initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<25. *Iob*>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. [ 830 ] ejusdem, epistolæ glossatæ. 102 Arras, 564(441) Boulogne-sur-Mer, 113 Boulogne-sur-Mer, 118 Boulogne-sur-Mer, 184 Boulogne-sur-Mer, 189 _ London, MS Royal 2 E III _ Biblia - Evangelia (glossa)_ MS 813 Saint-Omer Biblia Saint-Omer, BM, ms. 063 Nicolaus de Lyra, Postilla litteralis Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ Paul. Boulogne-sur-Mer, BM, ms. 24, Glossa media Gilleberti Paul. Saint-Omer, BM, ms. 036 , Magna Glosatura Paul. Saint-Omer, BM, ms. 212 _ Prophetae Saint-Omer, BM, ms. 014 Vetus Testamentum Saint-Omer, BM, ms. 009 cum glossa Livres historiquesParis, BnF, lat. 15488 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15489 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15490 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15491 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Gn. Saint-Omer, BM, ms. 177 _3 Gn.Dijon, BM, 22, 1186-12153 Gn.Douai, BM, ms. 0017/1, f. 1-131v, 13e 2/4, France. [f. 3=4 par erreur de pagination, sans manque dans le texte]3 Gn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 031 (t. 1), origine Italie, 12e 2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale3 Gn.Paris, BnF, lat. 14398, origine groupe laonnois, avant 1140, vers 1120-1135; prov. St-Victor de Paris (1180-1200).3 Gn. Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/4; prov. Toulouse OP, f. 1 sqq3 Gn.Toulouse, BM, ms. 21, 13e s. 2/3; prov. Toulouse OESA, f. 1 sqq3 Gn.Tours, BM, ms. 86, 12e s. 4/4, f. 1r inc. [Glossa in Gn.] « Cum omnes divinos libros legimus… » ; f. 2v ; inc. : « Beda. In principio creavit Deus celum et terram : creationem mundi insinuans Scriptura, primo verbo eternitatem et Dei omnipotentiam ostendit... »3 PentateuqueParis, BnF, lat. 15480 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15481 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15482 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15483 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15484 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15485 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15486 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15487 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 Ex. Saint-Omer, BM, ms. 177 4 Ex.Dijon, BM, 22, 1186-12154 Ex.Dijon, BM, 23, 1186-12154 Ex.Grenoble, BM, ms. 0034 (463), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395]4 Ex.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 032 (t. 2) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale4 Ex.Paris, Arsenal, 47, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.4 Ex. Paris, Arsenal, 48, 1150-1170 [MM2017]; prol., manque Ex. 1-1-9 ; prov. Sozomène, chanoine de Pistoie.4 Ex.Paris, BnF, lat. 14400, origine non précisée, 12e 2/4 ? [MM2016]4 Ex.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Soissons, BM, ms. 71, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Jean-des-Vignes.4 Ex.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/44 Ex.Tours, BM, ms. 86, 12e s., f. 167v ; expl. (Ex. 1-40, 18) : « Posuit et testamentum in archa.. ». Glosa [Raban] : « ...ad Adventum Domini sermo vel opus ad structuram Ecclesie conveniens per scriptores Veteris Testamenti colligitur, ut doctores Evangelii hiis utantur in confirmatione fidei et eorum vestigia sequantur »4 Ex. 1 à 40:17Douai, BM, ms. 0017/1, f. 132-254v (… imposito desuper o-) ; 13e 2/4 ; France.4 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 171 5 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 173 _ 5 Lv.Dijon, BM, 23, 1186-12155 Lv.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 1r-69r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]5 Lv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 033 (t. 3) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale5 Lv.Oxford, Trinity College, B.1.31 [MM2016]5 Lv.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16270 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Rouen, BM, A 236, origine Paris, 1140-1150; prov. OSB (Fécamp).5 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 178 6 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 271 6 Nm.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 70r-164r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]6 Nm.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 034 (t. 4) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale6 Nm.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/46 Num.Dijon, BM, 24, 1186-12156 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 047 _ 7 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 227 _ 7 Dt.Dijon, BM, 24, 1186-12157 Dt.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.7 Dt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 035 (t. 5), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale7 Dt.Oxford, Trinity College, B.1.14, 12e 4/3 ? [MM2016]7 Dt.Paris, BnF, lat. 00186, origine : peint par un artiste de Champagne méridionale, 1150 c.; prov. Chalons-sur-Marne : Cathédrale Saint-Etienne7 Dt.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/47 2Esr.Dijon, BM, 28, 1186-12158 Ios.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale8 Ios.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 1sqq8 Ios. etc.Paris, BnF, lat. 15190 ; 13e s., prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20178_10 Idc.Dijon, BM, 28, 1186-12159 Idc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale9 Rt.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)10 Rt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 271r sqq.10 1-4Rg.Dijon, BM, 25, 1186-121511_15 1-4Rg.Paris, BnF, lat. 15191 ; saec. 13 ½ ; prov. Sorbonne (Paris)11_15 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 1-67, origine Italie, 13e 1/2?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 1-45, origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1-4Rg Saint-Omer, BM, ms. 149 12_15 1-4Rg.Oxford, Trinity College, B.4.30, 1170-1180 c.? [MM2016]12_15 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 67 sqq., origine Italie, 13ee 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 45r sqq., origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 Par. (1-2).Avranches, BM, 10, après 1200.16 Par. (1-2).Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 139, 12e 3/3 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.16_17 Par. (1-2).Oxford, Bodleian, E. Mus. 64, après 1200.16_17 Par. (1-2).Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)16_17 Par. (1-2).etc.Paris, BnF, lat. 15193 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201716_17 1Esr.Dijon, BM, 28, 1186-121518 1Esr.Durham, Cathedral Library, A.03 (III).0518 1Esr.Paris, Mazarine, 08518 1Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 86v18 1Esr.Troyes, BM 0033, t. 2, f. 86r-109v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0078, f. 149r-180r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0104, f. 90r-116r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0106, f. 70v-82v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0113, f. 73r-91v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0143, f. 122r-157v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 2Esr.Paris, Mazarine, 08519 2Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 113v19 Ios.Dijon, BM, 28, 1186-121519 Tb.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 137v22 Idt.Paris, Mazarine, 08523 Idt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, 151r23 Est.Paris, Mazarine, 08524 Est.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 167v24 Iob.Avranches, BM 16, origine laonnoise non certaine, avant 1140.25 Iob.Laon, BM 51, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Nicolas-aux-Bois (f. 85v, xv e siècle) 25 Iob.Oxford, Bodleian Library, Rawlinson G 17, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135). 25 Iob.Oxford, Trinity College, 20. Signalé par B. Smalley, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann), avant 1140. 25 Iob.Paris, BnF, lat. 14781, f. 127-207, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OSA (St-Victor de Paris) (1180-1200) (suivie d’un autographe de Guillaume de Champeaux élève d’Anselme de Laon).25 Iob.Paris, BnF, lat. 15194  ; prov. Sorbonne (Paris) : legs de Robert de Sorbonne, Paris, 1240-1260 c. [MM2017]25 Iob.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15492 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15493 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15494 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15495 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15496 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, Mazarine, 08725 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 282 26 Ps. 1-89 Saint-Omer, BM, ms. 269 26 Ps. Boulogne-sur-Mer, 20, Odbertus de St-Bertin, Glossa praevia 26 Ps.Douai, BM, ms. 0016, (12e 4/4) (GP, Magna Glosatura in Ps. cum scoliis)26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0079 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse ; autre texte que la Glose ordinaire, à partir d’un commentaire du 12e siècle qui n’est pas celui attribué à Bruno le Chartreux [MM2016]26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0080 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse  [MM2016]26 Ps.Köln, Dombibliothek, cod. 7, saec. 13 2/326 Ps. Laon, BM 29, France, 1160-1180 c.; prov. Vauclair 26 Ps.Le recensement des manuscrits pour la Glose sur le Psautier (Glose ordinaire et Magna Glosatura) est en cours par Martin Morard (IRHT). Voir liste provisoire dans FAMA26 Ps.Lunel, BM, ms. 1, 12e. 3/3; prov. Saint-Guilhem du Désert ; manque Ps. 118, 73-125 cum glossa (propter defectum fol. inter f. 95 et 96)26 Ps. Paris, BnF, lat. 106, origine Laon ou Champagne ?, Aisne ?, 1140-1150 c. [omet les titres bibliques] non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 14403, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Saint-Victor.26 Ps.Paris, BnF, lat. 15199 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15200 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15201 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15202 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15203 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15204 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15205 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15206 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15207 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15208 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15209 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15210 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15498 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15499 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15500 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 16273 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 17212, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Paris (Petits-Pères 15).26 Ps. Paris, BnF, lat. 17213, origine Paris, 1140-1150; prov. Paris (Notre-Dame).26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 010 , Magna Glosatura 26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 016 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 032 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 035 , Magna Glosatura26 Ps. Tarragona, Bilb. publ., ms. 116 [inter f. 101 et 102 def. Ps. 62, 3 usque ad Ps. 72, 9]26 Ps. Troyes, BM 0726, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) ; version différente de la Glose ordinaire, enrichie de citations patristiques complétées26 Ps.Troyes, BM, ms. 0511, origine Paris (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).26 Ps. Troyes, BM, ms. 815 : Gilbertus Pictaviensis, Glosa media in Ps26 Ps.Valenciennes, BM, 44 : Gilbertus Porretanus, Glosa Media in Psalmos26 Ps.Vatican, BAV, Reg. lat., 13, 12e s.26 Ps. 1-17Paris, BnF, lat. 15211, f. 1-22vb [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. 1-17, 1526 Ps. 1-73Oxford, Trinity College, B.5.4, Paris, 1272, Magna Glosatura, Herbert de Bosham.26 Ps. 1-79Paris, BnF, lat. 15212 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 1-79 (glosé)26 Ps. 42:4-118:11Cava de' Tirreni SA, Biblioteca della Badia, Cod. 3526 Ps. 74-150Oxford, Bodleian, Auct. E inf. 6. (SC2051), Magna Glosatura (lac. inter f. 103 et 104 = Ps. 118, 54-175 = PL192, 1069B-1133B), Herbert de Bosham, entre 1173 et 1176/1177 ; lien vers images26 Ps. 80-150Paris, BnF, lat. 15213 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 80-150 (glosé)26 Prv.Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).28 Prv.Dijon, BM, 27, 1186-121528 Prv.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 5r-50v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]28 Prv.Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine avant 1140; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.28 Prv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv.Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]28 Prv.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]28 Prv.Paris, BnF, lat. 119, f. 1r-102r, 12e s. 4/4, version de la Glose à préciser.28 Prv.Paris, BnF, lat. 14476, f. 2r-65r, prothemata ajouté par une main 13e, f. 1v ; Paris, 1150-1160 c. 28 Prv.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15612, f. 20  ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Troyes, BM 1169, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).28 Prv.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).28 SapientiauxParis, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15501 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15502 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15503 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15504 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15505 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15506 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15507 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15508 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 Qo.Dijon, BM, 27, 1186-121529 Qo. (Ecl.)Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).29 Qo. (Ecl.)Grenoble, BM, ms. 0032, origine laonnoise incertaine avant 1140.29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 2r-3v (Qo. 1, 1-2, 5) ; f.173r (Qo. 2, 6-2, 12), autre origine que le reste du volume, saec. 13 2/2, avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 51r-66v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), f. 90v, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 119, f. 103r-137v, vac. 138), 12e s. 4/4, avec prologue, version de la Glose à préciser.29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 14476, f. 66r-87r ; Paris, 1150-1160 c. 29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 291 _ 30 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 376, f. 13v-14r fragmenta30 Ct.Cambridge, Pembroke College, 47 [sigle B : CM170.22 Dove]30 Ct.Dijon, BM, 27, 1186-121530 Ct. Evreux, BM, 90, f. 2-6, origine laonnoise incertaine, avant 1140.30 Ct.Hereford, Cathedral Library, MS P I 8 ; [Angleterre, Hereford ?, 1135-1145 ; sigle H : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 67r-84v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]30 Ct. Laon, BM 112, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145 c.; prov. Laon, Saint-Vincent.30 Ct.Laon, BM 278, f. 36r-57v, 1200 c.; prov. Laon, Saint-Vincent [CM170.22 Dove].30 Ct.Laon, BM 58, f. 60v-70v, Laon ?, 1150 c. selon Dove CM270.22, p. 5130 Ct. Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. [sigle L  : CM170.22 Dove]30 Ct.London, BL, Add. 18326, f. 2v-25v [Paris, 1160-1170 ; sigle N : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 33 sq., origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 1-27v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale30 Ct.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00245, f. 1r-43r non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 00246, f. 1r-56v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00466, f. 59r-76v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00467, f. 42r-59r30 Ct.Paris, BnF, lat. 00480, f. 1r-8r [alia Glosa]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00483, f. 1r-14r ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00567, f. 118r-127v ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00571, f. 84r-91r ; France, Nord, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 119, f. 139r-180r (180v vac.), 12e s. 4/4, avec proloques, version à préciser.30 Ct.Paris, BnF, lat. 124, f. 60v-79r ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 127, f. 63v-96v ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 128, f. 90v-136r ; Italie, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 129, f. 95v-122r ; Paris ?, saec. 12 ex. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 143, f. 85v-117r ; France, Nord-Ouest/Normandie, 1150 c. [Glosa ordinaria 1-3, 10] non numérisé sur Gallica le 7.5.2017 30 Ct.Paris, BnF, lat. 14405, f. 68v-87v, Paris, 1200 c.; prov. St-Victor30 Ct.Paris, BnF, lat. 14776, f. 90r-113r [France, Paris, 1150-1160; prov. St-Victor [Stirnemann 1987], sigle V : CM170.22 Dove, p. 20]30 Ct.Paris, BnF, lat. 14778, f. 1v-30v [sigle P : CM170.22 Dove]30 Ct.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15571, f. 57r-63v. Paris ?, saec. 13 inc.30 Ct.Paris, BnF, lat. 15612, f. 71 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Rouen, BM, ms. A 16230 Ct.Rouen, BM, ms. A 22430 Ct.Rouen, BM, ms. A 25830 Ct.Rouen, BM, ms. A 44130 Ct.Rouen, BM, ms. A 57030 Ct.Sankt Gallen, Stiftsbibliothek, ms. 29 ; Paris 1150-1160 [Dove], plus probablement St-Gall [e-codices], texte et glose interlinéaire à l’encre noire, différente de la glose marginale et des initiales peintes typiques de la région de St-Gall (MM2017) ; prov. OSB (St. Gallen), sigle S : CM170.22 Dove, p. 18]30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E IV 3 [sigle T : CM170.22 Dove] 30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E V 45, f. 46r-75r; prov. OFM (Chieri), s. 12 4/430 Ct. Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).30 Ct.Troyes, BM, ms. 1378 [CM170.22 Dove]30 Ct.Troyes, BM, ms. 1380, f. 63v-78v ; France Nord-Ouest / Angleterre, saec. 12 3/4 [CM170.22 Dove]30 Ct.Valenciennes, BM, 73, 12e 2/3; prov. Saint-Amand, olim « K.9 ». Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct. Valenciennes, BM, 75, f. 95r sqq. ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150. Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct.Vatican, BAV, Ottob. 83430 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 630 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 8230 Sap.Dijon, BM, 27, 1186-121531 Sap.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 85r-107r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]31 Sap.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale31 Sap.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]31 Sap.Paris, BnF, lat. 119, f. 181r-236v, 12e s. 4/4, version à préciser.31 Sap.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap. Saint-Omer, BM, ms. 142 _ Clarembaldus Atrebatensis (Tractatus super librum Boethii De trinitate) - Saint Augustin (Epistolae, De Genesi contra Manichaeos, De octo quaestionibus ex Veteri Testamento, De quantitate animae, De duabus animabus)31 Sir.Dijon, BM, 27, 1186-121532 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 038 (t. 8), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, f. 136 sqq., type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir. (Eccli.