id est a sursum ponendo vel suspendendo sicut donaria in templis suspendebantur et ab eis qui dabant alienabantur.|| Capitulum 8 Omne mandatum quod ego precipio tibi hodie cave diligenter ut facias ut possitis vivere et multiplicemini ingressique possideatis terram pro qua iuravit Dominus patribus vestris et recordaberis cuncti itineris per quod adduxit te Dominus Deus tuus quadraginta annis per desertum ut affligeret te atque temptaret et nota fierent interl.| tibi vel aliis Deo enim aperta sunt omnia|| que in tuo animo versabantur utrum custodires mandata eius eius] illius Weber an non ? marg.|  QUADRAGINTA ANNIS. Ideo enim per quadraginta annos permisit eos affligi ut cognoscerent quante fragilitatis essent.|| marg.| UT AFFLIGERET TE etc. AUGUSTINUS. Hic apertius dictum est, quod alibi genere locutionis obscursum est. Hoc est : temptat nos Dominus Deus noster, ut sciat si diligitis eum, id est sciri faciat quod modo aperte dictum est, ut temptaret te, et nota fierent que in tuo animo versabantur etc. Non enim, ait, ut cognisceret. Quod si dixisset intelligendum erat cognita faceret.|| afflixit te penuria et dedit tibi cibum manna quod quod] quem Weber ignorabas tu et patres tui ut ostenderet tibi quod non in solo pane vivit vivit] vivat Weber homo sed in omni verbo interl.| verbum caro factum est etc.|| quod egreditur ex ore Domini marg.|  MANNA. Carnem Christi qua refecti ad veram promissionis terram veniamus. Quadraginta annis manna comedimus, id est toto tempore nostro, quod quattuor vicissitudinibus volvitur, Dominici {t. 1 : Erfurt, f. 192vb ; facsim., p. 384b} corporis sacramento pascimur.|| marg.|  NON IN SOLO PANE VIVIT HOMO etc. Spiritalis cibus commendatur, unde anime in eternum victure satiantur. Manna de celo datum carnem Christi significat, qui ait : « Ego sum panis vite, hic est panis qui de celo descendit » Io. 6, 41., « quia verbum caro factum est et habitavit in nobis » Io. 1, 14. . Qui manducat hanc carnem habet vitam eternam Cf. Io. 6, 55. .|| marg.|  NON IN SOLO PANE HOMO etc. Significat geminam nature nostre substantiam. Homo enim ex anima et corpore constat quod ex terra est terreno aliter cibo, anima vero vivit de verbo Dei. Spiritum vero hominis vivificat spiritus Dei, si tamen homo est in corpore Ecclesie, id est Christi et in fide filii Dei. Ideo addit vestimentum eius vetustate non deficere quia novi hominis conversatio in novitate vite debet permanere cum pes non est subtritus quia gressus operum eius servatur illesus, quia novit Dominus viam iustorum et iter impiorum peribit.|| vestimentum tuum interl.| conversatio|| interl.| habitus virtutum quem non vult vetustate Deus deficere|| quo operiebaris nequaquam vetustate defecit et pes tuus interl.| gressus bonorum operum vel fidei|| non est subtritus en quadragesimus annus est ut recogites in corde tuo interl.| quod iustum est|| quia sicut erudit homo filium suum sic Dominus Deus tuus erudivit te ut custodias mandata Domini Dei tui et ambules {t. 1 : Erfurt, f. 192vb ; facsim., p. 384b} in viis eius et timeas eum Dominus enim Deus tuus introducet te in terram bonam terram rivorum aquarumque et fontium in cuius campis interl.| in Ecclesia doctrine flumina|| interl.| mediocribus|| et montibus interl.| de montibus, id est doctoribus ad mentes auditorum fluunt|| erumpunt fluviorum abyssi terram frumenti interl.| Evangelice doctrine|| ordei interl.| legalis que duro tegmine littere involuta|| vinearum interl.| serventis doctrine que letificat cor hominis|| in qua ficus interl.| dulcedo sapientie|| et mala granata interl.| congeries virtutum|| et oliveta interl.| opera misericordie|| nascuntur terram olei interl.| misericordie|| ac mellis interl.| dulciflue caritatis ubi absque absque] + ulla Weber penuria comedes panem tuum interl.| qui de celo descendit|| et rerum omnium abundantia perfrueris cuius lapides ferrum sunt interl.| doctrina firma vel sancti invicibiles|| et de montibus interl.| sanctis eminentibus|| eius aeris metalla fodiuntur interl.| sonoritas predicationis|| ut cum comederis et saturatus saturatus] satiatus Weber fueris benedicas interl.| gratias agendo|| Domino Deo tuo interl.|a quo omnia|| pro terra optima interl.| Ecclesia|| quam dedit tibi observa et cave nequando obliviscaris Domini Dei tui et negligas mandata eius interl.| moralia decem mandata legis scripta in tabulis|| atque iudicia interl.| discretio boni et mali|| marg.|  IUDICIA. Que per Moysen post legem datam diversis temporibus populo precepta sunt que in Exodo iustificationes appellantur.|| et cerimonias quas ego precipio tibi hodie interl.| circumcisione|| marg.| ET CERIMONIAS. Circumcisionem ritus sacrificiorum. Unde Ambrosius super epistolam ad Romanos : Triplex, inquit, lex est ; prima pars de sacramento divinitatis ; secunda congruit legi naturali, que peccatum interdicit ; tertia festorum legis, id est sabbata neomenie et circumcisio.|| ne postquam comederis et satiatus fueris domus fueris domus] domos. Weber pulchras edificaveris et habitaveris in eis habuerisque armenta et ovium greges argenti et auri cunctarumque rerum copiam elevetur cor tuum et non reminiscaris Domini Dei tui qui eduxit te de terra Egypti de domo servitutis et ductor tuus fuit in solitudine magna atque terribili in qua erat serpens flatu adurens et scorpio ac dipsas et nulle omnino aque qui eduxit rivos interl.| doctrine scilicet|| de petra durissima interl.| « Petra autem erat Christus ».|| marg.| AC DIPSAS etc. Genus aspidis que latine dicitur situla, quecumque momorderit siti perit, adeo parva ut cum calcatur non videatur. Cuius venenum ante extinguit quam sentiatur moriturus. Mystice : varii serpentes hereses sunt inter se quidem diverse, sed omnes mortifere.|| et cibavit te manna interl.| corpore Christi|| in solitudine quod nescierunt patres tui interl.| veteris legis|| et postquam afflixit ac roboravit roboravit] probavit Weber interl.| vel probavit|| ad extremum misertus est tui ne {t. 1 : Erfurt, f. 193ra ; facsim., p. 385a} diceres in corde tuo interl.| attribuendo tibi|| fortitudo mea et robur meum ac meum ac] om. Weber manus mee hec mihi omnia prestiterunt sed recorderis interl.| cui attribuenda omnia|| Domini Dei tui quod ipse tibi vires prebuerit ut impleret pactum suum interl.| promissionem|| super quo iuravit patribus tuis interl.| firmiter promittendo|| sicut presens indicat dies sin autem oblitus Domini Dei tui secutus fueris deos alienos deos alienos] inv. Weber coluerisque illos et adoraveris ecce nunc predico tibi quod omnino disperias disperias] dispereas Weber sicut gentes quas delebit delebit] delevit Weber Dominus in introitu tuo ita et vos peribitis si inobedientes fueritis voci Domini Dei vestri. Capitulum 9 Audi Israel tu transgredieris hodie Iordanem ut possideas nationes maximas et fortiores te civitates ingentes et ad celum usque muratas populum magnum atque sublimem filios Enachim quos ipse vidisti et audisti quibus nullus potest ex adverso resistere scies ergo hodie quod Dominus Deus tuus ipse transibit ante te ignis devorans atque consumens qui conterat eos et deleat atque disperdat ante faciem tuam velociter sicut locutus est tibi ne dicas in corde tuo cum deleverit eos Dominus Deus tuus in conspectu tuo propter iustitiam meam introduxit me Dominus ut terram hanc possiderem cum propter impietates suas iste delete sint nationes neque enim propter iustitias tuas et equitatem cordis tui ingredieris {t. 1 : Erfurt, f. 193rb ; facsim., p. 385b} ut possideas terram earum terram earum] terras eorum Weber sed quia ille egerunt impie introeunte te introeunte te] inv. Weber delete sunt et ut compleret verbum suum Dominus quod sub iuramento pollicitus est patribus tuis Abraham Isaac et Iacob. marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 193ra ; facsim., p. 385a} NEQUE ENIM PROPTER IUSTICIAS TUAS. AUGUSTINUS. Isti sunt qui non meruerunt perire in deserto {t. 1 : Erfurt, f. 193rb ; facsim., p. 385b} quia nescierunt dexteram aut sinistram. Iam vero dura cervice dicuntur. Illud ergo in sacramento dictum est, non istorum merita commendata ne quis enim existimet subito vituperabiles factos, qui merito fuissent ante laudati paulo post eius dicitur. Memento et non obliviscaris etc. Si autem quidam tales erant, quidam vero fideles et boni etiam sic non datur illis terra promissionis, qui nesciunt dexteram aut sinistram, ut hoc sic intelligamus quasi non offenderint Dominum. Nam et patres eorum qui mortui sunt, nec in terram promissionis intraverunt ; tales fuisse inveniuntur ut in eis essent aliqui boni. Unde Apostolus quosdam eorum non omnes dicit offendisse et peccata eorum commemorat similes enim parentibus suis, quod adiunctum est, ostendit. Et in Oreb exacerbastis Dominum ubi illi exacerbaverunt Dominum, qui merito suo in terram promissionis inducti non sunt.|| Scito ergo ergo] igitur Weber quod non propter iustitias tuas Dominus Deus tuus dederit tibi terram hanc optimam in possessionem cum durissime cervicis sis populus memento et ne obliviscaris quomodo ad iracundiam provocaveris Dominum Deum tuum in solitudine ex eo die quo es egressus de de] ex Weber Egypto usque ad locum istum semper adversum Dominum contendisti nam et in Horeb provocasti eum et iratus delere te voluit quando ascendi in montem ut acciperem tabulas lapideas tabulas pacti quod pepigit nobiscum Deus nobiscum Deus] vobiscum Dominus Weber et perseveravi in monte quadraginta diebus ac noctibus panem non comedens et aquam non bibens deditque mihi Dominus duas tabulas lapideas scriptas digito Dei et continentes omnia verba que vobis locutus est in monte locutus est - in monte] inv. Weber de medio ignis quando contio populi congregata est marg.|  DEDITQUE etc. AUGUSTINUS. In Exodo legitur quod tabulas Moysi Dominus dederit. Moyses vero eo dictante scripserit cum Dominus facultatem scribendi dederit. Notandum est quod tabule quas Dominus dedit, in quibus homo non laboravit, confracte sunt. Ille vero que humano labore composite sunt, integre permanserunt. Allegorice. Quia lex quam Dominus iudeis dedit illis nolentibus operari non permansit. Evangelium vero quod gentibus datum est, ipsis operantibus et spiritaliter exercentibus, durant in seculum.|| cumque transissent quadraginta dies et totidem noctes dedit mihi Dominus duas tabulas lapideas tabulas federis dixitque mihi surge et descende hinc cito quia populus tuus interl.| quasi non meus quem offendit|| quem quem] quos Weber eduxisti de Egypto deseruerunt velociter interl.| quasi leves|| viam interl.| Christum qui est via veritas et vita|| quam demonstrasti eis interl.| ideo inexcusabiles|| feceruntque sibi conflatile rursumque ait Dominus ad me cerno quod populus iste interl.| indomite superbie|| dure cervicis {t. 1 : Erfurt, f. 193va ; facsim., p. 386a} sit interl.| quem precibus remoraris dimitte me ut conteram eum et deleam nomen eius sub celo et constituam te super gentem interl.| intellectum legis|| interl.| populum gentilem ad tidem conversum|| que hac maior et fortior sit cumque de monte ardente descenderem et duas tabulas federis interl.| quia precepta opere sunt tenenda vel complenda|| utraque tenerem manu vidissemque vos peccasse Domino Deo vestro et fecisse vobis vitulum interl.| vitulum fecerunt quia Egyptios boves colere viderunt|| conflatilem ac deseruisse velociter viam viam] + eius Weber quam vobis ostenderat interl.| per me proieci tabulas de manibus meis confregique eas in conspectu vestro et procidi ante Dominum sicut prius quadraginta diebus et quadraginta quadraginta] om. Weber noctibus panem non comedens et aquam non bibens propter omnia peccata vestra que egistis egistis] gessitis Weber contra Dominum et eum ad iracundiam provocastis timui enim indignationem et iram illius qua adversum vos concitatus delere vos voluit et exaudivit me Dominus etiam in in] om. Weber hac vice adversum Aaron quoque vehementer iratus voluit eum conterere et pro illo similiter deprecatus sum peccatum autem vestrum quod feceratis id est vitulum arripiens igne combussi et in frusta comminuens omninoque in pulverem redigens proieci in torrentem qui de monte descendit in Incendio quoque et in Temptatione et in sepulcris Concupiscentie provocastis Dominum et quando misit vos de Cadesbarne dicens ascendite et possidete terram quam dedi vobis et contempsistis imperium Domini Dei vestri et non credidistis ei neque {t. 1 : Erfurt, f. 193vb ; facsim., p. 386b} vocem eius audire voluistis sed semper fuistis rebelles a die qua nosse vos cepi et iacui coram Domino quadraginta diebus ac noctibus quibus eum suppliciter deprecabar ne deleret vos ut fuerat comminatus et orans dixi Domine Deus ne disperdas populum tuum et hereditatem tuam quam redemisti in magnitudine tua quos eduxisti de Egypto in manu forti recordare servorum tuorum Abraham Isaac et Iacob ne aspicias duritiam populi huius et impietatem atque peccatum ne forte dicant habitatores terre de qua eduxisti nos non poterat Dominus introducere eos in terram quam pollicitus est eis et oderat illos idcirco eduxit ut interficeret eos in solitudine qui sunt populus tuus et hereditas tua quos eduxisti in fortitudine tua magna et in brachio tuo extento. Capitulum 10 In tempore illo dixit Dominus ad me dola tibi duas tabulas lapideas sicut priores interl.| vel instar priorum|| fuerunt et ascende ad me in montem faciesque arcam ligneam et scribam in tabulis verba que fuerunt in his quas ante confregisti ponesque eas in arca Feci igitur arcam de lignis Sethim cumque dolassem duas tabulas lapideas instar priorum ascendi in montem habens eas in manibus scripsitque in tabulis {t. 1 : Erfurt, f. 194ra ; facsim., p. 387a} iuxta id quod prius scripserat verba decem que locutus est Dominus ad vos in monte de medio ignis quando populus congregatus est et dedit eas mihi marg.|  SCRIPSITQUE. AUGUSTINUS. In Exodo Moyses decem verba legis in tabulis scripsisse narratur. In Deuteronomio Ipse Deus ; in Exodo quoque priores tabulas digito Dei scriptas ; secundas autem in arca et in tabernaculo custoditas. Duo testamenta significare diximus, ut in Veteri {t. 1 : Erfurt, f. 194ra ; facsim., p. 387a} Testamento lex commendaretur tanquam opus Dei, ubi homo nihil fecit, quia lex non potest impleri, quia cum vere sit opus legis, caritate sit non timore, quam est grati novi testamento. In secundis vero tabulis homo legitur scripsisse verba Dei, quia homo potest facere opus legis per charitatem iusticie, quod non potest per timorem pene. Cum ergo legitur in Deuteronomio : Et scripsit Deus etc., scilicet in tabulis secundum scripturam priorem etc., utrasque Deus tabulas scripsisse legitur, et non homo. In Exodo quod dicitur Dominus : Scribam in tabulis que erant in prioribus etc. Solus ergo Exodus questionem facit, paulo post enim dicitur : Scribe tibi verba hec etc. Et post pauca adiungit et scripsit in tabulis verba testamenti . Si enim sic intelligatur : Scribe tibi verba hec alia scilicet que non sunt scripta in tabulis, sed in libro legis certe quod sequitur : Erat ibi Moyses in conspectu Domini quadraginta diebus et quadraginta noctibus, panem non manducavit, et scripsit in tabulis testamenti decem verba manifestat Moysem in tabulis scripsisse non Deum, nisi violenter Dominus subaudiamus non Moysen, et sic non erit differentia testamentorum, cum priores et secundas tabulas scripserit Deus. Non homo priores tamen sine dubio Deus fecit et scripsit, non enim tunc dictum est ad Moysen : Excide tibi duas tabulas. Sed ita legitur : Descendit Moyses de monte et due tabule in manibus eius, et tabule opus Dei erant et scriptura supra quoque dictum erat. Dedit Moysi tabulas lapideas scriptas digito Dei ; secundas autem Moyses iubetur excidere, ut opere humano intelligantur excise, quamvis Deus scripserit. Ideo autem utrumque dicitur in secundis tabulis, quia Deus per gratiam suam opus legis facit in homine et homo per fidem gratiam Dei suscipiens (quod pertinet ad novum testamentum) cooperator est adiuvantis Dei. Ideo in primis solum Dei opus memoratur, quia lex spiritalis et sancta est, et mandatum sanctum, ubi nullum opus hominis quia infideles non contemperantur adiutorio Dei gratie, sed iusticiam suam volunt constituere, et lex eis in damnationem est, quod significat contritio tabularum. Ideo autem superius promisit se Deus scripturum et in Deuteronomio non solum promisisse, sed etiam scripsisse narratur. Deus enim operatur in nobis velle et operari et perficere et nos cum timore et tremore salutem nostram {t. 1 : Erfurt, f. 194rb ; facsim., p. 387b} operamur. Ipse autem adiuvat bone voluntatis arbitrium. || marg.|  VERBA DECEM QUE. GILIBERTUS. Convenienter in denario numero terminantur verba legis. Denarius enim ex octonario constat et binario. Octo siquidem sunt beatitudines, duo caritatis mandata. Ex septenario quoque et ternario constat quia septem dona spiritus sancti implent fidem trinitatis. Dividitur etiam in senarium et quaternarium quasi explicans perfectionem operum et impletionem quattuor Evangeliorum.|| reversusque de monte descendi et posui tabulas in arcam quam feceram que hucusque ibi sunt sicut mihi precepit Dominus Filii autem Israel castra moverunt ex Beroth filiorum Iacham in Mosera Iacham] scrips., Iachan Rusch, Iacan Weber Mosera] Musera Weber ubi Aaron mortuus ac sepultus est pro quo sacerdotio functus est filius eius Eleazar interl.| privilegio etatis|| marg.| IN MOSERA. In libro Numeri, in monte Hor mortuus scribitur, sed forsitan locus est binomius. Beroth enim filiorum Iacham locus est in deserto, sicut Mosera ubi obiit Aaron, sicut in libris locorum legitur : Et ostenditur usque hodie in decem lapide urbis petre in montis vertice.|| inde venerunt in Gadgad de quo loco profecti castrametati sunt in Ietabatha in terra aquarum atque torrentium eo tempore separavi separavi] separavit Weber tribum Levi ut portaret arcam federis Domini et staret coram eo in ministerio ac benediceret in nomine illius usque in presentem diem marg.|  TRIBUM LEVI. Nisi per hanc significaretur omne regale sacerdotium, quod pertinet ad novum testamentum, non auderet homo dicere qui de ea tribu non erat : « Pars mea Dominus » Lm. 3, 24.. Et alibi : « Dominus pars hereditatis mee » Ps. 15, 5. .|| quam ob rem non habuit Levi partem neque possessionem cum fratribus suis quia ipse Dominus possessio eius est sicut promisit ei Dominus Deus tuus ego autem steti in monte sicut prius quadraginta diebus ac noctibus exaudivitque me Dominus etiam hac vice et te perdere noluit dixitque mihi vade et precede populum ut ingrediatur et possideat terram quam iuravi patribus eorum ut traderem eis et nunc Israel quid Dominus Deus tuus petit a te nisi ut timeas {t. 1 : Erfurt, f. 194rb ; facsim., p. 387b} Dominum Deum tuum et ambules in viis eius et diligas eum ac servias Domino Deo tuo in toto corde tuo et in tota anima tua custodiasque mandata Domini et cerimonias eius quas ego hodie precipio ut bene sit tibi interl.| quasi ne putes eum servitio tuo eguisse et ideo talia precepisse en Domini Dei tui celum est et celum celi terra et omnia que in ea sunt marg.|  CELUM CELI etc. Quidam dicunt tres esse celos : aerem, ethereum et sidereum. Nonnulli septem : primum aereum, secudum ethereum, tertium olympium, quartum igneum, quintum firmamentum, sextum aqueum, septimum angelorum.|| et cum cum] tamen Weber patribus tuis conglutinatus est Dominus et amavit eos elegitque semen eorum post eos id est vos de cunctis gentibus sicut hodie comprobatur circumcidite igitur preputium interl.| superflua cordis|| interl.| omnem malam voluntatem|| cordis interl.| omnia custodia serva cor tuum|| vestri et cervicem vestram interl.| tumore superbie|| ne induretis amplius interl.| vel ultra|| marg.|  CIRCUMCIDITE etc. Spiritalem circumcisionem significat, id est mentis custodiam et veram abstinentiam, quasi cum luxuriam carnis extinxeritis etiam mentis superflua resecate. Circumcidendi sunt omnes sensus. Unde Moyses se incircumcisum labiis conqueritur. Et Stephanus iudeis : « Incircumcisi, inquit, corde et auribus etc. » Vere ergo circumcisus est qui obturat aures ne audiat sanguinem et claudit oculos ne videat malum, qui non delinquit in lingua cuius cor non granatur crapula et ebrietate, qui lavat inter innocentes manus suas et ab omni via mala prohibet pedes suos. Qui castigat corpus suum et servituti subiicit et omni custodia servatur cor suum. Bina quoque circumcisione indigemus nec ex his queramus vanam gloriam ne foris mundi et intus immundi simus et similate sanctitatis penas sustineamus, sicut sichimite qui patriarcharum circumcisionem imitati sunt, non Dei amore, sed ob causam luxurie. Ideo nihil mercedis acquisiverunt, sed die tercia intra civitatis sue ruinas perierunt. Tales enim in tempore resurrectionis evacuatis quibus confidebant virtutibus in eternum moriuntur.|| quia Dominus Deus vester ipse est Deus interl.| contra quem stultum est superbire|| deorum et Dominus dominantium Deus magnus et potens et terribilis interl.| quem debetis imitari|| qui personam non accipit nec munera facit iudicium pupillo et vidue amat peregrinum et dat ei victum atque vestitum et vos ergo amate peregrinos interl.| sicut Ipse ut sitis filii patris vestri qui in celis est|| quia et ipsi fuistis advene in terra Egypti Dominum Deum tuum timebis interl.| filialiter|| et ei soli soli] om. Weber servies interl.| spiritualiter|| ipsi adherebis interl.| mihi autem adherere Deo bonum est|| iurabisque interl.| permissio est|| in nomine illius interl.| non idolorum ipse interl.| quem solum laudare debes|| interl.| in Domino laudabitur anima mea|| est laus tua et Deus tuus qui fecit tibi hec magnalia interl.| ne sis ingratus|| interl.| que nemo alius fecit|| et terribilia interl.| hostibus|| que viderunt oculi tui interl.| ne audeas dubitare|| in septuaginta animabus descenderunt patres tui in Egyptum et ecce nunc multiplicavit te Dominus {t. 1 : Erfurt, f. 194va ; facsim., p. 388a} Deus tuus sicut astra celi. marg.|  DESCENDERUNT. Descenditur in Egyptum facilis descensus anim in {t. 1 : Erfurt, f. 194va ; facsim., p. 388a} Hierusalem ascenditur, quia arta est via que ducit ad vitam et tendit in ardua virtus.|| Capitulum 11 Ama itaque Dominum Deum tuum interl.| omnia mandata legis in dilectione Dei consummantur et observa precepta eius et cerimonias iudicia atque mandata omni tempore interl.| qui perseveraverit salvus erit || cognoscite hodie que ignorant filii vestri qui non viderunt disciplinam Domini Dei vestri magnalia eius et robustam interl.| potentiam vel operationem|| manum extentumque brachium signa et opera que fecit in medio Egypti pharaoni regi interl.| quem dimersit in mari Rubro|| et universe terre eius omnique exercitui Egyptiorum et equis ac curribus quomodo operuerint eos aque Rubri maris cum vos persequerentur et deleverit eos Dominus usque in presentem diem vobisque que fecerit in solitudine donec veniretis ad hunc locum et Dathan atque Abiron filiis Eliab qui fuit filius Ruben quos aperto ore suo terra absorbuit cum domibus et tabernaculis et universa substantia eorum quam habebant in medio Israelis oculi vestri viderunt omnia opera Dei Dei] Domini Weber magna que fecit ut custodiatis universa mandata illius que ego hodie precipio vobis et possitis intrare intrare] introire Weber et possidere terram ad quam ingredimini multoque in ea vivatis tempore quam sub iuramento pollicitus est Dominus patribus vestris et semini eorum lacte et melle manantem terra enim ad quam ingredieris possidendam non est sicut interl.| que in uno|| terra Egypti interl.| sicut prosperitas vite presentis|| de qua existi ubi iacto semine in hortorum morem aque ducuntur irrigue marg.| DE QUA EXISTI. Mente duce Moyse, id est docente lege terrenas voluptates despicere {t. 1 : Erfurt, f. 194vb ; facsim., p. 388b} et terram promissionis duce Hiesu intrare.|| marg.| IN ORTUM MOREM AQUE etc. Quia carnales quique presentem felicitatem et copiam rerum temporalium certant sibi multiplicare.|| sed montuosa interl.| altitudine virtutum|| {t. 1 : Erfurt, f. 194vb ; facsim., p. 388b} est et campestris interl.| mundicia bonorum operum|| de celo expectans pluvias interl.| divine gratie|| quam Dominus Deus tuus interl.| celesti munere replens|| interl.| propitiatio|| interl.| oculi Domini super iustos|| semper invisit et oculi illius in ea sunt a principio anni usque ad finem eius. interl.| misericordia eius subsequetur me omnibus diebus vite mee|| marg.| A PRINCIPIO. Ab initio scilicet bone voluntatis usque ad perfectionem bonum operis cursum vite dirigit. Deus enim est qui operatur in nobis velle et perficere pro bona voluntate.|| Si ergo obedieritis mandatis meis que que Rusch Weber] + ego Cava X Π ΣTO M ΘH²AMG P ΩS ΩJ Ed1455 Ed1530 Clementina cum LXX hodie precipio h. p.] inv. ΩS vobis ut diligatis Dominum Deum vestrum et serviatis ei in toto corde vestro et in tota tota Weber] toto Rusch tantum anima vestra dabit dabit] dabo Weber pluviam interl.| predicationis unde mandabo nubibus meis ne pluant|| terre vestre temporaneam temporaneam] tamporivam Weber interl.| quia in principio anni|| interl.| in fine|| et serotinam interl.| in fine|| ut colligatis frumentum interl.| temporalem victum|| et vinum et oleum marg.|  TEMPORANEAM etc. Quia electis suis priore tempore legis intellectum contulit. Serotinam pluviam tribuit, quia ultimo tempore incarnationis sue misterium patefectit nobis.|| marg.| ET SEROTINAM. Quia novissima hosta est cum predicatio eius ad nos pervenit qui dicit : Elevatio manuum mearum sacrificium vel pertinum.|| fenum ex agris ad pascenda iumenta ut et ut et] inv. Weber ipsi comedatis ac saturemini cavete ne forte decipiatur cor vestrum et recedatis a Domino serviatisque diis alienis et adoretis eos iratusque Dominus claudat celum et pluvie non descendant nec terra det germen suum pereatisque velociter de terra optima quam Dominus daturus est vobis ponite hec verba mea in cordibus et in animis vestris et suspendite ea pro signo in manibus et inter oculos vestros oculos vestros] inv. Weber collocate docete filios vestros ut illa meditentur quando sederis in domo tua et ambulaveris in via et accubueris atque surrexeris scribe scribe] scribes Weber ea super postes et ianuas domus tue marg.|  SCRIBE EA SUPER. AUGUSTINUS. Hoc secundum litteram nemo israelitarum fecisse memoratur nec facere potuit, nisi per multas partes domus sue forte ea diviserit an yperbolica locutio est sicut multa dicuntur.|| ut multiplicentur dies tui et filiorum tuorum in terra quam Dominus patribus tuis iuravit Dominus - patribus tuis iuravit] inv. Weber ut daret eis quamdiu imminet celum imminet celum] inv. Weber terre si enim custodieritis mandata que ego precipio vobis et feceritis ea ut diligatis Dominum Deum vestrum et ambuletis in omnibus viis eius adherentes {t. 1 : Erfurt, f. 195ra ; facsim., p. 389a} ei disperdet Dominus omnes gentes istas ante faciem vestram et possidebitis eas que maiores et fortiores vobis sunt omnis locus quem calcaverit pes vester vester erit a deserto interl.| quod est in merdie|| et Libano interl.| in septentrione|| a flumine magno Euphrate interl.| qui in oriente|| usque ad mare occidentale interl.| Tirrenum hi sunt termini terre promissionis|| erunt termini vestri nullus stabit contra vos interl.| ut noceat nobis|| terrorem vestrum et formidinem dabit Dominus Deus vester super omnem terram interl.| terrenitatem|| quam calcaturi estis interl.| ne superbiat|| sicut locutus est vobis interl.| qui non mentitur|| en propono interl.| ut eligatis quod vultis|| in conspectu vestro hodie benedictionem interl.| gratie|| et maledictionem benedictionem interl.| quod est liberi arbitrii|| si obedieritis mandatis Domini Dei vestri que ego hodie hodie] om. Weber precipio vobis maledictionem si non audieritis mandata Domini Dei vestri sed recesseritis de via quam ego nunc ostendo vobis et ambulaveritis post deos alienos quos ignoratis cum introduxerit te Dominus Deus tuus in terram ad quam pergis habitandam pones benedictionem super montem Garizim maledictionem super montem Hebal interl.| vorago vetus interpretatur|| marg.|  MONTEM GARIZIM. Garizim interpretatur divisio vel advena Hebal vorago vetus interpretatur. Qui enim a viciis se separant et se advenas et peregrinos in hoc mundo iudicant etiam eternam merentur benedictionem. Qui vero in voraginem veteris vite se precipitant carnalibus desideriis servientes eterne maledictioni subiacebunt. || qui sunt trans Iordanem post viam que vergit ad solis occubitum in terra Chananei qui habitat in campestribus contra Galgalam interl.| que est collis preputiorum quia ibi a Iosue circumcisus est populus|| que est iuxta vallem tendentem et intrantem procul vos enim transibitis Iordanem interl.| baptismum|| ut possideatis terram interl.| viventium|| quam Dominus Deus vester daturus est vobis interl.| gratis|| et habeatis ac possideatis illam interl.| ne perdatis terram|| videte ergo ut impleatis cerimonias atque iudicia que ego hodie ponam in conspectu {t. 1 : Erfurt, f. 195rb ; facsim., p. 389b} vestro. Capitulum 12 Hec sunt precepta atque iudicia que facere debetis in terra quam Dominus Deus patrum tuorum daturus est tibi ut possideatis possideatis] possideas Weber eam cunctis diebus quibus super humum gradieris gradieris Rusch (Erfurt Graz)] gradiers . cacogr. Rusch (facsim.). Subvertite omnia loca in quibus interl.| phana et idola que colunt in locis|| coluerunt gentes quas possessuri estis deos suos super montes excelsos et colles et subter omne lignum frondosum dissipate aras earum et confringite statuas interl.| ut non remaneat memoria|| lucos igne comburite et idola comminuite disperdite nomina eorum de locis illis non facietis ita Domino Deo vestro sed ad locum quem elegerit Dominus Deus vester de cunctis tribubus vestris ut ponat nomen suum ibi et habitet in eo venietis et offeretis in illo loco holocausta et victimas vestras decimas et primitias manuum vestrarum et vota atque donaria primogenita boum et ovium marg.|  DECIMAS ET etc. Querendum est quomodo iubeat decimationes omnium fructuum et primitiva omnium pecorum non manducari nisi in civitate ubi templum erit, cum eas levitis dari precepit.|| et comedetis ibi in conspectu Domini Dei vestri ac letabimini in cunctis ad que miseritis manum vos et domus vestre in quibus benedixerit vobis Dominus Deus vester non facietis ibi que nos hic facimus hodie singuli quod sibi rectum videtur neque enim usque in presens tempus venistis ad requiem et possessionem quam Dominus Deus daturus est vobis transibitis Iordanem et habitabitis in terra terra] terram Weber quam Dominus Deus vester {t. 1 : Erfurt, f. 195va ; facsim., p. 390a} daturus est vobis ut requiescatis a cunctis hostibus per circuitum et absque ullo timore habitetis in loco quem elegerit Dominus Deus vester ut sit nomen eius in eo illuc omnia que precipio conferetis holocausta et hostias ac decimas et primitias manuum vestrarum et quicquid precipuum est est] + in Weber muneribus que vovistis Domino ibi epulabimini coram Domino Deo vestro vos et et] om. Weber filii ac filie vestre famuli et famule vestre vestre] om. Weber atque Levites qui in vestris urbibus commorantur neque enim habet aliam partem et possessionem inter vos cave ne offeras holocausta tua in omni loco quem videris marg.|  CAVE etc. Occasionem amputat idolis sacrificandi. Ideo enim precipit in templo et ad altare Domini hostias offerri ut ubi integra est religio ibi cultus congruus exhibeatur. Mistice autem innuit nullum munus acceptabile esse Deo extra catholicam Ecclesiam. Hic enim est locus quem Deus elegit ut poneret nomen suum ibi et habitet in eo.|| sed in eo quem elegerit Dominus in una tribuum tuarum offeras offeras] offeres Weber hostias et facies quecumque precipio tibi sin autem comedere volueris et te esus carnium delectaverit delectaverit] delectarit Weber occide et comede iuxta benedictionem Domini Dei tui quam dedit tibi in urbibus tuis sive immundum fuerit hoc est maculatum et debile sive mundum hoc est integrum et sine macula quod offerri licet sicut capream et cervum comedes absque esu dumtaxat sanguinis quem quem] quod Weber super terram quasi aquam effundes non poteris comedere in oppidis tuis decimam frumenti interl.| bonam voluntatem|| et vini interl.| gratiam spiritalem|| et olei interl.| misericordiam|| tui primogenita armentorum et pecorum et omnia que voveris et sponte offerre volueris et primitias manuum tuarum marg.|  ABSQUE ESU etc. Homicidium prohibet sanguis pro anima ponitur, quia sedes anime, id est humane vite in sanguine est.|| marg.| IN OPIDIS TUIS. Id est meritis tuis non assignabis que divina largitate perceperis, non viribus tuis sed Deo cuius munere hec habueris.|| sed coram Domino Deo tuo comedes ea in loco interl.| affectu humanitatis et innocentie|| quem elegerit Dominus {t. 1 : Erfurt, f. 195vb ; facsim., p. 390b} Deus tuus interl.| generale est hoc preceptum ut omnes conserverunt#|| tu et filius tuus ac filia servus ac ac] et Weber famula atque Levites qui manet in urbibus tuis et letaberis interl.| superno gaudio, gaudete in Domino semper, iterum dico gaudete, qui gloriatur in Domino glorietur|| et reficieris coram Domino Deo tuo in cunctis ad que extenderis manum tuam. Cave ne derelinquas Leviten Leviten Weber] Levitê Rusch in in] om. Weber omni tempore quo versaris in terra marg.|  CAVE NE. « Communicet is qui cathezizatur, verbo ei qui se cathezizat in omnibus bonis » Gal. 6, 6. . Qui enim Evangelium annuntiant de Evangelio debent vivere. quando dilataverit Dominus Deus tuus terminos tuos sicut locutus est tibi et volueris vesci carnibus quas desiderat anima tua locus autem quem elegerit Dominus Deus tuus ut sit nomen eius ibi si procul fuerit occides de armentis et pecoribus que habueris sicut precepit precepit] precepi Weber tibi et comedes in oppidis tuis ut tibi placet sicut comeditur caprea et cervus ita vesceris eis et mundus et immundus in commune vescentur hoc solum cave ne sanguinem comedas sanguis enim eorum pro anima est et idcirco non debes animam comedere cum carnibus interl.| id est terrenitati deputans|| marg.|  HOC SOLUM CAVE. Ad litteram Apostoli hoc preceperunt, sed in sanguine prohibetur homicidium et odium fratrum. Qui enim odit fratrem suum homicida est.|| marg.|  SANGUIS ENIM. Quia aliquod vitale est in sanguine et per ipsum maxime in hac carne vivitur, qui per omnes venas diffunditur, ipsum animam vocat, id est corporis vitam que morte finitur. Mistice autem innuitur ut carnales homines a pristina conversatione discedentes in unitate fidei et bonorum operum sociantes eorum errores in usum nostrum non convertamus, sed effundamus, id est per confessionem prolatos terrene fragilitati deputemus et quasi indignos viris spiritualibus abiiciamus.|| sed super terram funde funde] fundes Weber quasi aquam ut bene sit tibi bene - sit tibi] inv. Weber et filiis tuis post te cum feceris quod placet in conspectu Domini Dei tui Dei tui] om. Weber que autem sanctificaveris et voveris Domino tolles et venies ad locum quem elegerit Dominus et offeres oblationes tuas carnem et sanguinem super altare Domini Dei tui sanguinem hostiarum fundes in altari carnibus autem ipse vesceris observa et audi omnia que ego precipio tibi ut bene sit tibi et filiis tuis post te in sempiternum cum feceris quod bonum est et placitum in conspectu Domini Dei tui quando {t. 1 : Erfurt, f. 196ra ; facsim., p. 391a} disperdiderit disperdiderit] disperderit Weber Dominus Deus tuus ante faciem tuam gentes ad quas ingredieris possidendas et possederis eas atque habitaveris in terra earum cave ne imiteris eas postquam te fuerint introeunte subverse et requiras cerimonias earum dicens sicut coluerunt gentes iste deos suos ita et ego colam non facies similiter Domino Deo tuo omnes enim abominationes quas aversatur Dominus fecerunt diis suis offerentes filios et filias et comburentes igni igni] igne Weber quod precipio tibi hoc tantum facito Domino nec addas quicquam nec minuas. Capitulum 13 Si surrexerit in medio tui prophetes aut qui somnium se vidisse se vidisse] inv. Weber dicat et predixerit signum atque portentum marg.| SI SURREXERIT etc. Vult intelligi ea que a divinis non secundum Deum dicuntur. Etiam si evenerint non esse, sic accipienda ut fiant que ab eis predicuntur nec preter potestatem suam ostendit esse que ita contingunt. Sed quare permittat supponit ad cognoscendum, scilicet quantum diligant Deum sevientes ipsis non illi qui omnia novit.|| et evenerit quod locutus est et dixerit tibi eamus et sequamur deos alienos quos ignoras et serviamus eis non audies verba prophete illius interl.| gentilis vel heretici|| aut somniatoris quia temptat vos Dominus Deus vester ut palam fiat utrum diligatis eum an non in toto corde vestro vestro] om. Weber et in tota anima vestra marg.| UT PALAM FIAT. Septuaginta : scire an diligatis. Sed latini interpretes it ut sciat an diligatis, sed eadem sententiam est quod enim dictum est : tentat vos scire, hoc est tentando vos facit scire.|| Dominum Deum vestrum sequimini et ipsum timete et et] om. Weber mandata illius custodite et audite vocem eius ipsi servietis et ipsi adherebitis propheta autem ille aut fictor somniorum interficietur interl.| morte eterna|| quia locutus est ut vos averteret a Domino Deo vestro qui eduxit vos de terra Egypti et redemit de domo servitutis {t. 1 : Erfurt, f. 196rb ; facsim., p. 391b} ut errare te faceret de via quam tibi precepit Dominus Deus tuus et auferes malum de medio tui interl.| « Si oculus tuus scandalisat te, erue eum et proiice abs te » Mt. 18, 9. . Melius est tibi etc.|| si tibi voluerit persuadere frater tuus filius matris tue aut filius tuus vel filia tua tua] om. Weber sive uxor que est in sinu tuo aut amicus quem diligis ut animam tuam clam dicens eamus et serviamus diis alienis quos ignoras tu et patres tui cunctarum in circuitu gentium que iuxta vel procul sunt ab initio usque ad finem terre non acquiescas ei nec audias neque parcat ei oculus tuus ut miserearis et occultes eum sed statim interficies sit primum manus tua super eum et post te omnis populus mittat manum interl.| dura obiurgatione et forti sententia|| lapidibus obrutus necabitur quia voluit te abstrahere a Domino Deo tuo qui eduxit te de terra Egypti de domo servitutis ut omnis Israel audiens timeat et nequaquam ultra faciat quippiam huius rei simile si audieris in una urbium tuarum quas Dominus Deus tuus dabit tibi ad habitandum dicentes aliquos egressi sunt filii Belial de medio tui et averterunt habitatores urbis tue atque dixerunt eamus et serviamus diis alienis quos ignoratis quere sollicite et diligenter rei veritate perspecta si inveneris certum esse quod dicitur et abominationem hanc opere perpetratam statim percuties habitatores urbis illius in ore gladii et delebis eam omniaque que in illa sunt usque ad pecora quicquid etiam {t. 1 : Erfurt, f. 196va ; facsim., p. 392a} supellectilis interl.| studii|| fuerit congregabis in medio medio] medium Weber platearum eius et cum ipsa civitate interl.| diaboli, que est Babilon magna, cum qua fornicati sunt omnes reges terre|| succendes ita ut universa consumas interl.| igne perpetuo|| Domino Deo tuo et sit tumulus sempiternus non edificabitur amplius et non adherebit de illo anathemate quicquam in manu tua ut avertatur Dominus ab ira furoris sui et misereatur tui multiplicetque te sicut iuravit patribus tuis quando audieris vocem Domini Dei tui custodiens omnia precepta eius que ego precipio tibi hodie ut facias quod placitum est in conspectu Domini Dei tui. Capitulum 14 Cf. Lv. 11. Filii estote Domini Dei vestri. Non vos incidetis interl.| sicut leguntur fecisse sacerdotes in libro Regum|| interl.| sicut ethnici capillos tondent et mortuis consecrant|| marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 196va ; facsim., p. 392a} NOS VOS INCIDETIS. Usque hodie multe gentes incidunt se in funeribus mortuorum.|| marg.| Non vos contristemini sicut et ceteri qui spem non habent. Hec autem facere eorum est qui desperant de resurrectione. || nec facietis calvitium super mortuo marg.|  NEC FACIETIS CALVICIUM etc. Capilli capitis vestri numerati sunt, id est cogitationes quas non oportet ab honestate capitis auferre et diabolo offerre, sicut quidam corporales capillos diabolo offerunt.|| quoniam populus es sanctus es sanctus] inv. Weber Domino Deo tuo et te elegit ut sis ei in populum peculiarem de cunctis gentibus que sunt super terram ne comedatis que immunda sunt marg.| NE COMEDATIS QUE etc. Non animalia immunda sunt, sed que significando exprimunt mores, scilicet hominum et actus et voluntates.|| hoc est animal interl.| mundum scilicet|| quod comedere debetis bovem et ovem et capram cervum capream bubalum interl.| bubali sunt qui alieno nomine biffontes dicuntur|| tragelaphum interl.| hircocervum similis hirco et cervo|| pygargumpygargum] scrips., pygargon Weber orygem orygem Weber] scrips., origem Rusch camelopardulum cameloperdulum] camelopardalum Weber marg.|  CAMELOPARDULUM. Qui albis maculis repersus, capite camelo similis, collo equino, pedibus bubali cetera pardo in Ethiopia nascitur.|| omne animal quod in duas partes findit ungulam findit ungulam] inv. Weber marg.|  QUOD IN DUAS. Qui scilicet duo testamenta suscipiens firmo gradu iusticie et innocentie sese constituit.|| et ruminat comedetis marg.|  OMNE ANIMAL. Illos recipit Ecclesia et membris incorporat qui ungulam findunt, qui discretionem boni et mali habere sciunt et qui ruminant, id est meditantur in lege die ac nocte.|| de his autem que ruminant et ungulam non findunt hec comedere non debetis camelum marg.|  CAMELUM. Iudeum qui liquat calicem et glutit camelum, qui litteram ruminat, sed non habet fissam ungulam quia a spiritu litteram non dividit, hi sunt scribe et Pharisei.|| leporem interl.| velocem timidum|| cirogryllumcirogryllum] scrips. , chyrogryllium Weber interl.| debilem rapacem mortiferum|| marg.|  LEPOREM CYROGRILLUM. Per cyrogrillum et leporem multitudinem significat Iudeorum. Utrumque enim animal debile et infirmum.|| {t. 1 : Erfurt, f. 196vb ; facsim., p. 392b} quia ruminant et non dividunt ungulam immunda erunt vobis marg.|  QUIA RUMINANT. Ruminant iudei verba legis, sed ungulam non dividunt, quia in patrem et filium non credunt, nec duo testamenta recipiunt. Quidam autem heretici ungulam findunt, sed doctrinam veritatis in ore non ruminant.|| sus quoque quoniam dividit ungulam et non ruminat immunda erit carnibus eorum interl.| simulatis virtutibus|| non vescemini interl.| tales scilicet in societatem non recipietis|| et cadavera interl.| morticina, id est peccata|| interl.| id est opera mortua non imitabimini|| non tangetis interl.| communicando|| hec comedetis ex omnibus que morantur in aquis interl.| baptismi|| que habent pinnulas et squamas comedite interl.| ignorantiam que cito auferetur|| marg.|  HEC COMEDETIS. Per hec gentiles intelliguntur qui in aquas baptismi renascuntur.|| marg.|  QUE HABENT PINNULAS etc. Meditantes legem vite sublimis. Quia ignorantia divine legis diu in gentibus fuerat, pennulas squamas adiungit. Sicut enim pisces squamati sunt et pinnati, sic quibus est ignorantia temporalis {t. 1 : Erfurt, f. 196vb ; facsim., p. 392b} cito additur cognitio vite sublimis celestis. || que absque pinnulis et squamis sunt non non] ne Weber comedatis quia immunda sunt omnes aves mundas comedite interl.| de contemplativis proprium capitulum ponit sicut in sacrificiis|| immundas ne comedatis aquilam scilicet et grypem interl.| aliena rapientes et iniustis lucris gaudentes|| et alietum interl.| falco|| marg.| ET GRIPHEM. Que est quadrupes capite et alis aquile similis reliquo corpore leoni, et abundat in yperboreis montibus, equis maxime infensa et hominibus.|| ixon et vulturem interl.| qui bellis gaudet et mortibus|| ac milvum iuxta genus suum interl.| rapientium|| et omne corvini generis interl.| quod est sine affectu sicut Iudas circa magistrum|| et et] om. Weber struthionem interl.| Septuaginta glaucum|| marg.|  STRUTIONEM. Qui a terra non levatur, sed secularibus negociis implicatur.|| ac noctuam marg.|  NOCTUAM. Que in nocte acute videt et non in die, sicut qui scientia legis gloriantur et lucem Evangelii non capiunt.|| et larum marg.|  LARUM. Qui ut avis volat, ut aquatile natat qui scilicet circumcisionem veneratur et baptisma. Talibus Paulus ait : « Si circuncidmini Christus vobis non prodest ».|| atque accipitrem marg.|  ACCIPITREM. Qui mansueti videntur, sed potentibus et avaris sociantur.|| iuxta genus suum interl.| girfalco vulgo rapit aquilam|| herodium ac ac] et Weber cygnum et ibin marg.|  CIGNUM ET IBIN. He longi colli esse et cibum de profundo terre trahere dicuntur. Nos autem debemus querere panem qui de celo descendit nec esse soliciti quid manducemus.|| ac mergulum interl.| Septuaginta pellicanum|| porphyrionem et nicticoracem nicticoracem] nycticoracem Weber marg.|  NICTICORACEM. Que nocte repit et operatur. Significans eos qui noctis operibus dedicantur que sunt fornicatio, immundicia idolorum cultus et similia.|| onocrotalum interl.| non calandre ut putant|| et charadriumcharadrium Weber] caladrium cacogr. Rusch singula in genere suo upupam quoque marg.|  UPUPAM. Que luctum amat. Seculi autem tristicia mortem operatur. Nos vero debemus in Domino gaudere, in omnibus gratias agere.|| et vespertilionem marg.|  VESPERTILIONEM. Que circa terram volet et penis ambulat. Nostra autem conversatio in celis debet esse.|| et omne quod reptat interl.| intentum terre quamvis contemplationem similat|| et pinnulas pinnulas] pennulas Rusch habet, immundum erit et non et non] nec Weber comedetur. Omne quod mundum est comedite. interl.| honestis operibus et moribus communicate.|| interl.| sine peccato|| Quicquid morticinum est interl.| peccato contaminatum|| ne vescamini interl.| consentiendo vel idem faciendo|| interl.| ab operibus mortuis abstinete|| ex eo peregrino qui intra portas tuas est da ut comedat marg.|  PEREGRINO QUI. Quasi paganis et hereticis immunda relinqua. Hinc demones in Evangelio permittuntur ire in gregem porcorum et dicitur : « Sine mortuos sepelire mortuos suos etc. »|| aut vende ei quia tu populus sanctus Domini Dei tui es non coques interl.| purgabis|| interl.| qui statuetur a sinistris|| hedum interl.| peccatorem|| in lacte marg.| IN LACTE. Mediocribus disciplinis sed austerioribus ut restaurent amara que perdiderunt dulcia.|| matris sue. interl.| Ecclesie|| marg.|  QUICQUID AUTEM. Mistice precipitur Ecclesia mistico viro ut se in sanctitate servet et omnem peccati immundiciam devitet. Peregrinum, id est gentilem, in suis sordibus remanere permittat.|| Decimam partem separabis de cunctis fructibus tuis qui fructibus t. qui] frugibus t. que Weber nascuntur in terra per annos singulos marg.|  DECIMAM PARTEM. Quasi bona que facis secundum divine legis precepta (f. 197ra) facias et Domino separes ut ad eius laudem omnia facias.|| et comedes in conspectu Domini Dei tui in loco quem elegerit {t. 1 : Erfurt, f. 197ra ; facsim., p. 393a} ut in eo nomen illius invocetur decimam frumenti tui tui] + et Weber interl.| corporis Christi vel predicationis|| vini interl.| sanguinis Christi vel hilaritatis mentis|| et olei interl.| operum misericordie vel charismatis|| et primogenita de armentis interl.| maioribus operibus|| et ovibus tuis interl.| simplicitate|| ut discas timere Dominum Deum tuum in in] om. Weber omni tempore marg.|  PRIMOGENITA. Id est boni operis initia que decimanda sunt, id est Domino consecranda.|| cum autem longior fuerit via et locus quem elegerit Dominus Deus tuus tibique benedixerit nec potueris ad eum hec cuncta portare marg.|  PORTARE. Quasi qui longe sunt a perfectione sanctorum nec possunt ascendere culmen virtutum nec contemplationi vacare quod possunt, agant humiliter et devote, et faciant sibi amicos de mammona iniquitatis et thesauros in celis ut recipiantur in eterna tabernacula ubi epulandum et letandum cum amicis, id est sanctis et electis Dei.|| vendes omnia et in pretium rediges portabisque manu tua et proficisceris ad locum quem elegerit Dominus Deus tuus et emes emes] + ex Weber eadem pecunia quicquid tibi placuerit sive ex armentis sive ex ovibus vinum quoque et siceram interl.| omne quod inebriare potest excepto vino|| et omne quod desiderat anima tua et comedes coram Domino Deo tuo et epulaberis tu et domus tua marg.| ET EMES EADEM etc. Spiritualiter precipit ut semper bonis operibus insistamus quatinus post hanc vitam ad domum nostram, id est ad celestem patriam revertamur.|| et Levita qui intra portas tuas est cave ne derelinquas eum quia non habet aliam partem in possessione tua anno tertio interl.| uno interposito|| separabis aliam decimam ex omnibus que nascuntur tibi eo tempore et repones interl.| non referes ad locum quem elegit Dominus|| intra ianuas tuas marg.|  ALIAM. Extra illam, scilicet quam manducas cum tuis et levitis in loco quem elegit Dominus.|| venietque Levites qui aliam non habet partem nec possessionem tecum et peregrinus et pupillus et et] ac Weber vidua qui intra portas tuas sunt et comedent et saturabuntur ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in cunctis operibus manuum tuarum que feceris. marg.|  VENIETQUE LEVITES. Manifeste ostendit hanc decimam non esset ei qui offert communicandam, sed tantum illis quibus precipit erogari in quibus precipue levitem posuit.|| Capitulum 15 Septimo anno facies remissionem marg.|  SEPTIMO ANNO etc. In hoc capitulo pietas et dilectio commendatur ut proximis misereamur et premium a Domino expectemus. Tempore enim suo metemus non deficientes si dum tempus habemus operemur {t. 1 : Erfurt, f. 197rb ; facsim., p. 393b} bonum ad omnes maxime autem ad domesticos fidei. Unde : « Dimittite et dimittetur vobis, date et dabitur vobis » Cf. Lc. 6, 37-38. .|| marg.|  SEPTIMO. Quia septiformi spiritu remissio est. Omnes pene legis solennitates in septenario numero sunt. Sabbatum enim in die septima est. Et Pentecostes finitis septem hebdomadibus. Septimus quoque annus celebratur. Et iubileus septies septem annis succedit.|| que hoc ordine celebrabitur interl.| moralia precepta|| cui debetur aliquid interl.| intra Ecclesiam|| ab amico vel proximo interl.| in Deo|| interl.| pater noster qui est in celis unus est Christus|| {t. 1 : Erfurt, f. 197rb ; facsim., p. 393b} ac fratre suo repetere non poterit quia annus remissionis est Domini a peregrino et advena interl.| qui aliene religionis est|| exiges civem et propinquum repetendi non habes potestatem marg.| A PEREGRINO ET. Licet omnes proximi nostri sint, maxime tamen illis misericordia impendenda est, qui Christi sunt nobiscum membra. Qui enim habet substantiam mundi et fratri indigenti non impendit, quomodo in eo manet charitas Dei ?|| et omnino indigens et mendicus interl.| mystice quasi pecunia verbi omnibus large dispensetur|| non erit inter vos ut benedicat tibi Dominus deus tuus deus tuus] om. Weber in terra quam traditurus est tibi in possessionem si tamen audieris vocem Domini Dei tui et custodieris universa que iussit et que ego hodie precipio tibi benedicet tibi ut pollicitus est. Fenerabis fenerabis Weber] fenorabis cacogr. Rusch interl.| fenorabis verbum Dei|| gentibus multis et ipse a nullo accipies mutuum dominaberis nationibus plurimis et tui nemo dominabitur marg.|  FENERABIS GENTIBUS MULTIS. Quia ditior eris omnibus gentibus. Ecclesia quoque que abundat spiritalibus divitiis ipsa docet nec habet necesse doceri.|| si unus de fratribus tuis qui morantur intra portas civitatis tue in terra quam Dominus Deus tuus daturus est tibi ad paupertatem venerit non obdurabis cor tuum interl.| quasi immisericors|| nec contrahes manum interl.| per avariciam sed extendes per misericordiam|| sed aperies eam pauperi et dabis mutuum quo quo] quod Weber eum indigere perspexeris cave ne forte surrepat surrepat Cor2 (alii) ΩS ΩM] subripiat Cor2 (anti.) Cor3 (vel) Weber, subrepat ΩJ Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina tibi impia cogitatio et dicas in corde tuo appropinquat septimus annus remissionis et avertas oculos tuos tuos] om. Weber a paupere fratre tuo nolens ei quod postulat mutuum commodare ne clamet contra te ad Dominum et fiat tibi in peccatum marg.|  CAVE NE FORTE. AUGUSTINUS. Septuaginta : ‘Attende tibi ipsi ne fiat verbum occultum in corde tuo iniquitatis dicens : approprinquat annus septimus, annus remissionis et malignetur oculus tuus in fratrem tuum egenum’. Magnifice occultum verbum hoc dixit quoniam nemo audet hoc dicere quod potuerit cogitare. Ideo non esse mutuum dandum indigenti quoniam appropinquat annus remissionis cum Deus propter misericordiam utrumque preceperit, scilicet commodari cum quisque indiget et remitti anno remissionis. Quomodo misericorditer remissurus est vel remittendum est, si crudeliter cogitat illo tempore dandum non esse quo dandum est.|| sed dabis ei nec ages quippiam callide in eius necessitatibus sublevandis ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni tempore et in cunctis ad que manum miseris non deerunt pauperes in terra habitationis tue {t. 1 : Erfurt, f. 197va ; facsim., p. 394a} idcirco ego precipio tibi ut aperias manum fratri tuo egeno et pauperi qui tecum versantur versantur] versatur Weber in terra cum tibi venditus fuerit frater tuus Hebreus aut Hebrea interl.| in fide|| interl.| transite ad me omnes qui concupiscitis me|| et sex annis servierit interl.| perfectione active vite|| tibi in septimo anno interl.| non generalis remissionis sed quicunque a venditione septimus occurexit|| interl.| eterna requie|| dimittes eum liberum marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 197va ; facsim., p. 394a} CUM TIBI VENDITUS etc. ISIDORUS. Si hebreus puer in servitute devenerit, precipitur ut serviat sex annis, septem liberetur. Si noluerit propter uxorem et filios, perforabitur auricula eius et erit servus in seculum. Hoc de presenti seculo non dicitur, sed de futuro, quia in sex etatibus huius seculi servientes, septimo die, id est eterno sabbato, liberamur si tamen liberi esse voluerimus, dum in seculo peccato servimus. Si autem noluerimus, perforabitur nobis auricula in testimonium inobedientie et cum uxore et filiis nostris quos pretulimus liberati, id est cum carne et operibus eius, scilicet peccatis in eternum servemus.|| marg.|  CUM TIBI VENDITUS etc. Hebreus transitor qui ad eternam scilicet patriam tendit et de viciis ad virtutes, de terrenis ad celestia transit. Si talis se tibi vendiderit, id est magisterio tuo se addixerit, docebis eum ut in presenti vita studeat operari ut ad requiem pervenire possit. Hoc est sex annis serviet tibi. Septimo anno dimittes eum liberum nec vacuum abire patieris, quasi eterna premia et veram libertatem promittens ei in alia vita. Si autem dixerit : ‘nolo egredi’, eo quod diligat te et domum tuam, id est si bona que fecit non pro eterna mercede sed pro humana laude, quasi diligens presentem vitam, fecerit, perforabis aurem eius subula, id est mentem eius terrore iudicii compunges in ianua domus. Quia iudicium erit in huius vite egressu et alterius ingressu et serviet tibi usque in eternum, id est docebis eum si seculum plus amaverit quam Deum eternis suppliciis mancipandum.|| marg.|  GREGORIUS. Cum activa vita et contemplativa si nobis ex Dei gratia una est in necessitate altera in voluntate. Nemo enim Deum cognoscens regnum ingreditur sine activa vita, sine contemplativa vero multi enim. Si emeris servum hebreum etc. Hebreus, id est transiens, emitur quando unusquisque, qui a seculo mente transit, servitio Dei subiicitur. Sex annis servire precipitur ut in septem gratis liberetur. In senario activ vite perfectio, in septenario contemplativa exprimitur. Sex annis servit, septem liber egreditur, quia per activam perfecte transactam ad contemplative vite libertatem transit. Gratis quia benefecerimus servi inutiles sumus. Sicut ergo activa est ex munere, ita et contemplativa. Cum quasi veste intraverit cum tali exeat, quia necesse est ut in incepto quisque perseveret. Bene enim ad contemplativam vitam transit qui in activa intentionis sue veicem non mutavit. Quidam vero priusque servitio Dei socientur, bene operari diligunt alii postquam ad eius pervenerint servitium. Qui ergo bonam operationem prius habuerit cum uxore emptus est. Is potest ad contemplativam vitam transire et tamen activam non deserere unde uxor egrediatur simul. Ad contemplationem enim transiens affectionem boni operis qua aliis prosit non reliquit. Mulier et filli eius erunt Domini servi. Servo empto, dat Dominus uxorem cum predicator eum quem Domino mancipavit bone actioni coniungit. Predicatores enim Domini vocantur, unde : « Scis quoniam Dominus tuus tollatur a te » uxor filios et filias parit, cum bona actio fructus fortes vel teneros gignit. Hec mulier cum filiis Domino remanet servus exit cum veste, quia bona actio et eius fructus predicatori imputantur. Ipse cum desiderii intentione ad contemplationem per gratiam liber (f. 197vb) egreditur. Si dixerit servus Dominum diligit quando predicatoris verba sollicita mente custodit. Uxorem amat et liberos, vitam scilicet activam et fructus eius. Dominus offert eum dis et applicat ad ostium et postea et perforabit aurem subula ut sit servus in seculum, quia predicator antiquorum patrum dictis imbuit ad ostium et postes tabernaculi ut de ingressu eterni tabernaculi audiat et iudicii terrorem agnoscat ne de bonis operibus gloriam querat ab hominibus. Auris subula perforatur dum mens illius timoris Dei subtilitate percutitur ut verbi acumine transfixa ingressum regni semper attendat quasi ad ostium et postem tabernaculi perforata. Servus erit in seculum ut liber sit post seculum. Nunc igitur non solum activa in servitute est, sed etiam contemplatio libertatem mentis non optinet quia in enigmate intimam quietem videt.|| marg.| Ne hoc servi christiani a dominis flagitarent Apostolus iubet servos dominis esse subditos ne doctrinam Dei blasphematur. Mystice enim dictum intelligitur ubi subula recusantis libertatem aurem perfodi precipitur.|| et quem libertate donaveris nequaquam vacuum abire patieris sed dabis viaticum de gregibus et de area et torculari tuo quibus Dominus Deus tuus benedixerit tibi memento quod et ipse servieris in terra Egypti et liberaverit te Dominus Deus tuus et idcirco ego nunc precipio precipio] precipiam Weber tibi si sin] si Weber autem dixerit nolo egredi interl.|  ab activa vita eo quod diligat te interl.| predicatorem|| et domum tuam interl.| Ecclesiam|| et bene sibi apud te esse sentiat assumes subulam interl.| divini timoris subtilitatem|| et perforabis aurem eius interl.| mentem inobedientem|| in ianua domus tue interl.| in introitu Ecclesie ut sit memor celestis tabernaculi|| et serviet tibi interl.| in activa vita bene operando|| interl.| presens seculum|| usque in eternum ancille interl.| infirmiori et indoctiori|| quoque similiter facies non avertes ab eis interl.| sollicitudinem|| oculos tuos {t. 1 : Erfurt, f. 197vb ; facsim., p. 394b} quando dimiseris eos interl.| in contemplatione|| liberos interl.| liberos a servitute active vite|| quoniam iuxta mercedem mercennarii interl.| ut recipiant mercedem eternam|| per sex annos servivit tibi interl.| predicatori|| interl.| remunerando|| ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in cunctis operibus interl.| bonis dictis vel factis|| que agis de primogenitis tuis tuis] om. Weber interl.| primordiis bone voluntatis et operationis|| que nascuntur in armentis et ovibus tuis quicquid sexus masculini est mesculini est] inv. Weber interl.| forte et virile|| sanctificabis interl.| attribuendo|| Domino Deo tuo interl.| non tibi|| non operaberis in primogenito bovis interl.| quasi neophitum non permittas in Ecclesia docere|| interl.| predicandis|| interl.| bona operatione primi temporis adhuc infirmante|| et non tondebis primogenita ovium interl.| hoc est : primogenita innocentie non nudabis ut videantur et laudentur ab hominibus|| interl.| non sunt in exemplum ostendenda nisi que sunt forma|| marg.| DE PRIMOGENITIS. Ostendit differentiam apud grecos inter primogenita et protoparta ostendit etiam quod verbi apud latinos Christus primogenitus dicitur, apud grecos prototosos dicitur. || marg.