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 107v-171r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Paris, BnF, lat. 119, f. 237r-, 12e s. 4/4, capitula 1-52 (om. OrSal.).32 Sir. (Eccli.)Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).32 Is. Saint-Omer, BM, ms. 038 33 Is.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 039 (t. 9), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale33 Is.Munich, Staatsbibliothek, Clm 13904, 1140-1150, origine indéterminée; prov. : Prüfening)33 Is.Paris, BnF, lat. 14780, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor33 Is.Paris, BnF, lat. 15220, f. 1ra-62v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 33 Is.Paris, BnF, lat. 15221 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201733 Is.Paris, BnF, lat. 15222, f. 1ra-94rb ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, BnF, lat. 15223, f. 1r-72r- ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, Mazarine 098, origine indéterminée, 1140-1150.33 Is.Troyes, BM 1170, origine indéterminée, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).33 Is. 1-4Paris, BnF, lat. 8876, f. 3-102 ; + Stephanus Langton in Is. ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 33 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15510 ; prov. Sorbonne (Paris) ) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15511 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15512 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15514 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15515 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15516 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15517 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15518 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15519 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Ier.Paris, BnF, lat. 8876, f. 103-204v ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 34 Ier.Dijon, BM, 26, 1186-121534 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 040 (t. 10), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale34 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 1-99v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?34 Ier.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]34 Ier.Paris, BnF, lat. 15220, f. 63r-120v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15222, f. 95ra-180rb ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15224, f. 1r-79v ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15509, f. 1-53v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15513, f. 3r-90v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Troyes, BM 1030, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).34 Lam.Paris, BnF, lat. 8876, f. 204v-246r ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.)35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 100, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 30r-67v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale35 Lam.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]35 Lam.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15220, f. 120v-145r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15222, f. 180va-214vb ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15224, f. 80r-108r ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15509, f. 55r-82v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15513, f. 91r-126r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)35 Ez.Paris, BnF, lat. 15224, f. 108r-193v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15225, f. 1r-109v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201736 Dn. Paris, BnF, lat. 15223, f. 73r-104r ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15225, f. 109v-sqq. ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201737 Ez.Dijon, BM, 26, 1186-121537 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 041 (t. 11), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale37 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?37 Ez.Paris, BnF, lat. 15220, f. 145r-215r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 37 12Proph.Paris, BnF, lat. 15223, f. 104v-191r ; prov. Sorbonne (Paris)38 12Proph.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 12Proph.Paris, BnF, lat. 15227 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 Dn.Saint-Omer, BM, ms. 220  : Gilbertus Universalis, Glossae super Danielem ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus)38 Dn.Paris, BnF, lat. 15220, f. 216r-240v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 38 Dn.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.38 Dn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 137v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?38 Dn.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris).38 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 220 : Gilbertus Universalis, Glossae super XII prophetas ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus) ;   Hab., f. 102va ; Soph. f. 109rb ; 39_51 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 230 39_51 12Proph.Laon, BM 42, origine indéterminée, 1140-1150; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 042 (t. 12), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?39_51 12Proph.Paris, Arsenal, 34, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.39_51 12Proph.Paris, BnF, lat. 15220, f. 241r-314r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;39_51 12Proph. Troyes, BM 1028, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 12Proph. Troyes, BM 1035, origine Paris, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)52_53 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 17204, origine Paris après 1200; prov. Paris (Notre-Dame).52_53 Mcc. (1-2)Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 179r sqq.52_53 Mt. [ 489 ] Glossa super Evangelium Mathæi. 152 54 Mt. Saint-Omer, BM, ms. 274 54 Mc. Saint-Omer, BM, ms. 210 _ 55 Mt.Canterbury, Cathedral, Lit. D. 6, Kent, 1140-1150 ? (Richard Gameson, The earliest Books of Canterbury Cathedral. Manuscripts and Fragments to c. 1200, London, 2008, no 25, p. 257-269 le date du second quart du xiie siècle).55 Mt.Douai, BM, ms. 0022, (13e 1/2) (Bible glosée en 11 volumes)55 Mt.Grenoble, BM, ms. 0037 (451), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.)[4]55 Mt.Laon, BM 73, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint Vincent de Laon. 55 Mt.Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 55 Mt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 043 (t. 13), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale55 Mt. Montpellier, Fac. de Méd., H-155 , origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).55 Mt.Oxford, Trinity College, 20, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann) peut-être avant 1140.55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.10, f. 1-81, 12 s. ½ [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? pièces liminaires différentes de Rusch [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]55 Mt.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, Mazarine 113, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OP (Paris, Saint-Jacques).55 Mt.Rouen, BM A 405, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OSB (Jumièges).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 1-129, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. OSB (Saint-Bertin ).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 210, 13e s.55 Mt.Tours, BM, ms. 117, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Tours, Saint-Paul de Cormery.55 Mt.Troyes, BM 1040, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).55 Mt.Valenciennes, BM, 73, f. 1-81r ; 12e 2/4; prov. Saint-Amand, olim « K.9 » [MM2016].55 Mt. Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.55 Evang.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15522 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15523 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15524 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15526 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15527 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15528 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15529 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15530 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15531 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15532 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15533 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15535 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15537 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15538 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15539 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15540 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15541 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15542 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15543 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15544 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15545 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Mc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 232, 12e 1/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.56 Mc.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]56 Mc.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Rouen, BM A 327, origine laonnoise possible (antériorité à 1140 incertaine); prov. OSB (Saint-Wandrille).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 130-202, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. Abbaye de Saint-Bertin.56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, France, 1190-1230; prov. OSB (Saint-Bertin).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 274; prov. OSB (Saint-Bertin )56 Mc. Troyes, BM, ms. 0871, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France). 56 Lc.Grenoble, BM, ms. 0039 (434), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 334.]57 Lc.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 332.}57 Lc.Londres, British Library, Add. 35167, origine Paris, 1140-1150; prov. indéterminée.57 Lc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (t. 14), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale57 Lc.Oxford, Trinity College, B.1.12, 1160-1180 ? [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]57 Lc.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15534 ; Paris , saec. 13 1/4 ?, prov. Sorbonne (Paris), Glosa ordinaria surglosée avec autorités ajoutées [MM2017]57 Lc.Soisson, BM, ms. 78, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 incertaine)57 Lc.Troyes, BM 1083, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France) ; cf. Troyes, BM, 3196 (ex libris découpé).57 Lc.Troyes, BM 1214, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 pas certaine); prov. St-Etienne de Troyes.57 Lc.Troyes, BM, ms. 2260, origine : Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).57 Lc. 1-3, 13Paris, BnF, lat. 15211, f. 133r-141va [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;57 Io. Voir inventaire raisonné de quelque 210 manuscrits de la Glose laonnoise sur Jean dans Andrée (Alexander), « The Glossa ordinaria on the Gospel of John. A preliminary survey of the manuscripts with a presentation of the text and its sources »,  Revue Bénédictine, 118 (2008), p. 109-134, 289-333. 58 Io.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 333.}58 Io.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon, 58 Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 045 (t. 15), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale58 Io.Oxford, Trinity College, B.1.28, 12e 1/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, O.9.20, 1200-1215 c. ? [MM2016]58 Io.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Saint-Omer, BM, ms. 281; prov. OSB (Saint-Bertin )58 Io.Troyes, BM 1092, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux)58 Io.Troyes, BM 1181, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).58 Io.Troyes, BM, ms. 1023bis, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).58 Io.Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.58 Paul. (Rm.-1-2Cor.Oxford, Trinity College, B.5.6, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]59_62 Paul.Le recensement des manuscrits pour la Glose aux épîtres pauliniennes est en cours par Francesco Siri. Voir liste dans FAMA59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (olim 118 Z 33)59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 046 (t. 16), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 123, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Oxford, Christ Church, 95 peut-être laonnois (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Oxford, Trinity College, B.1.6, 12e 2/3 ? [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.16.12, Magna Glosatura, Channel style, 1180 c. [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.5.20, 12e 4/4, Magna Glosatura, [MM2016]59_73 Paul.Oxford, Trinity College, O.5.8, 1180-1200 c. [MM2016]59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 00312, Italie, 12e s. 2/259_73 Paul.Paris, BnF, lat. 14409, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor.59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15211, f. 23r-68rb; 70r-132va ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul (Rm. 1Cor. 1-11, [om. 2Cor.] Gal.-Hebr.)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15237 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15238 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15239 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;1239 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15240 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15241 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15242 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15243 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15244 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15245 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul. Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15552 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. Paris, Mazarine, 125 , origine Laon (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 195, origine incertaine ; allure germanique ou liégeoise (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 196, origine incertaine (antériorité à 1140 incertaine), addition de gloses qui ne se trouvent pas dans la glosa ordinaria annoncées par dicetur aliquis. 59_73 Paul.Tours, BM, ms. 116, style de Chartres (Stirnemann); prov. Tours, Cathédrale Saint-Gatien59_73 Paul.Troyes, BM 0880, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 0512, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 1026, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul. à préciser Paris, BnF, lat. 15536 ; suite de P15602 ; postilles de Jean de la Rochelle ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. (Gal.-Hbr.)Oxford, Trinity College, B.5.7, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]63_73 Act. Saint-Omer, BM, ms. 039 74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170 _ 74 Act.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 2r-86v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]74 Act.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15546 ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris)74 Act. Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16277 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16278 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170, 13e s.74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 172, 12e s. 4/474 Epcan.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 75_82 Epcan.Oxford, Bodl. Laud. lat. 30, origine laonnoise incertaine, avant 1140.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14789, 1175-1200 c. ?; prov. Paris, Saint-Victor.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14790, 1160-1180 c. ?.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15246, f. 1 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 39v-129v, XIIe siècle 4/4, origine à préciser.75_82 Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 358, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OCist (Clairmarais).75_82 Epcan. Troyes, BM 1132, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1228, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM, ms. 1620, orig. Paris ?, (Stirnemann, groupe II), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux), don d’Henri de France connu par une inscription du xve siècle 75_82 Epcan. prol.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 86v (non numérisé ?), Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]75_82 Iac.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 87r-99r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]76 Iac.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 576 1Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 99r-110v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]77 1Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 32v77 2Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 110v-117v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]78 2Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale78 1Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 118r-129v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]79 1Io. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 3279 2Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 129v-131r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]80 2Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale80 3Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 131r-132r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]81 Iud.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 132r-135r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]82 Iud.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale82 Iud.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/482 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ 83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 233 _83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 376 fragmenta83 Apc.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 136r-179v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 6983 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 298, f. 1-33, origine Italie, 12e 2/3; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 1-32, origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc. Oxford, Trinity College, 20 ?#, origine laonnoise possible (Stirnemann), avant 1140 [problème de cote ? il s’agit d’Ambroise sur le Ps 118].83 Apc.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15246, f. 58 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15247 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15571, f. 73 sqq.83 Apc. Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 1r-39v, XIIe siècle 4/4 avec ajouts plus tardifs, origine à préciser.83 Apc. Reims, BM 135, origine laonnoise incertaine, premier quart xiie siècle possible, sans doute le manuscrit le plus ancien du groupe primitif selon Stirnemann. (version primitive de la glose selon Lobrichon).83 Apc. Valenciennes, BM, 75 ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.83 Apc. Vatican, BAV, Reg. lat., 21, origine laonnoise incertaine, avant 1140.83 Corpus christianorum, continuatio medievalis Corpus christianorum, series latina Biblia Sixta-Clementina, iussu et auctorirate Clementis VIII, Romae 1592, 1593, 1598 Clavis patrum graecorum Clavis patrum latinorum Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum Hieronymus, Epistola 53 ad Paulinum [De studio Scripturarum] Ieronimus, De viris illustribus, c. 2, Texte und Untersuchungen zur Geschichte der Altchristlichen Literatur, 14, 1a, ed. E. Richardson, 1896, p. 7. Biblia sacra iuxta latinam vulgatam ad codicum fidem cura monachorum abbatiae Sancti Hieronymi in Urbe, Roma Weber dans l’apparat du texte Rusch (voir infra), exemplaire de UFB Erfurt/Gotha, FB Gotha <Inc 00083 (01-03), Mon.typ s.l.et a. 2° 00011 Rusch (voir infra), facsimile reprint, 4 vol., Brepols, 1992 [édition factice établies à partir de plusieurs exemplaires de l’incunable]. Patrologiæ cursus completus, series graeca, éd. J. P. Migne, Paris Patrologiæ cursus completus, serie latina, éd. J. P. Migne, Paris, 1844-1864 Patrologia latina, t. 29 Glossa ordinaria (Ps.), Patrologia latina, t. 113 Petrus Lombardus, In Ps , PL 191, loc. cit. Petrus Lombardus, Collectanea in omnes Pauli epistulas, PL 191-192, loc. cit. Patrologia latina, t. 22 Patrologia latina, t. 65 Patrologia latina, t. 68 Psalterium gallicanum, Edmaior. Psalterium iuxta Hebraeos, ed. H. de Sainte-Marie Psalterium Romanum, ed. Weber3 Biblia cum glossa ordinaria Walafridi Strabonis aliorumque et interlineari Anselmi Laudunensis [Strasbourg, Adolf Rusch pro Antonio Koberger, 1481 (23 septembre)], 4 vol. [GW 4282]. Dans les apparats de la présente édition, Rusch désigne le consensus de l’édition facsimile de Brepols (facsim.) et de l’exemplaire de Erfurt. Bibliorum sacrorum latinae versiones antiquae seu vetus italica… opera et studio D. Petri Sabatier, 3 vol., Reims, 1743. Stegmüller (Friedrich), Repertorium biblicum medii ævi, 11 vol., Madrid, 1940-1980. Biblia Sixtina, iussu et auctorirate Sixti V, Romae 1590 Weber (ed.), Biblia sacra iuxta Vulgatam versionem, Stuttgart 1969, réed. 1994 Novum testamentum domini nostri Iesu Christi latine secundum editionem sancti Hieronymi, Johannes Wordsworth et Henricus Iulianus White ed., [t. 1 (1889-1899) : Evangelia, t. 2 (1949) : Paul., t. 3 (1954) : Act. Epcan. Apc., Oxford. <25. *Iob*> © Martin Morard edidit, Fabio Gibiino et Marie-José Sorbets collaborantibus, Parisiis, 2015-2017. Texte biblique de Rusch, leçons propres de Weber (Edminor. Edmaior.) rejetées en apparat. Testes percollati Weber : Biblia vulgata, ed. Weber-Gryson, Stuttgart, 1994, p. 731-766. Rusch : t. 2, Erfurt, f. 187ra-228vb ; facsim., p. 373a-456b >> Gregorius Magnus, Moralia in Iob, ed. M. Adrien, 1979, CCSL 143, 143A, 143B. Cf. Smith (Lesley), « Job in the Glossa Ordinaria on the Bible », in : A Companion to Job in the Middle Ages, ed. Franklin T. Harkins, Aaron Canty, Leiden/Boston, 2016 (Brill’s Companions to the Christian Tradition, 73), p. 101-128. <25.1> Incipit prologus beati Hieronymi in librum Iob Fons : Hieronymus, Prologus in libro Iob de hebraeo translato [CPL_0591H(A)], in : Weber, p. 731-732. {t. 2 : Erfurt, f. 187ra ; facsim., p. 373a} Cogor per singulos Scripture divine libros adversariorum respondere maledictis, qui interpretationem meam reprehensionem Septuaginta interpretum criminantur, quasi non et apud Grecos Aquila, Symmachus et Theodotion vel verbum e verbo, vel sensum e Codd. : Weberp. 731-732 = Edmaior.,t. 9, p. 69-74. ; P15194 (non contuli) e] de Weber sensu, vel ex utroque commixtum et medie temperatum genus translationis expresserint, et omnia Veteris Instrumenti volumina Origenes obelis asteriscisque distinxerit, quos vel additos vel de Theodotione sumptos translationi antique inseruit, probans defuisse quod additum est. Discant igitur obtrectatores mei recipere in toto quod in partibus susceperunt aut interpretationem meam cum asteriscis suis radere. Neque enim fieri potest, ut quos plura intermisisse susceperint, non eosdem etiam in quibusdam errasse fateantur, precipue in Iob, cui si ea quae sub asteriscis addita sunt subtraxeris, pars maxima detruncabitur. Et hoc dumtaxat apud Grecos. Ceterum apud Latinos ante eam translationem quam sub asteriscis et obelis nuper edidimus, septingenti ferme aut octingenti versus sunt, ut decurtatus et laceratus corrosusque liber feditatem sui publice legentibus prebeat. Hec autem translatio nullum de veteribus Codd. : Weber p. 731-732 = Edmaior.,t. 9, p. 69-74. veteribus] vetribus cacogr. Rusch sequitur interpretem, sed ex ipso hebraico arabicoque sermone et interdum Syro, nunc verba, nunc sensus, nunc simul utrumque resonabit. Obliquus enim etiam apud Hebreos totus liber fertur et lubricus, et quod Greci Greci] grece Weber rhetores vocant schematisimenos schematisimenos] εσχηματισμενος Weber , dum qui qui] que Weber aliud loquitur, aliud agit, ut si velis anguillam aut murenulam strictis tenere manibus, quanto fortius presseris, tanto citius elabitur. Memini me ob intelligentiam huius voluminis liddeum quemdam preceptorem qui, apud Hebreos primus primus] primas Weber habere putabatur, non parvis redemisse nummis, cuius doctrina an aliquid profecerim nescio. Hoc unum scio non potuisse me interpretari nisi quod ante intellexeram. A principio itaque voluminis usque ad verba Iob apud Hebreos prosa oratio est. Porro a verbis Iob in quibus ait Iob. 3, 3. : « Pereat dies in qua natus sum et nox in qua dictum est : conceptus est homo » usque ad eum locum, ubi ante finem voluminis scriptum est Iob. 42, 6. : « Idcirco ipse me reprehendo et ago penitentiam in favilla et cinere », hexametri versus sunt, dactylo spondeoque currentes, et propter lingue idioma crebro recipientes et alios pedes, non earumdem syllabarum, sed eorundem temporum. Interdum quoque rythmus ipse dulcis et tinnulus « fertur numeris lege solutis » Cf. Horatius, Carmina, 4, 2, 11-12 : « Pindarus ore, / laurea donandus Apollinari, / seu per audacis nova dithyrambos / verba devolvit numeris que fertur / lege solutis /… », quod metrici magis quam simplex {t. 2 : Erfurt, f. 187rb ; facsim., p. 373b} lector intelligunt. A supradicto autem versu usque ad finem libri parvum comma quod remanet prosa oratione contexitur. Quod si cui videtur incredulum, metra scilicet esse apud Hebreos et in morem nostri Flacci Gracique Pindari et Alchei et Sappho Codd. : Weber p. 731-732 = Edmaior.,t. 9, p. 69-74. Sappho] Saffo Weber , vel Psalterium vel Lamentationes Ieremie vel omnia ferme Scripturarum cantica comprehendi, legat Philonem, Iosephum, Origenem, Cesariensem Eusebium, et eorum testimonio me verum dicere comprobabit. Audiant quapropter canes mei, idcirco me in hoc volumine laborasse, non ut interpretationem antiquam reprehenderem sed ut ea que in illa aut obscura sunt aut omissa aut certe scriptorum vitio depravata, manifestiora nostra interpretatione fierent Codd. : Weber p. 731-732 = Edmaior.,t. 9, p. 69-74. fierent] + qui Weber et Hebreum sermonem ex parte didicimus et in Latino pene ab ipsis cunabulis cunabulis] incunabulis Weber inter grammaticos et rhetores et philosophos detriti sumus. Quod si apud Grecos, post Septuaginta editionem, iam Christi evangelio coruscante, Iudeus Aquila et Symmachus ac Theodotion iudaizantes heretici sunt recepti, qui multa mysteria salvatoris subdola interpretatione celarunt et tamen in Hexaplis Hexaplis] εξαπλοις Weber habentur apud Ecclesias et explanantur ab Ecclesiasticis viris, quanto magis ego christianus, de parentibus christianis natus natus] om. Weber et vexillum crucis in mea fronte portans, cuius studium fuit omissa repetere, depravata corrigere et sacramenta Ecclesie puro et fideli aperire sermone, vel a fastidiosis vel a malignis lectoribus non debeo reprobari ? Habeant qui volunt veteres libros vel in membranis purpureis auro argentoque descriptos, vel uncialibus, ut vulgo aiunt, litteris onera magis exarata quam codices, dummodo dummodo] dum Weber mihi meisque permittant pauperes habere scedulas et non tam pulchros codices quam emendatos. Utraque autem autem] om. Weber editio, et Septuaginta iuxta Grecos et mea iuxta Hebreos, in latinum meo labore translata est. Eligat unusquisque quod vult et studiosum me me] se Weber [MM2016] magis quam malivolum probet. <25.2> Item alius prologus Fons : Hieronymus, Prologus in libro Iob de graeco emendato [CPL_0591G(A)], in : Edmaior., t. 9, p. 74-76. Si aut fiscellam iunco texerem Cf. Vergilius, Eclogae sive Bucolicae X, 71 : « Dum sedet et gracili fiscellam texit hibisco ». aut palmarum folia complicarem, ut in sudore vultus mei comederem panem et ventris opus sollicita mente tractarem, nullus morderet, nemo reprehenderet. Nunc autem quia iuxta sententiam Salvatoris volo operari cibum qui non perit, et antiquam divinorum voluminum viam sentibus virgultisque purgare, error Codd. : Edmaior., t. 9, p. 74-76 ; P15194,f. 1va sine solutione continuationis cum praecedente (non contuli) ; om. Weber error Rusch cum plerisque codd. ex quibus Ω] om. Weber mihi genuinus infigitur, corrector vitiorum, falsarius vocor, et errores non auferre, sed serere. Tanta est enim vetustatis consuetudo, ut etiam confessa plerisque vitia placeant, dum magis pulchros volunt habere volunt habere] habere malunt Weber codices quam emendatos. Quapropter, o fratres dilectissimi o fratres dilectissimi] Paula et Eustochium Weber , unicum nobilitatis et humilitatis exemplar, pro flabello flabello] flavello Weber , calathis {t. 2 : Erfurt, f. 187va ; facsim., p. 374a} sportellisque, munusculo monachorum, spiritualia hec et mansura dona suscipite, ac beatum Iob, qui adhuc apud latinos iacebat in stercore et vermibus scatebat errorum, integrum immaculatumque gaudete. Quomodo enim post probationem atque victoriam duplicia sunt ei universa post probationem atque victoriam duplicia sunt ei universa] probationi atque uictoriae ipsius dupliciter uniuersa reddita sunt Weber , ita ego in lingua nostra, audacter loquar loquar] loquor Weber , feci eum habere quae amiserat. Igitur et vos et unumquemque lectorem solita prefatione commoneo et in principiis librorum eadem semper annectens rogo, ut ubicumque ubicunque sic Rusch] + semper Weber precedentes virgulas videritis, sciatis ea quae subiecta sunt in hebraicis hebraicis] hebreis Weber voluminibus non haberi; porro ubi stelle imago prefulserit prefulserit] fulserit Weber , ex Hebreo in sermone nostro sermone nostro] inv. Weber addita sunt sunt] om. Weber . Necnon et illa quae haberi uidebantur haberi videbantur] habere videamur Weber et ita corrupta erant, ut sensum legentibus tollerent, orantibus vobis magno labore correxi, magis utile quid ex otio meo Ecclesiis Christi venturum venturum] euenturum Weber [MM2016] ratus quam ex aliorum negotio. <25.3> Argumentum in librum Iob In Codd. : Rusch ; Bruyne ; PL29, 113A-114A ; PL113, 747B ; om. P15194. In] ÷ Hic interpretatur de Syriaco libro praem. PL29,fertur] praem. Bruyne (s) terra quidem habitasse Iob Husitidi Iob Husitidi] Iob auxitiden Bruyne, Ausitide PL29 , in finibus Idumee et Arabie fertur fertur] om. Bruyne PL29 , et erat ei ei] + antea Bruyne PL29, ante PL113 nomen Iobab. Et accepit uxorem Arabissam et genuit et genuit] Genuitque PL29 filium quem vocavit quem vocavit] cui nomen erat Bruyne PL29 Ennon. Erat autem ipse filius quidem Zareth Zareth Rusch] Zare Bruyne PL29 PL113 , de Esau filiis filius, de matre vero Bosra Bosra PL113 Rusch] Bosram PL29, Borra Bruyne , ita ut sit quintus ab Abraham. Et hi sunt reges qui regnaverunt in Edom, in qua et ipse regnavit regnavit] + regionem Bruyne , sed primus in ea regnavit Balach sed primus… Balach (Bela PL113)] primus Balac Bruyne, Prius Balaac PL29 filius Boor Beor] Behor Bruyne, Boor PL29 , et nomen eiusdem civitatis eiusdem civitatis Rusch ] inv. Bruyne (Q W O), civitatis eius Bruyne PL29 Naaba Na(h)aba Rusch Bruyne] Dennaba PL29, Denada PL113 . Post Balach autem Balach (Bruyne Rr) autem] inv. Bruyne (Balac), Bela PL113 Iobab qui vocatur Iob. Post Iob autem Husam Iob autem Husam] hunc Chusam Bruyne, hunc Casum PL29 qui erat dux ex ex Rusch PL29 Bruyne] et cacogr. PL29 (editio electronica 2016) Bruyne (G I) Themanorum regione, et Et] om. PL29 Bruyne (omnes testes collati) post illum regnavit Ada filius Beath illum regnavit Ada filius Rusch] hunc Ada filius Bruyne, haec Adad filius PL29, illum regnavit Adad filius PL113 | Beath Rusch Bruyne (R)] Bead Bruyne, Barad PL29, Badadi PL113 qui excidit Madian in campo Moab : et nomen civitatis eius Chetheavith Chetheavith] Chettheavit Bruyne, Gethem. Qui autem venerunt ad eum amici Eliphaz ex filiis Esau Themanorum rex, Baldad Sauchiorum tyrannus, Sophar Minaeorum rex PL29, Avith PL113 [MM2016].| Fons : Hieronymus, Veteris Testamenti volumina duo Iob et Psalterium ex Graecis exemplaribus sive ex Origenis Hexaplari editione a sancto Hieronymo in Latinum conversa, cum asteriscorum atque obelorum notis, Iob. 42, 16, PL29, 114A; Glosa ordinaria, Argumentum in Iob., PL113, 747D ; De Bruyne, Préfaces, VII : Iob, n° 5, p. 40.|| <25.4> Prothemata in Iob incipiunt Codd. : Rusch ; PL113 (Glosa ordinaria, Prothemata in Iob., PL 113, 748D-751A) ; P15194 , f. 2r-3v (incipit tantum contuli) Quedam historice hic dicuntur et allegorice et moraliter, quedam nequeunt ad litteram accipi, quia erronea essent vel impossibilia vel a se invicem discordantia, ut illud scilicet Iob. 9, 13 : «Sub quo curvantur qui portant orbem» quasi gigantes mundum vehant, et illud scilicet Iob. 7, 15. : «Elegit suspendium anima mea» quasi tam patiens velit suspendio vitam finire et illud scilicet Iob. 3, 3.  : « Pereat dies in qua natus sum» etc. Aliquando qui sensum littere negligit, veritatis lumen sibi abscondit, dum intrinsecus aliud querendo, quod foris est perdit, ut dum de misericordie operibus dicit Iob. 31, 16. : «Si negavi quod volebant pauperibus » allegoriam querat. Divinus enim sermo, sicut in mysteriis prudentes exercet, ita superficie simplices refovet : quia est ut fluvius planus et altus, in quo agnus ambulet, elephans natet. Erranti Oranti] Erranti PL113. homini data est lex. Inobediens legi confunditur exemplo, maxime hominis sine lege, qui legaliter vixit. Unde Is. 23, 4 : « Erubesce, Sidon ; ait enim mare,fortitudo maris, dicens :Non parturivi, et non peperi, et non enutrivi iuvenes ». : «Sidon erubesce Sidon erubesce] Erubesce Sidon PL113 » id est stabilitas in lege positorum, «ait mare» Gentilitas que, dum legem custodit, auditores legis redarguit. Dicitur Moyses hec de Iob quasi de antecedente scripsisse quia in Genesi legitur Iobab Iobab PL113.] Ioab Rusch de Esau descendisse, et Balac filio Beor in regnum regnum] regno PL113 successisse Cf. Gn. 36, 31-32.. {t. 2 : Erfurt, f. 187vb ; facsim., p. 374b} Sed mos est sacri eloquii in prioribus partibus breviter longe post secutura perstringere, dum ad alia properat. Non igitur fuit Iob ante legem sed tempore Iudicum, quia ipse verius creditur gesta victorie sue scripsisse. Nec nocet quod ait, dixit vel fecit hec Iob quia mos est sanctis de se quasi de aliis loqui. Spiritus enim est qui loquitur in ipsis de ipsis de ipsis] om. PL113 sicut de aliis. Unde angelus Moysi, modo angelus dicitur qui exterius servit, modo Dominus qui interius presidet. Unde et David Ps. 77, 1. : «Attendite popule meus legem meam». Non enim populus vel lex erat David, sed eius qui in eo loquitur. Et a Gentili, sicut a Iudeo voluit prophetari, qui pro utroque populo venerat. Infructuosa loquacitas quasi verborum folia a divinis resecatur, dum in templo Dei nemus plantari prohibetur. Indignum est ut verba celestis oraculi restringantur sub regulis Donati. Virtus Iob et in quiete magna fuit sibi nota et Deo sed flagellis commota, ut aromata nobis redolet. Unde et fides fides] fideles PL113 grano sinapis comparantur, quod non contritum lene est, sed si conteritur inardescit, et quod latebat in eo prodit. Unde in Psalmo Ps. 41, 9 (Ps-R). : «In die mandavit Dominus misericordiam suam, et nocte declaravit eam». Donum misericordie, quod in diei quiete percipitur, nocte adversitatis manifestari dicitur. Flagellatur etiam, ut inter mala gratias agere sciret quod unum ei profecto deerat. Quod vero hostis ad malum petiit, Deus ad bonum permisit. Nec putet quis aliqua verba Iob reprehendenda, quem adeo commendat Deus, in quo quasi medio diabolus contra Deum certat. Quod ergo vero] ergo PL113 bona sua narrat, non est arrogantia sed per ea se, ne desperet, confirmat, cum per tot mala et amicorum opprobria cogeretur desperare de vita sua. Omni genere temptationis feritur Iob : damnis rerum, quibus potens in seculo moveri putabatur sed hec despicit ; orbitate prolis sed hanc equanimiter dolet; percussione carnis, quam patienter tolerat; et hec fuerunt quasi exterior impetus belli, et quasi hostes a facie pugnantes. Intus vero per uxorem quasi per civem mens sustinet venena consilii, sed et hanc sapienter docet. Amici ad consolationem veniunt, sed ad increpationem prosiliunt, inter quos et ultimus iunior, quod indignus sit, acrius increpat, quia aliquando plus conturbant verba quam vulnera. Ecce quasi hostes ex latere. Per vulnera probatur patientia : per verba exercetur sapientia, illa robore, hec ratione superavit. Amici Iob magis ignorantia deliquerunt quam malitia. Non enim tantus vir amicos iniquos habuit sed, dum causam percussionum discernere nequeunt, in culpam labuntur. Percussionum enim alia est, qua percutitur iniquus ut puniatur; alia ut corrigatur; alia ne futura committat; alia ut cum consequitur salus, salvator amplius ametur. Bonus si percutitur, merita cumulantur quod nescientes distinguere, percussum pro culpa credunt. Unde et citius ad veniam redeunt, quos Deus hic humiliat, ut non nisi per eum quem despexerant, ad gratiam reciperet. Sicut omnes iusti, ita Iob, non modo verbis, sed rebus, Christum presignavit ut per passionem passurum ostendat Christum id est caput cum corpore, quod est Ecclesia. Uxor eius carnales significat, qui intra Ecclesiam qua qua] quo PL113 per fidem propius sunt, durius vita premunt. Amici Iob : hereticos, qui specie consulendi decipere volunt, et dum quasi pro Domino loquuntur, veritati adversantur. Iob dolens dicitur, quo passio Christi vel labor Ecclesie exprimitur. Eliphaz : Domini contemptus, id est heretici, qui, dum falsa de Deo sentiunt, eum superbiendo contemnunt. Baldach : vetustas sola, quia non intentione bona, sed appetitu glorie loquuntur, id est non zelo novi hominis, sed pravitate vite veteris. Sophar : dissipatio specule, vel dissipans speculatorem, quia heretici mentes superna contemplantes verbis percutere appetunt. {t. 2 : Erfurt, f. 188ra ; facsim., p. 375a} Contemnendo ergo Deum, in vetustate se retinent, in qua manentes, malis sermonibus speculantibus nocent. Sed quia et ipsi aliquando ad Ecclesiam redeunt, hec hec] hoc PL113 amicorum reconciliatio ostendit, pro quibus Iob orat, quia hereticorum sacrificia Deo non sunt accepta, nisi manibus Ecclesie oblata. Septem pro eis sacrificia offeruntur, quia dum septiformem Spiritum accipiunt, quasi septem oblationibus expiantur. Tauri et arietes pro eis oblati sunt. In tauro cervix superbie significatur, in ariete ducatus gregis quia per superbiam ab Ecclesia resilientes, post se infirmos greges trahebant quod in eis occiditur, dum ad Iob, id est Ecclesiam redeunt. Per Heliu qui recto sensu loquitur, sed ad elationis verba derivatur arrogans, sed tamen fidelis exprimitur, qui et arguitur nec tamen sacrificio reducitur, quia per veritatem fidei victus est, sed per tumorem superbie displicet. Unde Heliu ‘Deus meus iste’, vel ‘Deus noster’ interpretatur, etsi enim superbus, tamen veraciter credendo, aperte confitetur, et Deum per divinitatem, et Dominum per incarnationem perhibet. Post omnia mala, Iob Iob] ob PL113 (cacogr.) duplicia recepit, quia Ecclesia et hic pro laboribus suis duplicia accipit, dum susceptis gentibus, in fine et Iudeos convertit, et in futuro duplici stola dotabitur, id est beatitudine anime et corporis. Unde Propheta Is. 61, 7. : « In terra sua possidebunt duplicia ». Afflicto Iob dicitur, sed quanto tempore fuerit, tacetur; quia Ecclesia affligenda scitur, sed quamdiu ignoratur; unde Act. 1, 7 : «Non est vestrum nosse tempora vel momenta que Pater in sua posuit potestate». Capitulum 1 {t. 2 : Erfurt, f. 188ra ; facsim., p. 375a} Vir erat  quasi dicat : bonus inter malos in terra Hus nomine Iob.  in terra gentilium ad laudem Iob qui bonus inter malos fuit, ut Loth in Sodomis Cf. Gn. 19, 1; 2Pt. 2, 7-8. : « Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias » Ct. 2, 2.  