|  AUGUSTINUS. DE PRIMOGENITIS. Primogenita dicitur que primo vulvam aperiunt et primo partu exeunt. Grece autem prototosa que ad primum femine partu pertinent quasi protoparta non protogena, id est primogenita. Unde Christus non dicitur a Patre monotosos, sed monogenes, id est unigenitus scilicet unicus. Quia autem latine dicitur a mortuis primogenitus, grece prototosos non protogenes dicitur, tanquam Pater equalem sibi genuerit et creatur peperit. Nam quia dicitur primogenitus omnis creature, id est prototosos, secundum novam creaturam potest intelligi de que dicitur : « Si qua ergo nova in Christo creatura » 2 Cor. 5, 17. ex qua ille primitivus est, quia primus ita surrexit ut iam non moriatur, quod nove creature que in illo est futurum in fine promittitur. Movet tamen quod in Proverbis dicitur : « Primogenite tibi dico fili » Cf. Prv. 6, 3. . Si enim pater ad filium loquitur, eundem dicit primogenitum quem unigenitum. Quia et nos filii Dei sumus, Ille autem unigenitus quia solus est de substantia Patris equalis et coeternus. || marg.|  SANCTIFICABIS DOMINO DEO TUO. Non tibi, sed omnium largitori quia omne datum optimum desursum est. Quod autem leve in nostra cogitatione vel maculosum in nostra conversatione vel claudum in operum progressione vel cecum ignorantia mentis aut aliqua parte deforme vel debile, non debemus Deo immolare, id est imputare, sed nobis.|| marg.|  NON OPERABERIS. GREGORIUS. In primogenito bovis arare est bone conversationis primordia in excicio actionis publicare. Primogenita ovium tondere est ab occulto rationis tegmine inchoantia bona nudare. Si quid enim bonum robustumque incipimus exercere non debemus cito ostendere. Simplex quoque et inocuum non debet nudari suo velamine. Ad sola sacrificia divina ista carnali vite commixta citius innotescant et cum laudantur bona deceptus animus non deprehendat que in eis sunt mala.|| in conspectu Domini Dei tui interl.| id est de bono opere tuo soli Deo placere curabis|| comedes ea per annos singulos in loco quem elegerit Dominus tu et domus tua sin autem habuerit maculam maculam] + et Weber interl.| criminis|| vel claudum interl.| gressu boni operis|| fuerit vel cecum interl.| ignorantia|| aut in aliqua parte deforme vel debile non immolabitur interl.| imputabitur|| Domino Deo tuo interl.| a quo omne bonum, sed tibi a quo omne malum|| marg.|  SIN AUTEM HABUERIT etc. Sunt quedam opera que, licet minus placeant (f. 198ra) Deo, prosunt tamen proximo et si Deo offerri non possunt, comedi possunt. Cum enim Deo minus placeant profuscata intentione (quam Deus intuetur) proximis tamen exemplo opitulantur, quasi caprea et cervo. Caprea saltatim incedit, cervus inimicus est serpenti et asperaet spinosa transiliens montana transcendit. Et ideo in bona partem accipiuntur.|| sed intra portas urbis tue comedes illud tam mundus quam immundus similiter vescentur eis quasi caprea et {t. 1 : Erfurt, f. 198ra ; facsim., p. 395a} cervo. Hoc solum observabis ut sanguinem eorum non comedas sed effundas in terram quasi aquam. Capitulum 16 Observa mensem novarum frugum et verni primum temporis ut facias phase Domino Deo tuo interl.| Pascha|| quoniam in isto mense eduxit te Dominus Deus tuus de Egypto nocte interl.| mundo|| marg.|  OBSERVA MENSEM. Quia in eo manipuli spicarum, id est primitie per sacerdotem offerebantur Domino.|| marg.| Mensem primum scilicet hebreorum qui apud eos Nisan, apud grecos quoque xantiquos, apud latinos aprilis dicitur, in quo agnus paschalis occidebatur.|| marg.|  EDUXIT TE etc. Mistice. Nos quoque de Egipto mundi liberati novum hominem induti, in novitate vite ambulemus, primitias bonorum operum consecrantes et phase, id est transitum bonum, celebrantes ut relicta Egipto ad terram promissionis veniamus.|| immolabisque interl.| agnum|| phase Domino Deo tuo de ovibus interl.| simplicitatis|| et de bobus interl.| operationis|| in loco quem elegerit Dominus Deus tuus interl.| in Ecclesia|| ut habitet nomen eius ibi marg.| ET DE BOBUS etc. Boves addit cum de ove tantum precepit quam iussit accipi ex ovibus et hedis vel capris propter Christum, qui secundum carnem ex iustis fuit et peccatoribus. Non enim ait ex ovibus vel capris, sed ex ovibus et capris, licet proprie non intelligatur ovis ex capris ne iudei dicerent subaudiendum esse caprum. Quare ergo additi sunt boves ? An propter alia sacrificia que diebus azimorum sunt immolanda ?|| non comedes in eo panem fermentatum interl.| tota presenti vita|| septem diebus comedes absque fermento afflictionis interl.| in valle lacrimarum|| panem quoniam in pavore egressus es de Egypto ut memineris diei egressionis tue de Egypto omnibus diebus vite tue marg.|  PANEM FERMENTATUM. Corruptam doctrinam vel veterem conversationem, unde : « Epulemur in azimis, non in fermento veteri etc. » Cf. 1 Cor. 5, 8. || marg.|  SEPTEM DIEBUS etc. Toto tempore presentis vite : sicut illi septem diebus azima comendebant sic nos pure et simpliciter septem diebus huius vite conversemur quibus quotidie agnus occiditur et Pascha celebratur, si innovati nihil ex veteri corruptione retinemus. Quid enim est aliud fermentum quam nature corruptio ? Fermentatum enim recedit a naturali dulcedine et corrumpitur adulterino rancore.|| non apparebit fermentum interl.| alia statum#|| in omnibus terminis tuis septem diebus et non manebit de carnibus eius quod immolatum est vesperi in die primo mane interl.| usque in die est seculi|| marg.|  NON APPAREBIT FERMENTUM etc. « Epulemur non in fermento veteri neque in fermento malitie et nequitie etc. » 1 Cor. 5, 8. Quasi relinquite veterem hominem et induite novum.|| marg.|  NON REMANEBIT etc. In hac vita omnia sacramenta dominice incarnationis perscrutanda est et cuncta precepta eius implenda sunt antequam mane, id est finis seculi adveniat.|| non poteris immolare Phase in qualibet urbium tuarum interl.| congregationum scilicet iudeorum, hereticorum atque gentilium|| quas Dominus Deus tuus daturus est tibi interl.| subiecturus|| marg.|  NON POTERIS IMMOLARE etc. In una domo agnus paschalis editur (f. 198rb) et in uno loco phase immolatur, id est catholica Ecclesia extra illam non recte Pascha celebratur.|| marg.| Vetat celebrare misteria Christi in conventiculis hereticorum.|| sed in loco quem elegerit Dominus Deus tuus interl.| Ecclesia|| interl.| gratia sua|| interl.| non vos me elegistis, sed ego elegi vos|| ut habitet nomen eius ibi immolabisque immolabisque] immolabis Weber phase vespere vespere] vesperi Weber ad solis interl.| Christi|| occasum interl.| mortem|| quando egressus es de Egypto interl.| mundo|| marg.|  VESPERE. Novissima etate mundi quando verus sol in passione occubuit et Egiptiacam captivitatem solvit cum Pascha nostrum immolatus est Christus.|| et coques et comedes in loco interl.| Ecclesia|| quem elegerit {t. 1 : Erfurt, f. 198rb ; facsim., p. 395b} Dominus Deus tuus maneque consurgens vades in tabernacula tua interl.| in tota laboriosa vita|| marg.|  VADES IN TABERNACULA. Peracto quod servitio Domini mane resurrectionis transibimus in eterna tabernacula ut quiescamus ab omni labore letantes de percepta benedictione alias retributione.|| sex diebus comedes azyma interl.| sinceritatis et veritatis|| interl.| non in fermento veteri etc.|| et in die septima septima (sic)] septimo Weber interl.| requievit Deus die septimo|| quia collecta interl.| sanctorum|| est Domini Dei tui non facies opus interl.| servile|| marg.|  DIE SEPTIMO. Eterna requie quam septenarius significat propter sabbatum ubi nullus labor nulla operandi ratio.|| septem hebdomadas interl.| quibus finitis adveniat spiritus sanctus|| numerabis tibi interl.| hoc iudei nec ad litteram nec ad spiritum custodiunt|| ab ea die qua falcem in segetem miseris marg.|  SEPTEM HEBDOMADAS etc. In Levitico plenius numerabis ergo ab altero die sabbati, septem hebdomadas plenas usque ad alteram die expletionis hebdomade septime.|| marg.|  AUGUSTINUS. SEPTEM HEBDOMADAS etc. Si ab universo populo hoc Penthecoste iussa est observari numquid omnes credendum est uno die falcem iussos mittere in messem ? Si autem sibi quisque observat istam quinquagesimam dinumerans ab illo die quo falcem mittit non una est universo populo. Illa vero una est que computatur ab immolatione Pasche usque in diem date legis in Synai.|| marg.| Nos quoque celebramus Pentecosten, id est adventum spiritus sancti qui est digitus Dei quo scripta est lex in tabulis.|| et celebrabis diem festum hebdomadarum interl.| in quo suscipietis spiritum sanctum|| Domino Deo tuo interl.| cui omnia debes|| oblationem spontaneam interl.| hilarem datorem diligit Deus|| manus tue interl.| operationis proprie|| quam offeres iuxta benedictionem Domini Dei tui interl.| multiplicationem bonorum operum|| et epulaberis interl.| in azimis sinceritatis et veritatis|| coram Domino Deo tuo interl.| beneplacens|| tu et filius tuus et filia tua et servus tuus interl.| non est personarum acceptio apud Deum|| et ancilla et Levites qui est intra portas tuas et advena ac pupillus et vidua qui morantur vobiscum in loco quem elegerit Dominus Deus tuus ut habitet nomen eius ibi et recordaberis quoniam servus fueris in Egypto custodiesque ac facies que tibi tibi] om. Weber precepta sunt interl.| non habens hic manentem civitatem|| sollemnitatem quoque tabernaculorum celebrabis interl.|tu cum tuis|| per septem dies quando collegeris de area et torculari fruges tuas marg.|  SOLEMNITATEM etc. Qui ut tabernaculo presenti mundo utitur, festivitatem agere et letari in eo potest propter futuri expectionem. Quia si terrena domus huius habitationis dissolvatur, habebit domum non manufactam in celis.|| marg.|  QUANDO COLLEGERIS etc. Consummata perfectione omnium bonorum et multarum collectione virtutum, letandum et exultandum esse cum amicis significat. Cum exultabit quisque de percepta retributione qui hic largus fuerit in munere tunc vere tabernaculorum solennitas agetur, non notabilium scilicet sed eternorum, unde : ut recipiant vos in eterna tabernacula.|| et epulaberis in festivitate interl.| parvus et magnus ibi sunt|| tua tu et filius tuus et filia et servus tuus interl.| et servus liber a domino suo|| et ancilla Levites quoque et advena et pupillus et et] ac Weber vidua qui intra portas tuas sunt interl.| Ecclesie|| septem diebus Domino Deo tuo festa celebrabis in loco quem elegerit Dominus benedicetque tibi Dominus Deus tuus in cunctis frugibus interl.| virtutum fructibus|| tuis et in omni {t. 1 : Erfurt, f. 198va ; facsim., p. 396a} opere manuum tuarum erisque in letitia tribus interl.| in fide trinitatis|| vicibus per annum interl.| placens per bona opera|| apparebit omne masculinum tuum in conspectu Domini Dei tui in loco quem elegerit in sollemnitate azymorum et in sollemnitate hebdomadarum et in sollemnitate tabernaculorum interl.| in iudicio|| non apparebit ante Dominum vacuus interl.| in eius manus incidere est horrendum|| marg.| (f. 198va) MASCULINUM. Non femineum. Nihil enim molle et fragile et infirmum in nostra conversatione debet esse, fortia queque a nobis exigit Deus. Si autem in fide trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti, eterne mercedis respectu tempore presentis vite bonis operibus insudamus masculum in conspectu Domini statuimus.|| marg.|  NON APPAREBIT. AUGUSTINUS. Quasi dicat : Qui pro merende vite mercedem bene agendo non providit in conspectu Domini vacuus apparebit, unde : « Venientes autem venient cum exultatione, portantes manipulos suos » Ps. 125, 7.. Ad examen quippe iudicii « portantes manipulos » veniunt qui in semetipsis recta opera quibus vitam merentur ostendunt.|| sed offeret interl.| fructum laboris|| unusquisque secundum quod habuerit interl.| tantum dat quantum potest|| iuxta benedictionem Domini Dei interl.| omne datum optimum desursum est|| sui quam dederit ei iudices interl.| Ecclesie|| et magistros interl.| immobiles|| constitues in omnibus portis tuis interl.| dictis Apostolorum et Prophetarum|| quas Dominus Deus tuus dederit tibi per singulas tribus tuas ut iudicent populo populo] populum Weber iusto iudicio interl.| divine legis|| marg.| IN OMNIBUS PORTIS. Ut advenientes undique statim in introitu paratos inveniant a quibus iusta iudicia accipiant.|| nec in alteram partem interl.| vel prece vel precio|| declinent non accipies personam nec munera quia munera excecant oculos sapientium et mutant verba iustorum interl.| non durius equo nec remissus|| marg.|  OCULOS SAPIENTIUM etc. Apud homines, non apud Deum, quibus dicitur : « ve qui sapientes estis in oculis vestris » Is. 5, 21. .|| iuste quod iustum est exsequeris exsequeris Rusch] persequeris Weber interl.| alias :persequeris || ut vivas interl.| in eternum|| et possideas terram interl.| viventium|| quam Dominus Deus tuus dederit tibi interl.| in futuro|| interl.| gratias unde gratia autem Dei vita eterna est|| marg.|  IUSTE QUOD IUSTUM EST. GREGORIUS. Iniuste quod iniustum est exequitur qui ad defensionem iusticie non virtutis emulatione, sed amore premii temporalis excitatur et iusticiam quam pretendit vendere non veretur. Iuste ergo iustum exequi, est in assertione iusticie ipsam iusticiam querere.|| marg.| « Sunt vie que videntur hominibus iuste etc. » Cf. Prv. 14, 12. « Ve qui iustificatis vos coram hominibus » Lc. 16, 15. .|| non plantabis lucum interl.| pulcram philosophorum facundiam sed inanem|| et omnem arborem iuxta altare interl.| Mysterium Passionis vel Incarnationis Christi quasi non disputabis de mysteriis Christi secundum argumenta sapientie secularis|| Domini Dei tui marg.|  NON PLANTABIS. Occasione idolatrie amputat. Solebant enim gentes in lucis immolare et in delubris statuas adorare.|| marg.|  LUCUM. ISIDORUS. Nemus frondentes arbores infructuose sola delectatione visus plantate. Gentiles qui rationem suam verborum decore componunt ut si avertant a viciis sed delectent. Nos autem circa altare Dei, id est dominicam fidem, nichil in verbis infructuosum, nichil illecebrosum componimus, sed puram veritatis scientiam predicamus, unde : « Non in doctis humane sapientie verbis, sed in doctrina spiritus et veritate » 1 Cor. 2, 13. .|| marg.|  IUXTA ALTARE. Mystice. Iuxta altare fidei prohibet infructuositatem ociosi sermonis vel peavorum operum et obscuritatem ignorantie statuere nec permittit (f. 198vb) fictionem falsitatis vel erroris veritati catholice sociare.|| nec facies tibi atque constitues statuam que odit Dominus Deus tuus. Capitulum 17 Non immolabis Domino Deo tuo bovem interl.| fortiter operantem|| et ovem interl.| simplicem|| in quo est macula interl.| quodlibet peccatum quod sedat cetera bona|| aut quippiam vitii quia abominatio est Domino Deo tuo Domino Deo tuo] Domini Dei tui Weber cumque cumque] cum Weber reperti fuerint apud te intra unam portarum tuarum interl.| Ecclesiam que ducunt ad celum|| quas Dominus Deus tuus dabit {t. 1 : Erfurt, f. 198vb ; facsim., p. 396b} tibi vir aut mulier qui faciant malum in conspectu Domini Dei tui et transgrediantur interl.| et si homines lateat|| pactum illius interl.| legem|| marg.|  CUNQUE REPERTI FUERINT. Lex errorem et idolatriam maxime detestatur. Maximum enim scelus est honorem creatoris impendere creature, quod faciunt gentiles vel mali catholici qui, licet ab Ecclesia non recedant, magis inveniuntur per diversa vicia servire diabolo que per bona militare Deo. Hos lapidibus iubet obrui quos irrevocabilis sententiam damnandos esse previdit.|| ut vadant interl.| recedentes a Deo|| et serviant diis alienis et adorent eos solem et lunam et omnem militiam celi que non precepi interl.| que militat creatori|| et hoc tibi fuerit nuntiatum audiensque inquisieris diligenter interl.| nichil indiscrete agens|| et verum esse repereris et abominatio facta est in Israel educes virum ac mulierem qui rem sceleratissimam perpetrarunt ad portas civitatis tue interl.| ubi celebrantur iudicia ne sine iudicio quis damnetur|| et lapidibus et lapidibus Weber] eta pidibus cacographie Rusch obruentur interl.| districta sententia|| in ore duorum aut trium testium peribit interl.| unius testimonium nec legibus nec canonibus suscipitur|| qui interficietur nemo occidatur uno contra se dicente testimonium marg.| IN ORE DUORUM AUT TRIUM TESTIUM. Attestatione scilicet legis Prophetarum et Evangelii secundum illud verbum quod locutus sum, ipse iudicabit eum in novissimo Die. In titulo quoque crucis tres lingue testantur Christum esse regem iudeorum hebrea, greca et latina.|| marg.|  NEMO OCCIDATUR etc. Tanta concordia est veteris ac novi testamenti ut neutrum sine altero.|| marg.| In omni iudicio primum divine scripture auctoritas requirenda est.|| manus testium interl.| non testis|| prima interficiet eum et manus reliqui populi extrema mittetur interl.| id est ut terreantur ceteri|| ut auferas malum de medio tui si difficile interl.| hoc quoque in Ecclesia servandum est|| et ambiguum apud te iudicium esse prospexeris prospexeris] perspexeris Weber inter sanguinem et sanguinem causam et causam lepram et non lepram et iudicum intra portas tuas interl.| in civitate tua|| videris verba variari interl.| nota appelandi tribuit facultatem|| surge et ascende ad locum quem elegerit Dominus Deus tuus interl.| Ecclesiam|| marg.| SI DIFFICILE etc. Sacerdotes Ecclesie Dei instruit ut iudicia ecclesiastica secundum potestatem sibi a Deo datam reverenter agant et iuste discernant, non ad libitum suum, sed secundum legis decretum, ne suscipiendo personam mutent sententiam.|| veniesque ad sacerdotes levitici generis interl.| legitimos scilicet|| et ad iudicem interl.| pontificem|| qui fuerit illo tempore queresque ab eis qui indicabunt tibi iudicii veritatem interl.| in partem non declinantes|| et facies interl.| obediendo|| quodcumque dixerint qui presunt loco quem elegerit Dominus et docuerint te interl.| obedite prepositis vestris|| iuxta legem eius sequerisque sequerisque] sequeris Weber sententiam eorum nec declinabis ad dexteram neque neque] vel Weber ad sinistram marg.|  IUXTA LEGEM. Nota non dicitur tibi ut obedias nisi iuxta legem docuerint, unde : « Super cathedram Moysi sederunt scribe et Pharisei » Mt. 23, 2. .|| qui {t. 1 : Erfurt, f. 199ra ; facsim., p. 397a} autem superbierit nolens obedire sacerdotis imperio qui eo tempore ministrat Domino Deo tuo et decreto iudicis morietur homo ille et auferes malum interl.| exemplum mali|| de medio medio] om. Weber Israel marg.|  SACERDOTIS IMPERIO QUI etc. Christi qui est sacerdos in eternum secundum ordinem Melchisedech, qui vicarios sibi substituit, quibus ait : « Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit etc. » Lc. 10, 16. Iure ergo damnationis sustinet sententiam qui contemnit divinitatis potentiam.|| cunctusque populus audiens interl.| sententiam|| timebit ut nullus deinceps intumescat superbia interl.| initium sapientie timor Domini|| interl.| illo punito|| cum ingressus fueris terram interl.| promissionis|| quam Dominus Deus tuus dabit tibi et possederis eam habitaverisque in illa et dixeris interl.| tu non ego|| constituam super me regem interl.| non Deum sed hominem|| sicut habent omnes per circuitum nationes interl.| in circuitum impii ambulant|| interl.| gentiles que tamen nate non renate|| marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 199ra ; facsim., p. 397a} CUM INGRESSUS FUERIS etc. AUGUSTINUS. Queri potest cur populus Deo displicuit cum regem desideravit, cum hic inveniatur esse permissus. Sed intelligendum est merito non fuisse secundum voluntatem Dei, qui hoc fieri non precipit, sed desiderantibus permisit. Veruntamen precepit ne fieret alienus, sed frater ex eodem populo indigena, non alienigena. Quia autem ait : Non poteris, intelligendum est : non debetis.|| marg.|  CONSTITUAM etc. Ut habitatoribus terre. Habitatores terre constituunt sibi regem contra Dei voluntatem.|| eum interl.| permittit non committit|| constitues quem Dominus Deus tuus interl.| aliquo iudicio sicut Saulem|| elegerit interl.| canonica electione|| de numero fratrum tuorum interl.| non de aliena secta|| non poteris interl.| id est non debebis|| alterius gentis hominem regem facere interl.| alienigenam|| qui non sit frater tuus interl.| cognatione|| cumque fuerit constitutus non multiplicabit sibi equos interl.| pompam et ambitionem seculi|| interl.| fallax equus ad salutem|| nec reducet interl.| exemplo dominatione persuasione|| populum interl.| varium et mutabilem|| in Egyptum interl.| mundi appetitum|| equitatus numero sublevatus interl.| multiplici superbia et humana potentia vel mundana|| interl.| sicut pulvis quem proiicit ventus a facie terre|| presertim cum Dominus preceperit vobis ut nequaquam amplius per eandem viam revertamini interl.| sed per aliam viam subaudis revertamini in regionem vestram|| non habebit interl.| solicitudines|| uxores plurimas interl.| et si plures|| que alliciant alliciant] illiciant Weber animum eius interl.| alienigenas videtur tangere|| neque argenti et auri interl.| avaritiam suggillat|| marg.|  NEQUE ARGENTI ET. « Nolite thezaurizare vobis thezauros in terra » Mt. 6, 19..|| immensa pondera interl.| ultra mensuram necessitatis|| interl.| non ad iumenta|| interl.| portantem infernum mergentia|| marg.|  NON HABEBIT UXORES. AUGUSTINUS. Manifestum est Salomonem hoc preceptum transisse, David autem plures habuit nec preceptum preteriit. Premissum est enim plures habere non plurimas, que alliciant animam multiplicare. Cum tamen additur : ut non elevetur cor eius, alienigenas habere prohibitum esse videt. Veruntamen multiplicatio uxorum generaliter prohibita est, permissum regi plures habere, sed non multiplicare ne multiplicando perveniat ad alienigenas.|| postquam autem sederit interl.| quies gravitas maturitas tegum est|| in solio regni sui describet sibi deuteronomium legis huius interl.| non aliene|| in volumine accipiens exemplar a sacerdotibus levitice tribus interl.| ubi nichil fuscatum nichil corruptum|| et habebit secum legetque illud omnibus diebus vite sue interl.| usus reddit magistrum|| ut discat timere Dominum Deum suum interl.| legendo|| interl.| casto timore, timor Domini sanctus permanet in seculum seculi|| et custodire verba et cerimonias eius que in in] om. Weber lege precepta sunt marg.|  LEGETQUE ILLUD. Nota quanta assiduitate legere debent sacerdotes, cum assidue legant reges.|| marg.| Lectio ipsa lux est vita, unde : « Verba que ego loquor vobis spiritus et vita sunt » Io. 6, 64. . nec elevetur cor eius interl.| ne corde intumescat|| in superbiam interl.| que sequitur potestatem|| super fratres {t. 1 : Erfurt, f. 199rb ; facsim., p. 397b} suos interl.| declinet amicitia vel odio vel qualibet decasione sed regat in virga ferrea|| neque declinet in partem dexteram vel sinistram interl.| corporaliter et spiritualiter|| ut longo tempore regnet ipse et filius filius] filii Weber eius interl.| carne vel imitatione|| super Israel. marg.|  SUPER FRATRES SUOS. Quasi dicat se esse fratrem. Unum Patrem Deum omnes habemus cui dicimus : « Pater noster qui es in celis, sanctificetur nomen tuum » Mt. 6, 9..|| marg.|  SUPER ISRAEL. Benedictio est regnare super Israel, id est regnando facere Israel, scilicet Deum videntes.|| Capitulum 18 Non habebunt sacerdotes et Levite interl.| nemo militans Deo implicant se negociis secularibus|| et omnes qui de eadem tribu sunt partem et hereditatem cum populo populo] om. Weber reliquo Israel quia sacrificia Domini et oblationes eius comedent interl.| non de victu vel vestitu sint curiosi|| interl.| quasi quis querat unde ergo vivent|| marg.|  NON HABEBUNT SACERDOTES etc. Et in veteri et in novo testamento ministris altaris preceptum est de oblationibus et decimis vivere, nec terrenis possessionibus acquirendis concessum est inhabitare. Unde : « Nolite possidere (f. 199rb) aurum neque argentum etc. » Mt. 10, 9. Et post pauca : « Dignus est enim operarius cibo suo » Mt. 10, 10.. Et alibi : « Qui altario serviunt cum altario participant » Cf. 1 Cor. 9, 13.. Non enim oportet ut qui semper altare <servire> debent officio divino, inhient et terreno lucro cui Deus hereditas est. Quid ergo deesse potest illi qui omnia habentem habet.|| et nihil aliud accipient de possessione fratrum suorum Dominus interl.| qui omnia possidet|| enim ipse est hereditas eorum sicut locutus est illis interl.| ut tanto sponsore sint securi|| marg.|  HEREDITAS EORUM. Pro operatione bona ut quod mente conceperit opere prohibet, unde : « Cepit Ihesus facere et docere » Act. 1, 1..|| hoc erit iudicium sacerdotum a populo et ab his qui offerunt victimas sive bovem sive ovem immolaverint dabunt sacerdoti armum ac ventriculum marg.|  DABUNT SACERDOTI. Quia in corporalibus solaciis et spiritualibus emolumentis devote doctoribus nostris communicare debemus. Unde : « Communicet is qui cathezizatur verbo ei qui se cathezizat in omnibus bonis » Gal. 6, 6..|| marg.|  VENTRICULUM. Venter receptaculum ciborum omnes hominum labores et momentanea gule blandimenta sunt, quorum finem condemnat et mentibus Deo sacratis ostendit totum quod voramus in secessum proiici. Unde : « Esca ventri et venter escis, Deus autem et hunc et has destruet » 1 Cor. 6, 13. .|| primitias frumenti vini et olei et lanarum partem ex ovium tonsione marg.|  PRIMITIAS. Primitias frugum laborantem agricolam oportet primum de fructibus accipere.|| ipsum enim elegit Dominus Deus tuus de cunctis tribubus tuis ut stet et ministret nomini Domini Dei tui Dei tui] om. Weber ipse et filii eius in sempiternum interl.| firmus in domo Domini in atriis domus Dei nostri|| si exierit Levites de una urbium tuarum ex omni Israel in qua habitat et voluerit venire desiderans locum quem elegerit Dominus marg.| SI EXIERIT. Quasi urbem et domum deserit, qui gratis Deo servit et sine sumptu Evangelium ponit. ministrabit in nomine Dei sui sicut omnes fratres interl.| consanguinei|| eius Levite qui stabunt interl.| firmiter|| eo tempore coram Domino interl.| beneplacentes|| partem ciborum eandem accipiet interl.| qui altario serviunt cum altario participant|| quam et ceteri excepto eo quod in urbe sua ex paterna ei successione debetur marg.|  EXCEPTO EO QUOD. GREGORIUS. Septuaginta : Preter venditionem que secundum familiam est. Quam dicat venditionem obscurum est, nisi forte quia decimationes et primogenita precipit vendi ab his qui in longinquo habitarent ne multa cogerentur portare ad locum invocationis Domini vel pecora ducere ut illic denuo emerentur ex precio. Et iusserat habere ibi partem levitam qui maneret in ea civitate unde illi decimationes et primogenita debebantur. Et ideo dixit familiam ad hoc deberi levite quoniam ex successione que parentibus succedit hoc circa eum servari oportet quod parentibus exhibitum est.|| quando ingressus fueris terram quam Dominus Deus tuus dabit tibi cave ne imitari velis abominationes illarum gentium marg.|  QUANDO INGRESSUS FUERIS. AUGUSTINUS. Quoniam portentorum inspectiones interdicuntur querendum est quomodo portenta que (f. 199va) inspici prohibentur. Discernantur ab eis que divinitus dantur ut quid significent dici debeat, sicut miracula que in scripturis reperiuntur significantia quod ad regulam fidei pertineat, velut vellus in area compluta siccum aut in sicca complutum aut virga Aaron que floruit et nuces protulit et #. Sicut autem discernuntur divinationes quas in sequentibus prohibet a divinationibus quas in sequentibus prohibet a divinationibus prophetarum sic inspectiones prodigiorum a significationibus miraculorum.|| nec {t. 1 : Erfurt, f. 199va ; facsim., p. 398a} inveniatur in te qui lustret filium suum aut filiam ducens per ignem aut qui ariolos sciscitetur aut aut] et Weber observet somnia atque auguria ne sit maleficus marg.|  ARIOLOS. Qui circumeunt aras nefandis precibus et divinationem in extis animalium querunt.|| marg.|  AUGURIA. Quasi avigeria que in vocibus avium geruntur vel avi garria ab avium garritu.|| nec nec] ne Weber incantator neque neque] ne Weber pythones consulat nec nec] ne Weber divinos et querat a mortuis veritatem marg.|  PHITONES. Ventriloquos de quorum ventre demones loquuntur a phitio sic dictos, id est apolline quem Deum divinationis credebant esse.|| omnia enim hec abominatur Dominus et propter istiusmodi scelera delebit eos interl.| cave ne et te similiter deleat|| in introitu tuo perfectus eris interl.| humano modo|| interl.| perfecti estote sicut et pater vester celestis|| et absque macula interl.| criminali|| cum Domino Deo tuo interl.| cum sancto sanctus eris|| gentes iste quarum possidebis interl.| vel bitis|| terram augures et divinos audiunt tu autem a Domino Deo tuo aliter institutus es prophetam de gente tua interl.| Iosue vel alios sequentes|| et de fratribus tuis sicut me interl.| verum hominem|| suscitabit tibi Dominus Deus tuus ipsum audies ut petisti a Domino Deo tuo in Horeb quando contio congregata est atque dixisti ultra non audiam vocem Domini Dei mei et ignem hunc maximum amplius non videbo ne moriar et ait Dominus mihi bene omnia sunt locuti prophetam suscitabo interl.| Christum|| eis de medio fratrum suorum interl.| de semine David|| similem tui et ponam verba mea in ore eius interl.| qui non venit solvere legem sed adimplere|| loqueturque ad eos omnia que precepero illi marg.|  PROPHETAM SUSCITABO EIS. Licet historialiter de prophetis accipi possit qui post Moysen in populo Israhel repleti sunt spiritu Dei melius tamen de domino prophetarum accipitur, de quo turbe ab ipso satiate dixerunt : « Hic est vere propheta qui venturus est in mundum » Io. 6, 14. . Et alibi : « Propheta magnus surrexit in nobis » Lc. 7, 16. . qui autem verba eius que loquetur in nomine meo audire noluerit ego ultor existam interl.| perpetua pena vindicans|| propheta interl.| pseudo|| autem qui arrogantia interl.| vane glorie|| depravatus voluerit loqui in nomine meo interl.| ut sibi credatur|| que ego interl.| in cuius nomine loquitur|| non precepi illi ut diceret aut ex nomine aliorum aliorum] alienorum Weber deorum interl.| alias alienorum|| interficietur quod si tacita cogitatione responderis quomodo possum intelligere verbum interl.| ut discernam|| quod Dominus non est locutus Dominus – non est locutus] inv. Weber interl.| per illum|| hoc habebis signum quod in nomine Domini {t. 1 : Erfurt, f. 199vb ; facsim., p. 398b} propheta ille predixerit et non evenerit hoc Dominus non est locutus est locutus] inv. Weber sed per tumorem animi sui propheta confinxit et idcirco non timebis eum. Capitulum 19 Cum disperderit Dominus Deus tuus gentes quarum tibi traditurus est terram et possederis eam habitaverisque in urbibus eius et in edibus tres civitates interl.| ut emineas|| separabis tibi interl.| exemplum aliis|| in medio terre quam Dominus Deus tuus dabit tibi in possessionem marg.|  TRES CIVITATES. Fidem, spem et charitatem ad quas omnes penitentes debent confugere.|| marg.