VIR ERAT IN TERRA HUS. Moraliter. Per Iob Christus, id est caput et corpus designatur, ergo post historiam viso ex capite quid credamus, videamus ex corpore quid videndo teneamus. Iob in terra Hus, id est dolens in consilio qui superna non considerat. In his quasi bonis exultat qui vero attendit eterna que perdidit, dolet, et consilium invenit ut hec despiciat, et quo magis crescit consilii scientia ut hec deserat, crescit et dolor ut eterna non attingat, unde Salomon Cf. Qo. (Ecl.) 1, 18 ut ref. Gregorius.  : « Qui apponit scientiam, apponit et dolorem », quia qui scit summa que non habet, magis de his infimis dolet. Qui vero eterna querit simplex est in opere non duplex ut qui de bonis laudem querit. Unde Isaias : « Ve ingredienti terram duabus viis » Revera Sir. (Eccli.) 11, 2-3. Gregorius : “Unde bene per quemdam sapientem dicitur… ”., ut cum opus est Dei sit intentio mundi. Rectus in fide in summis que intus sentit hoc autem ex timore inchoat sed caritate consummat. Unde : « Timens Deum et recedens a malo » Cf. Is. 11, 2-3. dum metum caritas sequitur plene a malo recedit, qui ex amore Dei iam nolle peccare incipit non ille qui timore. In eo enim peccat quod vellet si inulte posset, quia ex timore vitium premitur, ex caritate virtutes oriuntur. Unde subdit : Nati sunt filii. Cum Spiritus fecundat mentem nascuntur in ea septem virtutes Cf. Is. 11, 2. : sapientia, intellectus, consilium, fortitudo, scientia, pietas, timor Dei. Sed habent hi filii tres sorores, dum quidquid agunt fidei, spei, et caritati coniungunt, sine quibus ad denarii perfectionem non pervenitur. Has virtutes omnimoda bonorum operum cogitatio sequitur. Unde subdit : Et fuit possessio eius. Septem millia ovium possidemus, cum innocuas cogitationes perfecta cordis munditia intra nos inquisito veritatis pabulo pascimus. Camelorum tria millia possidemus, cum quidquid altum et tortuosum in nobis est sub cognitione Trinitatis ad humilitatem inclinamus, ut vicissim onera portantes Cf. Gal. 6, 2. fraterne infirmitati compatiamur. Vel cameli sunt bone dispensationes terrenorum in quibus est aliquid Dei, aliquid seculi, licet licet] lieet cacogr. Rusch pro eternis, non tamen sunt sine perturbatione mentis. Capite ruminando legi concordant, quia hec bene dispensando celestia petunt. Pedibus erepant, quia mundi sunt que agunt. Ungulam non findunt, quia non se penitus a terrenis tollunt. Cum ergo terrenas occupationes cognitioni Trinitatis subdimus, quasi camelos fide possidemus. Iuga boum : concordes virtutes duritiam cordis arantes. Asinas possidemus, cum lascivos motus premimus, vel intra nos simplices cogitationes regimus que sunt pigre, nec currunt in {t. 2 : Erfurt, f. 188rb ; facsim., p. 375b} subtilioribus, sed eo mansuetius fraterna ferunt onera, humiliantque se ad exteriora opera, utraque quingenta. Vel in hoc enim quod prudenter sapimus, vel in hoc quod humiliter ignoramus, dum requiem eternam querimus, intra iubileum numerum tenemur.  Allegorice. Iob dolens, id est Christus qui dolores nostros portavit. Hus : consiliator. Terram ergo Hus inhabitat, id est corda consiliis vite dedita. Unde Cf. Prv. 8, 12. : « Sapientia ego, in consiliis habito ». Simplex et rectus nos pro iustitia mansuetudinem, et pro mansuetidine iustitiam derelinquimus. Sed Christus homo plene utrumque servavit timens Deum. Unde : « Replevit eum spiritus timoris Domini » Cf. Is. 11, 2.. Recessit quoque a malo non quod faciendo contigerit sed quod inveniens in mundo reprobavit. Septem filii : hoc numero perfectio significatur. Filii : fortes apostoli. Filie : infirme fideles, vel fidem Trinitatis tenentes, vel post fortes apostolos tres filie, id est tres ordines fidelium in Ecclesia pastores continentes et coniugati, id est Noe, Daniel et Iob. Quod universaliter in filiabus hoc distincte in animalibus. Septem millia ovium : perfecta eorum innocentia qui ad gratiam ex pascuis legis venerunt. Tria millia camelorum : tota gentilitas ad plenitudinem fidei veniens, vel Samaritani qui ruminant, dum ex parte legem recipiunt sed ungulam non findunt, quia ex parte eam contemnunt, quorum Dominus multos sicut Hebreos ad fidem perduxit. Boves : operatores fidei. Asini : simplicitas gentilis qua Dominus insidet Hierusalem tendens, id est ad visionem pacis ducens. De utrisque dicitur Is. 1, 3. : « Cognovit bos » id est Iudeus iugo legis pressus, « possessorem suum » id est Deum quem colebat sed ignorabat, « et asinus » id est gentilis brutus prout voluit seductor actus « presepe » id est pabulum legis. Quod ergo supra in ovibus et camelis, hoc replicat in bobus et asinis. Quingenta hic numerus fit de fit de] fit/ge cacogr. propter inversionem litterae initialis lineae cum initiali inferioris lineae Rusch (Erfurt, Graz, facsim.) quinquaginta decies ducto quinquaginta requiem decem perfectionem significat significat] si/dnificat cacogr. propter inversionem litterae initialis lineae cum initiali superioris lineae Rusch (ut supra) quia utrisque fidelibus perfectio quietis promittitur.  Allegorice. Familia post animalia ponitur, quia prius stulta mundi elegit Cf. 1Cor. 1, 27. ut non sermo sed causa ad fidem suaderet post et astuta collecta sunt. Et erat vir ille simplex et rectus   SIMPLEX ET RECTUS ET TIMENS DEUM etc. Prius persona apta describitur quam pugna eius dicatur, ut talis posse vincere videatur.  SIMPLEX. Necesse est ut simplicitatem columbe astutia serpentis instruat Cf. Mt. 10, 16., et astutiam simplicitas temperet. Unde Spiritus in columba Cf. Mt. 3, 16. et igne Cf. Act. 2, 2. apparuit, quia pleni illo sic mansuetudini simplicitatis deserviunt ut contra mala zelo rectitudinis accendantur. ac timens Deum  timere Deum est nulla que sunt facienda preterire  TIMENS DEUM. Salomon : « Qui timet Deum nihil negligit » Qo. (Ecl.) 7, 19.. Recedens a malo. Item Salomon : « Qui in uno offendit multa bona perdet » Cf. Qo. (Ecl.) 9, 18..  Legalia dicuntur animalia, id est secundum legem munda, que et ruminant et ungulam findunt, quorum alterum habent cameli, alterum vero deest eis, et sic legi congruunt et dissident. Mysterium hic intelligitur inquantum per Iob qualis Christus futurus esset ad fidem instruimur. Moralitatem vero secundum quod qualisquique esse fidelis debeat per Iob presignatur presignatur] peesignatur cacogr. Rusch . et recedens a malo.  quia malis mixta non sunt bona Deo accepta, quia non fecit malum nec consensit malo Natique sunt ei filii septem filii septem] inv. Weber  in septem universitatem significavit et tres filie  quantus qui tanta sine amore possedit, quod patuit, cum sine dolore tanta perdidit  quam bonus qui nec avare pro tot heredibus congregavit et fuit {t. 2 : Erfurt, f. 188rb ; facsim., p. 375b} possessio eius  prius divitias cordis exposuit, post opes corporis que solent mentem in diversa trahere. Unde dicuntur divitie verbum Dei suffocare Cf. Mt. 13, 22. sed iste sic occupatus divinis sacrificiis vacavit septem millia ovium et tria millia camelorum quinquaginta quinquaginta] quingenta Weber quoque iuga boum et quingente asine ac familia multa nimis.  quare posset eum facere parciorem  MULTA FAMILIA multa familia] sic Rusch . Innumera turba cogitationum que quasi ancille domina, id est ratione absente, opus deserunt perstrepunt, sed ea redeunte cum silentio operantur. His si bene dominamur nec earum multitudine animus superatur. Eratque vir ille magnus inter omnes Orientales.  id est ditior divitibus, quia orientales constat esse predivites  INTER OMNES ORIENTALES. Id est inter angelos orienti luci inherentes, magni sumus eorum socii.  Orientales sunt omnes qui per fidem sunt in Christo de quo propheta : « Oriens nomen eius » Za. 6, 12. quos omnes superat homo Deus. Et ibant filii eius   Allegorice. IBANT FILII. Id est apostoli per mundum convivia verbi Dei ministrantes quisque in suo die, id est iuxta mensuram illuminate intelligentie. Sorores, id est infirmiores, reficiuntur Scriptura que in obscuris cibus exponendo frangitur, in apertis potus qui ut est sorbetur. et faciebant convivia convivia] convivium Weber  maior substantia discordiam inter fratres generat sed pater tam bene instituit ut bona patris divisuri concordes sint  ET FACIEBANT CONVIVIA. Moraliter. Filii convivia faciunt, quia singule {t. 2 : Erfurt, f. 188va ; facsim., p. 376a} virtutes iuxta proprium modum mentem pascunt. In die suo, quia unaqueque virtutum propriam habet illuminationem, alium diem habet sapientia, alium intellectus, sic et cetere. Sapiunt multi eterna sed ea intelligere nequeunt. Sapientia ergo in die suo pascit, dum de eternorum spe et certitudine mentem reficit. Intellectus suo, dum de auditis cor illustrat. Consilium suo, dum rationem implet prohibens esse precipitem. Fortitudo suo, dum confidentiam contra adversa dat trepidanti. Scientia ignorantiam pellit, pietas opera misericordie docet. Timor Domini mentem premit, ne de presentibus superbiat, spe futurorum confortat. Invicem pascunt, quia alia aliis suffragatur, sine quo unaqueque valde destituitur. Minor est sapientia si intellectu caret, inutilis est intellectus sine sapientia. Si enim sine ea altiora penetrat sua illum levitas gravius ruiturum levat. Vile est consilium sine fortitudine, quia quod tractando invenit sine viribus ad actum non perducit. Fortitudo que plus potest sine moderamine rationis preceps ruit. Nulla est scientia sine pietate, quia qui bona cognita non exequitur gravius iudicatur. Pietas sine scientie discretione quo modo misereatur ignorat. Timor sine aliis nihil valet, quia ad omnia trepidans a bonis operibus torpet.  Tres sorores, id est fidem, spem, caritatem in omne quod agunt virtutes vocant ut de eo gaudeant, quasi ex cibo vires capiunt, dum bonis operibus fidentiores fiunt, quasi ex potu post cibum debriantur, dum contemplationis rore infundi appetunt. Sed ex ipsis bonis et mala oriuntur ut elatio, vel cum pro his letitia fit menti. Adest etiam quedam securitas, inde torpor. Ergo subdit : Cumque in orbem dies. Peracto convivio filios sanctificare, est post virtutum sensum intentionem cordis dirigere, et omne quod agitur districta retractatione mundare, ne decipiatur qualitate mali ut putentur bona que mala sunt. Vel quantitate boni ut sufficiens credatur cum perfectum non sit, sed hoc melius orando quam discutiendo invenit. Mens enim per compunctionem elevata omnia sub se certius diiudicat. Unde ait : Consurgensque diluculo. Diluculo consurgit qui compunctionis luce perfusus, noctem humanam deserit, et ad verum lumen oculos aperit. Offert per singulos, dum pro unaquaque virtute Deo preces immolat, ne sapientia elevet, ne intellectus aberret, ne consilium dum se multiplicat confundat, ne fortitudo per fiduciam precipitet, ne scientia inflet, ne pietas extra rectum vertat, ne timor plus iusto trepidans desperet. {t. 2 : Erfurt, f. 188va ; facsim., p. 376a} per domos, unusquisque in die suo.  PER DOMOS UNUSQUISQUE. Mystice per domos, ut Petrus per Romam, Philippus in Samaria. In suo die, id est pro modo intelligentie, quia alia institutione fecit Paulus apud Grecos, alia Petrus apud Romanos, licet non dissentirent in fide. Et mittentes vocabant tres sorores suas ut comederent et biberent cum eis. Cumque in orbem  Allegorice. CUMQUE IN ORBEM. In orbem dies convivii transeunt, cum predicationum mysteria peraguntur, peractis omnibus Iob pro filiis offert, quia pro apostolis de predicatione redeuntibus Christus Patrem oravit, mittendoque Spiritum sanctum sanctificavit, emundans quidquid culpe inesse potuit.  Diluculo ad offerendum surgit, quia dum pro eis orat discussa nocte mentes illustrat, ne quo peccati contagio ex predicatione in occulto polluantur sibi tribuendo. Unde subdit : Ne forte peccaverint filii et benedixerint, id est maledixerint Deo. Deo maledicere est de eius munere sibi gloriam prebere. Unde et post predicationem Dominus pedes apostolis lavit Cf. Io. 13, 5., quia in bono opere peccati pulvis contrahitur, ut interne elationis quam Dominus tergit. Forte dicitur non quin omnia sciat sed ex nostra dubitatione ut putas inveniri fidem in terra. Sic faciebat Iob cunctis diebus, quia semper pro nobis offert dum pro nobis Patri suam incarnationem demonstrat qua peccata diluit.  Peractis diebus convivii, quia postquam septem fratres peregerant convivia, Iob septem sacrificia offerre dicitur. Constat enim hoc octava die agere in quo plenus septiformi Spiritu pro spe resurrectionis Domino servire perhibetur. transissent dies convivii mittebat ad eos Iob  quid presens ageret, ubi absens cura non deest et sanctificabat illos  quia scit sine culpa vix posse celebrari convivia, quia fere semper epulas comitatur voluptas et loquacitas consurgensque diluculo offerebat holocausta per singulos.  id est septem sacrificia   {t. 2 : Erfurt, f. 188vb ; facsim., p. 376b} OFFERABAT HOLOCAUSTA. Holocaustum totum incensum dicitur, quod est cum tota mens igne compunctionis accenditur in ara amoris et cogitationis quasi sue sobolis inquinamenta exurit, quod nescit nisi qui priusquam cogitatio ad opus transeat, internos motus frenat, et mentem munit virili custodia, non feminea ut Isboseth Cf. 2Rg. (2Sm.) 4, 5.. Unde Salomon : « Omni custodia serva cor tuum, quia ex ipso vita procedit » Prv. 4, 23.. Virtutes enim, id est bona que agimus ex ortu intentionis pensantur. Dicebat enim : Ne forte peccaverint et benedixerint, id est maledixerint in cordibus. In corde maledicit qui recta opera non recta intentione facit, qui putat se habere ex se quod est, vel si a Deo inde propriam laudem querit. Ea que coram hominibus bona sunt tribus modis diabolus polluit.  [a] Primo quippe intentionem boni operis vitiat ut pro favore hominum faciat bonum. Unde propheta Lam. 1, 5 : « Facti sunt hostes eius in capite ». : “Facti sunt hostes in capite”, id est in exordio cogitationis dominantur, hoc si nequit si bonum incipitur bene, in actione quasi in itinere se opponit latentius, quasi secure euntem perempturus laudem obiicit, que etsi non quesita delectat oblata, vel ira que ira que] coniec., iranque cacogr. Rusch zelo recti immoderatius mentem turbat, vel tristitiam, vel letitiam immoderatam. Unde David Ps. 141, 4. : « In via hac qua ambulabam absconderunt laqueum mihi ». Si vero nec exordium vitiat, nec in itinere supplantat quasi iam abactus astutius fini insidiatur. Unde Ps. 55, 7. : « Ipsi calcaneum meum observabunt » et serpens si caput, id est initium suggestionis eius comprehenditur, calcaneo insidiatur, id est in fine decipere molitur. [b] In omnibus ergo debet se circumspicere quisque et in hoc perseverare. Unde : Sic faciebat Iob cunctis diebus ut tunica talum operiat, id est bona actio nos ante oculos Dei usque ad terminum vite tegat. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 1, CCSL 143, [a] cap. 36, p. 53.25- 57.165 ; [b] cap. 37, p.57.1-58.11. Dicebat enim : Ne forte {t. 2 : Erfurt, f. 188vb ; facsim., p. 376b} peccaverint filii mei  non affirmat, quia temere iudicare de alienis cordibus non debemus et benedixerint Deo in cordibus suis.  perfectos in opere et sermone docuerat quibus de sola cogitatione timebat quam severe opera corrigeret qui tam sollicitus est corda mundare Sic faciebat Iob cunctis diebus.  in sancto opere perseverantis indicatur et laudatur de perseverantia, quia in omni sacrificio iubetur offerri cauda hostie Quadam autem die  descripta persona satis laudabiliter, victoriam Iob incipit demonstrare  QUADAM DIE. In exordio qualitas et terminus rei exprimitur, ut modo temptatio Iob a die cepta dicitur, quia ad victoriam ducitur sicut et in aliis. Nunc qualitate temporis res signatur, ut quod angeli in meridie apparent Abrahe Cf. Gn. 18, 1-2. Iudas nocte exit Cf. Io. 13, 30.. Nunc loco, ut quod Israel infirmus legem non in monte sed in imo audit Cf. Ex. 29, 22 ; Lv. 3, 9.. Nunc qualitate aeris, ut quod dicitur hiems erat cum predicatur non credituris Cf. Io. 10, 22. et frigus erat imminente negatione Petri Cf. Io. 18, 18.. Nunc positione corporis ut quod Stephanus vidit Iesum stantem Cf. Act. 7, 55..  QUADAM AUTEM DIE. Allegorice. Non dicitur aliquid factum coram Domino quadam die, ideo quod apud eum sit mutatio temporis, sed nostris verbis condescendendo utitur, ut dum de eterno temporaliter temporaliter] temporoliter cacogr. Rusch loquitur nos assuetos temporalibus sensum ad eterna levet. Vel quadam die Satan affuit, quia in luce Deus tenebras vidit, et qui omnia simul respicit bona et mala, in his que diverso ordine disponit, diversus non est, nec lumen eius propter presentes tenebras fuscatur. Inter filios Dei Satan, quia ea vi iustitie penetratur qua boni spiritus complentur eo radio transfigitur quo illi ut luceant perfunduntur. Inter filios Dei, quia etsi diverso modo tamen Deo servit. Unde in Libro Regum 3Rg. (1Rg.) 22, 19. : « Vidi Dominum sedentem super solium », id est angelos quorum mentibus altius presidens omnia inferius disponit, « exercitus celi a dextris et a sinistris », id est boni et mali angeli quia non modo boni Deo ministrant sed et mali qui probant et volentes converti gravant de quibus. Fallax spiritus in medium prosilit quo rex Achab exigentibus meritis decipiatur. cum venissent filii Dei  id est angeli Dei ut assisterent coram Domino affuit inter eos etiam Satan.  natura et obsequio  AFFUIT INTER EOS. Mystice. [a] In die Dominus Satan vidit, quia vias eius insipientie sua incarnatione corripuit, qui quasi non viderat, cum tamdiu pravitatem eius in perditione hominum toleraverat. Unde venis ? Quia per adventum eius vias detexit, et reprimens vias eius increpavit. In hoc die filii Dei astant Deo, quia tunc ad patriam vocati deitati iam per eius prescientiam astant. [b] Circumivi terram et perambulavi, quia per corda gentium vestigia sua impresserat et quasi ex potestate circumierat, quia nullum qui sibi plene resisteret invenit, sed iam comprimitur per eum qui in carne sine peccato cuius stupenda superbia et timenda infirmitas a Deo proponitur. [c] Numquid considerasti ? {t. 2 : Erfurt, f. 189ra ; facsim., p. 377a} In terra enim non est ei similis, quia ceteri adoptantur per gratiam, iste Deus per naturam, licet in forma servi hoc dicere Domini Cf. Phil. 2, 7. est iudicare superbo quod miretur quod dolens consideret, ad cuius superbiam reprimendam virtutes illius enumerat. [d] Simplex et rectus venit Christus ut prebeat, exemplum vite hominibus simplex, ut non pareat malignis spiritibus. Rectus ut debellet superbiam. Timens Deum ut detergat immunditiam vite recedens sa malo. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 2, CCSL 143, [a] cap. 21, p. 84.1-12 ; [b] cap. 22, p. 84.1-85.16 ; [c] cap; 23, p. 85. 1-25 ; [d] cap. 24, p. 86.1-7.  De ministeriis quoque missi erant loco circumscripti,ubi tamen semper assistunt et « vident faciem Patris » Cf. Mt. 18, 10.. Foras ergo exeunt ad non spirituali presentia et per internam contemplationem semper cum Deo sunt. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 2, cap. 3, CCSL 143, p. 61.24-62.42.  AFFUIT. Quia etsi per superbiam exiit naturam, tamen eis similem non perdidit, ergo inter eos affuit, quia Deus, eo intuitu quo omnia spiritualia conspicit, etiam Satan in ordine sublimioris nature videt, non tamen Satan Deum videt qui mundo corde videtur Cf. Mt. 5, 8., sicut cecus non videt lumen quo illustratur. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 2, cap. 4, CCSL 143, p.62.1-21. Cui dixit Dominus :  CUI DIXIT DOMINUS. Non Dominus vel Satan flatu vocis colloquitur cum sint incorporei, ut nos qui et in secreto cordis quasi post parietem corporis stamus donec per linguam egredimur. Nec vero incorporee nature locutio uno modo est. Deus angelis loquitur cum eis voluntas eius inspiratur. Angeli Deo, dum quod super se est admirantur in laudem Dei. Vox eorum est clamosa auribus Dei, admiratio virtutis Dei in laude eius. Anime sancte loquuntur Deo per desideria, non quidem a Deo discordantia, non quod ignorent futura, sed quo ardentius ei inherent, de ipso accipiunt ut ab eo petant, quod eum facere velle vident, et nisi peterent a voluntate eius discordarent quibus respondet Deus, dum per prescientiam certitudine retributionis eos inter desideria confirmat. Quattuor vero modis loquitur Deus ad diabolum. Vias eius arguit ut unde venis ? Electorum suorum iustitiam contra illum proponit ut considerasti servum meum Iob, quod dicere est tales eos facere quibus ille possit invidere. Temptandam innocentiam ei permittit, ut omnia que habet in manu tua sunt, quod dicere est ad probationem fidelium malitiam eius contra eos laxare, aliquando ne temptare audeat prohibet, ut in eum ne extendas manum, quod dicere est ab immoderate temptationis impetu restringere. Tribus modis diabolus loquitur ad Deum. Vias eius insinuat ut circumivi terram. Dicere quid egerit, est scire quod actus suos ei occultare non possit. Innocentes fictis criminibus accusat, ut numquid Iob frustra timet Deum, quod est contra bonos conqueri et eorum profectibus invidere. Et rimas nocendi querere, temptandam innocentiam postulat ut extendas manum tuam, quod est ad afflictionem bonorum malitie sue estibus anhelare. Unde venis ?  UNDE VENIS. Non querit a bonis quia non querimus nisi quod nescimus et Dei nescire est reprobare ut et bonus vir nescire mentiri dicitur non quod nesciat sed quod contemnat. Dicere ergo est : Unde venis ? Vias eius est quasi incognitas reprobare. Cirvumivi terra et, per gyrum circuitus laboris anxietas significatur. Laborans terram circumit qui in celo quietus non stetit, et non transvolat sed perambulat, quia a spiritualis potentie volatu corruit, pressus nimis gravedine sue malitie. De membris quoque eius dicitur Ps. 11, 9. : « In circuitu impii ambulant », id est in exteriorum labore fatigantur.  Diabolus non contra Iob sed in Iob medio contra Deum certat. Unde non prius Iob a Deo petiit sed illum Deus in conspectu eius laudavit.  MORALITER. Inter filios Dei Satan, quia bonis Dei cogitationibus que ex Deo sunt se interserit ut perturbet, sed eum latentem nobis Deus detegit. Unde dicitur : Unde venis ? Quod dicere est eius insidias aperire nobis. Circumivi terram, carnalia corda scrutatur ut mala inserat nec transvolat sed perambulat, quia non cito deserit quem temptat, sed moratur ut vestigia pravitatis imprimat, contra eum Iob laudatur : Numquid considerasti {t. 2 : Erfurt, f. 189ra ; facsim., p. 377a} servum meum ? quem Deus bonum facit et roborat quasi in auribus Satane laudat unde ipse gravius contra sevit dicens : Numquid frustra ? quasi : cur laudas quem protegis ? Me despecto laudandus esset si contra me suis viribus staret. Unde malitiose expetit : sed extende paululum. Dum bona abundant mens aliquantulum erigitur, quasi bona a se que bona diabolus appetit male, sed Deus temptari bene sinit ut dum in bonis illis homo concutitur imbecillitate cognita in Deo solidetur. Unde subdit Cf. Iob. 1, 12. : Ecce universa substantia quam habet in manu tua est. Qui respondens ait : Circumivi terram {t. 2 : Erfurt, f. 189ra ; facsim., p. 377a} et perambulavi eam.  pauci enim sunt ubi non habeant locum eius vestigia Dixitque Dominus ad eum : Numquid considerasti servum meum Iob,  quasi dicat : talem constitui in quo te oportet vinci quod non sit ei similis in terra homo simplex et rectus ac ac] et Weber timens Deum ac recedens a malo ? Cui respondens  alias : respondit Satan ait : Numquid frustra timet Iob Deum ?  diabolus quia non invenit mala que accuset, bona in malum vertit quasi non bono animo fiant, quasi dicat : non sua virtute sed tua a me defenditur et ideo frustra timet  quem in operibus accusare non potest intentione eius quasi deceptus accusat  NUMQUID FRUSTRA etc. MYSTICE. Diabolus venisse redemptorem senserat, sed propter humilia que passus est quidquid de deitate suspicatus est, ei in dubium evenit pro sua superbia, et non Deum natum sed Dei gratia custoditum credidit : Nonne tu vallasti. Domum vallatam dicit, quia temptando conscientiam eius penetrare non potuit substantiam quia electos eius invadere non presumptit. Nonne tu vallasti eum   quasi non ex propria virtute habet quod stat sed tua vallatione, et ideo frustra timet Deum Iob et et] ac Weber domum eius,  domum vocat mentem {t. 2 : Erfurt, f. 189rb ; facsim., p. 377b} universamque substantiam per circuimtum ?  in omni parte Operibus manuum eius benedixisti,  |multiplicando et possessio eius eius] illius Weber crevit in terra.  POSSESSIO EIUS. Quasi quia tot bona in terra recepit pro his se innocenter gerit sed innotens esset si inter adversa staret quia nequit in die in nocte adversorum vult reprobare. Non ergo vires Iob sed quemque verius adversis probare sciens temptandum expetit. Sed extende, nec vires feriendi sibi tribuit, voluntas eius semper iniqua que ab ipso est potestas iusta que a Deo. Unde 1Rg. (1Sm) 19, 9. : « Spiritus Domini malus in Saul » et Domini est per licentiam et malus per voluntatem. Sed extende  da potentiam paululum manum tuam,  MANUM. Queritur quod numerus fidelium predicantibus apostolis augetur, hoc Satan dicere est talia invidendo cogitare, et de his tabescendo dolere. et tange cuncta que possidet,  TANGE CUNCTA. Quia exteriora sunt que petit conteri, nec multum putat nisi animam ledat. nisi in faciem faciem] facie Weber tua benedixerit tibi.  IN FACIEM. Facies Domini respectus est gratie. Dicit ergo si data que amat subtrahis, respectum scilicet gratie tue, favorem tuum non requirit sed maledicendo contemnit. = P15194, f. 6va Dixit ergo Dominus ad Satan : Ecce universa que habet in manu tua sunt,  dat licentiam temptandi  ECCE UNIVERSA etc. TANTUM IN EUM. Id est bona eius exterius temptanda tribuo sed intus mihi illum servo.  DIXIT ERGO DOMINUS. Non petitione diaboli provocatus Deus vincitur, sed hosti concedit ad dolorem et ad deceptionem suam quod famulo prosit.  ECCE UNIVERSA QUE. Pia dispensatione relaxat et refrenat, substantiam prodit, corpus protegit et si postea corpus traditurus non tamen simul omnia ne coacervata perimant que divisa possunt tolerari. Vel fortem Iob Dominus novit et tamen bella divisit, ut mirabilius victor esset, cum hostis victus se iterum ad nova bella repararet.  MYSTICE. Sed extende, per passiones peccare posse Christum putavit. Ecce universa que habet in manu tua sunt. Manus Satane non potestas sed temptatio, prius Iudea que possessio eius fuerat infidelitate sublata est, et ei adversata post et caro eius crucifixa. tantum in eum ne extendas manum tuam.  frenat hic diabolum Egressusque est Satan a facie Domini.  EGRESSUS. Id est ad desiderii sui vota pervenit. Vel egreditur, dum quod bona intentione sibi permittitur prava intentione ab eo perpetratur.  EGRESSUSQUE SATAN. Quo exiit ab eo qui ubique est, sed quamdiu pressus potentia Dei, Satan quod appetiit exercere non potuit, quasi ante faciem stetit, exit cum laxatus est ad effectum sui desiderii.  EGRESSUSQUE A FACIE. Quia dum usque ad cor prevalere nequit exclusus ab intimis exterius vagatur, etsi mentem turbat foris est, quia non interimit sed erudit. Cum autem {t. 2 : Erfurt, f. 189va ; facsim., p. 378a} quadam die  CUM AUTEM QUADAM. Tempora temptationibus congruunt. Tempus temptandi aptum elegit, cum filios eius in convivio invenit, prenuntiatio tribulationis est letitia satietatis. filii et filie eius comederent et biberent vinum in domo fratris sui primogeniti,  Allegorice. CUM AUTEM QUADAM DIE FILII ET FILIE etc. Apostoli et omnes fideles. Maior filius iudaicus populus lege generatus. Minor gentilis in {t. 2 : Erfurt, f. 189va ; facsim., p. 378a} fine vocatus.In domo ergo primogeniti apostoli convivantur, quia adhuc Scripture sacre deliciis in collectione solius iudaici populi vescebantur, quibus tunc dictum est Mt. 10, 5. : « In viam gentium ne abieritis ».  COMEDERENT ET BIBERENT. Moraliter. Comedere est bonis operibus gaudere. Vinum bibere est desiderio celesti estuare.  FRATRIS SUI PRIMOGENITI. Moraliter. Prior nascitur in corde sapientia que est fides, tunc enim sapimus si credimus omnibus que dicit Dominus, unde Cf. Is. 7, 9 (Vetus latina, t. 12 : Esaias, p. 232, versio X) : « Nisi credideritis nec intelligetis ».  : « Nisi credideritis non intelligetis ». Relique ergo virtutes sacro eloquio satiantur in domo fidei, id est in mente sine qua nulla sunt bona etsi bona videantur, et in domo sapientie, quia nisi que appetunt prudenter agant virtutes non sunt. Sed dum hoc non agitur diabolus boves et asinas tollit, pueros occidit. Boves sunt graviores cogitationes que cor exercendo uberiores fructus reddunt, sed has aliquando hostis subintroducta voluptatis delectatione corrumpit. Asine pascentes : simplices motus cordis a duplicitate custodiri in puritate nutriti. Sed et his diabolus subtilitates ostendit, ut dum inde laus queritur simplicitas perdatur. Vel boves arantes : cogitationes caritatis que corda durorum arando, id est predicando, prescindunt sed has cogitationes per torporem negligentie hostis occidit, vel si sibi prevident in hoc aliquid rapit quod cogitationi ad momentum prevalet. Asine : mansuetudo patientie cui diabolus laqueos tendit ex eo quod maxime diligit, ut inde maxima patientia turbetur. Electi vero ad se redeunt et pro levi motu se graviter affligunt. Sed dum vel ad momentum patientiam turbat asinas tulisse exultat. In agendis vero ratio custos quid cuique rei congruit pensat. Sed dum hostis subito turbat circumspectiones inopinate preveniens quasi custodes pueros occidit, unus fugit id est rationis discretio ad animum redit que amissa nuntiat, ut quod preoccupata mens perdidit afflicta recipiat. nuntius  nuntius iste est ratio, ubique tamen alius et alius, quia aliud et aliud nuntiat venit ad Iob qui diceret : boves arabant  BOVES ARABANT. Mystice boves arantes, id est boni bene operantes asine simpliciter viventes, he iuxta boves quia intelligentia eorum pascunt. Sabei captivantes, id est demones. Pueros, id est incipientes nondum virilis constantie. Gladio, id est desperatione eternitatis. Nuntius qui evadit propheticus sermo est qui ait Is. 5, 13. : « Captivus ductus est populus meus quia non habuit scientiam », quia dum fiunt mala que predixit quasi sanus ad Dominum redit, captivitatis enim infirmis vera predixisse cognoscitur. et asine pascebantur iuxta eos  quam callide damna nuntiantur, ut memorato fructu operis crescat causa doloris, unde et hic fete asine apud grecos leguntur et irruerunt  dum extra patimur ad consolationem divine gratie effugimus, iste a Sabeis et a Deo Iesus dicitur, ne qua consolatio sit ut undique destitutus desperans erumpat in contumeliam Sabei,  vicini quandoque solacium ferunt sed isti persequuntur tuleruntque omnia   quia adversa magis feriunt si cum multa sunt etiam subita nuntiantur sic nuntiari diabolus facit et pueros  ET PUEROS. Moraliter. Pueros vocat cautelam illam diligentie per quam his providet que et in eo percutitur. percusserunt gladio et evasi ego solus ut nuntiarem tibi. Cumque adhuc ille loqueretur, venit alter  vel alius et dixit :  non modo rebus perditis sed verbis nuntiorum instigat dum callide dicitur : Ignis Dei quasi vindictam eius sustines, quem tot hostibus placabas ut frustra servisse se estimans in Deum superbiret Ignis Dei  IGNIS DEI etc. Mystice. Celum : doctores legis sacerdotes de quibus ignis invidie cadit super oves et puerosn id est innocentes et infirmos.Puer sanus redit, quia vera dixisse prophetiam claruit, zelus apprehendit populum in eruditum.  MORALITER. IGNIS DEI DE CELO DESCE<NDIT> etc. Oves cogitationum innocentia. Ignis de celo, id est ab aeriis potestatibus flamma livoris irruit et sepe mundas cogitationes ardore libidinis accendit, qui ignis est Dei non facientis sed permittentis, et quia subito impulsu circumspectiones obruuntur custodes pueri occiduntur. Sed sola discretio ,id est ratio, animo damna nuntiat et quasi Dominum ad lamenta vocat. cecidit {t. 2 : Erfurt, f. 189vb ; facsim., p. 378b} de de] e Weber celo et tactas oves puerosque consumpsit et effugi ego solus ut nuntiarem tibi. Sed et adhuc illo adhuc illo] inv. Weber loquente, venit alius et dixit : Chaldei fecerunt tres turmas  CHALDEI etc. Mystice. Chaldei interpretantur ‘feroces’, id est persecutores Christi tres turmas, quia se ad proponendas questiones Domino Pharisei, Herodiani, et Sadducei diviserunt qui camelos, id est tortuosas mentes stultorum post se traxerunt, et pueros quia si qui uti ratione poterant auctoritati illorum cesserunt, et verus est sermo propheticus qui ait Ier. 2, 8. : « Et tenentes legem nescierunt me », et Ps. 2, 2. : « Astiterunt {t. 2 : Erfurt, f. 189vb ; facsim., p. 378b} reges terre, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus christum eius ». Isti pueros percusserunt gladio, id est persuasione sinistra etc. et invaserunt camelos   CAMELOS etc. Camelus : mundum animal partim quia ruminat, partim autem immundum quia ungulam non findit, bonas dispensationes terrenorum significat, in quibus multiplicius hostis insidiatur, et tales curas modo torpenti, vel precipitata actione ferit, modo pigra vel immoderata locutione confundit, pene semper nimiis cogitationum molibus premit, et sic tribus turmis Chaldei camelos rapiunt, id est illicito opere, superflua locutione, inordinata cogitatione, studia terrenarum dispensationum vastant, sepe autem mens quid sibi, quid proximis debeat attendit et nec per immoderationem sollicitudinis aliorum se negligit, nec per sui curam aliena postponit, sed cum hee utraque agit sollerter aliqua subito causa emergit, que omnes circumspectiones obruit, et sola discretio animo quod ploret renuntiat. et tulerunt eos, necnon et pueros percusserunt gladio, et ego fugi solus ut nuntiarem tibi.  UT NUNTIAREM etc. Nuntiantur mala et multa et subita, ut super vulnus vulnere irrogato impatienter ferat, et callidus hostis non tam iactura rerum quam ordine nuntiorum pertemptat. Prius prava nuntiat, post maiora, tandem mortem filiorum, ne iam orbato vilesceret rerum amissio, cum non essent heredes quibus hoc servaret. Gradatim ergo deteriora audit, ut in eius corde omne vulnus locum inveniat. Adhuc Adhuc] om. Weber loquebatur ille et ecce alius intravit et dixit : Filiis tuis et filiabus  FILIIS TUIS ET FILIABUS. Mystice filii et filie ut dictum est sunt apostoli et plebes subdite qui in Iudea Scriptura vescebantur. Ventus, id est fortis temptatio a deserto, id est cordibus Iudeorum vel immundis spiritibus prorumpit. Et quattuor angulos in quibus stat domus : sacerdotes scribas, seniores populi, Phariseos commovit. Domus, id est Iudea in persecutione Domini cadens apostolos in desperatione obruit. Et verus est sermo de persecutore populo Ier. 11, 15. : « Dilectus meus in domo mea fecit scelera multa ». Et de apostolis Cf. Ps. 37, 12. : « Proximi mei alonge steterunt », et Mt. 26, 31 ; Mc. 14, 27. Cf. Za. 13, 7. : « Percutiam pastorem et dispergentur oves » etc. vescentibus et bibentibus vinum in domo fratris sui primogeniti,  IN DOMO FRATRIS. In maioris fratris convivio Satan obruit filios, quia per negligentiam maiorum querit aditum in mortem minorum, et in alios magis accipit vires, quando eos qui per custodiam aliis presunt servire letitie conspicit. Non quidem illi ventri vacabant, sed cum inter convivia intentio mentis bona minus fervet, minus previdet. repente ventus  REPENTE VENTUS. Latenter dicitur contra eum elementa movisse ille cuius nutu mota sunt, licet diabolo semel a Deo accepta potestate ad usum nequitie sue elementa concutere, ut et damnatis in metallo ad usum ignis et aqua servit. vehemens irruit a regione deserti  A REGIONE DESERTI. Moraliter. Regio deserti : demonum multitudo derelicta a quibus ventus, id est fortis temptatio, ruit et a tranquillitate conscientiam evertit. Domus mentis quattuor angulis, id est prudentia, temperantia, fortitudine, iustitia consistit. Hec sunt quattuor flumina paradisi, que ab estu carnalium desideriorum temperant, sed sepe per ignaviam prudentia frigescit et dum fessa minus previdet, et sepe delectatione presentium minus ab illicitis temperamus, sepe timor fortitudinem turbat, sepe amor aliquis mentem a rectitudine iustitie avertit, et his quassatis conscientia turbatur. In mente que his quattuor erigitur cetere virtutes quasi cordis soboles se invicem pascunt, spiritus enim qui mentem ante omnia illis quattuor, format eandem contra singula temptamenta septem virtutibus instruit. Contra stultitiam sapientia, contra hebetudinem intellectus, contra precipitationem consilio, contra timorem fortitudine, contra ignorantiam scientia, {t. 2 : Erfurt, f. 190ra ; facsim., p. 379a} contra duritiam pietate, contra superbiam timore. Sed dum hac copia mens secure fruitur, quasi a se non a Deo presumit, unde subtiliter subtrahitur ut infirma videat, unde habuit quod servare non potuit. Feriuntur ergo septem virtutes suis contrariis, id est turbata conscienta moriuntur filii ad tempus qui licet temptatione extra turbantur, intus tamen per intentionis perseverantiam vivunt. Moriuntur et tres soreres, quia dum ultra vires se gravari quis putat quasi a Dei amore torpescit. Dum nimis timet debilitatur spes, dum nimis questionibus angitur turbatur fides, sed tamen ut vivas intus recta intentio servat. Unde puer, id est mentis discretio, evadit et agit cum animo ut quod perdere ceperat penitendo conservet.  Ecce iterum ne quid minus de humana adversitate doleat, ne item minus de superna nominatam iram in aere monstrat ventus irruit. et {t. 2 : Erfurt, f. 190ra ; facsim., p. 379a} concussit quattuor angulos domus que corruens oppressit liberos tuos et mortui sunt et effugi ego solus ut nuntiarem tibi. Tunc surrexit Iob  qui prius stabat firmus stat omnibus amissis, et hoc est surgere Iob  TUNC SURREXIT. Mystice. Ruente domo, extinctis filiis, id est perdita Iuda, apostolis timor mortuis, surrexit Iob, id est Christus de morte. Vel qui patiens iacuit contra reprobos iudicium iustitie erexit, vestem scidit id est Iudeam que expectans adventum ei adheserat, divisit aliis ad fidem assumptis, aliis relictis. Tonso capite : caput summa sacerdotii, capilli id est subtilitas sacramentorum ; unde Ezechiel Cf. Ez. 5, 1. : « Sume gladium et duces per caput et barbam » in quo signatur Christus qui caput rasit, id est a sacerdotio iudaico sacramenta legis abstulit, et barbam quia regnum Israel deserens decorem virtutis ei amputavit. Terra est peccatrix gentilitas. Tonso ergo capite in terram corruit, quia Iudeam deserens dum sacramenta sua ab eius sacerdotio abstulit, ad notitiam gentium venit. Quod cadit repente ad ima venit, unde Christum corruisse est inopinate ad gentes pervenisse ut dicitur Cf. Act. 11, 15. : « Cecidit super eos Spiritus Domini » id est inopinate venit. Adoravit, id est adorare fecit ut Rm. 8, 26. : « Spiritus postulat gemitibus inenarrabilibus ». Sed et Christus in se secundum formam servi Cf. Phil. 2, 7. Patrem oravit.  TUNC SURREXIT IOB. Mira dispensatio Dei pro habenda humilitate et vigilantia, securus enim in otio remittitur, sed temptatus evigilat, unde : Tunc surrexit Iob. Sedere quiescentis est, surgere certantis, tunc et discretio proficit, et subtilius discernere virtutes a vitiis agnoscit, unde subdit : Scidit vestimenta. Vestis sunt opera que nos tegunt, ne nudi erubscamus. Que dum culpam flere facit districtius quasi irata manu iudicamus. Tunc etiam omnis elatio et superfuitas cogitationum ab animo cadit, quod est tonso capite cadere, id est repressis presumptionis cogitationibus, quam infirmus sit in se sentire. Difficile est magna agere et de magnis apud se fiduciam non habere, cuius elationis quasi tyrannidis satellites sunt cogitationes. Nazarei capillos nutriunt, dum per vite continentiam presumptionum cogitationes crescunt, devotione completa caput radere et capillos in ignem sacrificii ponere iubentur, quia tunc ad perfectionem quis venit, cum sic exteriora vitia vincit, ut et superfluas cogitationes a mente resecet, quas igne divini amoris incendit ut totum cor in Dei amore ardens eas devotionis perfectione consumat. et scidit vestimenta sua vestimenta sua] tunicam suam Weber  alias : tunicam suam  ecce quod dolorem falgelli sensit et, tonso capite, corruit corruit] corruens Weber  vel excessit  ET TONSO CAPITE. Mystice. Magna constantia putatur si quis mala non sentit, alii vero nimis sentientes immoderate dolent virtus autem est in medio non est virtus insensibilitas cordis. Sicut et membra per stuporem incisa non dolent, unde propheta Cf. Ier. 5, 3. : « Percussisti eos nec doluerunt ». Ne dilectionem proximi solveret filiis luctum impendit, ne dilectionem Dei desereret inter gemitus oravit oravit] oranit cacogr. Rusch . Ne superbus esset non sentiens corruit. Ne extraneus ferientem adoravit. Mos veterum fuit ut qui speciem sui corporis capillos nutriendo servaret, eos tempore afflictonis abscideret, et e converso qui tempore tranquillo absciderat, in ostensione afflictionis nutriebat. Iob ergo servasse ostenditur qui ad usum doloris totondit, ut dum eum in omnibus {t. 2 : Erfurt, f. 190rb ; facsim., p. 379b} manus superna percutit, etiam sponte illum penitentie species diversa fuscaret, et se divine potentie consentire ostenderet. in terram et et] om. Weber adoravit  CORRUIT IN TERRAM. Cadens adoravit, quia ille veram orationem exhibet qui quod pulvis sit humiliter videt. Unde et dicit : nudus egressus sum de utero matris mee. Nundum in fide prima gratia genuit, nudum eadem suscipit. Cum pulsatus vitiis quasi nudus ad misericordiam refugit, et aliqua virtute aliquando detectus ipsa humilitate melius vestitur, non sibi sed Deo tribuens quod habet, Dominus dedit bona cuius potestas etiam tollit, quod ideo ad tempus fit ut humilis melius habeat. et dixit :  ecce quod in dolore contra iudicium flagellantis non excessit sed orat Nudus egressus sum   NUDUS EGRESSUS SUM. Nudum me huc intrantem terra protulit nudum me hinc hinc] ihnc cacogr. Rusch exeuntem terra recipiet. Consolatio ex conditione rerum quod propria non perdidit, sed accepta et relinquenda recolit, tempus quo necdum ista habuit previdet qualis exiturus. Consolatur etiam se ex iustitia Dei. de utero matris mee  mater est terra que omnes genuit  DE UTERO MATRIS MEE. Mystice. Mater Christi Synagoga est que in se eum opertum littera tenuit, nec nudum in deitate vidit, sed ab ea nudus ad gentes venit. Ecce Ioseph quem purum hominem credens Synagoga adulterino complexu eum constringere voluit Cf ; Gn. 39, 12., cui tegimen littere reliquit et se conspicuum gentibus prebuit. Sed nudus revertetur cum in fine mundi reliquiis Israel Deus innotescet. Dominus dedit, Iudea dum venturum credidit, abstulit cum ipsa venientem contempsit. et nudus revertar illuc. Dominus dedit  non diabolus, scit enim ei nihil licere nisi Deo permittente, quid ergo mirum si qui dedit sua recepit Dominus abstulit,  non diabolus  docet in flagellis gratias agere, ut ipse appropinquans passioni gratias egit sicut Domino placuit ita factum est sicut Domino... factum est Weber : C Λ S Φ Clementina ; cf. responsorium “Si bona suscepimus”, Corpus antiphonalium officii, n° 7647] om. Weber .  ultima consolatio scit Deum istum iudicem unde nisi iustum scit placere illi  SICUT DOMINO PLACUIT. Moraliter. Cum turbamur ad iudicium Dei recurrere debemus et maiores laudes reddere quia pulsati verius nos novimus.  In re que displicet magna est consolatio si eo ordinante geritur cui nihil nisi iustum placet cur ergo de re iusta murmuret ? Quasi post assertionem partis sue contra adversarium in termino orationis iudicem benedicit: Sit nomen Domini benedictum. Quod rectum sensit Domini benedictione conclusit, unde diabolus erubescit qui et in beatitudine Deo contumax fuit, cui homo etiam percussus hymnum dicit. Iob ergo superbum hostem humilitate crudelem patientia vincit, et acriora vulnera infixit quam accepit. Sit nomen {t. 2 : Erfurt, f. 190rb ; facsim., p. 379b} Domini benedictum. In omnibus his non peccavit Iob labiis suis labiis suis] om. Weber ,  quia et non loquendo possumus in cogitatione peccare  IN OMNIBUS HIS NON PECCAVIT. Moraliter. Dolens animus dum se custodire ne de igne probatorio murmuret. Quod de virtutibus dictum est de his que in ostensionem virtutis dantur, potest accipi dona Spiritus sunt : prophetia, lingue, curationes, que et subtrahuntur ne mens elevetur. Non enim semper inerat prophetis spiritus prophetie. Unde Eliseus dicit Cf. 4Rg. (2Rg.) 4, 27. : « Celavit Dominus a me verbum ». Et Amos Am. 7, 14. : « Non sum propheta », quia tunc quidem verum erat sed humilem me Spiritus replet. Et dicit Am. 7, 16. : « Et nunc audi verbum Domini ». Unde in evangelio : « Super quem videris Spiritum descedentem et manentem hic est qui baptizat » Io. 1, 33.. In aliis enim venit, sed in solo Christo singulariter permanet. Sed quomodo hoc eius signum est, cum ipse de apostolis dicat apud vos manebit ? Sed in Christo semper manet per substantiam ad omnia, in electis per gratiam non ad omnia. Alia enim sunt dona Spiritus sine quibus ad vitam non venitur, ut humilita,s fides etc. secundum que Spiritus semper manet. Alia quibus vite sanctitas pro aliorum utilitate declaratur, ut prophetia, curatio, lingue, secundum que non semper Spiritus manet sed subtrahit se aliquando a signorum ostensione ut humilius habeatur. De illis ergo que ad vitam timeamus ne pereant, de his que ad ostensionem aliquando sine periculo subtractis consoletur se humilitas dicens : Dominus dedit, quia tunc recte nos habuisse ostendimus cum sublata equo animo toleramus.  IN OMNIBUS HIS NON PECCAVIT IOB. Unde 1Pt. 2, 22 ; cf. Is. 53, 9. : « Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore eius ». Iob testimonium perhibetur et oris et cordis corde non #tumevit non murmuravit lingua contumax non fuit. neque stultum quid contra Deum locutus est.  stulte in Deum loquitur qui inter flagella se innocentem dicit, quod est superbe accusare iustitiam Dei ferientis Capitulum 2 Factum est autem cum quadam die  eadem die ut prius historice et mystice venissent filii Dei, et starent coram Domino, venisset quoque Satan inter eos et staret in conspectu eius,  ut videretur a Deo non ipse Deum quia immundus corde ut diceret Dominus ad Satan : Unde venis ?  UNDE VENIS. Hoc non ut prius, cum enim sciatur redisse de bello {t. 2 : Erfurt, f. 190va ; facsim., p. 380a} ad quod laxatus fuerat non est aliud nisi quod infirmitas superbie eius increpatur quasi ab imo et infirma carne vinceris qui contra Deum te erigis. Unde bona Iob cum triumpho enumerans addit, et adhuc innocentiam retinens, quasi exercuisti malitiam, sed ille retinet innocentiam et qui minuere voluisti profectui servisti. Qui respondens ait : Circumivi terram et perambulavi {t. 2 : Erfurt, f. 190va ; facsim., p. 380a} eam. Et dixit Dominus ad Satan : Numquid considerasti servum meum Iob quod non sit ei similis in terra, vir simplex et rectus ac timens Deum et recedens a malo et adhuc retinens innocentiam ?  INNOCENTIAM etc. Moraliter. Innocentiam retinet qui etiam post lapsum scintilla rationis excitatus fideliter penitet. Tu autem commovisti me adversus eum  non quod Deus instigetur, sed secundum nos qui nisi commoti non ferimus, ipsa Dei percussio commotio dicitur  TU AUTEM COMMOVISTI. Allegorice. Quomodo Pater in Christum cum quo idem est motus est per Satan ? Quia Christus homo non pateretur nisi Adam peccasset, cum Satan Adam movit in Christum Deum commovit. Frustra quia penam tulit sine sua culpa, sed non frustra quia solvit quod alter rapuit. ut affligerem illum frustra.  non frustra quia crevit in eum virtus patientie et gloria, et nobis patuit quod in eo latebat mirabile sed frustra, quia in eo non punitur peccatum, vel frustra id est non est effectum ut sperasti cui respondens Satan ait : Pellem  rem minus caram pro pelle.  id est magis cara  PELLEM PRO PELLE. Diabolus per miracula Filium Dei sed propter humilia purum hominem putavit. Hunc ergo iudicans ex aliis qui loco pastorum aliena damna contemnunt quasi non motum multis subtractis, quasi que extra se sunt, dolore proprie carnis temptat, quasi pro se doleat qui non pro aliis. Hoc cum fieri petit dicit desideriis. Hec et per membra verbis et desideriis intulit per que dixit Ier. 11, 19. : « Mittamus lignum in panem eius », id est configendo corpori eius stipitem crucis adhibeamus. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, cap. 15, CCSL 143, p. 132.5-133.25.  Pellis pro pelle datur, quia sepe dum ictus contra oculum venit, manum opponimus, ut potius in ipsa quam in teneriori vuleneremur, hoc consuetite fueri sciens dicit : Pellem pro pelle et cuncta que habet homo, quasi ideo Iob extra se tot flagella equanimiter sustinet, quia ne ipse feriatur pavet, et cura sui minus de suis sentit, unde ipsum ferire expetit : Mitte manum tuam, quod Deus recte permittit ut sepe victus obmutescat. Et cuncta  id est quid per singula omnia que habet homo  exponet sine dolore ut tantum vitam servet incolumem dabit {t. 2 : Erfurt, f. 190vb ; facsim., p. 380b} pro anima sua.  hoc suspicabatur diabolus de Iob quod sepe videbat in aliis Alioquin mitte manum tuam  id est si non credis eum, ideo patienter ferre de exterioribus ; qui timet de vita aliquispiam aliquispiam] vel aliquorumpiam coniec., alsuqupm cacogr. Rusch diligit. Mitte me in vitam et videbis  ALIOQUIN MITTE MANUM. Moraliter. Sepe diabolus postquam mentem impugnavit ad tempus cessat ut securam repente irrumpat, ideo iterum Iob expetit quem Deus ei retinendo concedit. et tange os eius et carnem,  TANGE OS EIUS ET CARNEM. Moraliter. Per os et carnem intelligit vitam corporalem, per animam intelligit rationem, ut superius.  ALLEGORICE. Potestatem per suos in carnem Christi Satan habuit sed animam servat, non quod non temptet sed quod non superet. Vel animam, id est caros et electos a iure suo amittit cum illum occidit a planta pedis usque ad verticem, quia ab exordio mundi membris eius dura intulit, et usque ad caput ipsorum, id est Christum seviendo pervenit. et tunc videbis quod  vel quoniam quoniam] coniec., qm Rusch in facie benedicat tibi.  vel vel] ve cacogr. Rusch benedixerit Dixit ergo Dominus ad Satan : Ecce in manu tua est.  ECCE IN MANU TUA etc. Sinit nos temptari ut videamur nobis infirmi, et tamen custodit. Verumtamen animam illius serva. Egressus igitur Satan  EGRESSUS etc. Moraliter. [a] Accepta licentia a planta, id est a minimis, usque ad maiora perveniens. Omne corpus mentis illatis temptationibus lacerat, sed ad animam non pervenit, quia inter delectationes quas suscipit intentio resistit et deliberatio recti usque ad mollitiem consensus non inflectitur, sed et ille delectationes asperitate penitentie tergende sunt, quod est testa saniem radere. [b] Testa enim rigor est districtionis, sanies fluxus illicite cogitationis. Vel testa testa] esta cacogr. Rusch mortalis fragilitatis quam tenet manu, qui eam semper habet pre oculis, et ea considerata quam cito dissolvenda est saniem radit. Sanies ex vulnere, prava cogitatio ex temptatione, quelibet non ducatur ad effectum, non tamen est quasi parvipendenda. Unde Cfr. Mt. 5, 28. : « Si quis viderit mulierem ad concupiscendam eam » etc. Culpa ergo resecanda est, non solum ab opere sed et a cogitatione. Unde Ieroboal Ieroboal] sic pro Ierobaal trituranti in area angelus apparet, qui surgens sacrificat hedum super lapidem. Post hostiam ius carnium cogitationes ex carnalitate venientes quas etiam mactat cum carnalitate Ieroboal supereffudit Cf. Idc. 6, 11-12; Idc. 6, 19-21.. Sed quia de victoria bellum oritur ut cum cogitatio vincitur animus elatione pulsatur. {t. 2 : Erfurt, f. 190vb ; facsim., p. 380b} [c] Iob radens saniem humilitati substratus sedet in sterquilinio, id est humilia de se sentit, et ad ea que male gessit penitendo respicit, ne qua elatio surgat. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, CCSL 143, [a] cap. 29, p. 150.5-15 ; [b] cap. 30, p. 150.1-152.49 ; [c] cap. 31, p. 152.1-153.19. a facie Domini, percussit Iob ulcere pessimo,  ecce quantitas his duobus pensanda sunt flagella, leviantur autem si multa sunt et non gravia, vel si gravia et non multa a planta pedis usque ad verticem verticem] + eius Weber .  eius Qui testa saniem radebat radebat] deradebat Weber sedens in sterquilinio.  auget despectionem ut se humiliorem prebeat  QUI TESTA. Historialiter. Testa ex luto fit, et sanies corporis lutum est. Luto ergo tergebat lutum fragmento vasis fictilis, vas fictile confractum considerans quid sit incuria tumentis. Quia vero per ea que circa corpus sunt inflatur animus, fragilitatis humane oblitus, ut fit in honoribus. Iob ex malus circumstantibus despectionem auget suam, et non in terra munda, sed in sterquilinio sedet prependens que sit substantia carnis, et ex fetore loci in fetorem cito redituram carnem sentit. Quam mollitiem sane carni adhibuit qui vulneri non vestem vel digitos sed testam admovit ? Ideo autem hic a Deo premitur iustus ut gloriosus remuneretur, et ostenditur quid expectet iniquus cum sic premitur qui a iudice laudatur.  Allegorice. QUI TESTA. [a] Testa in manu, Christi caro ex luto nostre substantie, que igne passionis decocta robustior surrexit, qua saniem id est peccatam delevit. Et per carnem et sanguinem peccata carnis notantur. Sanies putrido putrido] coniec., putido cacogr. Rusch sanguinis significat peccata vetustate peiora. [b] Sedens in sterquilinio, quia « infirma mundi elegit » 1Cor. 1, 27., superbis Iudeis spretis, in gentibus quiescit, id est penitentibus qui sua mala flendo quasi ante se stercora coacervant se abiiciendo. Sed qui tot hominibus fecit, multa in membris sustinet a carnalibus, qui quasi uxor in sinu Ecclesie sunt per fidem, et ideo malis moribus et verbis peius premunt et quasi ad cubile fidei recepti inevitabiles sunt. [c] Hi sunt turba premens Iesum, sed sola humilis tangit, his suadent mala, vel metu ut Petrus Mt. 16, 22. adhuc carnalis : « Absit a te, Domine », vel elatione ut Ioab filius Sarvie a David petens mortem Semei Cf. 2Rg. (2Sm.) 19, 22.. Sed deteriores qui elatione ut uxor Iob qua superba suadet viro. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, CCSL 143, [a] cap. 18, p. 136.1-13 ; [b] cap. 19, p. 137.1-22 ; [c] cap. 20, p. 138-139.45. Dixit autem illi uxor sua :  DIXIT AUTEM ILLI UXOR SUA. Allegorice. Primam diaboli temptationem ostendit in possessionibus et filiis Iob factam esse. Secundam ostendit in afflictione corporis et persuasione uxoris et competenti ordine. Si enim prius affligeretur in corpore, parvipendisset postea rerum ablationem. Reservat diabolus uxorem, ut saltem per eam vincat, qui per uxorem vicit primum hominem, sed sicut in prima temptatione Iob victor extitit, sic et in hac victor remansit. Eodem modo in Christo, prius temptatur in apostolis, in propria persona affligitur, et in membris et accipitur Christus integer.  DIXIT ANTEM ILLI UXOR SUA etc. Diabolus duobus modis impugnat : tribulatione ut frangat, persuasione ut molliat, victus ergo de tribulatione recurrit ad artem qua Adam vicit, et ad altum per scalam, id est per mulierem que viro vicina subrepere nititur, sed et hanc non audit ut prepositam, sed docet ut subditam et sic arma tollit hosti, et sunt ei arma virtutis dum erudit.  Moraliter. [a] Etsi in prosperis, magis tamen et inter mala corporis, carnalis suggestio mentem tangit. [b] Hec est uxor que post vulnera male suadet Iob. Hinc Ieremias Lam. 1, 20. : « Foris interficit gladius » id est vindicta exterior ferit, « et domi mors simul est », quia nec tunc conscientia a temptationibus munda est. Sed et si hec suggestio bonum fatigat et aliquando ad delectationem rapit, mox erubescit et se arguit dicens : [c] Quasi una de mulieribus stultis locuta es, et de consideratione munerum se munit. Si bona suscepimus etc. Cum autem quis videns tot vitia se vallantia, magis se virtutibus munit, quedam vitia sub specie virtutum occurrunt, id est amici quasi per consolationem conveniunt, sed in contumelias erumpunt, ut immoderata ira iustitia, et dissoluta remissio misericordia vult videri. Et timor humilitas et effrenata superbia libertas. Huiusmodi blanda superficie incipiunt, sed in asperitatem dilabuntur. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, CCSL 143, [a] cap. 31, p. 154.52-53 ; [b] cap. 32, p.154.1-24 ; [c] cap. 33, p. 155.1-30. Adhuc tu permanes  ADHUC TU PERMANES. Allegorice. Simplicitatem arguit quod terrena despicit et {t. 2 : Erfurt, f. 191ra ; facsim., p. 381a} eterna cupit. Quasi Quasi] coniec., qua cacogr. Rusch dicat : quid simpliciter eterna petis et super his male gemis ? Excidens (eterna despice) et mala presentia, vel moriens evade. Sed hec passi sunt illis forma rectitudinis. Unde ait : Quasi una de stultis etc. ferientes extra sustinent perversos intus docent ibi fortes hic misericordes, ibi adversos repellunt hic suos protegunt, et grande est in acie hoc utrumque facere. in {t. 2 : Erfurt, f. 191ra ; facsim., p. 381a} simplicitate tua. Benedic Deo et morere. interl.| morte finies hanc afflictionem vel morere, id est vives per contrarium|| Qui ait ad illam : Quasi una de stultis locuta es ? Si bona suscepimus de manu Domini interl.| id est dona Dei, id est temporalia temporalia] temperalia cacogr. Rusch vel eterna  SI BONA, id est si ad eterna bona tendimus cur non mala presentia sustinemus ? mala autem interl.| id est flagella quare non sustineamus ? mala…sustineamus] quare mala non suscipiamus Rusch interl.| vel suscipiamus In omnibus  IN OMNIBUS. Quia sancti in omnibus que extra et intus patiuntur, nec iniuriis Dei excedunt, nec in contumeliis pravorum. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, cap. 21, CCSL 143, p. 141.66-142.69  Adhuc tu permanes Eva verba sua repetit quasi dicens : desere simplicitatem, id est obedientiam vetitum comedendo contemne ? Benedic Domino et morere, id est transcendendo preceptum ultra quam es conditus vive. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, cap. 8, p.123.74-77.  Vide ordinem post vulnera verba hostis intulit, quia cum vis doloris ingravescit, facilius prava persuasio aliquem capit propter quod qui cetera abstulit, uxorem reservavit. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, cap. 8, CCSL 143, p. 123.57-60.  QUASI UNA DE STULTIS. Quia sensus non sexus in vitio est non ait una de mulieribus sed de stultis mulieribus, quia pravum sapit accidentis stultitie est, non conditione nature. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, cap. 9, CCSL 143, p. 125.64-68.  SI BONA SUSCEPIMUS. Magna consolatio est in malis bonorum reminisci, ne sit omnimoda desperatio, sicut in letis temperat ab elatione previsio mali. Unde dicitur  Sir. (Eccli.) 11, 27.: « In die bonorum ne sis immemor malorum et in die malorum ne sis immemor bonorum ». Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, cap. 9, CCSL 143, p. 125.46-51.  IN OMNIBUS HIS. Duobus modis labiis peccamus : cum non iusta dicimus, vel cum iusta tacemus. Sed Iob nec contra ferientem superba dixit nec contra suadentem recta reticuit. Patientiam habuit, Deo gratias agens, insipientiam coniugis arguendo docens, et sic victus ardentius hostis instigatur, et quia uxor tacuit alios excitavit ad contumelias. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 3, cap. 10, CCSL 143, p. 125.2-7. his non peccavit Iob labiis suis. Igitur audientes interl.| quia per supradicta vinci non potuit igitur aliis aggressus est amicis, scilicet ut post eis credatur||  IGITUR AUDIENTES. Allegorice. Amici hereticos significant, qui contra corpus Christi, id est Ecclesiam afflictam lapsus membrorum dolentem, alios sub nomine Christi tolerantem conveniunt ad contentionem, quod est augmentum doloris. De loco suo qui est superbia, quia nisi in corde tumerent, prava asserere non certarent. E contra locus bonorum est humilitas. De loco ergo veniunt, quia ex superbia moventur contra Ecclesiam, quorum perversa actio ex nominibus eorum colligitur. Eliphaz, Baldach, Sophar ut supra dictum est et loca unde sunt congruunt. Themam : australis. Sue : loquens. Naama : decor. Ab austro venit qui ardentius appetit sapere quam oportet. Quem calorem sapientie non ut bene vivant, sed ut elate loquantur desiderant. Unde decorem, id est speciem bonorum ex eruditione sumunt, hypocrite nolentes esse, sed videri docti.  AUDIENTES. Moraliter. Non dicit audientes ideo quod vitia hec audiant sed diabolus qui per ista temptat hec intelligit. tres amici Iob  TRES AMICI. Numerus iste moralis vel mysticus tres turmas Chaldeorum significat, id est impugnationem que fit in opere, lingua, cogitatione, hec enim omnia impugnat. omne malum quod accidisset ei, venerunt singuli de loco suo, Eliphaz interl.| contemptus Dei|| Themanites, interl.| australis|| et Baldach interl.| sola vetustas|| Suites Suites Rusch Weber] Suhites hic et ubique Clementina interl.| sue loquens|| et Sophar interl.| dissipatio specule vel speculatorem dissipans|| Naamathites. interl.| decorus|| {t. 2 : Erfurt, f. 191rb ; facsim., p. 381b} Condixerant enim interl.| Condixarent et intra se et erga percussum quante fuerint caritatis ostenditur, sed bona eorum intentio suborta indiscretione fuscatur||  CONDIXERANT. Quia in falsitate concordant et dum sua docent quasi consolantur. Vere autem consolantur in afflictione presenti qui de eternis erudiunt. Heretici amici nominantur, quia non ex sua nequitia sed ex nostra benignitate nominandi sunt, ut Mt. 26, 50. : « Amice ad quid venisti ? »  MORALITER. Condixerant, quia quedam vitia contra nos inter se coniunguntur, ut superbia et ira, remissio et timor, que etsi diversa sint, tamen ad eundum finem tendunt, id est ad subversionem spiritualis Iob. ut pariter venientes visitarent eum et consolarentur. Cumque levassent procul oculos suos  interl.| Moraliter. Vitia oculos levant dum sub specie virtutum fideles illaqueare parant et quasi eis consulere simulant  CUMQUE ELEVASSENT OCULOS. Allegorice. Qui in imo sunt oculos levant si Ecclesie facta considerant, et eam in dolore positam que hec spernit eterna petit, non cognoscunt quia que vident in ea, in corde suo non relegunt, qui hec amant eterna contemnunt, vestes hereticorum sunt qui eis concorditer inherent, qui semper in deteriora ruunt, et in multis partibus a se dividuntur. Ruptis vestibus corpus ostenditur, quia incisis sequacibus per discordiam malitia aperitur, que {t. 2 : Erfurt, f. 191rb ; facsim., p. 381b} per concordiam tegebatur.  MORALITER. Si autem ex erumna vitiorum et amore zeli in intimis dolemus, que letis surrepunt tristibus non prevalent, unde subdit : Cumque elevassent etc. Afflictos non cognoscunt vitia a quibus reprobata resiliunt, que letos noverant, id est penetrabant quo aut magis in eis se deprehendi diabolus videt, eo illa sub imagine virtutum amplius abscondit. Et hoc est : Et exclamantes ploraverunt, signatur pietas per plorantum, discretio per scissionem vestium, affectus operum per pulverem capitum, humilitas per sessionem. Species pietatis ad crudelitatem ducit, si per disciplinam puniri culpam prohibet ut post eternaliter puniatur. Discretio decipit, ut si pro infirmitate quasi discrete plus alimentorum sumimus et indiscrete bella carnis excitamus. Aliquando affectus bonorum operum inquietudinem facit laborum. Humilitas utilitatem necat, dum homo se plus infirmum et inutilem quam sit existimat et aliis prodesse desinit. Sed hec vitia sub specie virtutum latentia subtiliter compunctio examinat qui enim vere intus dolet, que agenda foris et que non agenda sunt bene previdet et omnis strepitus suggestionum obmutescit vi compunctionis. Unde : Nemo loquebatur. Videbant enim dolorem. Si enim cor vere dolet, vitia contra nos non ostrepunt. Ipsa autem vitia sepe in usum virtutum mutantur, ut ira si rationi subiicitur in sancti zeli ministerium vertitur. Superbia si divino timori inclinatur, libera auctoritate, iustitiam defendit. Fortitudo corporis prius prava si convertitur multum proficit in exercendis piis operibus, unde Iob pro amicis immolat, et quos hostes pertulit per sacrificium cives recipit dum enim malas cogitiones subigimus et in virtutes vertimus quasi hostes per intentionis hostiam in amicos mutamus. non cognoverunt eum interl.| quia in hoc statu amplius eum non viderant|| et exclamantes ploraverunt, interl.| speciem miserie Iob in se transferunt ut melius eis credatur||  EXCLAMANTES PLORAVERUNT. Historice. Quia speciem percussi plaga mutaverat speciem consolatorum spontaneus dolor immutat, quia dolentem non potest consolari qui non concordat dolori sed herens trahit. Ideo videntes corpus scissum vestes scindunt videntes mutatum capita fedant pulvere, ut facilius Iob audiat eos, dum aliquid de sua afflictione in eis videt. Videndum tamen est consolatori ne nimis dolens, afflictum gravet et dolentem desperare faciat, forsan amici Iob nimis doluerunt nescientes mentem percussi quasi ille a corde cecidisset. scissisque vestibus sparserunt pulverem super caput suum in celum interl.| ecce compassio pietatis||  SPARSERUNT PULVEREM. Pulvis : terrena intelligentia, caput : mens, celum : preceptum superne locutionis. Pulverem super caput in celum mittere est seculari intellectu mentem corrumpere et de verbis celestibus terrena sentire, dies intelligentia, nox ignorantia, septem universitas. et sederunt cum eo in terram septem diebus septemque septemque] et septem Weber noctibus, et nemo loquebatur ei verbum. Videbant enim dolorem esse vehementem.  Sedent ergo, id est condescendere se simulant infirmanti Ecclesie, et in his in quibus verum lumen intelligunt et in his in quibus habent ignorantiam et sic dolos deceptionis parant. In terra, quia speciem humilitatis ostendunt, ut superba suadeant, vel terra est incarnatio Christi, quam quidam heretici non negant, sed vel de deitate vel de incarnationis qualitate discordant a nobis, quia ergo illam non negant quasi cum Iob in terra sedent. Diebus et noctibus, quia vel in hoc quod vere vel in hoc quod stulte sapiunt incarnationi non contradicunt. Nemo loquebatur, quia tunc tacent hostes si filios Dei predicando generare negligimus, sed si recta loquimur tunc graves contumelias ingerunt, in vocem doloris contra nos erumpunt. Loquuntur quidem semina errorum, cum corda fidelium torpere vident, sed cum vident alta sapere, de erumna seculi dolore ad celum reditum querere, circumspecte linguam frenant. Et hoc est : Videbant ei dolorem esse vehementem, quia tunc timent prava loqui, cum amoris Dei dolor corda figit, quia tunc non proficerent, sed et quos tenebant bonis exercitatis perderent.  SEPTEM DIEBUS. Ignoratur utrum continue an tot diebus crebra visitatione insisterent.  NEMO LOQUEBATUR. Sunt enim multi qui tarde loqui incipiunt sed modum incepto non ponunt indiscrete loquendo, et cum bona intentione venerunt, bonum pie mentis preceps locutio vitiavit, unde bonum quisque quod agit pensare debet libra discretionis, quod est oblata dividere. Aliter reatus est {t. 2 : Erfurt, f. 191va ; facsim., p. 382a} quod virtus putatur. Magna caritas fuit concorditer ad afflictum amicum venisse, longanimitas cum eo tam diu tacuisse, humilitas in terra sedisse compassio capita pulvere conspersisse, sed quia incaute locuti bene inceptum in fine factum est malum, et nisi sacrificio purgentur puniendi sunt. Capitulum 3 {t. 2 : Erfurt, f. 191va ; facsim., p. 382a} Post hec aperuit Iob os suum et maledixit diei suo  POST HEC APERUIT etc. Attentos facit quasi ad occulta que clausis vasculis tegebantur, sed aperto ore eorum deteguntur ut eorum intimo odore recreemur. Huc usque triplex expositio, hinc prout singula expetent loca. Maledixit diei. Ecce hoc non secundum historie superficiem quia et malum est hoc, et impossibile. Dies enim quo natus fuit iam non erat, et otiosum est maledicere rei non exitenti, perniciosum vero si existeret, nec iam potest dies preteritus verti in tenebras, nec ei possunt convenire cetera que sequuntur nec abortivus - quod post ait - requie frueretur, ideo hic nihil secundum litteram.  POST HEC, id est post omnia predicta que passus est tacentibus etiam amicis. Cum ergo patienter in omnibus gratias egit et bene docuit, nunc nullo instigante non est credendus, ex impatientia ad maledictionem prorumpere, sed quietus hoc dicit quia inter mala laudavit Deum.  MALEDIXIT. Maledictum duobus modis dicitur : iudicio iustitie vel livore vindicte. Illud laudatur, hoc prohibetur. Illo utitur Deus, ut Gn. 3, 7. : « maledicta terra in opere tuo », « Maledicam maledicentibus tibi » Gn. 12, 3.. Sancti etiam iudicium Dei intus videntes non voto ultionis, sed iustitie Dei male dicunt. Unde Petrus Act. 8, 20. : « Pecunia tua tecum sit in perditionem ». Et Elias duobus quinquagenariis Cf. 4Rg. (2Rg.) 1, 12. : « Si homo Dei sum descendat ignis et consumat vos ». Contra alterum quod malitia agitur dicit Apostolus Rm. 12, 14. : « Nolite maledicere » et 1Cor. 6, 10. et] coniec., ex Rusch  : « Maledici regnum Dei non possidebunt ». Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 4, cap. 1, CCSL 143, p. 164.48-58.  Maledictio igitur Iob non est malitia sed iustitia, non commotio sed doctrina. Videt enim amicos flere, et secundum se - qui prospera mundi querebant - eum fractum malis putare, et nescios interne salutis eum pro his desperare et flere. Et medicamen ponit. Pereat dies in qua natus non conditus, quia conditus homo in die iustitie natus vero in die culpe. Conditus Adam, Cain primus natus. Dies ergo in quo natus omne tempus mortalitatis, sub quo degentibus non apparet eternitas, hic ergo pereat et eternitas appareat. Perire dupliciter dicitur : non esse, vel male esse. Hoc nostrum tempus ita peribit ut non sit, unde tempus non erit amplius. Cum enim dicitur Cf. Ps. 80, 16. : « Et erit tempus illorum in secula » pro defectu ponitur sicut tempus momentis deficit, hic tamen optat ita perire ut male sit. Aliter enim non posset amaritudine involvi quod post ait. Anima autem vel angelus ita est immortalis ut mori non possit. Moritur enim vitio vel supplicio quo perdit beate vivere, numquam tamen desinit essentialiter vivere. Dies ergo qui optatur ut pereat est apostata angelus qui quidem iam periit a gloria, sed adhuc optatur ut retrusus suppliciis, etiam temptandi licentiam amittat. Is quidem dies est per naturam bene conditus, nox per meritum. Tenebrosus dies cum prospera illicit, sed in noctem desinit quia ad mala trahit. Dies ostendit, cum meliora promisit Gn. 3, 5. : « Eritis sicut dii » sed noctem intulit mortalitatis. Dies cum bona promittens apparet ut angelus lucis, nox cum corda consentientium obscurat erroribus. Iob ergo in proprio dolore causam totius humani generis deflens reducit ad mentem originem culpe, et considerationem iustitie dolorem temperat pene. Videt unde cecidit homo et dicit : Pereat dies et nox in qua etc., qua si pereat spes a diabolo illata, que promissione deitatis emicuit, sed ut nox immortalitatem obscuravit. Pereat hostis qui lucem promisit sed peccati tenebras intulit.  MORALITER. Videns Iob post occasum hominis quantum prosperis elevetur, quantum adversis prematur homo, ad immutabilitatem recurrit, et quantum hunc statum despiciat maledicendo declarat. Pereat dies. Dies mundi prosperitas qui in nocte desinit, quia ad tribulationem perducit. Vel dies peccati delectatio, nox mentis cecitas. Homo tribus modis dicitur : per naturam, per culpam, per infirmitatem. Homo ergo in die nascitur nocte concipitur, quia ad delectationem peccati non rapitur, nisi prius per mentis tenebras infirmetur. Sed pereat dies id est peccati delectatio vigore iustitie destruatur, et nox id est quod cecata mens per consensum perpetrat, dum blandimenta delectationis caute non perspicit, penitentia extinguat. Ne autem culpa que blandiri incipit ad interitum currat. Dies vertatur in tenebras, id est in exordio dilectionis ad quem finem perditionis rapit videatur, et per penitentiam crucietur. Quod si ita punita est. Non {t. 2 : Erfurt, f. 191vb ; facsim., p. 382b} requirat eam, Deus in iudicio ut puniat et non illustrabit. Illustrat lumine qui arguit, sed quasi tegitur qui in memoria iudicis non revocatur. Unde quorum tecta sunt peccata ne tunc in conspectu omnium monstrentur. Non illustretur sed obscurent eum, id est diem delectationis ne ab eo qui omnia videt videatur. Tenebre, id est lamenta penitentie, vel occulta Dei iudicia quibus preventi gratia absolvimur, que nos mereri nescimus. Et umbra mortis, id est mors Christi secundum carnem que nostram culpam destruxit. Unde uno die et duabus noctibus in sepulcro fuit, quia lucem sue simple mortis, nostre culpe tenebris adiunxit. Vera mors dicitur qua separatur anima a Deo, umbra qua caro ab anima. Aliter dicitur umbra mortis oblivio que agit, ut non sit res in memoria sicut mors agit ut non sit quod capit in vita. Vel diabolus mors dicitur et mutatio eius que de specie eius est ut umbra a corpore umbra mortis, quia autem nullum peccatum est inultum in quo misericordia subvenit hoc homo puniat unde sequitur : Occupet eum caligo, id est mentis confusio de qua dicitur, est confusio adducens gloriam, et involuatur omni parte, amaritudine penitentie. Sed si dies id est delectatio peccati sic punitur quid nox, id est consensus ad culpam. et locutus est. Pereat dies   prius de die post de nocte in qua natus sum, et nox in qua dictum est : Conceptus est homo.  quod ita intelligatur, scilicet prospera que promittit adversa intelligantur, quia qualis est hostis seviens talis est blandiens Dies ille vertatur in tenebras, nec nec] non Weber requirat eum Deus desuper, et non {t. 2 : Erfurt, f. 191vb ; facsim., p. 382b} illustret lumine.  id est sic eum erroris sui cecitas obruat, ut ulterius ad lucem penitentie per Dei memoriam non resurgat Obscurent eum tenebre et umbra mortis.   id est oblivio que delet memoriam ut mors vitam Occupet eum caligo,  nunc quia a luce cecidit, nunc intus caligine confunditur et involvatur amaritudine.  post finito gehenne supplicio cruciabitur, ut quod involutum est finem suum non indicat que pena incipiet cum iudex veniet Noctem illam tenebrosus turbo possideat.   apostatam angelum a conspectu iudicis ad supplicia tempestas rapiat de qua dicitur Ps. 49, 3.: « Et in circuitu eius tempestas valida »  NOCTEM IGITUR ILLAM TENEBROSUS TURBO POSSIDEAT. Quasi turbo tempestatis est concitatus spiritus meroris, qui mentem tristitia obnubilat. Iste est spiritus qui conterit naves Tharsis, id est vis compunctionis que mentes mari, id est mundo deditas salubri terrore confundit.  NEC REQUIRAT. Homo redimitur, quia - cum caro et spiritus sit - infirmum habuit aliquid ut peccaret quod non angelus, preterea angelus propria. Homo aliena periit malitia, dicit ergo non requirat et quia tenebras intulit, toleret sine fine quod fecit nec lumen recipiat quod non suasus perdidit.  NOCTEM ILLAM TENEBROSUS. Moraliter. Qui in peccato sibi blanditur a nocte possidetur. Qui punit noctem possidet et melius si cum incipit peccatum reprimitur. Quod autem punimus, non obiiciendum nobis a iudice speramus, unde non computetur etc. Annus nostre illuminationis perficitur, cum veniente iudice peregrinatio completur. Dies anni sunt singule virtutes. Menses sunt multiplicia facta virtutum, vel collectio virtutum uniuscuiusque boni viri, sed quia cum his timet ne iudex et mala penset. Orat ergo ut tunc sic bona remuneret, ne mala requirat. Si enim hec nox cum diebus numeretur, iam omnia obscurentur, ut autem tunc non numeretur modo discutiamus, ne qua culpa sit impunita, ne quis quod egit defendat addens nequitie nequitiam. Unde addit : Sit nox illa solitatia nec laude digna. Sunt enim qui mala laudant et defendunt, et sic culpa geminatur non remanet solitaria. Contra quod dicitur Sir. (Eccli.) 21, 1. : « Peccasti, ne adiicias iterum ». Peccare id est mala defendere ut Adam qui ad penitentiam requisitus excusationem culpe addidit Gn. 3, 12. : « Mulier quam dedisti » etc., quasi : tu fuisti occasio peccandi qui mulierem dedisti. Culpam vero bene insequitur qui nulla prospera mundi appetit. Unde est : Maledicant ei qui maledicunt diei. Quod est : Illi bene noctem penitendo feriunt qui lucem prosperitatis calcant, qui diem delectationis non habent. Vel dies est suggestio hostis, et est illi transacta vere puniunt qui in ipsa blanda suggestione insidias se ductoris deprehendunt, qui contra se amplius suscitant Leviathan. Aliis quoque quos secure possidet dormit, sed his evigilat ad omnem pugnam, sed quia victis vitiis aliquid minimum remanet quod vinci non potest ne victor elevetur, subdit : Obscurentur stelle caligine eius noctis, quia et si splendentes virtutibus reliquias noctis trahunt, etiam renitentes ut inde luceant melius, unde nolentes humiliter obscurantur. Unde tribui Ephraim in terra promissionis Chananeus non occisus fit tributarius, quia cum spe intramus celestia inter optima restant vitia, que tamen serviunt nobis ad usum humilitatis, ne superbiat qui vincere non potest licet parva. Unde rursus he sunt gentes quas reliquit Dominus, ut in eis erudiret Israel, id est vitia in quibus semper virtus exercetur, et dum vinci timet elatio virtutis comprimitur, et in parvis discit quod ipse maiora non vincit. Vel obscurentur stelle caligine eius noctis, quia nox id est consensus ad culpam ab Adam in nos propagata, ita oculum turbat, ut etiam hi qui lucent mundo ut astra eternum lumen ut est videre non possint. Et hoc est : Expectet lucem et non videat, quia quantolibet ardore exiliant, tamen in carne hac lumen ut est non videbunt pro cecitate damnationis in qua nati sumus. Non computetur in diebus {t. 2 : Erfurt, f. 192ra ; facsim., p. 383a} anni, nec numeretur in mensibus.  NON COMPUTETUR IN DIEBUS. Allegorice. Annus superna gratia in qua multiplex vita virtutum ut dies in anno. Vel annus multitudo redemptorum que {t. 2 : Erfurt, f. 192ra ; facsim., p. 383a} expletur collectione bonorum omnium, ut annus diebus que apud Isaiam dicitur annus placabilis Domini. Dies vero sunt singuli electi. Menses multe Ecclesie que unam catholicam faciunt. Sed non in his nox computatur, id est diabolus, quia adventum Christi conspicit, sed non ad veniam cum electis credit. Unde nusquam angelos apprehendit. Vel dies : angelici spiritus in luce permanentes. Menses : ordines et dignitates eorum - ut throni et ceteri - sed nec ad lucem, nec ad ordinem illorum diabolus reducitur sed exors ab illa patria in eternum est. Unde subdit : Sit nox illa solitaria, quia a frequentia illa separatur, vel hominem quem sibi socium fecerat amittit, et electis per gratiam redemptis solus cum corpore suo gehenne traditur. Sit nox illa solitaria nec laude digna.  