| Tres civitates refugii ultra Iordanem constituit Moyses homicidis qui non sponte homicidium commiserunt. Alias tres citra Iordanem iubet separari. Mistice insinuans quod ante perceptionem baptismi qui vult a peccato salvari et ab hostibus spiritualibus liberari sancte trinitatis fidem debet sincera mente confiteri et post baptismum in fide spe et charitate viriliter operari. Sicque religiose conversans in mundo qui senario conditus est numero post perfectionem bonorum operum requiem eternam expectat in sabbatismo.|| sternens diligenter viam et in tres equaliter partes totam terre tue provinciam divides interl.| fidem trinitatis predicando equaliter omnibus|| ut habeat e vicino qui propter homicidium profugus est quo possit evadere marg.| ET IN TRES EQUALITER. (f. 199vb) Ut qui salvandus est facilius evadat. Predicatores quoque verbo et exemplo dent peccantibus consulere et equaliter in tota terra Ecclesie fidem trinitatis omnibus insinuare, ut viam veritatis et portam fidei agnoscant patere sibi et se merito damnandos si intrare noluerint.|| hec erit lex homicide fugientis cuius vita servanda est qui percusserit proximum suum nesciens et qui heri et nudius tertius nullum contra eum odium habuisse odium habuisse] inv. Weber comprobatur sed abisse cum eo simpliciter cum eo – simpliciter] inv. Weber in silvam interl.| peccatorum|| ad ligna cedenda interl.| vicia tortuosa et infructuosa|| interl.| securi correctionis|| et in succisione lignorum securis interl.| increpatio|| fugerit manum manum] manu Weber interl.| potestatem vel operationem cedentis|| ferrumque lapsum interl.| durior sermo|| de manubrio interl.| moderatione|| amicum eius percusserit et occiderit hic interl.| prolata contumelia|| interl.| in desperationem|| interl.| a spiritu caritatis miserit|| ad unam interl.| in unitate sacramenti|| supradictarum urbium interl.| fidei, spei et charitatis|| interl.| penitendo|| confugiet et vivet marg.|  SED ABISSE CUM. Exemplo ostendit qualis homicida salvandus sit.|| marg.|  GREGORIUS. Ad silvam cum amico imus quotiens cum proximo ad discutienda delicta convertimur. Simpliciter ligna succidimus cum deliquentium vicia pia intentione resecamus. Securis manum fugit cum correctio in asperitatem sese petrahit, ferrum de manubrio prosilit cum de correctione sermo durior excedit. Amicum percutiens occidit qui auditorem suum prolata contumelia a spiritu dilectionis interficit correcti ei mens inde ad odium provit, sed qui incaute lignum percutit et proximum extinguit ad tres urbes fugiat ut vivat, quia si ad penitentiam conversus sub spe, fide et charitate absconditu, reus homicidii non tenetur . Cumque extincti proximus eum invenerit : non occidet, quia cum Christus venerit qui se nobis per nature nostre consortium iunxit, ab eo vindictam non exiget quem sub eius venia fides, spes, charitas abscondet. Citius enim culpa dimittitur que non maliciose perpetratur.|| marg.|  AMBROSIUS. In libro de fuga seculi : congrue provisum liquet quia levite fugitantes sunt mundi huius ut placeant Deo. Hinc Abrahe dictum est : « Exi de terra tua etc. » Act. 7, 3. qui habebat in lumbis suis levitas et Dominus levitis. Hoc est Apostolis dicit : « Si quis vult post me venire abneget seipsum et tollet crucem suam et sequatur me » Mt. 16, 24. . Hec vera est fuga sacerdotis : abdicatio domesticorum ut se suis abneget qui se Deo servire gestit. Recte ergo fugaces fugacibus commendat eterne legis sanctio ut qui hunc mundum obliti sunt, eos recipiant qui peccata (f. 200ra) sua condemnantes atque opera oblivionem vite superioris expectant et secularia que gesserunt abolere desiderant. Est etiam alia causa : quia ministri Dei sunt levite. Et ideo ipsorum civitates fugientibus homicidis per leges deputantur, quia ipsis ius est divina mandata exequi circa eos qui crimen mortale admiserunt. Hinc Apostolus quasi levita : « Tradi, inquit, huiusmodi sathane in interitum carnis ut spiritus salvum sit » 1 Cor. 5, 5. . Percussus levitico gladio moriatur sensus carnis ut vivat anima vestra.|| ne forsitan interl.| vel forte|| interl.| cito potest contingere|| proximus interl.| Christus|| eius cuius effusus est sanguis dolore stimulatus persequatur et apprehendat eum si longior via fuerit et percutiat animam eius interl.| in die iudicii vel in presenti|| qui non est reus mortis interl.| quia non maliciose occidit|| interl.| quasi non industria sed casu interfecit|| quia nullum contra eum qui occisus est odium prius habuisse monstratur idcirco precipio tibi interl.| fidem, spem et charitatem|| ut tres civitates equalis inter se spatii dividas interl.| quantum credit quisque tantum sperat et quantum sperat tantum amat|| cum autem {t. 1 : Erfurt, f. 200ra ; facsim., p. 399a} dilataverit Dominus Deus tuus terminos tuos sicut iuravit patribus tuis et dederit tibi cunctam terram quam eis pollicitus est si tamen custodieris mandata eius et feceris que hodie precipio tibi ut diligas Dominum Deum tuum et ambules in viis eius omni tempore addesque addesque] addes Weber tibi tres alias civitates et supradictarum trium urbium numerum duplicabis marg.|  ADDESQUE TIBI TRES etc. In libro Ihesu Nave sex civitates refugii decernuntur talibus homicidis. Cades in Galilea montis Neptalim ; Sichem in monte Ephraim ; et Chariatarbe que est Hebron ; et trans Iordanem, Bosor de tribu Ruben ; et Ramoth in Galaad de tribu Gad ; et Gaulon in Basan de tribu Manasse.|| marg.|  ITEM. AMBROSIUS. Sex autem civitatum refugia sunt ut prima sit civitas cognitio verbi et ad imaginem eius forma vivendi. Quicumque enim eam cognitionem fuerit ingressus, mundus est a pena, secundum quod et Deus ait : « Iam vos mundi estis propter sermonem quem dixi vobis » Io. 15, 3. . Et alibi : « Hec est vita eterna ut cognoscant te solum Deum verum et quem misisti, id est Christum » Io. 17, 3. . Hec civitas velut metropolis est cui subiacent alie quinque civitates levitarum ut quo numero mundus formatus est. Eodem numero adversus mundana vicia et seculi huius naufragia remedium provideatur. Secunda civitas et secundum remedium est ut qui non potest cognitionem boni illius prelibare et tardior est vel ingenio vel fidei comprehensione (quoniam veloci mentis vigore atque ingenii acumine ad cognitionis summam contenditur) saltem opera Domini consideret atque ex his que facta sunt tanti contempletus operis actorem. Quomodo ex his bonis que sunt in constitutione istius creature (bona enim sunt valde, sicut Dominus dixit Cf. Sir. 39, 21.) bonum illud summum atque eternum comprehendatur. Quis ordo rerum que disciplina que gloria ? Nonne bis (quamvis tardum ingenium) diligere actorem suum provocatur ? Etenim si parentes qui nos genuerunt amamus, quantomagis diligere debemus creatorem parentum actoremque nostrum. Ergo operatoria virtus Dei et si non videtur, tamen ex operibus suis estimatur operatoremque sua opera produnt ut intelligatur qui non comprehenditur. Unde et Dominus : « Si michi non creditis vel operibus credite » Io. 10, 38. . Bona igitur etiam hec ut eius simus cupidiores qui tantam nobis fabrice huius videtur contulisse pulcritudinem. Tertius ordo est tercie civitatis regalis potestatis contemplatio ut subiiciamur regi si non differimus metu tanquam parenti. Metu enim presidentis plerumque fit obediens potestati qui est salutis ingratus ut necessitatem sobrietatis agnoscat qui noluit ac nequivit gratiam pietatis agnoscere. Corrigit ergo necessitas quem pietas provocare debuerat.|| marg.| He tres civitates trans Iordanem perfectiori prudentie ad refugium date ut primum effugiamus culpam inductione animi conformes ad imaginem Dei. Ita enim creati sumus dicente Deo. « Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem » Gn. 1, 26. : {t. 1 : Erfurt, f. 200ra ; facsim., p. 399a} enim hec ergo prima lex istius civitatis est. Deinde si per fragilitatem carnis et mundi illecebras ita formare mentem nostram non possumus, reverentia paterne generationis et sedulitate prolis peccatum levemus. Charitas multitudinem operit peccatorum. Qui ergo ad imaginem Dei esse non potuerit, sit ad plenitudinem charitatis. Illa civitas culpam excludit, hec solvit. Hec denique lex secunde civitatis : « Diligens Dominum Deum tuum ex tota anima tua » Mc. 12, 30. . Sed si rursus angustiamini et minuti sunt qui abundantiam charitatis et gratiam recipere non possunt. Habes terciam civitatem ut divine pietatis formido te sobrium faciat et inflectat metus. Et hec est lex tercia : « Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies » Mt. 4, 10.. He igitur precipue virtutes et ideo paucorum non plurium supra Iordanem posite sunt ut exprimas quasi imago archetipum diligas quasi filius patrem ; adores quasi subditus regem. Qui autem Iordanem transierunt. Iordanis autem eorum descensio dicitur : Qui descenderunt ergo ex illis superioribus virtutibus ad hec inferiora », id est in quibus integritas charitas, humilitas vacillaverit ; habent propria hominis refugia que petant ut qui obnoxii delictis et inflexi viciis sunt non voluntariis, sperent Dominum sibi reconciliari posse, veniam petant. Sperent posse corrigi si precepta sequantur celestium sacramentorum, quibus aut informamur ad innocentiam aut revocamur a culpa. He igitur intra Iordanem civitates sequentes sunt ut propiciemus nobis Deum, sequamur que iubet vitemus que prohibet. Sit ergo propiciande divinitatis ambitio sequende preceptionis obeditio interdicte prevaricationis cautio, quibus propiciatoriam Dei misericordiam et monotichen eius providentiam vel instauratorum obsequio vel interdictorum declinatione veneremur.|| ut non effundatur sanguis interl.| inscienter peccantis|| innoxius in medio terre quam Dominus Deus tuus dabit tibi possidendam nec sis sanguinis reus interl.| si prebueris refugium|| si quis autem odio habens proximum prozimum] + suum Weber interl.| qui odit fratrem suum homicida est|| insidiatus interl.| maliciose|| fuerit vite eius surgensque percusserit illum interl.| in corpore vel in anima|| et mortuus fuerit fugeritque ad unam de supradictis urbibus marg.| SI QUIS AUTEM etc. Qui malicia aliquem percutit et in mortem anime ducit, reus est eterne mortis. Unde : « Si quis scandalisaverit unum de pusillis qui in me credunt etc. » Mt. 18, 6. Et alibi : « Qui odit fratrem suum homicida est et non habebit vitam eternam » 1 Io. 3, 15.. Hic ab altari divellitur tanquam sacramentis dominicis indignus nec veniam nisi per condignam penitentiam promeretur. Qui autem non sponte occidit, habet urbes refugii Ecclesiam scilicet Catholicam, ubi se angustia penitentie coercens per omne tempus presentis vite bonis operibus studeat et si spem in morte summi pontificis, scilicet redemptoris sui posuerit tandem merebitur salvari.|| marg.| Qui fraternum odium retinet in corde non potest fructuosam penitentiam agere, nec Deum sibi placare.|| mittent seniores civitates civitates] civitatis Weber illius et arripient eum de loco effugii interl.| participatione altaris|| tradentque in manu {t. 1 : Erfurt, f. 200rb ; facsim., p. 399b} proximi interl.| Christi|| cuius sanguis effusus est et morietur interl.| eterna morte|| nec misereberis eius et auferes innoxium sanguinem interl.| culpam innoxii sanguinis|| de Israel ut bene sit tibi non assumes et transferes terminos proximi tui quos fixerunt priores in possessione tua quam Dominus Deus tuus dabit tibi in terra quam acceperis possidendam marg.|  NON ASSUMES ET TRANSFERES. Allegorice. Unde : « Ne transgrediaris terminos antiquos quos posuerunt patres tui » Prv. 22, 28., id est precedentium patrum regulas et diffinitiones vivendi.|| non stabit testis unus contra aliquem quicquid illud peccati et facinoris fuerit sed in ore duorum aut trium testium stabit omne verbum marg.|  NON STABIT TESTIS UNUS. Hoc et historialiter servare debemus et contra impios vel hereticos cum testimoniis scripturarum indigemus. Duos testes, id est vetus et novum testamentum, adhibemus vel tres, id est Evangelium, Prophetas, Apostolum, et sic stat verbum.|| si steterit testis mendax contra hominem accusans eum prevaricationis stabunt ambo quorum causa est ante Dominum in conspectu sacerdotum et iudicum qui fuerint in diebus illis cumque diligentissime perscrutantes invenerint falsum testem dixisse contra fratrem suum mendacium interl.|  falsus testis non erit impunitus reddent ei sicut {t. 1 : Erfurt, f. 200va ; facsim., p. 400a} fratri suo facere cogitavit et auferes malum de medio tui ut audientes ceteri timorem habeant et nequaquam talia audeant facere Non misereberis eius sed animam pro anima oculum pro oculo dentem pro dente manum pro manu interl.| scientiam quia fratri scientiam abstulit|| pedem interl.| gressum vel voluntatem|| pro pede exiges. marg.|  ANIMAM PRO. Qui enim animalem errare fecit venia dignus non est.|| marg.|  DENTEM PRO DENTEM. Verborum virtutem. Dentes enim verba significant, secundum illud : « Filii hominum dentes eorum arma etc. » Ps. 56, 5. Et alibi : « Dentes eius lacte, id est lege, candidiores » Gn. 49, 12..|| marg.|  MANUM PRO MANU. Operationem ut ea, scilicet sint utilia aut nociva que in alio pervertit.|| Capitulum 20 Si exieris ad bellum interl.| gentilium vel hereticorum errores|| contra hostes tuos et videris equitatum et currus et maiorem quam tu habeas habeas] habes Weber adversarii exercitus multitudinem non timebis eos quia Dominus Deus tuus tecum est qui eduxit te de terra Egypti marg.|  QUIA DOMINUS DEUS VESTER IN MEDIO etc. Mystice. AUGUSTINUS. Septuaginta : Quia Dominus Deus vester precedet vobiscum, simul debellabit vobiscum inimicos vestros et salvos faciet vos. Ecce quemadmodum et in spiritualibus conflictibus sperandum et petendum est adiutorium Dei, non ut nichil faciamus, sed ut adiuti cooperemur. Ait enim : Debellabit vobiscum, ut etiam ipsos acturos ostenderet.|| appropinquante autem iam prelio stabit interl.| spirituali vel corporali|| sacerdos interl.| firmus interritus qui debet confortare in spirituali bello|| ante aciem interl.| primus bellaturus pro se et pro aliis|| et sic loquetur ad populum interl.| probandum|| audi Israel vos hodie interl.| in presenti vita|| contra inimicos vestros interl.| visibiles et invisibiles|| pugnam committitis non pertimescat cor vestrum interl.| nolite timere eos qui corpus occidunt, animama autem non possunt occidere Mt. 10, 28. || nolite metuere nolite cedere nec formidetis eos quia Dominus Deus vester interl.| fortior illis|| in medio vestri interl.| communis omnibus|| est et pro vobis interl.| liberandis|| contra adversarios interl.| demones vel vicia|| interl.| virtutem et voluntatem dimicandi dabit|| dimicabit ut eruat vos de periculo duces interl.| maiores doctores|| quoque per singulas turmas interl.| subditorum|| audiente exercitu proclamabunt quis est homo qui edificavit interl.| virtutibus|| domum novam interl.| corpus|| et non dedicavit eam interl.| id est virtutes ad perfectionem non duxit|| vadat et revertatur in domum suam ne forte moriatur in bello et alius dedicet illam marg.|  QUIS EST HOMO QUI EDIFICAVIT DOMUM. AUGUSTINUS. Non est melior in bello qui iam edificia dedicavit vel de novella bibit aut sponsam duxit. Sed quia his rebus humanus tenetur affectus. Ideo hec dicuntur ad bellum procedentibus ut qui afficitur his appareat cum revertatur ne propter hec minus fortiter agat timens ne ante moriatur quam illa expleat. Quantum enim ad feminam pertinet, melius nubit alteri intacta quam vidua, sed hec instituta sunt propter animos explorandos.|| quis est homo qui plantavit vineam interl.| fervorem nove conversationis|| et necdum fecit eam fecit eam] inv. Weber esse communem interl.| aliis in exemplum producendo|| et de qua vesci omnibus liceat vadat et revertatur in domum suam ne forte {t. 1 : Erfurt, f. 200vb ; facsim., p. 400b} moriatur in bello et alius homo eius fungatur officio quis est homo interl.| adhuc scilicet detentus seculi sollicitudinibus|| qui despondit uxorem et non accepit eam vadat interl.| si tenent eius affectu|| et revertatur interl.| a proposito contemplationis|| in domum suam ne forte moriatur in bello interl.| non procedat ad spirituale bellum ne minus fortiter agat|| et alius homo accipiat eam his dictis addent reliqua et loquentur ad populum quis est homo formidolosus interl.| vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis|| et corde pavido vadat et revertatur in domum suam interl.| a proposito contemplationis|| interl.| consuetudinem vite prioris|| ne pavere faciat interl.| si defecerit|| corda fratrum suorum interl.| qui idem volunt incipere|| sicut ipse timore perterritus est timore timore] om. Weber marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 200vb ; facsim., p. 400b} QUIS EST HOMO FORMIDOLOSUS etc. Docet non posse quemquam professionem contemplationis vel militie spiritalis arripere, qui adhuc nudari terrenis operibus pertimescit ne infirmitate mentis revertatur suoque exemplo alios revocet et terrore suo infirmet. Revertantur in domum suam qui duplici corde sunt, qui prelia Domini preliari non possunt. Vir enim duplex animo inconstans est in omnibus viis suis. Tales nec initium renunciationis accipiant, quibus melius est ut in activa vita consistant, quam tepide contemplationem exequentes maiori se discrimine involvant. Idem illi dicitur qui uxorem duxit qui vineam plantavit, id est propagines filiorum non enim potest servire contemplationi servus uxoris nec assequi studium contemplationis qui haberet in delectatione carnis. Nemo enim militans Deo implicat se negociis secularibus ut placeat cui se probavit.|| marg.| Melius est professionem vel persecutionem devitare, quam in ea succumbere. Ad disputationem quoque contra hereticos venire non debet, nisi doctus et perfectus ne scandalizet alios superatus.|| cumque siluerint duces exercitus duces exercitus] inv. Weber et finem loquendi fecerint unusquisque suos ad bellandum interl.| subditum populum|| interl.| hortando|| cuneos preparabit si quando accesseris ad expugnandam civitatem interl.| conventicula hereticorum vel mundum vel exteriorem hominem qui adversantur spiritui|| offeres interl.| predicando|| ei primum pacem interl.| pax huic domui|| interl.| verbum pacis in societatem fidei veniens|| interl.| Christum pax nostra qui fecit utraque unum|| si receperit et aperuerit tibi interl.| sponte|| portas interl.| sensus et affectus|| interl.| cordis ut recipia hospitem Christum|| cunctus populus qui in ea est salvabitur interl.| a morte|| interl.| obediendo|| interl.| predicanti|| interl.| bonorum operum et impletione preceptorum|| et serviet tibi sub tributo sin autem fedus interl.| pacis fidei|| inire noluerint et ceperint ceperint] receperint Weber contra te bellum interl.| disputationis|| oppugnabis eam interl.| scripture testimoniis|| cumque tradiderit Dominus Deus tuus interl.| quo adiuvante superas|| illam interl.| victam|| in manu tua interl.| potestate|| percuties omne interl.| in errore fortes fidei resistentes|| quod in ea generis masculini est interl.| vigore repugnandi|| in ore gladii interl.| quod est verbum Dei|| absque mulieribus et infantibus iumentis interl.| his scilicet qui facile convertuntur predicationi ac quiescunt nec veritati resistunt|| et ceteris que in civitate sunt omnem predam interl.| omne bonum quod agimus in utilitatem fratrum redigere debemus|| exercitui interl.| militibus Christi|| divides et comedes interl.| satiaberis cum apparuerit gloria tibi vel Dei|| interl.| quos Deo subiugasti|| de spoliis hostium tuorum que Dominus Deus tuus interl.| non tue vires|| dederit tibi sic facies cunctis civitatibus que a te procul valde sunt interl.| religione diversa|| et non sunt de his urbibus quas in possessionem accepturus es de his autem civitatibus interl.| Catholicis ecclesiis|| {t. 1 : Erfurt, f. 201ra ; facsim., p. 401a} que dabuntur tibi nullum omnino permittes vivere marg.|  NULLUM OMNINO. Nulli vicio in nostra conversatione parcendum ne coram oculis Domini voluptatibus corrupti et abominabiles appareamus et exultantes inimici de ruina nostra dicant : « Euge euge anime nostre devorabimus eum » Ps. 34, 25..|| sed interficies in ore gladii Etheum videlicet et Amorreum et Chananeum Pherezeum et Eveum et Iebuseum sicut precepit tibi Dominus Deus tuus ne forte doceant vos facere cunctas abominationes quas ipsi operati sunt diis suis et peccetis in Dominum Deum vestrum quando obsederis civitatem interl.| falsam philosophorum munitionem|| multo tempore et munitionibus interl.| scripturarum|| circumdederis ut expugnes eam non succides arbores interl.| indiscrete iudicando, unde : « Instuite huiusmodi in spiritu lenitatis » Gal. 6, 1. || interl.| homines scientie et virtutum fructibus habiles|| interl.| phisicam, ethicam, logicam de quibus multa utilitas|| de quibus vesci potest nec securibus interl.| acumine acrioris iudicii|| per circuitum debes vastare regionem quoniam lignum interl.| fructiferum|| est et non homo nec potest bellantium contra te augere numerum si qua autem ligna interl.| figmenta et voluptuosa carmina|| non sunt pomifera sed agrestia interl.| agrestis sensus et inordinati|| et in ceteros apta usus succides succides] succide Weber et instrue instrue] extrue Weber machinas interl.| A nefando studio evelles, unde : « Nec cum huiusmodi cibum sumere » 1 Cor. 5, 11. || interl.| gentiles ex libris suis sunt superandi|| donec capias civitatem que contra te dimicat. Capitulum 21 Quando inventum fuerit in terra quam Dominus Deus tuus daturus est tibi hominis cadaver interl.| Corpus Christi|| occisi et ignorabitur ignorabitur] ignoratur Weber cedis reus marg.|  QUANDO INVENTUM FUERIT etc. Cadaver corpus sine anima, et anima sine Deo, qui est eius vita. In terra quam Dominus Deus uusi daturus est tibi, hoc est in Ecclesia. Cedis reus, actor seditionis. Maiores natu, vita et sapientia maiores. Iudices, et sacerdotes quorum officium est de singulis iudicare, id est discernere. Metientur a loco cadaveris, id est cum summa discretione investigabunt actorem seditionis. Tollent vitulum de armento, id est carnem Christi quam de patribus sumpsit. « Que non traxit iugum, quia peccatum non fecit nec inventus est dolus in ore eius nec terram scidit vomere » 1 Pe. 2, 22. , nullam scilicet seditionis maculam admisit. Et ducent eam ad vallem asperam atque saxosam. Mortem scilicet despectam et turpissimam, unde : « Morte turpissima condemnemus eum. Que nunquam arata est » Sap. 2, 20., quia mors Christi absque culpa fuit. Nec sementem recepit, id est zizania peccati que inimicus homo superseminavit. Possumus per vallem asperam gentilitatem accipere que aspera erat saxosa, quia saxa adorabat in qua cesa est cervix vitule, quia pro salute gentium mors Christi celebrata est. Cervix robur carnis quod in morte (f. 201rb) deposuit. Lavabunt manus super vitulam, id est purgabunt opera per passionis Christi confidentiam.|| marg.|  IGNORABITUR CEDIS etc. Diabolus qui invisibilis et ideo ignorari dictur. Scitur enim quia misit in cor ut tradent eum Iudas.|| Egredientur maiores natu et iudices tui et metientur a loco cadaveris singularum per circuitum spatia civitatum marg.|  MAIORES NATU. Apostoli et doctores qui scripture attestatione preceperunt nullam nationem sic promptam ad cedem, ut Iudeorum gentem, qui et prophetarum et Domini sanguine funderunt.|| et quam viciniorem ceteris esse perspexerint seniores interl.| Apostoli et apostolici viri, per quos pro peccatorum nostrorum expiatione crucifixa predicatur|| civitatis illius illlius] eius Weber tollent vitulam interl.| Christi carnem|| de armento interl.| patriarcharum et prophetarum|| que non traxit iugum interl.| peccati|| nec terram interl.| sine semine viri edita de virgine nata|| scidit vomere et ducent eam interl.| Hierusalem quam Isaias vocat vallem visionis|| ad vallem asperam interl.| duram et indomitam a spinis viciorum asperrimam|| atque {t. 1 : Erfurt, f. 201rb ; facsim., p. 401b} saxosam interl.| quia sanctis doctoribus non perfecte cessit, unde « Hierusalem que occidis prophetas » Mt. 23, 37. || interl.| lapidas eos qui ad te missi sunt|| que numquam arata interl.| Evangelii sed pro fructu spinas et pro vuis attulit labrustas#|| est nec sementem recepit et cedent in ea cervices vitule interl.| ubi Christi carnem crucifixerunt|| accedentque sacerdotes filii Levi interl.| Apostoli et eorum sequaces quibus ordinem ecclesiasticum regere et predicare commissum est|| quos elegerit Dominus Deus tuus interl.| non vos me elegistis, sed ego elegi vos|| ut ministrent ei interl.| predicando|| et benedicant in nomine eius interl.| non ipsorum|| et ad verbum eorum omne negotium et quicquid mundum vel immundum est iudicetur interl.| discernatur|| et venient venient] om. Weber maiores natu civitatis illius ad interfectum lavabuntque manus suas super vitulam que in valle percussa est marg.|  LAVABUNTQUE MANUS SUAS etc. Id est opera sua in passione Christi demonstrabunt esse munda. Licet enim eiusdem passionis sacramenta quotidie imitentur ab omni fraude iudeorum corda et opera habent mundissima.|| et dicent manus nostre non effuderunt sanguinem hunc sanguinem hunc] inv. Weber interl.| Christi|| nec oculi viderunt interl.| nec consensimus|| propitius esto populo tuo Israel interl.| ut scilicet facias Israel|| quem redemisti Domine et non reputes sanguinem innocentem interl.| penam|| interl.| innocentis sanguinis|| in medio populi tui Israel interl.| sic|| et auferetur ab eis reatus sanguinis interl.| Christi|| marg.|  PROPITIUS ESTO. Pro officio suo benedicunt populo ut non reddatur vindicta pro scelere sed salus pro redemptione.|| tu autem alienus eris ab innocentis cruore qui fusus est cum feceris quod precepit Dominus interl.| supradictam expiationem|| si egressus fueris ad pugnam interl.| spiritalem|| contra inimicos tuos interl.| demones vel gentiles|| et tradiderit eos Dominus Deus tuus in manu tua captivosque duxeris interl.| superata falsitate|| interl.| ad iugum Christi, unde : « In captivitatem redigens omnem intellectum »|| marg.| SI EGRESSUS FUERIS AD PUGNAM. ISIDORUS. Dicant iudei quomodo hec servent ? Quid cause sit mulierem decalvari et ungues circumcidi ? Quid si sine capillis et unguibus inventa fuerit ? et videris in numero interl.| in gentili conversatione|| captivorum interl.| scilicet tuorum|| mulierem pulchram interl.| utilem scientiam|| interl.| animama|| interl.| a Deo creatam|| et adamaveris eam voluerisque habere uxorem interl.| id est corpori Ecclesie sociare|| interl.| vera charitate|| interl.| in adiutorium Christi|| marg.|  MULIEREM PULCRAM. Sicut Paulus qui de Menandro sumpsit 1 Cor. 15, 33i : « Corrumpunt bonos mores colloquia prava ». Et de arato : « In ipso vivimus, movemur et sumus ipsius enim et genus sumus » Act. 17, 28..|| marg.| Alii putabant hanc mulierem specie decoram significare rationabilem disciplinam apud gentiles inventam. Ab ea enim oportet recidi omnem superstitionis immundiciam ut ad studium veritatis assumatur. Nihil enim mundum habent discipline gentilium quia nulla apud eos disciplina est cui non sit aliquid immundicie vel superstitionis admixtum.|| introduces eam eam] om. Weber in domum tuam interl.| Ecclesiam|| interl.| curam et providentiam|| interl.| novacula verbi Dei|| que radet cesariem interl.| superfluas cogitationes|| interl.| superflua ut poetarum figmenta|| interl.| quidquid mortuum in operibus|| interl.| omnem peccatum infidelitatis quod emortuum est et superfluum est|| et circumcidet ungues interl.| crudelitatem vel rapacitatem|| et deponet vestem interl.| circumstantias falsitatis vel vanitatis|| interl.| cultum idolatrie|| interl.| pristinum errorem|| in qua capta est interl.| humiliata|| sedensque in domo tua flebit interl.| damnabilem et fletu dignum demonstrabit|| patrem interl.| errorem|| interl.| id est diabolum qui est pater imitatione non natura|| et matrem suam interl.| omnem memoriam mundanam et carnales illecebras|| interl.| humanam curiositatem|| uno mense et postea intrabis ad eam interl.| ut spiritalem prolem gignas|| dormiesque cum illa {t. 1 : Erfurt, f. 201va ; facsim., p. 402a} et erit uxor tua interl.| in societatem recepta|| marg.|  UNO MENSE. Id est triginta diebus ut post fidem trinitatis et opus legis mereatur Ecclesie sociari ; ter enim decem triginta efficiunt.|| marg.| ET POSTEA. Cum nec in capite, id est sensibus, nec in manibus, id est operibus, aliquid superfluum aut immundum erit.|| sin autem postea non sederit animo tuo dimittes eam liberam nec vendere poteris pecunia nec opprimere per potentiam quia humiliasti eam si habuerit homo interl.| Deus|| uxores duas interl.| populum iudeorum et gentilium|| unam dilectam interl.| Ecclesiam de gentibus que fide et devotione diligi meruit|| et alteram odiosam interl.| sinagogam que infidelis et ingrata|| marg.|  ALTERAM ODIOSAM. Rationalitatem que non indulget corpori nec servit voluptati, sed abdicat occulta dedecoris.|| genuerintque ex eo liberos interl.| fideles|| et fuerit filius odiose primogenitus interl.| sanctus tanquam sancte matris primitivus, unde : « alienati sunt peccatores a vulva, erraverunt etc. » Ps. 57, 4. || marg.| SI HABUERIT HOMO DUAS UXORES etc. Christus sibi duas uxores populum scilicet iudeorum et gentium coniugii copulavit. Nomine odiosa est synagoga semper contentiosa, dura cervice, incircumcisa corde ; dilecta gentilis ecclesia. Sed non potest filium dilecte preferre filio odiose, id est ecclesiam de gentibus, vel filios eius preferre apostolis et aliis primitivis qui sunt filii synagoge. Agnoscit odiose primogenitum, dat ei duplicia quia primitivis, synagoge filiis dedit legem et prophetas et noticiam nominis sui, et primo eis Evangelium predicavit. Hic enim est primogenitus liberorum eius.|| marg.|  UNAM DILECTAM. Animalitatem que dulcis videtur et delectabilis, omnia voluptuosa cupit et nihilo merore afficitur.|| marg.|  PRIMOGENITUS. Apostoli et apostolici viri qui locum primogeniti obtinent quorum Ecclesia sequitur auctoritatem.|| volueritque substantiam interl.| dona spiritualia|| inter filios suos dividere non poterit filium dilecte interl.| voluptuose et remisse|| facere primogenitum et preferre filio odiose interl.| austere et severe|| sed filium odiose agnoscet interl.| id est habebit|| primogenitum dabitque ei de his que habuerit cuncta duplicia iste est enim principium liberorum eius et huic debentur primogenita marg.|  SED FILIUM ODIOSE. Hoc ad litteram faciendum est ne sequatur quis animi sui motum vel amorem vel odium sed naturam.|| marg.|  CUNCTA DUPLICIA. Apostoli cuncta duplicia susceperunt qui doctrina et operatione prediti sunt.|| marg.| Alii dabit ut vivat non ut abundet, sicut Abraham filium ancille super nationes prefecit, filio Sare# non solum temporalia sed spiritualia accumulavit.|| si genuerit interl.| fide|| homo interl.| predicator|| filium contumacem et protervum qui non audiat patris interl.| Dei vel predicatores|| ac ac] aut Weber matris interl.| Ecclesie vel legis|| imperium et coercitus interl.| sepe admonitus|| obedire contempserit marg.| SI GENUERIT HOMO etc. Melior est obedientia quam victima et auscultare magis quam offerre adipem arietum, « quoniam quasi peccatum ariolandi est regugnare etc » 1 Sm. 15, 23.. Inobedientem ergo filium et viciosum Moyses obrui lapidibus, Evangelium quoque duris increpationibus quasi lapidibus tales arguit. « Genimina viparum quis docebit vos fugire a ventura ira ? » Lc. 3, 7. || apprehendent eum interl.| ut corrigant|| et ducent ad seniores civitatis illius interl.| quorum auctoritati acquiescendum|| et ad portam interl.| Ecclesiam qua itur in celum|| iudicii interl.| discretionis|| dicentque ad eos filius noster iste protervus et contumax est monita nostra audire contemnit interl.| sic in Ecclesia faciunt minores episcopi ad maiores maiorem causam referentes|| {t. 1 : Erfurt, f. 201vb ; facsim., p. 402b} comesationibus vacat et luxurie atque conviviis lapidibus interl.| duris increpationibus|| eum obruet populus civitatis interl.| ut publice correctus erubescat citius|| et morietur interl.| peccato ut vivat Deo|| ut auferatis interl.| sic|| malum interl.| peccatum|| de medio vestri interl.| ne alios exemplo corrumpat|| et universus Israel audiens pertimescat interl.| pestilente flagellato sapiens astutior fiat|| quando peccaverit homo interl.| christianus|| interl.| scilicet mortale crimen|| quod morte plectendum est interl.| tormentorum vel excommunicationis|| et adiudicatus interl.| reatui|| morti appensus fuerit in patibulo marg.|  APPENSUS. Cruciatum eius vidente populo, unde : Peccatores coram omnibus argue ut ceteri metum habebant.|| non permanebit cadaver eius in ligno sed in eadem die sepelietur quia maledictus interl.| pro peccato punitus|| a Deo interl.| qui dixit : « Qua die tetigetis morte, moriemini, qui peccatum et mortem odit »|| est qui pendet interl.| perseverando|| interl.| fixus non ut Iudas, sicut quidam voluerunt|| in ligno interl.| peccato quia primum peccatum in ligno|| et nequaquam contaminabis interl.| sordibus peccatorum|| terram tuam interl.| carnem|| quam Dominus Deus tuus dederit tibi in possessionem. marg.|  NON PERMANEBIT CADAVER EIUS etc. Hoc est non debet relinqui in eadem damnatione, sed revocari doctorum exhortatione ut nulli dum vivit reconciliatio negetur.|| marg.|  MALEDICTUS A etc. AUGUSTINUS. Christus non redemit de maledictio legis factus pro nobis maledictum (Adam namque in ligno prevaricationis corruit ; ideo sibi et posteris suis maledictionem meruit de qua dicitur : Maledictus omnis qui pendet in ligno, maledictum nanque, id est execrabilem et turpissimam mortem suscepit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Maledictus a Deo est qui etc. Quidam heretici ad calumniam passionis Christi hanc sententiam transferunt non intelligentes quia mors ex pena peccati est. Unde et peccatum dicta est (non quod peccet homo dum moritur) sicut loquela per linguam, formata lingua dicitur, et manus scriptura, unde dicimus : Probata et electa est manus eius. Peccatum ergo non tamen opus malum quod pena dignum est, sed ipsa mors que peccato facta est appellatur. Illud ergo peccatum quo reus esset mortis non commisit Christus, sed alterum, id est mortem que peccato inflicta est, suscepit pro nobis. Hoc suspendit in ligno, hoc maledictum per Moysen, id est mors damnata est ne regnaret et maledicta ut periret. Per Christum tale peccatum damnatum est nostrum ut liberaremur ne, regnante peccato, damnati remaneremus. Quid ergo miratur faustus maledictum esse peccatum mortalitatem carnis sine peccato Christi ? Ex peccato tamen hominis etiam in Christo factum ex Adam quippe corpus assumpsit, ex quo Maria que Christum peperit. Dixit vero Deus : Qua die tetigeritis, morte moriemini, hoc est die maledictum quod pependit in ligno. Ille negat Christum maledictum qui negat mortuum, unde Apostolus : « Vetus homo noster simul cum illo crucifixus est » Cf. Rm. 6, 6. et factus est pro nobis maledictum. Maledictum vero est omne peccatum sive ipsum pro quo sequitur scilicet supplicium, sive ipsum supplicium. Suscepit autem Christum supplicium nostrorum, non erat caro Christi peccati quia non de traduce mortalitatis in Mariam per masculum venerat, sed quia de peccato est mors, quamvis ex virgine mortalis fuit ex qua similitudinem habebat carnis peccati, unde : ut de peccato damnaret peccatum in carne. Et alibi : Eum qui non noverat peccatum pro nobis peccatum fecit. Maledictum autem comes peccati est ; maledictus ergo omnis qui pendet in ligno. Nisi Deus odisset peccatum et mortem, non ad eam suscipiendam et delendam filium mitteret. Bene ergo maledictum dicitur quod odit Deus, hoc pependit in ligno.|| marg.|  CONTAMINABIS. Penitentie lacrimis fetorem peccatorum abluere debemus, ne aliis scandalum et nobis germinet cruciatum.|| Capitulum 22 Non videbis interl.| hec ad litteram ex benignitate nature facienda sunt|| bovem interl.| operatorem|| interl.| quia a iugo legis ad fidem vocatus est|| fratris tui interl.| Christi qui ait : « Ite nunciate fratribus meis » Mt. 28, 10. || aut ovem interl.| catholicum simplicem|| errantem interl.| per hereses peccantem|| et preteribis interl.| negligentur|| sed reduces interl.| revocando|| fratri tuo interl.| Christo|| interl.| a quo discedit|| marg.|  NON VIDEBIS BOVEM etc. Moraliter. Frater tuus doctor Ecclesie cuius discipulum vel doctum, qui significatur per bovem, vel indoctum qui significatur per ovem. Si videris errare noli negligere, sed exhortare ut fratri et magistro possis reconciliare. Duc in domum tuam, id est adhibe curam. Et si non est propinquus, id est Ecclesie tue, sed alterius doctor.|| et et] etiam Weber si non est propinquus frater tuus frater tuus] inv. Weber nec nosti eum duces in domum tuam interl.| domesticam curam|| interl.| in unitate Ecclesie|| et erunt apud te quamdiu querat ea frater tuus interl.| veniens ad iudicium|| et recipiat interl.| te redeunte|| similiter facies de asino interl.| gentili|| interl.| indocto|| et de vestimento et de omni re interl.| operibus in doctis exterioribus que si viderimus deviare debemus in viam iusticie dirigere|| fratris {t. 1 : Erfurt, f. 202ra ; facsim., p. 403a} tui que perierit interl.| ab ipso|| si inveneris eam ne negligas quasi alienam marg.|  SIMILITER FACIES DE. Gentili scilicet cuius utilitatem et immundiciam non debemus despicere.|| marg.|  VESTIMENTO. Plebe qua ornatur doctor. Ad litteram quoque omnia hec (f. 202ra) et similia servanda sunt.|| si videris asinum interl.| gentilem|| fratris tui interl.| iudeum lege doctum|| aut bovem cecidisse interl.| peccato improviso|| in via interl.| presentis vite|| non despicias despicias] despicies Weber sed sublevabis interl.| alter alterius onera portate|| interl.| utrique sexui diversum indumentum natura dedit|| cum eo non induetur mulier veste virili nec vir utetur veste feminea abominabilis enim apud Deum est qui facit hec marg.|  NON INDUETUR MULIER etc. AUGUSTINUS. Alia editio. Non erunt vasa viri super mulierem. Vasa bellica voluit intelligi, id est arma. Mistice autem hoc exponit Apostolus : « Non permitto mulieri docere » 1 Tim. 2, 12. in Ecclesia, nec enim sacerdotium nec doctrina conceditur feminis in Ecclesia ne induatur veste virili. Sed nec vir debet indui veste feminea. Qui enim vir est et princpatum gerit Ecclesie non debet aliquid femineum vel molle in doctrina sua habere.|| marg.|  MULIER. Cuius naturaliter diversus color, motus, incessus, vires cui non permittitur docere, nec dominari in virum, nec usurpet officium predicandi.|| marg.| Contra naturam est virum muliebria facere, comam crispare, torquere capillos. Unde : « Vir si doctrinam nutrierit ignominia est illi Cf. 1 Cor. 11, 14.. Mulieri autem capilli pro velamine dati sunt. Non ergo induetur vir veste feminea, operatione scilicet fluxa et dissoluta.|| si ambulans per viam interl.| presentis vite|| in arbore interl.| scriptura que de contemplativa loquitur|| interl.| contemplativa|| vel in terra interl.| que de activa|| nidum avis inveneris interl.| verba historie|| et matrem pullis interl.| historiam|| interl.| spirituali intellectu iam manifesto|| vel ovis interl.| non manifesto quasi nondum egresso|| desuper incubantem non tenebis eam cum filiis interl.| quia in quibusdam locis pretermittenda est historia ut soli pulli, id est spiritualis intelligentie sensus reficiat nos|| marg.| SI AMBULANS PER VIAM. GREGORIUS. Per viam immundum presentem vitam transimus. Nidus avis in arbore vel in terra verba hystorie aut in contemplativa aut in activa vita. Precepta active nidus in terra, contemplative in arbore. Mater pullis vel ovis incubat, cum spiritalem intellectum fovet historia, et quedam pleno eloquio quasi pullos profert. Quedam vero ut ex eis legentis animum ad altiora perducat et quasi sub se ova continens ex quibus pullos producat. Qua enim foventur ut ex eis pulli nascantur et sunt quedam contemplative vite que per quasdam imagines videntur, ut post in sua virtute et natura videantur. Unde : « Videmus nunc per speculum in enigmate etc. » 1 Cor. 13, 12. Cum uxor habenda non sit nisi filiorum gratia. Paulus tamen ait : « Propter fornicationem unusquisque uxorem suam habeat » 1 Cor. 7, 2., unde scilicet ad meliora surgerent, id est a coniugii copulam legalem. Hic quoque predicatores timorem premittunt et sic ad amorem perducunt, sed perfecta charitas foras mittit timorem et pulli vivere incipiunt cum timori non succumbunt. Lex quoque ova ipso fuit dicens : « Oculum pro oculo, dentem pro dente » Ex. 21, 24, pullos produxit cum dixit : « Ne queras ultionem nec memor eris iniurie civium tuorum » Lv. 19, 18. . Notandum autem quod dicitur : non tenebit eam cum filiis, sed abire patieris, captos tenens filios, quia aliquando permittenda est historia, ut reficiat nos spiritalis intelligentia non historialis usus reficiat. Legimus aurum et argentum Egiptiorum ab israhelitis deceptoria petitione surreptum et carnalia sacrificia Deo exhibita. Sed in hoc verborum nido mater dimittenda est filii tenendi. Cum enim a secularibus vigilantiam ingenii ad defensionem veritatis trahimus et eorum eloquium in usu rectitudinis, aurum et argentum tollimus ab Egiptiis ut nos divites illi pauperes efficiantur. Unde : « In captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Et cum nostra corpora per abstinentiam domamus, carnalia sacrificia offeremus. Historie igitur exempla dimittimus, sed ex ea allegoricum sensum in mente (f. 202rb) retinemus.|| sed abire patieris captos tenens filios ut bene sit tibi et longo vivas tempore interl.| longo vivit tempore qui per spiritalem intelligentiam eternitatis annos apprehendit|| cum edificaveris interl.| virtutibus|| domum novam interl.| Deo conversationem propriam vel congregationem aliorum predicationi tue paratam|| facies murum tecti interl.| munimen recte fidei et divine tectionis vel humilitatis custodiam|| per circuitum ne effundatur sanguis in domo tua et sis reus interl.| qui doctrina et exemplo servare potuisti et neglexisti|| labente alio et in preceps ruente marg.|  DOMUM NOVAM. Id est Ecclesiam. Murum tecti id est virtutum custodiam. Ne effundatur sanguis in domo tua, hoc est ne alio peccante reus tenearis.|| marg.| NE EFFUNDATUR. Per incuriam atque desideria, unde : Qui virtutes sine humilitate congregat quasi pulverem inventum portat.|| non seres interl.| institues|| vineam tuam interl.| Ecclesiam|| altero semine interl.| aliena doctrina|| ne et sementis quam sevisti et que nascuntur ex vinea pariter sanctificentur interl.| vel suffocentur|| marg.|  VINEAM. Doctrinam vel plebem doctoribus commissam ubi vinum spiritualis gratie abundare debet.|| marg.|  ALTERO. Id est heretico. Semen bovum verbum Dei semen nequam quod inimicus seminavit. Cavendum ergo ne immisceatur aliquid erroris et corrumpatur semen Dei.|| non arabis {t. 1 : Erfurt, f. 202rb ; facsim., p. 403b} in bove interl.| iudeo sub iugo legis posito|| interl.| gentili qui ad Evangelium pertinet|| simul et asino marg.|  NON ARABIS. ISIDORUS. In bove et asino arrat qui recipit Evangelium cum iudeorum observantia que precessit in umbra. In bove quoque bene operantium vita, in asino stultorum se cordia. Quasi statuum sapienti in predicatione non socies ne per eum qui rem implere non valet, ei obsistat qui prevalet. Stultus vero et sapiens bene coniunguntur ut unus precipiat et alter obediat non ut equali potestate verbum Dei annuncient.|| non indueris vestimento interl.| « attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium etc. » Mt. 7, 15. || quod ex lana interl.| simplicitate innocentie|| linoque interl.| subtilitate malitie scilicet|| contextum est marg.|  NON INDUERIS VESTIMENTO. MOR. Lana simplicitas, linum subtilitas ; vestis que ex lana linoque conficitur, linum interius celat, in superficie lanam demonstrat. Veste ex lana et lino induitur qui sub locutione innocentie celat subtilitatem malicie. Allegorice. Lineis vestibus lanam vel purpuram miset qui inordinate vivit et professionibus diversi generis, ut si sanctimonialis habuerit ornamenta uxoris vel uxor gerat spem virginis. Hoc autem figurabatur in vestibus quod nunc declaratur in moribus.|| funiculos in fimbriis facies interl.| iacintinas fimbrias|| interl.| in omnibus que agis memor esto preceptorum Dei|| per quattuor angulos pallii tui quo operieris marg.|  FUNICULOS. Ad differentiam scilicet sicut signum circumcisionis israhelitas separat a ceteris. Superstitiosi vero magistri captantes auram populi et lucra seculi ex mulierculis dilatabantur fimbrias et eis alligabant spinas ut vel ambulantes vel sedentes pungerentur et sic ad serviendum Deo moverentur. Unde : « Dilatant philateria sua et magnificant fimbrias » Mt. 23, 5.. si duxerit interl.| id est regendam acceperit plebem|| vir interl.| doctor|| uxorem interl.| ambitione maioris principatus|| et postea odio habuerit eam odio habuerit - eam] inv. Weber interl.| sibi commissam|| marg.| SI DUXERIT VIR etc. AUGUSTINUS. Apparet quomodo subditas viris feminas et pene famulas lex esse voluerit uxores, quia dicens adversus uxorem vir testimonium ut lapidetur illa si verum constat ipse non vicissim lapidatur si falsum invenitur, sed castigatur et damnificatur et eam perpetuo habere iubetur. In aliis autem causis qui testimonio falso nocere voluit eadem pena plectitur qua fuerat alter plectendus.|| quesieritque occasiones quibus dimittat eam obiciens ei nomen pessimum interl.| heresis vel inobedientie|| et dixerit uxorem hanc interl.| regendam|| accepi interl.| ut fructum spiritualem gignerem|| et ingressus ad eam non inveni virginem interl.| de qua « despondi enim vos uni viro, virginem castam exhibere Christo » 2 Cor. 11, 2. || tollent eam pater interl.| Deus|| et mater eius interl.| Ecclesia|| et ferent secum signa interl.| divinorum testamentorum opera|| virginitatis eius interl.| integre fidei|| ad seniores urbis interl.| magistros Ecclesie|| qui in porta sunt interl.| iudicantes causam populi|| interl.| cuius iudicio manifestantur occulta|| marg.|  PATER ET MATER. Doctores Ecclesie qui quasi pater et mater fovent plebem, patres auctoritate, matres pietate.|| et dicet pater filiam meam interl.| Ecclesiam|| dedi huic uxorem quam quia odit imponet ei nomen pessimum ut dicat non inveni filiam tuam virginem et ecce hec sunt signa virginitatis filie mee interl.| integre fidei et operationis|| expandent vestimentum interl.| divine legis opera quibus probant incorrupta|| coram senioribus senioribus] senibus Weber civitatis apprehendentque senes urbis illius interl.| doctores|| virum et verberabunt illum interl.| auctoritate Ecclesie corripient|| marg.| ET VERBERABUNT. Non mirum si vir qui falso accusat iubetur cedi et mulctam redere, puella vero si culpabilis sit lapidari quia per feminam initium peccati que virum seduxit et dupliciter peccavit prius in Deum, postea in virum, vir tantum in Deum.|| {t. 1 : Erfurt, f. 202va ; facsim., p. 404a} condemnantes insuper centum siclis argenti quos dabit interl.| Deo cui cura est de vobis|| patri puelle quoniam diffamavit nomen pessimum super virginem Israel interl.| Deum videntium|| habebitque eam uxorem interl.| ut illa relicta transeat ad aliam Ecclesiam|| et non poterit dimittere eam eam] om. Weber omni tempore vite sue interl.| id est si plebs illa est errore stuprata vel viciis corrupta et incorrigibilis inventa|| marg.|  CENTUM SICLIS etc. Perfectioem doctrine et sollicitudinis quam impendat subiecte plebi vel penitentie. Centenarius enim perfectus est, quinquagenarius penitentie consecratus. quod si verum est quod obicit et non est in puella inventa virginitas interl.| Ecclesie iudicio condemnabunt|| eicient eam extra fores domus patris sui interl.| limina universalis Ecclesie|| et lapidibus interl.| duri anathematis quia fidem catholicam corrumpere non timuit|| obruent viri civitatis illius illius] eius Weber et morietur interl.| eterna morte|| quoniam fecit nefas interl.| heresim|| in Israel ut fornicaretur interl.| recedendo a vero sponso|| in domo patris sui interl.| Ecclesia|| et auferes interl.| ne consentiendo facies tuum|| malum de medio tui. si dormierit interl.| ad litteram adulteria deterret|| interl.| corrumpendo|| vir interl.| hereticus vel iudeus|| cum uxore interl.| Ecclesia|| alterius interl.| Christi cui fide et dilectione sociata|| uterque morietur morietur Rusch] morientur Weber interl.| de peccato penitendo vel impenitentes eterno deputabitur tormento|| id est adulter et adultera et auferes malum de medio medio] om. Weber Israel si puellam interl.| plebem scilicet ecclesiasticam vel animam christianam verbo Dei desponsatam|| virginem interl.| arra fidei|| desponsaverit desponsaverit] desponderit Weber vir interl.| Christus|| et invenerit eam aliquis interl.| iudeus vel hereticus vel scismaticus vel etiam paganus|| in civitate et concubuerit interl.| errore maculans|| cum illa marg.| SI PUELLAM VIRGINEM. In hoc capitulo sicut in duobus precedentibus et duobus succedentibus corporalem condemnat fornicationem.|| educes utrumque ad portam civitatis illius interl.| iudicium seniorum Ecclesie|| et lapidibus interl.| duris increpationibus vel sententiis|| obruentur puella interl.| plebs vel anima|| quia non clamavit interl.| in auxilium vocando doctores Ecclesie qui corruptorem corriperent|| interl.| errori consentiens|| cum esset in civitate interl.| ubi cito audiretu et liberaretur a doctoribus|| vir quia humiliavit uxorem interl.| a dignitate fidei|| proximi sui interl.| Christi|| et auferes malum de medio tui sin autem in agro interl.| extra Ecclesiam nec societate sanctorum susceptam|| interl.| inter gentiles|| repererit vir puellam interl.| animam|| que desponsata est interl.| per cathecismum fide imbuta|| interl.| Deo|| et apprehendens interl.| ibidem|| interl.| semine erroris corrumpendo|| interl.| seductor|| interl.| anathemathe punitus|| concubuerit cum illa ipse morietur solus puella interl.| quia seductori non potuit resistere nec habuit doctorem qui eam adiuvaret|| nihil patietur nec est rea mortis quoniam sicut latro consurgit interl.| de insidiis|| contra {t. 1 : Erfurt, f. 202vb ; facsim., p. 404b} fratrem suum et occidit animam eius interl.| spiritali gladio|| ita et puella perpessa est interl.| vi cogente|| marg.|  NIHIL PATIETUR. Sed ad inceptam fidem revocabitur per gratiam baptismi liberata ab hostibus. sola erat in agro interl.| extra societatem Ecclesie|| clamavit et nullus interl.| multi enim tales repugnant|| affuit qui liberaret eam si invenerit vir interl.| aliquis doctor|| puellam virginem interl.| discipulum|| que non habet sponsum interl.| cui scilicet non adest consilium Ecclesie|| et apprehendens interl.| id est sociare presumpserit|| concubuerit cum illa illa] ea Weber interl.| vel ea|| et res ad iudicium venerit dabit qui dormivit cum ea patri interl.| Deo|| puelle quinquaginta siclos argenti interl.| perfectam penitentiam|| et habebit eam uxorem interl.| sub cura et providentia sua|| quia humiliavit illam interl.| maxime ubi se voto discipulus alligavit|| non poterit dimittere eam eam] om. Weber cunctis diebus vite sue marg.|  NON POTERIT DIMITTERE. AUGUSTINUS. Merito queritur utrum ista pena sit ut non eam possit dimittere per omne tempus quam inordinate et illicite maculavit ? Si enim intelligimus eam non posse, id est non debere, dimitti per omne tempus quam uxor effecta est. Occurit quod Moyses permisit dare libellum repudii et dimittere. In his autem qui illicite viciant noluit licere ne videatur ad ludibrium fecisse et potius finxisse quod eam duxerit. Hoc quoque de illa iussit cui vir calumniatus fuerit de virginalibus non inventis.|| Hic textus hebreus et grecus incipiunt capitulum 23. Non accipiet interl.| id est non seducet animam Deo patri coniunctam|| homo interl.| predicator|| uxorem interl.| Ecclesiam|| patris sui interl.| Christi|| nec revelabit operimentum eius. marg.|  NON ACCIPIET. Pater noster Christus est, cuius Ecclesia uxor est. Non licet homini dignitatem istius sponsi transferre in se nec sponsam eius violare ut amore eius committet in se ex dono virtutum vel ex predicatione laudem suam querendo non Dei, cui dicere convenit. « Non nobis Domine, non nobis, sed nomini tuo, da gloriam » Ps. 113, 9..|| Capitulum 23 Non intrabit Eunuchus interl.| qui non habet semen verbi nec potest gignere bona opera|| attritis vel amputatis testiculis et absciso veretro ecclesiam Domini interl.| societatem sanctorum|| marg.|  EUNUCHUS. Omnes qui molliter vivunt nec virile opus perficiunt non possunt permanere in congregatione sanctorum nec digni sunt introitu regni celorum quod violentiam patitur et violenti diripiunt illud.|| non ingredietur mamzer, hoc est de scorto natus, in ecclesiam Domini interl.| consortium sanctorum|| usque ad decimam generationem. interl.| decalogi observationem|| marg.|  MANZER. Degener sensu et moribus vel quem hereticorum pravitas in susceptionem sacramentorum degenerem fecit vel ritus gentilitatis aut iudaismi maculavit. Is in Ecclesiam recipietur cum integra fide decalogum legis secundum Evangeli institutionem servaverit. Unde : « Si vis vitam ingredi, serva mandata ». Et alibi : « Ego sum hostium per me si quis intrat salvabitur ».|| Ammonites Am(mo)nites Ω Ed1455 Clementina Rusch] Ammanites Weber interl.| qui de incestu nati|| et Moabites etiam post decimam generationem interl.|  AUGUSTINUS. Hoc est in eternum quia de antius clausula numerorum|| non intrabunt ecclesiam Domini in eternum marg.|  AMMONITES. AUGUSTINUS. Alia editio. Non intrabit ammonites et moabites Ecclesiam Domini et usque ad decimam generationem non intrabit Ecclesiam Domini et usque in (f. 202vb) eternum. Quomodo ergo Ruth Moabitis intravit ? Forte mistice prophetavit intraturam quod ait : usque ad decimam generationem. Computantur enim ab Abraham quando fuit Loth qui genuit Moabitas et Ammonitas et inveniuntur ab Abraham generationes decem usque ad Salmon qui genuit Boos maritum Ruth. Sunt enim iste ab Abraham, Ysaac et Iacob, Iudas, Phares, Efrom, Aram, Aminadab, Naason, Salmon, qui genuit Boos, cui Ruth in ecclesia Domini peperit filios. Sed cur additum est usque in eternum, an quia post nulla anima de Ammonitis et Moabitis intravit in illam ecclesiam hebreorum ; an potius ita dictum est et usque ad decimam generationem ut semper intelligi voluerit per denarium universitatem et exposuerit dicens : et usque in eternum. Sed si ita est, Ruth contra meritum admissa videtur. An Ammonitas prohibuit et non Ammonitidas, id est viros admitti non feminas ? Maxime cum evertissent israhelite illam gentem omnes viros occidere iussi sunt feminas aut non nisi eas que noverant virum, quoniam ipse in fornicationem subduxerant populum. Virgines vero dimiserunt non eis imputantes culpam qua everti illa gens meruit, quam etiam hic commemoravit. Quasi querentur : Cur Moabitas et Ammonitas admitti noluerint subiunxit eo quod non obviaverint vobis cum panibus et aqua in via cum exiretis de Egipto et conduxerunt adversum te Balaam filium Beorum de Mesopotamia ut malediceret te. Has culpas nec tunc quando gens illa depugnata est, feminis imputaverunt quas conservare maluerunt.|| marg.| Hereticos semper ab ecclesia esse pellendos significat quasi hereticum hominem post unam et alteram correctionem devita.|| quia noluerunt vobis occurrere cum pane et aqua in via quando egressi estis de Egypto interl.| mundo|| et quia conduxerunt interl.| sicut heretici excitant per diabolum persecutionem populo fidelium|| contra te Balaam filium Beor de Mesopotamia Mesopotamia] Mesopotamiam Weber Syrie ut malediceret tibi marg.|  QUIA NOLUERUNT VOBIS etc. Tradunt hebrei quod he gentes propinqua sibi exeuntibus de Egypto occurrerunt cum pane tantum, cum scirent eos in deserto maxime siti laborare. Et ideo huic maledictioni subiecti sunt. Mystice designant hereticos qui fugientibus de Egypto huius mundi ad veram terram promissionis offerent panem pollutum non aqua sapientie dulcoratum et ideo ab ecclesia alienati sunt.|| et noluit Dominus Deus tuus audire Balaam vertitque maledictionem eius in benedictionem tuam eo quod diligeret te interl.| gratis scilicet|| marg.|  VERTITQUE etc. Quia sepe persecutio causa maioris prosperitatis est. (f. 203ra) Quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum.|| non facies {t. 1 : Erfurt, f. 203ra ; facsim., p. 405a} cum eis pacem nec queras queras] queres Weber eis bona cunctis diebus vite tue in sempiternum non abominaberis marg.|  NON ABOMINABERIS YDUMEUM etc. Idumens sanguineus vel terrenus carnem cuius est terrena materia significat. Egyptius, id est tenebrosus, corpus morbidum. Carnem nostram non debemus abominari, sed fovere et necessaria ei prebere, curam tamen eius in desideriis non facere. Frater, inquit, tuus est quia ex carne sumus et anima. Egyptium, id est corpus, non abominemur in cuius terra advene fuimus anima enim que celestem habet originem quasi advena moratur in corpore. Unde Apostolus : « Dum sumus in corpore peregrinamur a Domino, qui nati fuerint ex eis etc. » 2 Cor. 5 , 6. , id est paulatim fient spiritales.|| marg.| Non abominaberis ydumeum etc. Per ydumeum et Egyptium significatur presens vita, cui quamvis reunciantes Egyptiam terram, id est conversationem pristinam et concupiscentiam mundi declinemus, dum tamen huius mundi necessitatibus subdimur, non omnino Egiptiam nationem extinguimus, sed quodammodo separati quotidiano victu et vestitu contenti sumus. Tercia generatione in Ecclesiam intrabunt quia secularis potest sanctis coniungi, cum perfecte in patrem et flium et spiritu sanctum crediderit, vel cum spe, fide et charitate ornatus fuerit.|| Idumeum interl.| presentem vitam|| quia frater tuus est interl.| sanguineum vel terrenum, hec est caro nostra que de terra est|| nec Egyptium interl.| tenebrosum, id est corpus morbidum|| quia advena fuisti in terra eius interl.| patria nostra paradisus est|| qui nati fuerint ex eis tertia generatione interl.| in perfecta fide trinitatis|| intrabunt in in] om. Weber ecclesiam Domini interl.| alias Dei|| quando egressus fueris marg.|  QUANDO EGRESSUS. Spiritales Christi milites instruit quibus alibi dicitur : ab omnibus se abstinet.|| adversus hostes tuos interl.| demones|| in pugnam custodies te ab omni re mala interl.| nociva|| si fuerit inter vos marg.| Si FUERIT INTER VOS. AUGUSTINUS. Multa ponit lex in sacramentis et umbris futurorum. Quedam enim in semine materialis informitas, que formata corpus hominis redditura est, in significatione posita est vite informis et inerudite a qua informitate oportet doctrine forma et eruditione mundari. Ideo illa purificatio precepta est post seminis effusionem nec enim in somnis peccatum fit. Aut si hoc quis peccatum putat non arbitrans accidere nisi huiusmodi desiderio, quod falsum est ; nunquid et solita mensium peccata sunt seminarum quas lex precipit expiari non nisi propter ipsam materialem informitatem que facto conceptu tanquam in edificationem corporis additur. Ac per hoc cum informiter fluit significari lex voluit animum sine discipline forma indecenter fluidum ac dissolutum, quem formandum significat cum fluxum purificari imparat. Postremo mori peccatum non est et mortuum sepelire humanitatis officium est et tamen purificatio mandata est, non quia corpus mortuum peccatum est, sed significat peccatum anime a iusticia deserte.|| marg.|  GREGORIUS. Mistice. Si fuerint inter vos homo etc. Nocturnum somnium temptatio occulta, qua tenebrosa cogitatione turpe aliquis concipitur, sed opere non expletur. Nocturno somnio pollutus extra castra egreditur ut qui cogitatione polluitur, indignum se societate fidelium arbitretur et bonorum se comparatione despiciat. Ad vesperum lavatur aqua, cum defectum suum conspiciens ad lamenta penitentie convertitur ut fletibus deleat quod occulta inquinatio accusat. Sed post occasum solis redeat ad castra, id est defervescente caloris arbore fiduciam erga bonorum societatem sumat et ad fidelium merita reparetur perfumenda|| homo interl.| occulta temptatione|| interl.| tenebrosa cogitatione|| qui nocturno pollutus interl.| consentiendo|| sit somnio interl.| societate fidelium se indignum iudicans|| egredietur extra castra. et non revertetur priusquam ad vesperam lavetur interl.| superato scilicet fervore temptationis|| aqua interl.| penitentie|| interl.| lacrimarum|| et post solis occasum interl.| temptatione defervescente|| regredietur interl.| fidelium consortia|| in castra habebis marg.|  HABEBIS LOCUM. Corporalem enim mundiciam diligit Deus. Ideo precepit nihil fedum remanere in castris.|| marg.| {t. 1 : Erfurt, f. 203rb ; facsim., p. 405b} GREGORIUS. Mistice. Habebis locum etc. Nature corruptibilis gravate a nostre mentis utero quedam cogitationum superflua, quasi ventris gravamen erumpunt. Sed portare sub baltheo paxillum debemus ut ad reprehendendum nosmetipsos semper accincti acutum circa nos stimulum compunctionis habeamus, qui terram nostre mentis penitentie dolore confodiat et quod a nobis fetidum erumpit abscondat.|| locum interl.| conscientiam in qua compugnaris|| extra castra interl.| sanctorum|| ad quem egredieris egredieris] egrediaris Weber ad requisita nature gerens paxillum interl.| accutum compunctionis stimulum|| interl.| cordis compunctionem vel memoriam castitatis|| in balteo marg.| IN BALTHEO. Baltheo enim renes accinguntur. Ideo per Baltheum male voluntatis contritio designatur, unde Iob : Baltheum regum dissolvit et precinxit fune renes eorum.|| cumque sederis fodies per circuitum et egesta {t. 1 : Erfurt, f. 203rb ; facsim., p. 405b} humo operies interl.| ne appareat ante oculos Dei|| marg.|  OPERIES. Terrena fragilitate considerata sordes debemus operire.|| quo relevatus es Dominus enim Deus tuus ambulat in medio castrorum interl.| Ecclesie que est ut castrorum acies ordinata|| ut eruat te et tradat tibi inimicos tuos ut sint castra tua sancta et nihil in eis appareat feditatis ne ne] nec Weber derelinquat te non trades interl.| a servitute diaboli vel peccati fugientem|| interl.| respuendo vel in desperationem mittendo|| marg.|  NON TRADES SERVUM. AUGUSTINUS. Septuaginta : Non trades puerum Domino suo, qui appositus est tibi a Domino suo. Non quod Dominus eum apposuerit, id est commendaverit, quia depositum diceret, sed appositum dixit, id est adiunctum huic cum ab illo discessisset. Reddi ergo prohibuit fugitivos non suscipi. Quomodo hoc putari potest nisi genti et populo intelligamus ista dici : non uni homini ? Ex alia utique gente refugientem ad hanc cui loquebatur a Domino suo, id est a rege suo, reddi prohibuit, quod alienigena achis rex Geth servavit quando ad eum fugit David a facie Domini sui, id est regis Saul, hoc explanat dicens : In vobis habitabit in omni loco ubi placuerit ei.|| servum domino suo qui ad te confugerit habitabit tecum in loco qui ei placuerit interl.| Ecclesia vel sub quocumque ordine fidelium|| et in una urbium tuarum interl.| Ecclesiarum vel conversationum|| requiescet interl.| in pace Ecclesie|| ne ne] nec Weber contristes eum interl.| quia magis fovendus est ne desperet|| Non erit meretrix interl.| fornicationi hereticorum iuncta|| marg.|  NON ERIT MERETRIX. AUGUSTINUS. Septuaginta : Non erit meretrix a filiabus Israel et non erit fornicans a filii Israel. Manifeste prohibet viros et feminas fornicari, etiam cum non alienis coniungibus peccatum esse demonstrans misceri non coniugibus suis, quia meretrices esse ad eas prohibet accedere, quarum publice venalis est turpitudo. In decalogo autem nomine Mechie non videtur aperte prohibuisse, quam non nisi adulterium intelligi solet, unde quid nobis videtur, ibi tractavimus.|| marg.| Spiritualiter innuit quia non licet anime christiane erroribus hereticorum se miscere filium Dei impudicie et libidini non licet se tradere.|| de filiabus Israel interl.| animabus que sunt templum Dei vivi|| neque scortator interl.| unde fugite fornicationem|| de filiis Israel interl.| qui Deo adoptati sunt|| Non offeres marg.|  NON OFFERES. AUGUSTINUS. Septuaginta : Non offeres mercedem meretricis neque commutationem canis in domo Domini Dei tui ad omne votum, quoniam abominatio est Domino Deo tuo. Utrumque scilicet non unum, de cane enim vetat fieri commutationem primogenitoruù quam iubet et fieri de immundis animalibus, id est equis, asinis et que adiuvant hominem. Unde et iumenta dicuntur. De cane autem noluit, quare hic solum canem excipit ? Nam mercedem meretricis videtur repulisse quia prohibuit esse meretricem de filiabus Israel aut quenquam filiorum Israel uti meretrice et ne quis putaret posse hoc expiari si aliquid inde in templum offeret, dicendum fuit quod Domino abominatio sit.|| interl.| Mox ostendit quod sicut abominatio est merces prostibuli sic et donum rapacitatis|| mercedem prostibuli nec pretium canis marg.|  PRECIUM CANIS. Canis rapacis. Dono iniquorum non probat altissimus qui offert sacrificia ex substantia pauperum quasi si victimat filium in conspectu patris.|| in domo domo] domum Weber Domini Dei tui, quicquid illud est quod voveris voveris] voverint Weber , quia abominatio est utrumque apud Dominum Deum tuum Non fenerabis NON FENERABIS . Usuram et avaritiam removet et caritatem impendere iubet.|| fratri tuo interl.| mercedem cupiens|| catholico|| Iudeo|| ad usuram Est pecunia que ad usuram dari prohibetur, quia vitium cupiditatis {t. 1 : Erfurt, f. 185va ; facsim., p. 406a} est exigere velle quod cognoscis te non commodasse. Hanc Dominus habuit et inde pauperibus erogandam tradidit, et nos ad liberalitatem largitatis invitavit. Altera est quam ad usuram dare debemus ; unde Mt. 25, 27 : « Oportuit ergo te committere pecuniam meam nummulariis et veniens ego recepissem utique quod meum est cum usura ». Cf. Lc. 19 :23 : « Et quare non dedisti pecuniam meam ad mensam, ut ego veniens cum usuris utique exegissem illam ? » :"Nonne oportuit te pecuniam committere nummulariis ut ego veniens exigerem quod meum est cum usura ?"|| {t. 1 : Erfurt, f. 203va ; facsim., p. 406a} pecuniam verbi Dei|| nec fruges nec quamlibet aliam rem sed alieno. sed alieno : infideli vel iniquo cui pecuniam damus ad usuram cum pro verbo predicationis exigimus fidem, penitentiam et operationem bonam.|| Fratri autem tuo absque usura id quo quo] quod Weber indiget commodabis ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni opere tuo in terra ad quam ingredieris possidendam. Cum votum voveris votum voveris] inv. Weber interl.| vovete et reddite Domino Deo vestro|| Domino Deo tuo non tardabis marg.|  NON TARDABIS. Unde Salomon : « Ruina est huiusmodi post vota tractare vel tardare » Prv. 20, 25. .|| reddere quia requiret interl.| quasi debitum|| illud Dominus Deus tuus et si moratus fueris interl.| reddere|| reputabitur reputabitur] reputabit Weber tibi in peccatum. interl.| ipsa mora|| si nolueris polliceri absque peccato eris quod autem semel egressum est de labiis tuis observabis et facies sicut promisisti Domino Deo tuo interl.| ideo iure teneris|| et propria voluntate et ore tuo locutus es ingressus vineam interl.| scripturam sacram vel Ecclesiam catholicam|| marg.|  INGRESSUS VINEAM. In Ecclesia alterius episcopi potest alter aliquos corrigere vel confirmare totam plebem non licet ei regere vel magna negotia tractare.|| proximi tui interl.| Christi|| interl.| necessitati consulit, avariciam prohibet|| interl.| Incarnationem Christi crede sacramentis eius participare|| comede uvas quantum tibi placuerit foras marg.|  FORAS. Extra Ecclesiam gratiam efferre non licet, quia in una domo carnes agni edi iubentur.|| autem ne efferas tecum. Si intraveris interl.| meditando|| in segetem interl.| legem|| amici tui interl.| Christi qui verus amicus|| franges interl.| rigorem littere exponendo ad spiritalem sensum rediget|| spicas et manu conteres. interl.| id est in alium sensum non transferes|| Falce autem non metes. marg.| SI INTRAVERIS IN SEGETEM etc. Sunt quedam scripture que historialiter fidem imbuunt, quedam moraliter sanctam conversationem instruunt. Quedam non secundum historiam, sed secundum allegoricam, veneranda mysteria ostendunt. Cante ergo in segetem proximi intrandum est ut discernendo carpas cibum non precipitando succise messis incurras iudicium.|| Capitulum 24 1 {t. 1 : Erfurt, f. 203vb ; facsim., p. 406b} Si acceperit homo interl.| quilibet|| uxorem interl.| terrene actionis curam|| marg.| SI ACCEPERIT HOMO. GREGORIUS. Moraliter. Homo ut orem accipit cum terrene actionis curam suscipit. Feditatem agnoscit cum pollutam esse per peccata sentit. Dimittet eam de domo sua, id est amorem eius, abiicit a mente sua. Egressa alterum accipit quia terrenam actionem quam deferis, alius concupiscit. Ipsi quoque in odium venit et eam utiliter dimittit. Unde bene sequitur : Si dimiserit eam ut mortuus fuerit etc. Quisque terrenam curam aut dimittit aut moritur, id est aut non ex animo succumbit, aut per eum funditus in anime vita succumbit. Sive ergo sequens maritus dimiserit sive mortuus fuerit, prior non recipiet eam in uxorem, quia polluta est ut scilicet qui semel terrenam curam reliquit ad eam ultra non redeat quam ipse proprio iudicio polluit, qui prius deservit quia pollutam cognovit.|| marg.| Mistice. Si acceperit homo uxorem etc. Christus uxorem sibi accepit cum synagogam sibi copulavit quam legem tribuendo in iudicio et iusticia et misericordia desponsavit, sed illa non invenit gratiam propter incredibilitatem et idolatrie feditatem. Scripsit enim libellum repudii, id est Evangelium in quo declaratur quam indigna fuerit spiritalis consortii, cum Christum crucifigendum tradidit Barrabam elegit. Datus est in manus eius libellus repudii cum potestas data est crucifigendi. Ideo de domo, id est Ecclesia eiecta est, unde : « Multi veniunt ab oriente et occidente et recumbent cum Abraam, Ysaac et Iacob in regno celorum » Mt. 8, 11. , filii autem regni eicientur in tenebras exteriores, quod autem sequitur. Cunque egressa alterum maritum duxerit etc. Significat quod licet apostoli post passionem et resurrectionem Christi eam ad fidem et penitentiam provocaverit (f. 203vb) et spiritalibus nupciis copulare voluerint tanquam indigna et errore polluta abominabilis permansit. Unde : « Vobis oportebat primum loqui verbum Dei, sed quoniam repulistis illud etc. » Act. 13, 46. || marg.|  AUGUSTINUS.Multe erant in lege cause dimittendi uxores. Christus solam fornicationem excipit, ceteras molestias iubet pro fide et castitate coniugii sustineri. Et mechum dicit eum qui eam duxerit que alligata est viro, id est quamdiu vir eius vixerit, quo mortuo soluta est. Vir quoque si dimiserit, aliam non ducat. Si autem nec illi nubere nec huic licet alteram ducere, viva uxore quam dimisit multo minus licet cum qualibet scortari. Beatiora sane coniuga que sine filiis procreandis sive terrena prole contempta, pari consensu continentiam servare possunt. Nec illud est contra quod Dominus coniugem dimitti vetat. Non enim dimittit qui cum ea non carnaliter, sed spiritualiter vivit ut qui habent uxores sint quasi non habentes.|| et habuerit eam et non invenerit interl.| quia terrena actio priusquam habeatur fortiter amatur antequam feda cognoscatur|| gratiam ante oculos eius propter aliquam feditatem interl.| peccatum quod cognoscit in ea|| scribet libellum marg.|  SCRIBET LIBELLUM. Ad duriciam cordis vestri scripsit Moyses preceptum istud : « Malens, scilicet indulgere discidium quam committi homicidium ».|| repudii et dabit in manu illius et dimittet eam de domo sua. interl.| id est abiiciet amorem eius a mente|| interl.| quia terrenam actionem quam alius deservit, alius concupiscit|| 2 Cumque egressa alterum maritum duxerit 3 et ille quoque oderit eam dederitque ei libellum repudii et dimiserit de domo sua interl.| non ex animo succumbendo ei|| vel certe mortuus fuerit interl.| in anima succumbendo ei|| 4 non poterit prior maritus recipere eam in uxorem quia polluta est interl.| ipsius iudicio quia eam quasi pollutam prius dimisit|| et abominabilis facta est coram Domino. Ne peccare interl.| vel pollui|| marg.| NE PECCARE. Polluit terram suam qui concupiscenciis carnalibus inquinat corpus suum. Ideo necesse est ambitionem presentis vite citius domari ne valeat dominari. Et cum terrena actio semel fuerit repulsa, non est repetenda ne post tergum respiciat qui in aratro manum posuerat Cf. Lc. 9, 62..|| facias terram tuam quam Dominus Deus tuus tibi tradiderit possidendam. 5 Cum acceperit marg.|  CUM ACCEPERIT. Quasi quicumque carnalibus desideriis se obligat ad regimen Ecclesie et ad spiritalem miliciam se non habilem esse cognoscat. Quia nemo militans Deo implicat se secularibus negociis ut ei placeat cui se probavit. Unde : « Nemini cito manum imposueris » 1 Tim. 5, 22..|| homo nuper uxorem interl.| carnalem delectationem|| non procedet ad bellum interl.| contra demones|| nec ei quippiam necessitatis interl.| ecclesiastice cure|| iniungetur publice sed vacabit absque culpa interl.| quam incurrisset si Ecclesiam regendam suscepisset|| domui sue ut uno anno letetur cum uxore sua. 6 Non accipies interl.| auferes|| marg.|  NON ACCIPIES. Loco ergo pignoris mola superior autem inferior non tollatur quia qui predicat peccatori tanta dispensatione predicare debent ut non relicta spe timorem subtrahat, nec subtracta spe timorem relinquat.|| marg.|  ISIDORUS. Tollit molam superiorem qui peccatum flenti dicit. Non habebis veniam de commissis. Tollit inferiorem qui peccatum palpando dicit age malum quantum vis, Deus pius est et ad veniam paratus, utiliter utraque mola habetur, si spes sit cum emendante formidine et formido cum spe.|| marg.|  GREGORIUS. NON ACCIPIES LOCO PIGNORIS etc. Accipere aliquando auferre dicimus, unde et aves que alias rapiunt accipitres vocamus. Unde : Si quis devorat, si quis accipit, id est rapit. Pignus debitoris confessio peccatoris. Hoc accipitur cum a peccatore peccati confessio tenetur. Superior et inferior mola spes et timor. Spes ad alta subvehit. Timor autem cor inferius premit. Una mola sine altera inutiliter habetur. Peccatoris ergo pectore semper debent spes et formido coniungi quia incassum misericordiam sperat si iusticiam non timeat et incassum metuit qui non confidit.|| loco pignoris interl.| confessionis peccatoris que est pignus emendationis|| inferiorem interl.| timorem qui quasi pigra mola iacet immobilis|| {t. 1 : Erfurt, f. 204ra ; facsim., p. 407a} et superiorem molam interl.| spem que mira celeritate voluitur et acceptas fruges ad usum hominum molit et minuit|| quia animam suam apposuit tibi. 7 Si deprehensus fuerit homo interl.| seductor|| sollicitans interl.| ad peccandum|| fratrem suum de filiis Israel et, vendito eo, interl.| cum peccamus diabolo venundamur|| accipiens pretium interl.| intentionis sue finem|| interficietur interl.| spiritualiter|| et auferes malum interl.| excommunicabitur|| marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 204ra ; facsim., p. 407a} AUFERES MALUM. AUGUSTINUS.Assidue hoc scriptura dicit cum malos iubet occidi sicut ibi : « Auferte malum ex vobismetipsis » 1 Cor. 5, 13., id est malignum secundum grecum masculinum genere non hoc malum, eum scilicet qui tale aliquid commisit ut excommunicatione dignus sit. Hoc enim nunc agit in Ecclesia excommunicatio quod tunc interfectio. Quamvis illud Apostolicum aliter intelligi possit ut unusquisque malum vel malignum ex seipso auferat. Qui sensus acceptabilior esset si hoc malum vel hoc malignum non hunc malignum scriptum esset. Nunc vero credibilius est de homine dictum quam de vicio quanquam eleganter posset intelligi homo auferre a se malum hominem sicut dictum est : « Exuite vos veterem hominem » Cf. 1 Col. 3, 9., quod exponens ait : « Qui furabatur iam non furetur » Eph. 4, 28..|| de medio tui. 8 Observa diligenter interl.| ab hereticis quorum sermo ut cancer serpit|| ne incurras incurras] + in Weber plagam lepre interl.| peccati vel erroris|| interl.| super cathedram Moysi sederunt scribe et pharisei que dicunt vobis facite|| marg.|  PLAGAM LEPRE. Nota propter peccatum hanc infirmitatem hominibus accidere, sicut Ozie qui sacerdotium usurpavit Cf. 2 Par. 26, 14..|| sed facies quecumque docuerint te interl.| contra peccatum vel heresim|| sacerdotes levitici generis interl.| apparet omnem sacerdotem levitam fuisse quamvis non omnis levita sacerdos fuerit|| iuxta id quod precepi eis interl.| non quod addunt vel fingunt|| et imple sollicite. Mementote interl.| ut caucatis|| que fecerit Dominus Deus vester Marie in via cum egrederemini de Egypto interl.| id est sinagoge murmuranti contra Ethiopissam, id est Ecclesiam|| cum repetes interl.| prohibet violentiam et commendat misericordiam|| marg.|  CUM REPETES. AUGUSTINUS. Ad opus misericordie pertinet ut pignorator in domum non intret nec fiat perturbatio debitor et debitorem admonet pignus proferre creditori. Sed movet quod iubet egenti pignus eodem die restitui quia non habet ubi dormiat. Cur non potius creditori precipit ut non auferat quod eodem die restituendum ? Quid si ad compellendum debitorem fieri voluit ? Quomodo se urgeat ad reddendum cum sciat se pignus eodem die recepturum ? Ante forte propter memoriam fieri, hoc voluit ne obliviscatur reddere ? Et tunc non reddat si vere non habeat ? Maxime quia creditoris misericordia vincitur cui non debet esse ingratus si pignus receperit in quo dormiat. Creditori quoque cum non reddiderit debet cum credere non habere cui hac etiam indiget misericordia ut pignus sibi restituatur non habens ubi dormiat.|| a proximo tuo rem aliquam quam debet tibi non ingredieris domum eius ut pignus auferas sed stabis foris et ille tibi proferet quod habuerit si si] sin Weber autem pauper est non pernoctabit apud te pignus sed statim reddes ei ante solis occasum ut dormiens in vestimento suo benedicat tibi et habeas iustitiam coram Domino Deo tuo non negabis interl.| secundum historiam affectum misericordie et equitatis opera erga pauperes commendat|| marg.|  NON NEGABIS. Qui evangelium annunciat de Evangelio vivat. « Dignus est enim operarius mercede sua » Lc. 10, 7 ; 1 Tim. 5, 18..|| mercedem indigentis et pauperis fratris interl.| cui sacculus et pera interdicitur|| interl.| qui est pauper spiritu|| tui sive advene interl.| « advena ego sum in terra et peregrinus sicut omnes patres mei etc. » Ps. 38, 13. || qui tecum {t. 1 : Erfurt, f. 204rb ; facsim., p. 407b} moratur in terra interl.| exilii|| et intra portas tuas interl.| Ecclesiam : « Diligit Dominus portas Syon super omnia tabernacula Iacob » Ps. 86, 2. || est interl.| expectans|| sed eadem die reddes ei pretium laboris sui interl.| laborantem agricolam oportet primum accipere de fructibus|| interl.| seminavimus vobis spiritualia non magnum est si vestra carnalia metamus|| ante solis occasum interl.| finem mundum|| quia pauper est interl.| in hoc mundo|| et ex eo sustentat animam suam interl.| usquequo premia eterna suscipiat|| ne clamet interl.| re si non voce|| contra te ad Dominum et reputetur tibi in peccatum non occidentur patres marg.|  NON OCCIDENTUR PATRES. AUGUSTINUS. Etiam lex dicit sua quemque culpa interimendum. Quid est ergo quod dicitur reddens peccata patrum in filios in terciam et quartam generationem ? An de filiis nondum natis intelligendum propter orginale peccatum quod ex Adam traxit genus humanum ? Hic autem de filiis iam natis facta est distinctio ut quisque moriatur in peccato suo. Nihil enim trahit ex patre peccante qui iam natus est. Sed cum ibi dicitur : « His qui oderunt me » Dt. 5, 9., manifestum est illam condicionem posse mutari si filii parentum suorum facta non fuerint imitati. (f. 204rb) Nam et illud ex Adam temporaliter redditur, quia omnes propter hoc moriuntur. Non autem in eternum eis qui fuerint per gratiam regenerati et in ea usque in finem permanserint. Quamvis merito queratur si redduntur peccata patrum in filios his qui oderunt Deum. Cur in terciam et quartam generationem vel pretermissa prima vel secunda vel non etiam in cetereas permanente impietate et imitatione malorum parentum ? An per septenarium universalitatem intelligi voluit ? Nec posuit ipsum septenarium dicens : in septimam generationem, sed causam perfectionis eius. Ideo enim septenarius perfectus dicitur quia constat ex ternario primo, scilicet impari toto et quaternario primo pari toto. Similiter illud intelligendum puto in tribus et quattuor impietatibus non adversabor universas enim impietates non tres vel quattuor intelligi voluit.|| pro filiis nec filii pro patribus interl.| « filius non portabit iniquitatem patris etc. Anima que peccaverit ipsa morietur » Ez. 18, 20. || sed unusquisque pro peccato suo peccato suo] inv. Weber morietur non pervertes marg.|  NON PERVERTES. AUGUSTINUS. Septuaginta : Non declinabis iudicium advene et orphani et vidue. Non pignorabis vestimentum vidue. Cur non ait : et non pignorabis vestimentum eorum ? Que causa est ut trium iudicium declinare vetuerit, pignus vestimentum soli vidue auferri. Nisi quia iudicia omnium facienda que non habent a quibus defendantur. Viduas vero ammonet veras esse que pauperes sunt. Unde : « Si qua vidua filios vel nepotes habet, discat prius domum suam pie tractare etc. » 1 Tim. 5, 4. Et continuo subiunxit : « Que autem vere vidua est et desolata speret in Domino etc. » 1 Tim. 5, 5. Hanc veram viduam dixit que non habet a quibus sustentetur, que et viro et posteris et omni opere destituta est. Divitem quippe non diceret desolatam. Eo ipso quoque quod vestimentum prohibet auferre, pauperem ostendit. Creditor nanque libentius auferret argentum quam vestimentum. Si autem multa habet et superflua, quomodo est vere vidua ? Vera enim vidua desolata est nec deliciosa. Quecunque autem divites nubere nolunt, continentia in eis laudatur non desolatio commendatur.|| iudicium advene interl.| qui non potest se defendere in aliena terra|| et pupilli interl.| qui parentibus caret|| non non] nec Weber auferes pignoris loco vidue interl.| que merito caret, immo pauper et omnino desolata que est vera vidua|| marg.|  VIDUE. Vidua anima ante diabolo iuncta cui converse fidei vestimentum non est auferendum.|| vestimentum memento quod servieris in Egypto interl.| mundo|| et eruerit te interl.| in sanguine filii|| interl.| de potestate tenebrarum|| Dominus Deus tuus inde idcirco precipio tibi interl.| ne sis ingratus scilicet|| ut facias hanc rem interl.| misericordiam commendat|| quando messueris segetem interl.| meditando legem|| in agro tuo et oblitus manipulum interl.| spiritualem sensum|| reliqueris interl.| non valens intelligere|| non reverteris marg.|  NON REVERTERIS. Invidendo gentibus que sunt advene testamentorum Dei.|| ut tollas eum sed advenam advenam] + et Weber interl.| iam non estis hospites et advene sed estis cives sanctorum|| pupillum et viduam interl.| que neglexisti|| auferre patieris ut benedicat interl.| multiplicet te et tua|| tibi Dominus Deus tuus in omni opere manuum tuarum interl.| qui non laboret non manducet|| si fruges colligeris colligeris] colliges Weber marg.| SI FRUGES COLLEGERIS. Etsi superbi colligant et improbi ille misericordiam facit qui hoc animo dimittit ut egentes habeant. Preterea cum hec populo precipiuntur qui non indigent ammonentur ne ista querant. Si autem quesierint tanquam predones pauperum iudicandi sunt.|| olivarum interl.| scripturarum|| quicquid remanserit in arboribus non reverteris ut colligas sed relinques advene interl.| ut supra|| {t. 1 : Erfurt, f. 204va ; facsim., p. 408a} pupillo ac vidue si vindemiaveris vineam tuam interl.| sub qua requiescit sanctus|| marg.|  VINEAM TUAM. Vineam de qua colligitur vinum quod letificat cor hominis Cf. Ps. 103, 15. .|| non colliges remanentes racemos interl.| sententias spirituales|| sed cedent in usus advene interl.| qui reliquerint diabolum patrem malorum|| pupilli ac vidue interl.| que fugit diaboli matrimonium|| memento quod et tu servieris in Egypto interl.| venundatus sub peccato|| et idcirco precipio precipio] precipiam Weber tibi ut facias hanc rem. Capitulum 25 Si fuerit causa marg.| SI FUERIT CAUSA. AUGUSTINUS. Septuaginta : Si autem fuerit altercatio inter homines et accesserint ad iudicium et iustificaverint iustum iudices subaudis et reprehenderint impium et erit si dignus fuerit plagis qui impie agit. Constitues eum in conspectu iudicum et fagellabunt eum ante se secundum impietatem eius ; Numero quadraginta : Flagellabunt eum et non apponent. Notandum quia impium dixit quem non morte, sed paucis plagis iussit puniri. Putant enim quidam non esse impietatem que fit in hominem vel adulterium, quod tamen morte punitur sed est levis impietas que verbere digna est. Est et gravis que morte digna est, sic et peccata que non in Deum, sed in hominem videntur admitti quedam sunt digna morte quedam verbere.|| inter aliquos et interpellaverint interl.| ipsi|| iudices quem iustum esse perspexerint illi iustitie palmam interl.| victoriam|| dabunt quem impium condemnabunt impietatis sin autem eum qui peccavit dignum viderint plagis prosternent et coram se facient verberari pro mensura peccati erit et plagarum modus ita dumtaxat ut quadragenarium numerum marg.|  QUADRAGENARIUM NUMERUM. Quadragenarius denario quater ducto perficitur nos vero de quattuor elementis secundum corpus consistimus, precepta decalogi per denarium accipiuntur. Iubet ergo iudicium vel vindictam in qua carnis peccatum plectitur secundum precepta ordinari et omnia precepta in decalogo vult intelligi.|| marg.|  ISIDORUS. In quadragenario hoc tempus figuratur quo Ecclesia per quattuor mundi partes diffusa sub decalogo vivit. Quadragenario numero delinquentes cedimus si in hoc tempore penitentie verberibus flagellamus. Debet ergo peccator temporalibus flagellis atteri ut in iudicio purgatur valeat inveniri. Beatus homo qui corripitur a Domino nulla enim in eternum animadversio affligere poterit quos hic penitentie disciplina percussit. Si pro peccatis hic cedimur, illic sine peccato invenimur.|| non excedant ne fede laceratus ante oculos tuos abeat frater tuus non ligabis interl.| id est victum non subtrahes predicatori ut totus vacet orationi et predicationi|| {t. 1 : Erfurt, f. 204vb ; facsim., p. 408b} os bovis interl.| predicantis|| marg.| OS BOVIS. ISIDORUS. In bove vita operantium exprimitur, de quo dicitur : « Dignus est operarius mercede sua » 1 Tim. 5, 18.. Vult ergo scriptura prestari carnalia a quibus accipimus spiritualia, qui occupati in doctrina non possunt sibi providere necessaria.|| triturantis triturantis] terentis Weber interl.| corda auditorum vel rigorem scripturarum|| in area interl.| Ecclesia|| fruges tuas interl.| scripturas|| quando habitaverint marg.|  QUANDO HABITAVERINT. AUGUSTINUS. Septuaginta : Si autem habitaverint fratres in unum et mortuus fuerit unus ex eis, semen autem non fuerit ei, uxore defuncti fratris non appropinquante, frater eius intrabit ad eam et accipiet uxorem sibi et cohabitabit ei. Et erit infans quicunque natus fuerit, constituetur ex defuncti nomine et non delebitur nomen eius ex Israel. Videtur tamen lex precepisse hoc ut suscitetur semen fratri qui defunctus est. Quia autem ait : constituetur ex defuncti nomine dictum videtur ut qui nascitur nomen habeat defuncti cui propagatur. Unde nobis visum est magis secundum adoptionis morem, solvere in Evangelio questionem de duobus patribus Ioseph, quorum unum memorat Matheus, scilicet qui eum genuit ; alterum Lucas cuius scilicet filius erat, quia nullius eorum Ioseph nomen accepit, nisi forte intelligatur constituetur ex defuncti nomine non ut nomen eius accipiat, sed ut ex nomine eius, id est tanquam filius non eius a quo genitus, sed eius cui semen suscitatur. Quia autem dictum non delebitur nomen eius ex Israel, potest intelligi non quod nomen eius puer accipiat, sed qui non (f. 204vb) sine prosperitate mortuus esse videbitur. Et ideo permanebit nomen eius, id est memoria. Neque enim si ipse filium genuisset, nomen suum ei imposuisset ut nomen eius non deleretur ex Israel. Sed sine liberis ex hac vita non migraret et hoc iubetur ex uxore eius impleri, quod ipse non potuit. Nam et si frater non fuisset propinquus ducebat uxorem mortui, sicut Boom Ruth ut semen excitaret ei de quo uxor non pepererat. Qui tamen de illa natus est, ex nomine defuncti constitutus est, quia eius filius dictus est ne nomen eius deleretur, non tamen eius nomine appellatur. Abundantius ergo duobus modis solvi potest evangelica questio ut unus eorum ita fuerit propinquus alteri ad ducendam uxorem eius ut alios presentes atque maiores iste, alios ille habere potuerit. Nam si fratrum filii fuissent, unum avum habuissent, sed secundum Mattheum Mathan est avus Ioseph, secundum Lucam Mathat. Quod si quis putat tantam esse similitudinem nominis ut a scriptoribus una littera erratum sit ut fieret tanquam parva et pene nulla diversitas. Quid diceret de istorum patribus ? Nam secundum Lucam Mathat filius fuit Levi, secundum Matheum Mathan filius Eleazar. Ita sursum versus diversi sunt patres et avi et maiores usque ad Zorobabel qui fere est vicesimus sursum versus a Ioseph apud Lucam, apud Mattheum undecim. Qui propterea idem esse creditur, quia pater eius apud utrumque Salatheil dicitur. Fieri tamen potuit ut alius esset eodem nomine habens eiusdem nominis patrem cuius et ille quia deinde sursum versus diversi sunt ; apud Lucam quippe Zorobabel habet avum Neri ; apud Mattheum Ieconiam et inde nulla est consonantia usque ad David ; apude Mattheum per Salomonem ; apud Lucam per Nathan. Difficile autem videtur non fuisse aliquem propinquiorem qui duceret uxorem fratris sui quaque qui ex David esset consanguineus tam longinquo gradu cum sit David apud Lucam pene quadragesimus a Ioseph ; apud Mattheum viginti septimo. Vel si propinqui ex sanguine seminarum ad hoc querebantur, fieri potuit ut aliquis ita propinquus Ioseph generuit de uxore propinqui sine liberis defuncti et esset ei alter ex natura pater, alter ex lege. In patribus verbo et avis et maioribus nulla appareret propinquitas quia non maribus sed feminis propinquerent, sed si tia esset nec David unus pater occurreret aut si quis potuisse contendit, opponimus quod non consuevit scriptura feminas in genealogia pro maribus ponere, unde nullas evangelista interposuit. Ubi enim commemorantur matres, non commemorantur nisi cum patribus. Ideo autem propinquior defuit ad uxorem defuncti sibi copulandam ut origo cognationis David reperitur aut adoptio fecit alterum patrem quem possete habere Ioseph.|| fratres simul et unus ex eis interl.| Christus qui ait : « Ite nunciate fratribus meis » Mt. 28, 10. || absque liberis interl.| quia adhuc electorum numerum non implevit|| marg.|  ABSQUE LIBERIS. Passus est et ascendit in celum adhuc synagoga sterili permanente.|| mortuus fuerit uxor interl.| Ecclesia|| interl.| sinagoga|| defuncti interl.| Christi|| non nubet alteri interl.| philosopho vel heretico|| sed accipiat accipiat] accipiet Weber eam interl.| in suam|| marg.|  SED ACCIPIET EAM. Qui regere valet, cui nolenti in faciem mulier expuit. Qui enim donis spiritalibus non curat prodesse aliis huius etiam bonis Ecclesia exprobans quasi in faciem iactat salivam.|| frater eius interl.| apostolorum chorus|| et suscitabit interl.| predicando, hortando|| semen fratris sui interl.| fideles, sanctos, filios Dei|| interl.| fidem scilicet et bona opera ex synagoga|| primogenitum primigenitum] et praem. Weber interl.| sanctum|| ex ea filium nomine illius appellabit interl.| ut christianus dicatur a Christo|| ut non deleatur nomen eius ex Israel si si] sin Weber autem noluerit interl.| si doctor noluerit consulere Ecclesie|| accipere interl.| ut regat|| uxorem interl.| Ecclesiam|| fratris sui interl.| Christi|| que ei lege debetur interl.| divina institutione|| perget mulier interl.| id est Ecclesia|| ad portam civitatis interl.| ubi fiunt iudicia|| et interpellabit maiores interl.| sanctiores et digniores|| natu dicetque non vult frater interl.| sacerdos vel episcopus Ecclesie sponsus|| viri mei suscitare semen semen] nomen Weber fratris sui in Israel interl.| inter sanctos videntes Deum|| nec me in coniugium sumere statimque accersiri eum facient et interrogabunt si responderit nolo eam uxorem accipere accedet mulier ad eum coram senioribus et tollet interl.| quia proximi curam neglexit|| calciamentum marg.|  CALCIAMENTUM. De quo dicitur calciati pedes in preparatione Evangelii pacis. Si ut nostram sic curam proximi gerimus, utrumque pedem calciamento munimus, qui vero suam cogitans utilitatem proximorum neglexit, quasi unius pedis calciamentum cum dedecore amittit.|| de pede marg.| DE PEDE. Id est mercede predicationis privatum ostendet. Doctor enim pedes calciati sunt, quia exemplis precedentium patrum muniti gressus predicationis eorum imitati sunt. (f. 205ra) Utroque pede calciatus est qui sibi et aliis prodest.|| {t. 1 : Erfurt, f. 205ra ; facsim., p. 409a} eius spuetque in faciem illius interl.| manifeste improperabit et contemptu dignum ostendet|| et dicet sic fiet fiet] fit Weber homini qui non edificat domum fratris sui interl.| Christi|| et vocabitur nomen illius in Israel domus DiscalciatiDiscalciati Cava ...ΩMΩSΩJ Ed1455 Rusch Ed1530] Disculciati Amiatinus ... Weber si habuerint inter se iurgium viri interl.| disputationem de fide|| et unus contra alterum marg.| ET UNUS CONTRA ALTERUM. Catholicus hereticusque quorum perpetua contentio quia dispar intentio. Alter enim falsitatem, alter defendit veritatem et resistere oportet errori ne sibi stultus sapiens videatur.|| rixari ceperit volensque uxor interl.| subiecti|| alterius eruere interl.| heretica pravitas|| virum suum interl.| hereticum|| de manu fortioris miseritque miseritque] miserit Weber marg.|  MISERITQUE. Per falsam ignominiam vel actionem abominandam voluerit catholici conversationem maculare vel doctrinam diffamare.|| manum et apprehenderit verenda eius interl.| anathemate|| interl.| operationem impudicam|| marg.|  VERENDA. Infirmiora membra Ecclesie, scilicet volens blandiendo decipere vel insultando deridere.|| abscides manum illius nec flecteris super ea ea] eam Weber ulla misericordia interl.| crudeli|| non habebis interl.| Id est non doceas agere quod non vis facere quia Ihesus « cepit facere et docere » Act. 1, 1. || marg.|  NON HABEBIS. In Levitico idem contra dicitur. Salomon quoque ait : pondus magnum et pusillum Cf. Sap. 6, 8., et inde mensure duplices immunde sunt apud Deum. || marg.|  ISIDORUS. Non habebis in sacculum. Spiritaliter quoque studendum est ne diversa pondera in corde habeamus, id est districtionis regulam nobis mollientes eos quibus verbum Dei predicamus districtioribus preceptis quasi gravioribus ponderibus observamus. Quod cum facimus diverso pondere preceptorum Domini mercedem frugemque appendimus, unde abominatio Domino pondus duplex.|| in sacculo diversa pondera maius et minus nec erit in domo tua modius maior et minor pondus habebis iustum et verum et modius equalis et verus erit tibi ut multo vivas tempore super terram quam Dominus Deus tuus dederit tibi abominatur enim Dominus eum qui facit hec et aversatur omnem iniustitiam memento que marg.|  MEMENTO QUE. Tradunt hebrei quod leprosos et semine fluentes et alios extra castra positos interfecerit Amalech et hos dicunt esse extremos agminis Domini.|| fecerit tibi Amalech marg.| Amalech lingens sanguinem. Hi sunt demones qui nobis per baptismum de spiritali Egipto exeuntibus adversantur et in virtutibus extremos et in itinere huius vite lassatos peccata suggerendo student occidere. Hos cum Dominus facultatem dederit omnino debemus subvertere et suggestiones eorum omni modo subvertere vel delere ne si aliquas reliquias sicut Saul servaverimus, quasi inobedientes cum eis subvertamur.|| in via interl.| vite presentis|| quando egrediebaris ex Egypto interl.| spiritali|| quomodo occurrerit tibi interl.| quasi elo frendens|| et extremos interl.| primos non audent invadere|| agminis tui interl.| exercitus ecclesiastici|| qui lassi interl.| tedio laborum|| residebant interl.| euntes occidere non potest. « Beati enim qui ambulant in lege Domini » Ps. 118, 1. || ceciderit interl.| gladio spiritali|| quando tu eras fame interl.| verbi Dei fame et labore confecti facile occiduntur|| et labore confectus et non timuerit Deum interl.| qui factus est ut nullum timeret|| cum ergo Dominus Deus tuus dederit tibi requiem interl.| ab infestatione demonum adepta victoria|| et subiecerit cunctas per circuitum nationes interl.| demonum qui circumeunt querentes quem devorent|| in terra interl.| promissionis|| quam tibi interl.| cum esses in Egypto|| pollicitus est interl.| hoc Samuel et Saul impleverunt|| delebis nomen eius sub celo interl.| sanctorum habitaculo|| cave ne obliviscaris. interl.| hoc preceptum|| Capitulum 26 Cumque intraveris marg.|  CUMQUE INTRAVERIS. intraveris] + iu Rusch Sicut Israhelite in terra promissionis {t. 1 : Erfurt, f. 205rb ; facsim., p. 409b} sue primitias iubentur offerre pro gratiarum actione quia erepti sunt de Egypto. Sic nos per spiritalem Iordanem, id est baptismum, terram Ecclesie intrantes, ponamus in cartallo conversationis nostre primitias operationis bone et offerramus Deo in altari fidei catholice ut sacerdos noster Christus suscipiat ; ibique confiteamur Domino dicentes quod Syrus, qui interpretatur sublimis vel humectans, id est diabolus, persequebatur patrem nostrum, id est protoplastum, ut deceptum per superbiam, gulam et avariciam Paradisi possessione privaret. Unde exul in Egypto huius mundi peregrinatus in parvo numero, quia multi idolatriam secuti sunt et pauci fideles remanserunt. Sed postquam lege data plures surrexerunt, scientiam et fidem unius Dei accipientes affliexerunt eos Egyptii, id est demones, onera peccatorum gravissima imponentes. Sed respexit Deus humani generis afflictionem et laborem et misit filium suum qui manus eius et brachium dicitur, ut eriperet de potestate tenebrarum et transferret in regnum lucis. Sic tradidit nobis terram lacte et melle manantem, id est presentem Ecclesiam ubi lac innocentie et facilis doctrine, unde nutriantur parvuli et mel dulcis et multiplicis sapientie unde satientur perfecti.|| terram interl.| Ecclesiam|| quam Dominus {t. 1 : Erfurt, f. 205rb ; facsim., p. 409b} Deus tuus tibi daturus est possidendam et obtinueris interl.| potenter victo hoste|| eam atque habitaveris in illa interl.| « Domine quis habitabit in tabernacula tuo etc. » Ps. 14, 1. || tolles de cunctis frugibus tuis tuis] om. Weber interl.| virtutibus operibus|| primitias et pones in cartallo interl.| vase vimineo|| pergesque interl.| conversationis vel spiritus Dei|| ad locum interl.| altare fidei|| quem Dominus Deus tuus elegerit ut ibi invocetur interl.| « Quicumque invocaverit nomen Domini salvus erit » Act. 2, 21 ; Rm. 10, 13. || nomen eius accedesque ad sacerdotem interl.| Christum secundum ordinem Melchisedech|| qui fuerit in diebus illis interl.| id est esse, apparebit|| interl.| in tempore huius sacerdotis non est nox|| et dices ad eum profiteor interl.| gratias agens non hominis|| hodie coram Domino Deo tuo interl.| in conspectu Domini Dei|| interl.| secundum humanitatem|| quod ingressus sim terram interl.| Ecclesiam|| pro qua iuravit interl.| firmiter promittendo|| interl.| fide vel carne|| patribus nostris interl.| Abraham, Ysaac et Iacob|| ut daret eam nobis interl.| filiis, unde terram in qua dormis tibi dabo et filiis tuis et semini tuo|| interl.| qui bona nostra offert patri mediator Dei et hominum|| suscipiensque sacerdos cartallum de manu eius interl.| opere|| ponet ante altare interl.| celeste|| Domini Dei tui interl.| vel sui|| et loqueris in conspectu Domini Dei tui Syrus persequebatur patrem meum Adam|| qui descendit in Egyptum interl.| de Paradiso, hic est qui descendit ab Hierusalem in Hiericho et incidit latrones|| interl.| mundum nocte peccati tenebrosum|| et ibi peregrinatus est interl.| dum sumus in corpore peregrinamur a Domino|| in paucissimo numero interl.| ad comparationem infidelium|| interl.| unde : cum esset numero brevi paucissimi et incole eius|| interl.| fidelium|| crevitque in gentem interl.| accepta lege|| magnam ac ac] et Weber robustam interl.| sanctorum|| et infinite multitudinis interl.| sicut stelle celi|| afflixeruntque nos interl.| visibiles vel invisibiles|| Egyptii et persecuti sunt imponentes interl.| peccatorum|| onera gravissima interl.| anime|| et clamavimus ad Dominum Deum patrum nostrorum qui exaudivit nos interl.| clamantes|| et respexit humilitatem nostram interl.| qui humilia respicit et alta a longe cognoscit|| et laborem interl.| corporis|| atque angustias interl.| mentis|| et eduxit nos de Egypto interl.| de potestate tenebrarum|| in manu forti interl.| filio invincibili et manifesto|| et brachio extento in ingenti pavore interl.| Egyptiorum|| in signis interl.| minoribus|| atque portentis interl.| maioribus|| et introduxit ad locum istum interl.| tam preciosum, tam amenum|| et tradidit nobis terram interl.| Ecclesiam|| lacte interl.| facilis doctrine|| et melle manantem interl.| dulcedine|| interl.| abundantem|| interl.| quod ipse incipit in nobis ipse perficit|| et idcirco nunc offero primitias interl.| virtutum bonorum operum|| interl.| fructificantis anime vel conversationis sancte|| frugum terre quam Dominus Deus dedit Dominus Deus dedit] dedit Dominus Weber interl.| gratis|| mihi interl.| servo|| marg.|  QUAM DOMINUS DEDIT etc. Quasi non offero nisi quod dedit omne enim bonum a Deo est.|| et {t. 1 : Erfurt, f. 205va ; facsim., p. 410a} dimittes eas interl.| commendabis servandas|| interl.| beneplacit nobis|| in conspectu Domini Dei tui marg.|  DOMINI etc. Qui quasi sub oculis servabit et reddet in illa die iustus iudex.|| et adorato interl.| per talia sacrificia|| interl.| secundum illud Dominum Deum tuum adorabis etc.|| Domino Deo tuoet - adorato Domino Deo tuo] inv. Weber  epulaberis epulaberis] et praem. Weber marg.|  EPULABERIS. Spiritali convivio de quo dicitur : « Comedite amici et inebriamini carismi » Ct. 5, 1..|| in omnibus bonis interl.| spiritalibus|| que Dominus Deus tuus dederit tibi et domui tue tu et Levites interl.| imitatoribus tuis|| marg.| ET LEVITES. Verus Dei minister assumptus ex hominibus et constitutus pro hominibus in his que ad Deum sunt.|| et advena interl.| « qui vere dicit advena ego sum apud te et peregrinus sicut omnes patres mei » Ps. 38, 13. || qui tecum est interl.| eiusdem voluntatis est in celo transit in terra|| quando compleveris marg.|  QUANDO COMPLEVERIS. Hoc legis implesse Thobiam, sed qui longe erant a templo tercio anno collectas trium annorum, decimas dabant pauperibus et levitis qui secum morabantur.|| decimam interl.| perfectionem|| cunctarum frugum tuarum anno decimarum tertio interl.| in nomine trinitatis que perfectionem dat nobis|| dabis Levite interl.| « Communicet is qui cathezizatur verbo ei qui cathezizat in omnibus bonis » Gal. 6, 6. || et advene interl.| qui non habet hic manentem civitatem|| et pupillo interl.| cui mortuus est pater diabolus|| et vidue interl.| cui defunctus est mundus, beatus qui intelligit super egenum et pauperem, unde maxime autem ad domesticos fidei|| ut comedant intra portas tuas et saturentur loquerisque interl.| non te iactando sed te non ingratum ostendendo|| in conspectu Domini Dei tui abstuli quod sanctificatum est de domo mea et dedi illud Levite et advene pupillo et vidue sicut iussisti mihi non preterivi mandata tua nec sum oblitus imperii tui tui] om. Weber non comedi ex eis in luctu meo nec separavi ea in qualibet immunditia nec expendi ex his quicquam in re funebri obedivi voci Domini Dei mei et feci omnia sicut precepisti mihi interl.| parentalia significat que solebant observare gentes|| respice de sanctuario tuo et et] om. Weber de excelso celorum habitaculo et benedic populo tuo Israel et terre quam dedisti nobis sicut iurasti patribus nostris terre lacte et melle mananti hodie Dominus Deus tuus precepit tibi ut facias mandata hec atque iudicia ut ut] et Weber custodias et impleas ex toto corde tuo et ex tota anima tua Dominum elegisti hodie ut sit tibi Deus et ambules in viis eius et custodias cerimonias illius et mandata atque iudicia et obedias eius imperio et Dominus {t. 1 : Erfurt, f. 205vb ; facsim., p. 410b} elegit te hodie ut sis ei populus peculiaris sicut locutus est tibi et custodias omnia precepta eius et faciat te excelsiorem cunctis gentibus quas creavit in laudem et nomen et gloriam suam ut sis populus sanctus Domini Dei tui sicut locutus est. Capitulum 27 Precepit autem Moyses et seniores illi septuaginta qui electi sunt a Moyse Domino precipiente|| populo Israel populo Israel] inv. Weber dicentes custodite omne mandatum quod precipio vobis hodie cumque transieritis Iordanem in terram quam Dominus Deus tuus dabit tibi eriges ingentes lapides interl.| sanctos scilicet predicatores qui a Christo lapide vivo lapides vivi dicuntur|| et calce marg.|  LAPIDES ET CALCE. Doctores debent omnem asperitatem deponere et Deo splendidi apparere habentes legem scriptam in cordibus suis.|| levigabis eos ut possis in eis scribere omnia verba legis huius Iordane transmisso ut introeas terram quam Dominus Deus tuus dabit tibi terram lacte et melle manantem sicut iuravit patribus tuis quando ergo transieritis Iordanem marg.|  QUANDO ERGO TRANSIERITIS IORDANEM etc. ISIDORUS. Quomodo hoc factum fuerit in libro Iosue legitur : « Edificavit Ihesus altare Deo excelso et scripsit lapidibus Deuteronomium legis Moysi etc. » Lapides ex quibus edificatur altare omnes sunt qui credunt in Christum, de quibus dicitur : « Vos estis lapides vivi etc. » Cf. 1 Pt. 2, 5. His non est iniectum ferrum, quia incorrupti et immaculati carne et spiritu et iacula diaboli ignita non receperunt. Hi unum altare faciunt unitate fidei et concordia charitatis. In his Deuteronomium, id est secundam Evangelii legem, Dominus noster Hiesus rescripsit qui dicit : « Non mechaberis. Ego autem dico vobis : si quis viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam mechatus est in corde suo » Mt. 5, 28.. Hanc legem vocat in cordibus credentium qui altaris constructione digni sunt.|| erige lapides interl.| vivos|| quos ego hodie precipio tibi tibi] vobis Weber in monte Hebal interl.| qui interpretatur vorago vetus et es figura legis que sub maledicto erat dicente Moise : « Maledictus omnis qui non permanserit in sermonibus legis huis » Gal. 3, 10. || et levigabis eos eos] om. Weber calce interl.| concordia charitatis scilicet|| et edificabis ibi altare Domino Deo tuo interl.| unitatem fidei et sanctorum|| de lapidibus quos ferrum non tetigit interl.| qui immaculati et incorrupti carne et spiritu diaboli iacula non susceperunt|| et de saxis informibus et impolitis et offeres super eo interl.| altari|| holocausta Domino Deo tuo interl.| perfectionem fidei et charitatis|| et immolabis hostias pacificas interl.| virtutes que pacem nobis veram acquirunt|| comedesque interl.| de fructu virtutum|| ibi et epulaberis interl.| spiritalibus deliciis|| coram Domino Deo tuo interl.| cui placet tale convivium|| et scribes super lapides interl.| sanctos qui Evangelii scriptum in cordibus suis habent|| omnia verba legis interl.| Evangelii|| huius plane et lucide interl.| sine scrupulo dubitationis|| dixeruntque Moyses et sacerdotes levitici {t. 1 : Erfurt, f. 206ra ; facsim., p. 411a} generis ad omnem Israel Israel] Israelem Weber attende et audi Israel hodie factus es populus Domini Dei tui audies vocem eius et facies mandata atque iustitias quas ego precipio tibi precepitque Moyses populo in die illo dicens hii stabunt interl.| quasi ex charitate servientes et ad benedictionem tendentes|| interl.| nobiliores tribus|| marg.| HI STABUNT etc. Qui iuxta montem Garizim incedunt electi ad benedicendum. Figurant eos qui non metu pene sed celestis promissionis amore succensi veniunt ad salutem. Qui iuxta montem Hebal incedunt, in quo maledictiones prolate sunt. Hi sunt qui non amore benedictionum vel promissionum, licet suppliciorum timore legis precepta faciunt. Omnes autem circa arcam incedunt, quia ab Ecclesie sinu non recedunt. Sed nobiliores qui ex charitate quam qui pene timore serviunt. Solus vero Ihesus potest huiusmodi mentes cognoscere et alios in monte Garizim ad benedicendum, alios in monte Hebal ad maledicendum non starnuere, non ut maledictionem accipiant, sed ut maledictiones scriptas et peccatoribus constitutas caveant et timore supplicii peniteant.|| ad benedicendum Dominum Dominum] Domino Weber super montem Garizim interl.| qui interpretatur divisio et significat doctrinam novi testamenti|| Iordane interl.| baptismi sacramento|| transmisso Simeon Levi Iudas Isachar Ioseph et Beniamin et e regione isti interl.| qui timore pene et maledictionis future precepta sunt|| interl.| ignobiles inter quos est Ruben qui ascendit cubile patris sui Zabulon ultimis Lie et ancillarum filii|| stabunt ad maledicendum in monte Hebal Ruben Gad et Aser Zabulon Dan et Neptalim et pronuntiabunt marg.| ET PRONUNCIABUNT. Quia sacerdos verbum instanter et valenter populis predicare debet ut sciant si mandata Dei pretierint que pericula maneant. Si obedierint que sequantur beneficia, scilicet in presenti vita solatium et in futura premium eternum. Maledictiones autem et benedictiones historialiter pertinent ad eos qui felicitatem terrenam amant vel infelicitatem formidant. Sed maxime christianis cavendum ne per inobedientiam spiritualium patiantur penuriam. Perfectis enim viris terrenorum sepe contingit indigentia cump semper assit virtutum copia, unde : « Usque in hanc horam esurimus et sitimus et nudi sumus etc. » 1 Cor. 4, 11. || Levite dicentque ad omnes viros Israel excelsa voce interl.| tota mentis intentione|| maledictus homo marg.|  MALEDICTUS HOMO. Non solum idolatria simulacrorum prohibetur, sed omnis hereticorum error. Hi enim artificies vanitatis et superstitiosi dogmatis qui de corde suo quos volunt fingunt sibi Deos.|| qui facit sculptile et conflatile abominationem Domini opus manuum artificum ponetque illud in abscondito et respondebit omnis populus marg.|  OMNIS POPULUS. Omnes debent laudare bona et detestari mala tam prelati quam subditi.|| et dicet amen maledictus qui non honorat interl.| honora patrem tuum et matrem tuam etc.|| patrem suum interl.| Deum vel predicatorem|| interl.| carnalem|| et matrem interl.| Ecclesiam|| et dicet omnis interl.| quia commune preceptum|| populus amen maledictus qui transfert interl.| avariciam et heresim detestatur|| interl.| statuta patrum transferunt heretici|| marg.|  MALEDICTUS QUI TRANSFERT. Hic est qui non contentus fide catholica et doctrina superstitiones et sectas inducit #|| terminos proximi sui et dicet omnis populus amen maledictus qui errare facit interl.| a veritate|| interl.| falsa suggerendo|| cecum interl.| qui lumen scripturarum non habet|| interl.| simplicem imprudentem|| in itinere interl.| scripturarum que sunt vie ad Dominum|| et dicet omnis populus amen maledictus qui pervertit iudicium interl.| iuste iudicare filii hominum|| advene interl.| spiritalis|| pupilli interl.| tibi derelictus est pauper, pupillo tu eris adiutor|| et vidue interl.| viduam eius benedicens benedicam|| et dicet omnis populus amen maledictus qui dormit cum uxore marg.|  MALEDICTUS QUI DORMIT CUM UXORE. Omnis incestus abominatio est. Sed specialiter hereticos et scismaticos percutit qui sponsam Christi (qui omnium pater et creator est) errore corrumpunt. Tropologice vero prohibet ne quis actionem pravam patris sui imitando diffament et ignominiam eius revelet.|| patris sui et revelat operimentum lectuli eius et dicet omnis populus amen maledictus qui dormit cum omni iumento marg.|  MALEDICTUS QUI DORMIT CUM OMNI IUMENTO. Maledictus est qui gentilium stulticiam sequitur. Vir autem aut mulier non per fragilitatem sed perseveranter tali commixtioni inherens reus est mortis.|| {t. 1 : Erfurt, f. 206rb ; facsim., p. 411b} et dicet omnis populus amen maledictus qui dormit cum sorore sua marg.|  DORMIT CUM SORORE. Id est maculat prave docendo aut prava exempla demonstrando alterius animam. Pater enim vester unus est Deus et mater Ecclesia, nos autem omnes fratres aut sorores sumus.|| et et] om. Weber filia patris sui vel vel] sive Weber matris sue et dicet omnis populus amen maledictus qui dormit cum socru marg.|  CUM SOCRU. Socrus prave actionis concupiscentia quia omnis peccati concupiscentia mater est. Diligenter ergo attendamus ut concupiscentie resistamus ne cupita impleamus.|| sua et dicet omnis populus amen maledictus qui clam percusserit interl.| oderit|| marg.|  MALEDICTUS QUI CLAM PERCUSSERIT. Quocumque modo hominem occidere peccatum est. Mirum ergo videtur quare maledictum tantum dixit qui clam percusserit. Sed forte clam percutere est corde odisse, unde : « Qui odit fratrem suum homicida est » 1 Io. 3, 15.. Et alibi : « Ne oderis fratrem tuum in corde tuo » Lv. 19, 17..|| proximum suum interl.| quemlibet hominem|| et dicet omnis populus amen maledictus qui accipit munera interl.| avariciam percutit|| interl.| sicut Iudas|| interl.| beatus qui excutit manus suas ab omni munere|| ut percutiat animam sanguinis innocentis interl.| vitam temporalem vel animam immortalem|| et dicet omnis populus amen maledictus qui non permanet interl.| perfecte|| interl.| mente|| marg.|  MALEDICTUS QUI NON PERMANET. Hec sententia generaliter et preterita et presentia et dicenda legis mandata complectitur, tanto gravior quanto generalior. Quis enim potest sine transgressione in omnibus sermonibus legis permanere, cum et Paulus dicat : « Quicumque ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt » Gal. 3, 10.. Nemo hanc maledictionem evadere potuit nec legislator nisi Christus, unde : « Christus nos redemit de maledicto legis factus pro nobis maledictum » Gal. 3, 13..|| in sermonibus interl.| omnibus|| interl.| custodiendis|| legis huius nec eos opere perficit interl.| sufficit facere nisi perficias|| et dicet omnis populus amen. interl.| id est vere vel semper|| Capitulum 28 Sin autem marg.|  SIN AUTEM. Sicut inobedientibus predicit maledictiones et supplicia sic obedientibus promittit benedictiones et premia.|| audieris vocem Domini interl.| corde|| Dei tui ut facias interl.| opere|| atque custodias interl.| mente|| omnia mandata eius interl.| nec unum te pretereat|| interl.| non inea#|| que ego interl.| medius|| precipio interl.| id est precepta ostendo|| tibi hodie interl.| premiis blanditur|| faciet te Dominus Deus tuus excelsiorem cunctis gentibus que versantur in terra venientque super te interl.| quia a Deo|| universe benedictiones iste interl.| quas iam dicet circumdabunt te undique|| et apprehendent te si tamen precepta eius audieris benedictus eris eris] om. Weber tu interl.| benedictionem contemplative vite et active significat|| in civitate interl.| Ecclesia gloriosa, dicta sunt de te civitas Dei in qua benedictus qui vacat contemplationi|| interl.| intus et foris|| et benedictus in agro interl.| exercitio boni operis|| benedictus fructus ventris tui interl.| hoc ad civitatem respicit|| interl.| consilia cogitationes|| interl.| mentis vel cordis unde procedunt cogitationes|| et fructus terre tue interl.| hoc ad agrum|| interl.| actiones extrinsece|| interl.| opera|| fructusque interl.| opera|| iumentorum tuorum interl.| subditorum|| interl.| quinque sensuum qui cum iumentis nobis communes sunt|| interl.| homines iumenta salvabis Domine|| marg.|  FRUCTUS IUMENTORUM TUORUM. Diversos ordines notat subditorum. Alii enim (f. 206va) doctoribus corporalia prebent ad iumentam ; alii laborare possunt quod sibi fuerit preceptum ; alii simplicitate contenti per innocentiam vite student Deo placere. Unusquisque proprium donum habet ex Deo.|| greges armentorum tuorum tuorum] om. Weber interl.| boum eorum scilicet qui laborare possunt|| et caule ovium tuarum interl.| conventus innocentium|| benedicta horrea tua interl.| virtutum custodia|| et {t. 1 : Erfurt, f. 206va ; facsim., p. 412a} benedicte reliquie tue interl.| bona voluntas que remanet post opera|| marg.|  BENEDICTE RELIQUIE. Bone intentionis premium, et si voluntas non habeat effectum, quia pax hominibus bone voluntatis.|| benedictus eris et interl.| in perceptione premiis|| ingrediens interl.| Ecclesiam|| interl.| ad fidem|| interl.| hostium de quo dicitur : « ego sum hostium, per me si quis introierit, salvabitur » Io. 10, 9. || marg.|  INGREDIENS etc. Ingreditur ille per hostium qui per fidem catholicam iuxta voluntatem Dei intus mediatur et tractat. Egreditur quando idem coram hominibus ad laudem Dei manifestat.|| et egrediens interl.| de presenti vita ad eternam|| dabit Dominus interl.| si custodieris mandata|| inimicos tuos interl.| spiritales demones, hereticos gentiles|| qui consurgunt interl.| quasi superbi|| adversum te corruentes interl.| Dominus conteret Sathan sub pedibus tuis|| in conspectu tuo marg.| IN CONSPECTU TUO. Ut gaudeas. Letabitur cum viderit vindictam iustus.|| per unam viam venient interl.| adunati ad nocendum|| contra te et per septem fugient interl.| terrore dissipati|| a facie tua emittet Dominus benedictionem interl.| gratiam spiritalem|| super cellaria tua interl.| cordis secreta|| et super omnia opera manuum tuarum benedicetque interl.| gratiam donorum celestium multiplicando|| marg.|  BENEDICETQUE. Bonis operibus tribuens incrementum et felicem successum.|| tibi in terra interl.| Ecclesia|| quam acceperis interl.| a morte anime|| suscitabit te Dominus sibi in populum sanctum sicut iuravit tibi si custodieris mandata Domini Dei tui et ambulaveris in viis eius interl.| corporales et spirituales|| videbuntque omnes terrarum populi quod nomen Domini invocatum sit interl.| intus in fide, foris in opere radians|| super te et timebunt te abundare interl.| qui predicatoribus neccessaria ministrant|| te faciat faciat] faciet Weber Dominus omnibus bonis fructu uteri tui interl.| mentis|| et fructu iumentorum tuorum fructu terre tue interl.| corporis vel Ecclesie|| quam iuravit Dominus patribus tuis ut daret tibi aperiet interl.| placatus qui aliquando claudit iratus|| Dominus thesaurum suum optimum celum marg.|  CELUM. Prophetas et Apostolos de quibus dicitur : « Celi enarrant gloria Dei » Ps. 18, 2.. Quos Dominus aperit, cum per eos doctrinam vel doctrine abundantiam tribuit, ut carnalium corda hoc imbre irrigata proferant germina bonorum operum.|| ut tribuat pluviam interl.| doctrinam|| terre sue sue] tue Weber interl.| cordibus terrenorum|| in tempore suo benedicetque benedicetque] benedicet Weber cunctis operibus manuum tuarum et fenerabis marg.|  FENERABIS etc. Id est tanta erit abundantia tibi quod poteris dare pecuniam gentibus illis vero non tanta. Vel de doctrina ecclesiastica intelligitur.|| marg.| Fenerabis gentibus. Fenerat Ecclesia gentibus multis, quando divina charismata expendit nationibus nec fenus accipit, quia non presentem remunerationem sed futuram inquirit. Excellit enim omnibus et caput est orbis non cauda. Semper supra est et non infra. Quia licet pressuras et persecutiones malorum in mundo patiatur et fortior tamen adversariis est fide et virtute premiis universis, unde Constituet te Dominus in caput etc.|| gentibus multis et ipse a nullo fenus accipies constituet te Dominus Deus tuus Deus tuus] om. Weber in caput interl.| principatum|| et non in caudam interl.| deiectionem|| et eris semper supra et non subter si tamen tamen] om. Weber audieris mandata Domini Dei tui que ego precipio tibi hodie et custodieris et feceris {t. 1 : Erfurt, f. 206vb ; facsim., p. 412b} ac non declinaveris marg.|  NON DECLINAVERIS. AUGUSTINUS. Septuaginta : Non preteribis ab omnibus verbis que ego mando tibi dextera aut sinistra ire post deos alienos servire illis. Dextera in laude ponitur quod autem reprehenditur in via vite qui declinat ad dexteram ; non ea reprehenduntur que in dextera sunt, sed qui declinat in ea, id est qui sibi que Dei sunt arrogat, unde : « Non declines in dextera aut in sinistra. Vias enim que a dexteris sunt novit Dominus etc. » Cf. Ios. 1, 9. Bone ergo sunt quia novit Dominus viam iustorum. Declinare ergo in dextera est non Dei gratie sed bonum sibi tribuere, unde addit : « Ipse enim rectos faciet gressus (f. 206vb) tuos etc. » Dextera ergo aut sinistra ire post deos alienos servire illis. Non ideo dictum est quod dii alieni possint in dexteris accipi, sed terrena loca que in dextera aut sinistra habebant gentes alienos deos colentes vel ita non preteribus ab omnibus verbis etc. Ut pretereundo que mandata sunt eas post deos alienos. Hoc enim post omnia seorsum commendare voluit ut ne propter felicitatem appetendam aut infelicitatem fugiendam auxilium petas ab alienis diis, aut sicut vel concilientur ut prosint vel placentur ne noceant, secundum illud : « Dextera eorum, dextera iniquitatis » Ps. 143, 8. qui opinantur hominem, scilicet his rebus fieri beatum quas et boni mali habere possunt. Et ideo dextera iniquitatis quia iniqui sunt qui eam dexteram putant. Non est enim vera dextera, sed dextera eorum qui beatum dixerunt populum cui hec sunt. Cum beatus sit populus cuius Dominus Deus eius. Hec est vera dextera et equitatis et non iniquitatis. Non est ergo eundum post deos alienos nec in dextera ut estimet homo ex ipsis se fieri beatum neque in sinistra existimando illis adversantibus fieri miserum, aut si dexteram intelligimus eterna, sinistram temporalia bona nec propter hec nec propter illa colendi sunt.|| ab eis nec ad dexteram interl.| in recta moralitate vel operibus bonis et sibi attribuit ille declinat in dexteram|| nec ad sinistram nec secutus fueris deos alienos neque colueris eos quod si audire interl.| corde|| marg.|  QUOD SI AUDIRE. Sicut custodientibus mandata promisit benedictionem sic negligentibus pronunciat maledictionem.|| nolueris interl.| cum possis|| vocem Domini Dei tui interl.| qui audiendus quia Deus et Dominus|| ut custodias interl.| dilectione|| et facias interl.| opere|| omnia mandata eius et cerimonias quas ego precipio tibi hodie venient super te interl.| opprimendum et apprehendent ne evadas|| omnes maledictiones iste et apprehendent te maledictus eris in civitate maledictus in agro maledictum horreum tuum et maledicte reliquie tue maledictus fructus ventris tui et fructus terre tue armenta boum tuorum et greges ovium tuarum maledictus eris ingrediens et maledictus egrediens mittet Dominus super te famem interl.| verbi Dei|| et esuriem interl.| sterilitatem virtutum|| et increpationem et et] in Weber omnia opera tua que tu tu] om. Weber facies donec conterat te et perdat velociter propter adinventiones tuas pessimas in quibus reliquisti me adiungat tibi Dominus tibi Dominus] inv. Weber pestilentiam interl.| perturbationem viciorum et malignorum spirituum|| donec consumat interl.| in novissimo|| te de terra tua tua] om. Weber interl.| Ecclesia|| ad quam ingredieris possidendam percutiat te Dominus marg.|  PERCUTIAT TE DOMINUS. AUGUSTINUS. Quis tam impie desipiat ut dicat Deum malas hominum voluntates quas voluerint quando voluerit ubi voluerit in bonum non posse convertere ? Sed cum facit, per misericordiam facit. Cum non facit per iudicium, non facit qui cui vult miseretur et quem vult obdurat.|| egestate interl.| veri panis|| febri interl.| carnalium desiderorum ardore|| et frigore interl.| infidelitatis duricia|| ardore et estu et aere corrupto marg.|  AERE CORRUPTO. Vita polluta ex carnali immundicia. Carnalis vita per aerem exprimitur quia aeris spiramine humanum corpus vivificatur.|| ac robigine interl.| invidia|| et persequatur donec pereas interl.| id est perire permittat|| sit celum interl.| predicatores|| marg.|  SIT CELUM. Elementa quibus fructus nutriuntur comparat durissimis metallis quia peccata hominum commutant ordinem rerum et que ad solatium condita sunt humano generi. Unde : Pugnabit pro eo orbis terrarum contra insensatos. Allegorice. Celum est eneum prevaricatoribus legis cum nullam a sanctis doctoribus merentur clementiam, sed durissimam doctrinam vel disciplinam, quoniam ipsi non cor carneum et mollem animam, sed lapideum habent et ferreum. Sicut duro populo lex in lapide dabatur ut ex munere acceptor figuraretur.|| quod supra te interl.| duri non rore doctrine prossui|| est eneum interl.| auditori|| et terra quam interl.| hoc tempore Achab ad orationem Helie completum est|| calcas ferrea interl.| nullo humore fecunda|| det Dominus {t. 1 : Erfurt, f. 207ra ; facsim., p. 413a} imbrem marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 207ra ; facsim., p. 413a} DET DOMINUS IMBREM. Quasi sicut pulvis et cinis non faciunt fructum, sic doctrina tibi infusa non excidet germina virtutum, sed eternum prenunciet interitum. Pulvis enim bonorum operum sterilitatem. Cinis designat combustionem quia palce peccatorum igni inextinguibili.|| terre tue pulverem interl.| sterilitatem|| interl.| corruptam doctrinam|| et de celo descendat super te cinis interl.| combustio, eterna damnatio que miserorum corpora exurat|| donec conteraris tradat te Dominus corruentem ante hostes tuos interl.| spiritales vel romanos|| et et] om. Weber per unam viam interl.| collectis in unum viribus|| egrediaris contra eos et per septem interl.| multis modis|| fugias et dispergaris interl.| « Disperge eos in virtute tua et destrue eos protector meus Domine » Ps. 58, 12. || marg.| ET DISPERGARIS. Sicut iudei captivati per latitudinem orbis dispersi sunt, quia contra Deum collecti sunt, sic generatio malorum a spiritibus immundis dispersa per penarum genera perturbatur. Unde Ps. 91, 10. : « Inimici tui peribunt et dispergentur omnes qui operantur iniquitatem ».|| per omnia regna terre sitque cadaver tuum in escam interl.| pena post mortem futura indicatur|| cunctis volatilibus celi et bestiis terre interl.| demonibus|| interl.| de quibus dicitur Ps. 73, 19 (Ps-R). : « Ne tradas bestiis animas confitentes tibis ».|| et non sit qui abigat. Percutiat te Dominus interl.| Deo irato nemo liberare potest|| interl.| semel damnationi datos eterna pena consumet|| marg.|  PERCUTIAT TE DOMINUS. Ulcera dolosa et prurulenta malicia, vesice inflata superbia, scabies et prurigo ira fervida et furoris insania. Hec in presenti congrua pena peccatis infligitur, post hanc vitam (quod signatur in posterioribus) fetorem scelerum in eternis cruciatibus sustinebunt.|| ulcere Egypti interl.| pruriente malicia|| interl.| quod ulcera est et vesice turgentes|| interl.| fetorem post hanc vitam futurum significat|| et partem partem] parte Weber corporis per quam stercora egeruntur egeruntur] digeruntur Weber interl.| sicut philistei percussi sunt in posterioribus|| scabie interl.| fervore ire vel desiderii quia scabies ex fervore humoris procedit|| quoque et prurigine interl.| furoris insania|| ita ut curari nequeas interl.| quia in inferno nulla est redemptio|| percutiat te Dominus marg.|  PERCUTIAT TE DOMINUS. Heretici et scismatici clarescente Evangelio in toto orbe erroris cecitate involuti amentiam suam exercentes catholice fidei contradicunt. Ideo Ecclesie calumniam sustinent et a veritate opprimuntur.|| marg.| Amentes et ceci fuerunt cum Christi miracula videntes, in Beelzebub ea fieri dicebantur, et Christum Deum esse negabant nec veritatem videbant, id est intelligebant.|| amentia et cecitate ac furore mentis interl.| quo Christum crucifixerunt|| et palpes in meridie marg.| ET PALPES IN. Tenebre facte sunt cum crucifigeretur Ihesus usque in horam nonam, sicut tenebre erant in iudeorum cordibus.|| sicut palpare solet cecus in tenebris et non dirigas vias tuas marg.|  NON DIRIGAS VIAS TUAS. Nec Christo predicante crediderunt nec per penitentiam dirigi voluerunt.|| omnique tempore interl.| hoc hodie in iudeis impletur nec unquam liberabuntur|| calumniam sustineas et opprimaris violentia nec habeas qui liberet te uxorem interl.| plebem|| accipias marg.|  UXOREM ACCIPIAS. In uxore plebs hereticis sociata accipitur, cum qua diabolus fornicatur, dum in errorem seducitur. Animalia hereticis rapiuntur cum subiecti ab eis liberantur, cum ipsi vita et doctrina privantur. Substantiam ergo quam iudei sibi docendo et (f. 207rb) scribendo figuraliter preparaverunt Ecclesia sibi convertit in usum.|| et alius interl.| hoc ad litteram iudeis contingit|| interl.| diabolus|| dormiat cum ea domum edifices et non habites in ea plantes vineam et non vindemies eam bos tuus immoletur coram te et non comedas ex eo asinus interl.| lasciviens|| tuus rapiatur in conspectu tuo et non reddatur tibi oves tue dentur inimicis tuis et non sit qui te adiuvet filii interl.| discipuli|| tui et filie tue tradantur alteri populo interl.| christiano|| videntibus interl.| hoc ipsis videntibus quotidie sit|| oculis tuis interl.| invidie|| et deficientibus interl.| quia intentionem ad effectum ducere non valet|| ad conspectum eorum tota die et non sit fortitudo in manu tua fructus terre tue marg.|  FRUCTUS TERRE TUE. Tota cerimoniarum utilitas ad Ecclesiam translata est. Hec abundantia fruitur iudei egestate pereunt, unde per Ysaiam dicitur : « Servi mei comedent et vos esurietis » Is. 65, 13..|| et omnes labores interl.| gentiles scilicet fruantur sanctis scripturarum tuarum|| {t. 1 : Erfurt, f. 207rb ; facsim., p. 413b} tuos comedat populus quem ignoras et sis semper calumniam sustinens et oppressus cunctis diebus et stupens ad terrorem eorum que videbunt oculi tui percutiat te Dominus ulcere pessimo in genibus marg.| IN GENIBUS. Fortitudinem scilicet et stabilitatem auferat, vel in genibus percutiat cuius novissima opera damnantur.|| et in suris sanarique non possis a planta pedis interl.| ab infimis usque ad summos|| marg.| A PLANTA PEDIS. Sicut ab initio prave voluntatis usque ad perfectionem operis maliciam exercuisti, unde : A planta pedis usque ad verticem. Non est in eo sanitas. Hac in ultima captivitate completum est.|| usque ad verticem tuum ducetque te marg.|  DUCET QUE TE. Heretici vel mali catholici qui contemnunt precepta Dei, a demonibus et viciis variis captivantur. Sicut servus ita et Dominus, et rex sicut populus, magister sicut discipulus.|| Dominus ducetque te Dominus] ducet Dominus te Weber et regem marg.| ET REGEM. Osee regem Samarie Salmanasar rex Assiriorum cum decem tribubus duxit in captivitatem. Nabuchodonosor Ioachim et Sedechiam regem Iuda cum populo captivavit.|| tuum quem constitues constitues] constitueris Weber super te in gentem quam ignoras tu et patres tui et servies ibi diis alienis ligno et lapidi et eris perditus in proverbium ac fabulam omnibus populis ad quos te introduxerit Dominus sementem multam marg.|  SEMENTEM MULTAM. Nobis quoque cavendum est ne predamus panem qui confirmat cor hominis et vinum quod letificat et oleum quod exhilarat faciem.|| iacies in terram et modicum congregabis quia locuste interl.| inanis gloria, mentis instabilitas|| devorabunt omnia devorabunt omnia] inv. Weber vineam plantabis et fodies et vinum non bibes nec colliges ex ea quippiam quoniam vastabitur vermibus interl.| qui non morientur|| olivas habebis in omnibus terminis tuis et non ungueris oleo quia defluent et deperibunt deperibunt] peribunt Weber filios generabis et filias et non frueris eis quoniam ducentur in captivitatem omnes arbores tuas et fruges terre tue robigo consumet advena interl.| gentilis|| qui marg.|  ADVENA QUI etc. Aperte significat abiectio iudeorum et electio gentium, unde : « Auferetur a vobis regnum Dei et dabitur genti » Mt. 21, 43.. Et alibi : « Sic erunt novissimi primi et primi novissimi » Mt. 19, 30..|| marg.|  GREGORIUS. Advena qui tecum versatur etc. Creator omnium per incarnationis misterium Iudeam visitare dignatus est, sed ipse non cognovit tempus visitationis sue. Ideo gentibus frequenter in predam data est, novissime romanis tradita, et venerunt super eam omnia genera maledictionum que in libro legis scripta sunt. Similiter his qui gratiam Dei ingrati accipiunt, certa est damnatio. Si enim quis irritam faciens legem Moysi sine ulla miseratione (f. 207va) moritur quanto deteriora meretur supplicia qui filium Dei conculcaverit et sanguinem testamenti pollutum duxerit.|| tecum versatur in terra ascendet super te eritque sublimior tu autem descendes interl.| humiliaberis|| et eris inferior ipse fenerabit tibi et tu non fenerabis ei ipse erit in caput et tu eris in caudam et venient super te omnes maledictiones iste et persequentes apprehendent te donec intereas quia non audisti vocem Domini Dei tui nec servasti mandata eius et cerimonias quas precepit tibi et erunt in {t. 1 : Erfurt, f. 207va ; facsim., p. 414a} te signa atque prodigia et in semine tuo usque in sempiternum eo quod non servieris Domino Deo tuo in gaudio cordisque letitia propter rerum omnium abundantiam servies inimico tuo tuo] uot cacogr. Rusch quem immittet tibi Deus tibi Deus] Dominus tibi Weber in fame et siti et nuditate et omnium penuria et ponet iugum ferreum super cervicem tuam donec te conterat adducet Dominus super te gentem de longinquo interl.| Chaldeos vel Romanos|| et de extremis terre finibus terre finibus] inv. Weber in similitudinem aquile volantis cum impetu cuius linguam intelligere non possis gentem procacissimam que non deferat interl.| honorem|| seni nec misereatur parvuli parvuli] parvulo Weber et devoret fructum iumentorum tuorum ac fruges terre tue donec intereas et non relinquat tibi triticum vinum et oleum armenta boum et greges ovium donec te disperdat et conterat in cunctis urbibus tuis et destruantur muri tui firmi atque sublimes in quibus habebas fiduciam in omni terra tua obsideberis intra portas tuas in omni terra tua tua] om. Weber quam dabit tibi Dominus Deus tuus et comedes fructum uteri tui interl.| filios sicut in libro Regum legitur et in excidio Hierusalem|| et carnes filiorum et filiarum tuarum quas dederit dederit] dedit Weber tibi Dominus Deus tuus in angustia et vastitate qua opprimet te hostis tuus homo delicatus in te et luxuriosus valde invidebit fratri suo et uxori que cubat in sinu suo ne det eis de carnibus filiorum suorum quas comedet eo quod nihil aliud habeat aliud habeat] inv. Weber in obsidione et penuria qua vastaverint te inimici tui intra omnes portas tuas tenera mulier {t. 1 : Erfurt, f. 207vb ; facsim., p. 414b} et delicata que super terram ingredi non valebat nec pedis vestigium figere propter mollitiem et teneritudinem nimiam invidebit viro suo qui cubat in sinu eius super filii et filie carnibus et illuvie interl.| pelliculam que tetigit puerum in ventre matris etiam comedebant|| secundinarum secundinarum] secundarum Weber que egrediuntur de medio feminum eius et super liberis qui eadem hora nati sunt comedent enim eos clam propter rerum omnium penuriam in obsidione et vastitate qua opprimet te inimicus tuus intra portas tuas nisi custodieris et feceris omnia verba legis huius que scripta sunt in hoc volumine et timueris nomen eius gloriosum et terribile hoc est Dominum Deum tuum augebit Dominus plagas suas suas] tuas Weber et plagas seminis tui plagas magnas et perseverantes infirmitates pessimas et perpetuas et convertet in te omnes afflictiones Egypti quas timuisti et adherebunt tibi insuper et universos languores et plagas que non sunt scripte in volumine legis huius inducet Dominus super te donec te conterat et remanebitis pauci numero qui prius eratis sicut astra celi pre multitudine quoniam non audisti vocem Domini Dei tui et sicut ante letatus est Dominus super vos bene vobis faciens vosque multiplicans sic letabitur disperdens eos eos] vos Weber atque subvertens ut auferamini de terra ad quam ingredieris possidendam disperget interl.| vel det|| te Dominus in omnes populos a summitate terre usque ad terminos eius et servies ibi diis alienis {t. 1 : Erfurt, f. 208ra ; facsim., p. 415a} quos et tu ignoras et patres tui lignis et lapidibus in gentibus quoque illis non quiesces neque erit requies vestigio pedis tui. Dabit enim tibi Dominus ibi cor pavidum interl.| ibi trepidaverunt ubi non erat timor|| et deficientes oculos interl.| obscurentur oculi eorum ne videant|| et animam consumptam merore consumptam merore] inv. Weber . Et erit vita interl.| Christus qui est via, veritas et vita|| tua quasi pendens interl.| in cruce|| marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 208ra ; facsim., p. 415a} ET ERIT VITA TUA QUASI PENDENS. Nichil peius inter maledicta que iudeis merito superbie acciderunt quam videre vitam suam, id est filium Dei, pendentem et non credere ei. Maledicta autem cum ex prophetia dicuntur : « Non de malo voto sunt, sed predicuntur ». Potuit autem sic sonare iudeis. Videbis vitam tuam pendentem et non credes vite tue, id est interminas et dolos hostium vitam tuam videbis pendere ex incerto.|| ante te interl.| in conspectu tuo|| timebis interl.| ne perdas locum et gentem|| nocte et die et non credes vite tue interl.| quia pendentem videbis|| mane dices interl.| hec ad litteram sepe contigere iudeis|| quis mihi det vesperum et vespere quis mihi det mane propter cordis tui formidinem qua terreberis et propter ea que tuis videbis oculis reducet te Dominus classibus in Egyptum per viam de qua dixit dixit] dixi Weber tibi ut eam amplius non videres ibi venderis inimicis tuis in servos et ancillas et non erit qui emat. Capitulum 29 Hec sunt verba marg.|  HEC SUNT VERBA. AUGUSTINUS. Septuaginta : Hec sunt verba testamenti quod mandavit Dominus Moysi in terra Moab preter testamentum quod testatus est eis in Oreb. Ostendit unde appellatus sit liber iste Deuteronomii, quasi secunda lex, ubi magis repetitio est quam aliud. Pauca enim sunt hic que in eo non sint quod primum datum est. Nec appellantur duo testamenta, quamvis verba hec sonare videantur utrumque unum testamentum est quod dicitur vetus. Nam si propter hec verba duo dicenda essent, non duo sed plura essent excepto novo. Multis enim locis scriptura dicit testamentum sicut quod factum est ad Abram de circumcisione vel ad Noe.|| federis interl.| testamenti|| quod precepit Dominus Moysi ut feriret cum filiis Israel in terra Moab preter interl.| vel propter|| illud fedus quod cum eis pepigit in Horeb vocavitque Moyses omnem Israelem et dixit ad eos vos vidistis universa que fecit Dominus coram vobis in terra Egypti pharaoni et omnibus servis eius universeque terre illius temptationes magnas quas marg.|  TEMPTATIONES MAGNAS QUAS etc. Et non dedit Dominus Deus vobis cor scire et oculos videre et aures audire etc. Quomodo ait superius : Vos vidistis temptationes etc. Si non dedit Dominus oculos videre, sed corpore viderunt et non corde. Unde premisit : Non dedit Dominus vobis cor scire. Ad hoc pertinent duo que sequuntur : oculos videre et aures audire, id est intelligere et obedire. Quod vero dicit (f. 208rb) non dedit Dominus vobis cor increpans et arguens, non diceret nisi ad eorum culpam pertineret ne quisquam se ex hoc inexcusabilem putet. Simul enim ostendit sine adiutorio Dei eos intelligere et obedire non posse oculis et auribus cordis. Et tamen si adiutorium Dei desit, non ideo esse excusabile hominis vicium quoniam iudicia Dei quamvis occulta iusta sunt.|| viderunt oculi tui signa illa portentaque ingentia et non dedit vobis Dominus vobis Dominus] inv. Weber cor intelligens interl.| id est voluntatem operandi que intelligeretis|| et oculos interl.| cordis|| videntes interl.| intelligentes|| et aures que possunt possunt] possint Weber audire interl.| obedire|| usque in presentem diem adduxitque adduxitque] adduxi Weber vos quadraginta annis per desertum non sunt attrita vestimenta interl.| corpora significat que non peribunt nec capillus de capite peribit|| vestra nec calciamenta pedum vestrorum vestrorum] tuorum Weber {t. 1 : Erfurt, f. 208rb ; facsim., p. 415b} vetustate consumpta sunt panem interl.| hominum scilicet angelorum, id est manna officio angelorum preparatum|| non comedistis marg.|  PANEM NON COMEDISTIS. Hinc apparet Israhelitas tantum vini portas secum de Egipto exirent quod cito consumere possent. Nam si omnino nihil tulissent, unde diceretur : « Sedit populus manducare et bibere et surrexit ludere » Ex. 32, 6. . Non enim hoc de aqua diceretur cum Moyses dicat non fuisse illam vocem principium belli, sed principium vini.|| vinum et siceram non bibistis ut sciretis quia ipse ipse] om. Weber ego ego] + sum Weber Dominus Deus vester et venistis ad hunc locum hunc locum] inv. Weber egressusque est Seon rex Esebon et Og rex Basan occurrens nobis ad pugnam et percussimus eos et tulimus terram eorum ac tradidimus possidendam Ruben et Gad et dimidie tribui Manasse custodite ergo verba pacti huius et implete ea ut intelligatis universa que facitis vos statis hodie cuncti coram Domino Deo vestro principes vestri et et] ac Weber tribus ac ac] et Weber maiores natu atque doctores omnis populus Israel liberi et uxores vestre et advene advene] advena Weber qui tecum morantur morantur] moratur Weber in castris exceptis lignorum cesoribus et his qui comportant aquas ut transeas in federe Domini Dei tui et in iureiurando quod hodie Dominus Deus tuus percutit tecum ut suscitet te sibi in populum et ipse sit Dominus Dominus] om. Weber Deus tuus sicut locutus est tibi et sicut iuravit patribus tuis Abraham Isaac et Iacob nec vobis solis ego hoc fedus ferio et hec iuramenta confirmo sed cunctis presentibus interl.| qui nunc vivunt|| et absentibus interl.| qui vascituri sunt|| vos enim nostis quomodo quomodo] ut Weber habitaverimus in terra Egypti et quomodo transierimus per medium nationum quas transeuntes vidistis abominationes et sordes id est idola earum earum] eorum Weber lignum et lapidem argentum et aurum que colebant ne forte sit inter marg.| NE FORTE SIT INTER. AUGUSTINUS. Septuaginta : Nunquid aliquis est inter vos vir aut mulier vel familia vel tribus cuius mens declinet a Domino Deo vestro ire servire diis (f. 208va) alienis gentium illarum ? Non est equa in eo radix sursum germinans in felle et amaritudine et erit cum audierit verba maledictionis huius et opinabitur in corde suo dicens : « Sancta mihi fiant etc. » Quod dicit : « Numquid aliquis est inter vos ? », requirit ne forte sit. Si autem esset, terret vehementer ne audiens maledicta dicat « Sancta mihi sunt », id est non sunt mihi mala, sed sancta, id est propicia et innoxia. Non perdat simul peccator eum qui sine peccato est. Talia scilicet persuadendo qualia cogitat, non quod ex toto sit ille cui persuadet sine peccato, sed quia sine illo. Similiter dictum est : « Si non venissem et locutus eis fuissem, peccatum non haberent » Io. 15, 22.. Hoc scilicet quod non crediderunt in eum. Dicit etiam Deus Abymelech de uxore Abrahe : « Scio quia mundo corde fecisti » Cf. Gn. 20, 9., hoc non mundum cor illius ita voluit intelligi ut similis eis esset de quibus dicitur : « Beati mundo corde quoniam ipsi Deum videbunt » Mt. 5, 8., sed ab illo peccato de quo agebatur quia quantum ad ipsum pertinebat non coniungere sibi cupiverat alienam.|| vos vir aut mulier familia aut tribus cuius cor aversum est hodie a Domino Deo vestro ut {t. 1 : Erfurt, f. 208va ; facsim., p. 416a} vadat et serviat diis illarum gentium et sit inter vos radix germinans fel et amaritudinem cumque audierit verba iuramenti huius benedicat interl.| blanditur quasi non possit inter multos inveniri|| sibi in corde suo dicens pax erit mihi et ambulabo in pravitate cordis mei et assumat ebria marg.|  EBRIA. Id est ne quis plenus malicia et idolatria seducat eum qui sitit discere et scire veritatem, sicut faciunt heretici.|| sitientem interl.| curiosam animam|| et Dominus non ignoscat ei sed tunc quam maxime furor eius fumet interl.| alias ascendet|| et zelus contra hominem illum et sedeant super eum eum] eo Weber omnia interl.| quelibet de omnibus ut non sit immunis ab omnibus|| maledicta que scripta sunt in hoc volumine et deleat interl.| alii sic et deleat super omne nomen eius etc.|| dominus dominus] om. Weber nomen eius sub celo et consumat eum in perditionem ex omnibus tribubus Israel iuxta maledictiones que in libro legis huius ac federis continentur dicetque sequens generatio et filii qui nascentur deinceps et peregrini qui de longe venerint videntes plagas terre illius et infirmitates quibus eam afflixerit Dominus sulphure interl.| sicut Sodomam et Gomorram|| et solis solis] salis Weber ardore interl.| in diebus Achab tribus annis et sex mensibus non pluit|| comburens ita ut ultra non seratur nec virens quippiam germinet in exemplum subversionis Sodome et Gomorre Adame et Seboim quas subvertit Dominus in ira et in in] om. Weber furore suo et dicent omnes gentes quare sic fecit Dominus terre huic que est hec ira furoris eius immensa et respondebunt quia dereliquerunt pactum Domini quod pepigit cum patribus eorum quando eduxit eos de terra Egypti et servierunt diis alienis et adoraverunt eos quos nesciebant et quibus non fuerunt fuerunt] fuerant Weber attributi idcirco iratus est furor Domini contra terram istam ut induceret super eum eum] eam Weber omnia maledicta {t. 1 : Erfurt, f. 208vb ; facsim., p. 416b} que in hoc volumine scripta sunt et eiecit eos de terra sua in ira et furore et in in] om. Weber indignatione maxima proiecitque in terram alienam sicut hodie comprobatur abscondita a a] om. Weber Domino Deo nostro interl.| id est apud Dominum Deum nostrum|| que manifesta sunt nobis et filiis nostris usque in sempiternum sempiternum] eternum Weber ut faciamus universa legis huius. Capitulum 30 Cum ergo venerint super te omnes sermones isti benedictio sive maledictio quam proposui in conspectu tuo et ductus penitudine cordis tui in universis gentibus in quas disperserit te Dominus Deus tuus reversus fueris ad eum et obedieris eius imperiis sicut ego hodie precipio tibi cum filiis tuis in toto corde tuo et in tota anima tua et et] om. Weber reducet interl.| cum reliquie Israel salve fient ad predcationem Helie et Enoch|| te te] om. Weber Dominus Deus tuus de captivitate tua de captivitate tua] captivitatem tuam Weber ac miserebitur tibi tibi] tui Weber et rursum congregabit te de cunctis populis in quos te ante dispersit si ad cardines celi fueris dissipatus inde te retrahet Dominus Deus tuus et assumet atque introducet in terram quam possederunt patres tui et obtinebis eam et benedicens tibi maioris numeri te esse te esse] inv. Weber faciet quam fuerunt patres tui circumcidet Dominus Deus tuus interl.| evidens promissio gratie ; promittit enim Deus se esse facturum quod solet iuvare ut fiat|| cor tuum et cor seminis tui ut diligas Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima anima] + tua Weber et possis vivere omnes autem maledictiones has convertet super inimicos tuos et eos qui oderunt te te] + et Weber persequuntur tu autem reverteris et {t. 1 : Erfurt, f. 209ra ; facsim., p. 417a} audies vocem Domini Dei tui faciesque universa mandata que ego precipio tibi hodie et abundare te faciet Dominus Deus tuus in cunctis operibus manuum tuarum in sobole uteri tui et in fructu iumentorum tuorum in ubertate terre tue et in rerum omnium largitate revertetur enim Dominus ut gaudeat super te in omnibus bonis sicut gavisus est in patribus tuis Si tamen audieris vocem Domini Dei tui et custodieris precepta eius et cerimonias que in hac lege conscripta conscripta Rusch marg.| ] conscripte Weber sunt interl.| alias scripte|| et revertaris ad Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua mandatum hoc marg.| (f. 209ra) MANDATUM HOC. AUGUSTINUS. Septuaginta : Quia mandatum hoc quod ego mando tibi hodie, non est supra modum neque longe abs te est, non in celo est dicens, id est ut dicas neque trans mare est dicens, id est ut dicas etc. Prope est hoc verbum valde, id est ore tuo et in corde tuo et in manibus tuis facere. Illud Apostolus dicit hoc esse verbum fidei, quod ad novum testamentum pertinet. Que ergo scripta sunt in libro legis huius in figura dicta sunt, pertinentia ad novum testamentum. Hoc vero quod scriptum est neque trans mare est ut dicas. Quis transfretabit e nobis mare et accipiet nobis ? Apostolus dixit : « Aut quis descendet in abissum ? » Rm. 10, 7. et exposuit hoc est Christum a mortuis deducere. Sed mare appellavit totam vitam in hoc seculo que morte transitur ut quodammodo mare finiatur. Et trans mare mors ipsa appelletur velut trans istam vitam que mare dicitur. Quod additum est « et in manibus tuis », non ait Apostolus nisi in ore tuo et in corde tuo et hoc usque in finem prosecutus ait : « Corde creditur ad iusticiam, ore autem confessio fit ad salutem » Rm. 10, 10. . Sed in hebreo non habetur « in manibus tuis », non tamen frustra Septuaginta addiderunt « quia manus », id est opera in corde intelligi, voluerunt ubi est fides que per dilectionem operatur. Si nequam si foris manibus fiant et in corde non fiant, precepta Dei non implentur.|| quod ego precipio tibi hodie non supra te est neque procul positum nec in celo situm ut possis dicere quis nostrum valet ad celum valet - ad celum] inv. Weber conscendere ut deferat illud ad nos et audiamus atque opere compleamus neque trans mare positum ut causeris et dicas quis e nobis poterit mare transfretare poterit mare - transfretare] inv. Weber et illud ad nos usque deferre ut possimus audire et facere quod preceptum est sed iuxta te est marg.|  IUXTA TE EST. Id est mandata Dei moderata et contemperata sunt humanis viribus. Potest hoc de incarnatione Christi accipi, qui assumpta humanitate super terram visus est et inter homines conversatus.|| sermo valde in ore tuo et in corde tuo ut facias illum considera quod hodie proposuerit proposuerit] proposuerim Weber in conspectu tuo interl.| si obedieris|| vitam et bonum et e contrario mortem interl.| si contempseris|| et malum ut diligas Dominum Deum tuum et ambules in viis eius et custodias mandata illius ac ac] et Weber cerimonias atque iudicia et vivas ac multiplicet te benedicatque tibi in terra ad quam ingredieris possidendam sin autem aversum fuerit cor tuum et audire {t. 1 : Erfurt, f. 209rb ; facsim., p. 417b} nolueris atque errore deceptus adoraveris deos alienos et servieris eis predico tibi hodie quod pereas et parvo tempore moreris in terra ad quam Iordane transmisso ingredieris possidendam testes invoco hodie celum et terram quod proposuerim vobis vitam et bonumvitam et bonum Rusch] vitam et mortem bonum et malumWeber benedictionem et maledictionem elige ergo vitam ut et tu vivas et semen tuum et diligas Dominum Deum tuum atque obedias voci eius et illi adhereas ipse enim enim] om. Weber est enim vita tua et longitudo dierum tuorum ut habites in terra pro qua iuravit Dominus patribus tuis Abraham Isaac et Iacob ut daret eam illis. Capitulum 31 Abiit itaque Moyses et locutus est omnia verba hec ad universum Israel et dixit ad eos centum viginti annorum sum hodie non possum ultra egredi et ingredi presertim cum et Dominus dixerit mihi non transibis Iordanem istum Dominus ergo Deus tuus transibit ante te ipse delebit omnes gentes has in conspectu tuo et possidebis eas et Iosue iste transibit ante te sicut locutus est Dominus facietque Dominus eis sicut fecit Seon et Og regibus Amorreorum et terre eorum delebitque eos cum ergo et hos tradiderit vobis similiter facietis eis sicut precepi vobis viriliter agite et confortamini nolite timere nec paveatis ad conspectum ad conspectum] a conspectu Weber eorum quia Dominus Deus {t. 1 : Erfurt, f. 209va ; facsim., p. 418a} tuus ipse est ductor tuus et non dimittet nec derelinquet te vocavitque Moyses marg.|  VOCAVITQUE MOYSES. Verba Moisi ad Iosue, significat quod Christus terram viventium singulis secundum propria distribuit merita et omnia promissa Dei impleat. Ipse enim introducit populum in terram promissam. Eo nanque duce celestem ingredimur patriam, qui ait : « Nemo venit ad patrem nisi per me » Io. 14, 6., et nemo ascendit in celum nisi qui descendit de celo filius hominis qui est in celo » Io. 3, 13. , qui enim unitur ei per ipsum ascendit.|| Iosue et dixit ei coram omni multitudine multitudine] om. Weber Israel confortare et esto robustus interl.| Hiesus verus|| tu enim introduces populum istum interl.| christianum semen|| in terram interl.| viventium|| quam daturum se patribus interl.| patriarchis et prophetis|| eorum iuravit interl.| firmiter promisit|| Dominus et tu eam divides