NEC LAUDE DIGNA. Homo cum substratus idola coluit in quibus demonia quasi tenebras noctis laudavit, sed iam idolis reprobatis non est laude digna. Maledicant ei qui maledicunt diei,  MALEDICANT EI QUI etc. In veteri translatione : « Maledicat eam qui maledicit diem qui capturus est grandem cetum ». Diabolus qui modo nox latet, in fine erit visus dies, cum extolletur super omne quod dicitur Deus vel colitur. Sed modo malitiam eius destruit qui in fine adventu suo potentiam eius destruet, qui in aquis - scilicet baptismi -, grandem cetum, id est fortitudinem eius, extinguit. Vel maledicant ei id est nocti tenebras eius damnando nuntiantes electi angeli, qui maledicunt diei id est qui fictam eius claritatem qua presumpsit equalis Deo fieri despiciendam monstrant, qui parati sunt suscitare id est relaxare ut totis viribus contra Ecclesiam agat, modo enim ligatus tenetur in abysso, et pressus et qui superbus pre aliis se extulit, substratus dicioni eorum succubuit, ut modo eis ministris ligatus lateat et in fine solutus aperte bella gerat. qui parati sunt suscitare Leviathan.  LEVIATHAN. Id est additamentum eorum, id est hominum in quibus post suggestionem mala addere non cessat. Vel exprobrationem, quia cum Ade addere deitatem spopondit et quod habebat abstulit. Hic a propheta serpens tortuosus dicitur, quia mollitur quasi blandis verborum sinibus insidias infundit. Et vectis, quia durus per malitiam ad necem percutit. Suscitatus aperte aget interim autem latenter. Caligine eius noctis. Obtenebrentur stelle, id est hypocrite qui lucent per opera ad oculos hominum. He sunt que cauda draconis, id est extrema persecutione Antichristi trahuntur, he obtenebrantur, quia malitia hostis sic prevalet eis, ut apertis malis involuantur, quales intus tales exterius. Obtenebrentur   vel obscurentur stelle caligine eius. Expectet lucem et non videat nec ortum surgentis aurore.  EXPECTET LUCEM. Hoc secundum membra eius, id est iniquos qui fidem habent et vel prava agunt, vel bona non recto corde et securi, quia existimatione sua multorumque sancti diem Domini expectant, non frustra quidem. De quibus propheta Am. 5, 18. : « Ve desiderantibus diem Domini ». Lucem ergo, id est Christum, qui dicit Io. 8, 12. : « Ego sum lux mundi ». Aurora surgens Ecclesia que priores tenebras deserit et in lucem iustitie venit. Ortus eius initium claritatis eterne. In iudicio ergo adhuc aurora, in regno dies cuius ortum in luce adventus Domini impii non videbunt, quia pressi tenebris, quanta luce surgat ignorabunt, unde Cf. Is. 26, 10. : « Tollatur impius ne videat gloriam Dei ». Vel in presenti ortum aurore non vident, qui cum opera videant, intentionem non pensant, imitantes unde foris laudentur, non unde intus ad lumen surgant. Vel prophetia est hoc de Iudea que Christum prophetando sustinuit, sed venientem non cognovit.  NEC ORTUM SURGENTIS AURORE. Moraliter. Ortus aurore est nova nativitas resurrectionis, qua sancti cum carne orientur ad videndum lumen eternum. Sed quantumcumque hic fulgeant electi, nequeunt penetrare que erit illa gloria illis nove nativitatis, hec nox non clausit sed aperuit hostia ventris, quia concepto humani ad peccatum desideria concupiscentie reseravit. Hiis autem hostiis, id est desideriis concupiscentie carnalis reseratis, ad innumera corruptionis mala pertrahimur. Unde gravati gemimus, quia hoc iustitia exigit ut quod sponte fecimus, inviti toleremus. Quia non conclusit  alias : clausit  QUIA NON CLAUSIT. Hoc de ipso capite paradisus est venter, unde humanum genus prodiit crescens propagine, conceptum ibi in Adam origine. Huius hostia serpens aperuit, quia munita supernis monitis claustra mentis irrupit, et in ea mandatum Dei dissolvit. Iob ergo in sua pena culpam recogitat doletque quod nox, id est obscura suggestio hostis, mentibus hominum intulit et quod homo ei consensit. Non clausisse dicit illum qui aperuit et non abstulisse {t. 2 : Erfurt, f. 192rb ; facsim., p. 383b} qui irrogavit, quia quasi auferret si quiesceret et quasi clauderet, si ab irruptione cessaret, pessimo enim quasi lucra dare nobis erat, si non intulisset damna ut latrones dicimus captis vitam dare, si non auferunt. ostia ventris qui portavit me, nec abstulit mala ab oculis meis. Quare non in vulva mortuus {t. 2 : Erfurt, f. 192rb ; facsim., p. 383b} sum, egressus ex utero non statim perii ?  QUARE NON IN VULVA MORTUUS SUM. Non est credendum quod tantus vir optet se abortivum interisse, sed intus hec verba pensanda sunt. Quattuor modis peccatum fit in corde, quattuor in opere consummatur. In corde fit suggestio per hostem ut in paradiso serpens suasit. Inde delectatio per carnem, ut et ibi Eva delectata est. Post fit consensus per spiritum, ut et ibi Adam consensit. Inde defensio per elationem, ut et Adam requisitus se excusavit qui quidem timuit sed et tumuit. Cum enim pena timetur, sed facies Dei amissa non amatur timor ex tumore est, non ex humilitate, quia superbit qui peccatum si liceat non puniri non deserit. In opere prius latens culpa agitur, post ante homines sine pudore aperitur, inde in consuetudinem ducitur, post vel falsa spe vel desperatione nutritur. Tot modis lapsum plorat genus humanum. Quare non in vulva mortuus sum. Vulva in qua in peccato concipitur homo est mala suggestio, sed utinam in ea mortuus, id est me moriturum novissem, ne ad delectationem suggestio traheret.  EGRESSUS EX UTERO. Moraliter. Quia peccatum conceptum foras delectatio rapuit, sed ut in ea delectatione occumberem ne usque ad operationis consensum desiperem. Exceptus est genibus, quia per consensum spiritus omnibus sensibus subiectis quasi genibus culpam consummavit. Uberibus etiam lactatus, cum cassa fiducia et blandis excusationibus, fovetur. Sic et in opere. Vulva est latens culpa. Exit qui quod latenter egit in aperto facere non erubescit, unde Is. 3, 9. : « Peccatum suum sicut Sodoma predicaverunt ». Sed cur in occulta iniquitate mortificare me nolui a carnis vita, vel cum in actum exii cur tunc saltem me perditum non cognovi. Fovetur autem genibus ut crescat qui non confusus de aperto malo, pravis usibus firmatur, ut ad peiora vigeat. Sed cur hec, id est utinam non ita esset. Lactatur vero quia postquam culpa in usum venit, falsa spe misericordie Dei se pascit, ne ad correptionem redeat, post usum enim etsi velit debilius homo peccato resistit, unde enervis ad falsa solacia se inclinat quasi et Deus his parcat, cui additur et adulatio multorum similium, unde Prv. 1, 10. : « Si te lactaverint peccatores ne acquiescas eis ». Preterea desperatio lacte erroris animam pascit. Tres priores modi secundum ordinem suum facilius corriguntur quartus difficilius. Unde Christus tres mortuos suscitavit : In domo qui latet in peccato Cf. Mc. 7, 30.. Extra portam : cuius iniquitas publicatur Cf. Lc. 7, 12.. Sepultum aggere id est qui mole consuetudinis gravatur Io. 11, 12.14.. Quartum audit mortuum nec suscitat, quia vix pressus mala consuetudine resurgit si adulatione nutritur, quod est Mt. 8, 22 ; Lc. 9, 60. : « mortuos sepelire mortuos suos », id est favoribus premere. Vel si desperatio lacte erroris animam nutriat. Videt ergo Iob postquam homo per culpam paradisum perdidit ad quanta huius exilii precipitia descenderit, et se peccasse in primo parente arguit. Quod si non esset subdit qua quiete frui potuisset. Nunc enim dormiens silerem et somno meo requiscerem, si homo in paradiso non pecccaret, ad patriam angelorum quandoque sine morte transiret ad quam redempti post mortem sunt transferendi, et nisi culpa prodisset, sancti in pace cordis quiescerent et omni clamore et inquietudine et tumultu temptationum remoto, intra secretumentis ad Dei contemplationem secederent qui modo quasi vigilantes clamant, dum contentionem proprie carnis contra spiritum ferunt. Quare exceptus genibus ? Cur lactatus uberibus ? Nunc  in presenti eterno enim dormiens   in eterna quiete silerem,   non conquererer  NUNC ENIM. Per nunc quod est presentis temporis stantem semper in presenti id est eternam quietem designat. et somno meo requiescerem  in eternis bonis requiescerem cum regibus et consulibus terre qui edificant sibi solitudines,  terrenorum desideriorum tumultus despiciendo  REQUIESCEREM CUM REGIBUS. Id est angelis qui subiecta regunt. Qui et consules, quia nobis voluntatem Dei nuntiando consulunt. Vel reges dicit sanctos predicatores qui se regunt, et consules terre quia terrenis bene consulunt. Dicit ergo quod si non peccaret, illuc etiam non redemptus ascenderet ad quod apostoli et sancti predicatores post redemptionem cum magno labore preveniunt qui non differuntur ut antiqui, sed mox post mortem intrant celum. Qui edificant sibi solitudines. Omnis terrenus densis cogitationum tumultibus corde comprimitur, et frequentia desideriorum quasi turbarum calcatur. Sed solitudines edificare est a secreto cordis terrenorum desideriorum tumultus expellere, et in amorem intime quietis anhelare ut possit dici Cf. Ps. 26, 4. : « Unam petii et hanc » etc aut cum principibus qui possident aurum,  divinam scientiam  CUM PRINCIPIBUS QUI {t. 2 : Erfurt, f. 192va ; facsim., p. 384a} POSSIDENT AURUM. Principes sunt Ecclesie rectores. Aurum : sapientia qua bona eterna mercantur ut auro temporalia. Domus conscientie sunt. Argentum : eloquia divina, principes ergo id est rectores, loco apostolorum succedentes, possident aurum sapienter vivendo, et domum conscientie - divinis eloquiis quibus illos erudiunt - replent. Previdens ergo Iob futura, cum admiratione considerat cum quibus electis sine labore in eternitate quiesceret, si per superbiam nemo peccasset. Et dicit : Nunc dormiens silerem etc. quia si Adam nulla peccati putredo corrumperet, non ex se filios gehenne generaret. Sed hi qui nunc per redemptionem salvandi sunt soli ab illo electi nascerentur. Qui autem futura previdit iam preterita recolit. et replent domos suas  conscientias argento.  divino eloquio Aut sicut abortivum absconditum {t. 2 : Erfurt, f. 192va ; facsim., p. 384a}  AUT SICUT ABORTIVUM. Quia quod abortivum ante tempus oritur extinctum protinus occultatur. Hi sunt sancti cum quibus se quiescere potuisse consilio erat qui a mundi exordio ante tempus redemptionis fuerunt, et tamen mundo se mortificaverunt. Tempus primum ante legem quod patres seculo mortuos protulit quasi uterus abortivi fuit, et ipsi quasi ab utero mortui sunt qui sine tabulis legis Deum naturaliter timerunt et futurum redemptorem credentes voluptates occiderunt.  ABSCONDITUM. Quia paucis a Moyse memoratis, magna pars eorum notitie subtrahitur, et iam non subsistere dicitur, quia frequentia eorum nullo apud nos memorie scripto retinetur. Vel qui concepti per legem non viderunt lucem dominici adventus, ad quem fideliter creditum pervenire nequiverunt. His conceptus interior formam fidei edidit, sed ad aptam visionem non perduxit. Iam quietem huius lucis aperit et quid apud eam quotide agitur de conversatione impiorum verbis manifestioribus demonstrat. non interl.| alias : nunc|| subsisterem, vel qui concepti  sub lege  VEL QUI CONCEPTI. Conceptos non solum illos qui legem scriptam habuerunt vocamus, sed omnes ab Abraham cui promissiones aperte facte sunt, quos spiritus prophetie irradiavit ut ipsum Iob. non viderunt lumen lumen] lucem Weber . interl.| vel lucem|| interl.| respectu huius lucis et quietis|| Ibi interl.| in presenti quodammodo|| impii cessaverunt interl.| in spe illius lucis|| a tumultu, interl.| vitiorum|| et ibi requieverunt fessi robore, interl.| virtutum||  IBI IMPII CESSAVERUNT A TUMULTU. Id est in luce Christi quam antiqui prestolati sunt, gentiles a turba desideriorum mundi cessant, et tranquilla mente iam eternam quietem pregustant. Et hoc est : Et ibi requieverunt fessi robore. Immundo fortes robore non fessi dicuntur. Qui in amore Dei roboratur, salubriter a sua virtute deficit, et quo fortius eterna petit, eo magis fessus in terrenis moritur. Unde Ps. 83, 3. : « Concupiscit et defecit anima mea in atria Domini » dum ibi dicit lucem locum electorum quo continentur ostendit. et quondam vincti interl.| in requie sanctorum|| interl.| in gloria||  ET QUONDAM VINCTI. Iusti etsi a desideriis quieti dum tamen in corpore molestia sue corruptionis legati sunt. Corpus enim gravat animam et repugnat caro spiritui. Sunt et vincula corporea : fames, sitis et huiusmodi que hic nequeunt solvi, sed et ab omnibus in libertate glorie filiorum Dei solventur. Vide gradus impii conversi cessant. Exercitati in intimo sinu quiescunt. A vinculis corruptionis absoluti, ad libertatem perveniunt. Sed quid hic interim egerintsubdit : non exaudierunt vocem exactoris. Exactor diabolus qui semel numum deceptionis homini contulit, et quotidie debitum mortis exigit. Vox eius est temptatio audit qui temptatur et resistit. Exaudit qui consentit. Idem de interna pace quia quod mens valde amat sepius replicat. pariter interl.| omnes|| sine molestia, interl.| requieverunt|| interl.| hoc de futuro|| non audierunt interl.| etsi audierunt|| vocem exactoris. Magnus et parvus magnus et parvus] inv. Weber ibi sunt, interl.| in mundo||  PARVUS ET MAGNUS. Quia hic est discretio operum ibi erit dignitatum. Unde Io. 14, 2. : « In domo Patris mei mansiones multe sunt ». et servus liber a domino suo. interl.| non timet iudicem||  SERVUS. Qui peccat servus est peccati qui hic numquam liber fit, dum iudicem metuit sed ibi liberit ubi de venia nulla dubietas erit. Erit quidem ibi memoria culpe, non que mentem polluat, sed que sine lesione artius beatitudini et letitie astringat, ut sanati dolorum sine dolore recordamur, unde amplius medico gratias agimus. Quare data est misero lux interl.| quasi quia tantam gloriam homo perdidit, ergo miser et sic misero non prodest prosperitas, immo nocet|| et vita interl.| ut aliquo modo vivat|| his qui in amaritudine sunt anime sunt anime] inv. Weber  ?  QUARE DATA EST MISERO LUX. Contemplatus requiem ubi liber a Domino despicit seculi prospera que ab ea retrahunt. Quare data est misero lux, id est prosperitas in perigrinationis miseria, quia si non iustum penitus opprimit, tamen mentem in amorem Dei et in dispensationem sui dividit. Unde addit : Et vita his qui in amaritudine sunt anime. Amaritudo est omni iusto, vel flendo quod deliquit, vel quia a patria differtur. Et hic talis mundo prorsus mori cupit, sed quia non semper tali moritur mundus, sed gloria eius tristi et gementi datur queritur. Et vita his qui in amaritudine. Timet enim talis esse qui a mundo teneatur, {t. 2 : Erfurt, f. 192vb ; facsim., p. 384b} quia nisi quoquo modo ei viveret, hunc ad suum usum non amaret, ut mare viva corpora in se retinet, mortua mox a se repellit. Illis ergo qui penitus mundo mori volunt, mundus ipse adhuc vivit, dum eos non amatus amans quibusdam occupationibus astringit. Desiderant enim sancti sepe ab omni vita temporalis glorie se extinguere, sed occulto Dei iudicio sepe compelluntur occupari in iniunctis honoribus vel in regimine preesse. {t. 2 : Erfurt, f. 192vb ; facsim., p. 384b} Qui expectant mortem  interl.| desiderant mori mundo||  QUI EXPECTANT MORTEM. Id est penitus se mundo mortificare desiderant, sed occulto Dei iudicio non venit, quia occupari in vinctis honoribus compelluntur, quod Dei timore tolerant, et intus est desiderium pietatis et foris expletur ministerium ordinis, ne per superbiam contradicant Dei dispositioni, et sic et multis prosunt et quo se imperfectos vident, per humilitatem amplius surgunt, et quod a desideriis differuntur ipsa tarditate ad eadem dilatantur, unde ut desiderium querentium exprimeret addit : quasi effodientes thesaurum. et non venit, interl.| mors illa|| quasi effodientes thesaurum, interl.| eternam quietem, vel cognitionem divinitatis, id est sapientiam||  QUASI EFFODIENTES THESAURUM. Quia qui thesaurum fodiendo querit cum altius foderit, quia iam se thesauro propinquare estimat, ad instantem laborem amplius inardescit, sic iustus quo propior est fini et premio ,eo delectabilius sudat in opere. Vel quia nemo perfecte mundo moritur, nisi intra mentis invisibilia a visibilibus abscondatur. Qui mortificationem appetunt, thesaurum fodientibus comparantur, quia mundo per invisibilem sapientiam morimur, que ut thesaurus effoditur quia sapientia in rerum superficie non iacet sed in invisibilibus latet. Hoc queritur cor fodiendo, id est ut mens a se omne terrenum eiiciat, et sic thesaurum virtutis qui se latebat agnoscat, et quia mortem ut thesaurum querunt, gaudent vehementer cum in sepulcrum ut in sepulcro corpus, ita in divina contemplatione anima absconditur mundo mortua, ubi ab omni strepitu seculi est quieta. Vel qui thesaurum fodit gaudet si sepulcrum invenit, ubi antiquitus mortui cum divitiis recondebatur, quia qui sapientiam querit in iustis olim mundo sepultis, exempla contemplationis invenit unde dives fit. gaudentque vehementer cum invenerint sepulcrum, interl.| exempla contemplationis|| viro cuius abscondita est via, et circumdedit eum Deus tenebris ?  VIRO CUIUS ABSCONDITA EST VIA. Ecce cum quereretur, quare misero data est lux ostendit hic via abscondita est viro, quia si iam bene agit quid aget in fine nescit. Vel aliquando que putantur Deo placere displicent. Circumdedit eum deus tenebris. Quia licet celestia desideret, tamen quid de se intus dispositum sit nescit. Sunt et circa eum tenebre ignorantie, preteriti est immemor futura non invenit, presentia vix novit, intima dispensationis Dei penetrare nequit. Qui vero has tenebras intendit flet, et omni nisu supernam lucem requirit. Unde fit aliquando, ut in pio fletu interni gaudii claritas erumpat. Unde sequitur : Antequam comedam suspiro et quasi inundantes aque sic rugitus meus,  ANTEQUAM COMEDAM SUSPIRO etc. Comedere est contemplationis luce pasci, quam non habet nisi qui prius in hoc exilio quasi ubi non sunt bona gemit et suspirat desiderio. Exequitur vim lacrimarum. Et quasi inundantis aque. Aque inundantes multis voluminibus impetu feruntur, sic in lugentibus multa volumina, dum quid apud Deum decernatur nesciunt, dum preterita sua recolunt futura pertimescunt et in bonis suis ne errent verentur. Quos dum flagella Dei corripiunt se offendisse suspicantur. Unde addit : quia timor quem timebam evenit mihi et quod verebar accidit.  QUIA TIMOR. Flent enim quia deseri se timent, et ne pia percussio non sit discipline, sed vindicte. Unde Ps. 89, 11. : « Quis novit potestatem ire tue ». Aliquando enim est gratia quam dicimus iram, et aliquando ira quam dicimus gratiam. Unde necesse est ut in omnibus timeatur. In prosperis ut non sint sibi data ad maiorem excecationem, non ad consolationem ut bonis solet fieri, ne sit in adversis initium pene. Nonne dissimulavi, nonne silui, nonne quievi et venit super me indignatio.  DISSIMULAVI ? Etsi semper cogitando, loquendo, agendo peccamus, tamen cum prosperitate levatur, per hec tria effrenatius animus rapitur, quia cum potestate preit, alta de se sentit et quia nemo resistit lingua defrenatur, et quia facere licet quod libet putat iuste licere omne quod libet, sed sanctus tunc amplius cor a gloria reprimit, ne elatione perdat quod in potestate recte agit, ut rex Babylonie de urbe quam fecit elatus supra homines, factus est infra homines linguam etiam cohibet a minorum contumeliis opus a vagatione inquietudinis restringendo se a licitis. Solus enim in {t. 2 : Erfurt, f. 193ra ; facsim., p. 385a} illicitis non cadit qui caute se restringit a licitis. Sic Iob qualis in potestate fuit ad exemplum proponit.  NONNE DISSIMULAVI ? Potestas habita et ad utilitatem cogitanda et propter tumorem dissimulanda, et potens ut prodesse debeat posse se sciat. Nonne silui, ecce qualis est in ore. Nonne quievi, ecce qualis erga illicita opera. Vel silere est mentem a desideriorum voce restringere. Quiescere in potestate terrenarum actionum strepitus intermittere, quia qui non vacat ab his, lumen visionis Dei sibi abscondit. Unde pisces sine pinnulis non eduntur, quia qui habent pinnulas saltus dant super aquas, et soli hi in corpus Ecclesie ut cibus transeunt, quia in eo quod imis serviunt, aliquando superna mente conscendunt ne semper in profundo lateant qui tunc bene exteriora disponunt cum ad interiora refugiunt et in sinu tranquille mentis quiescunt, ut Iacob domi habitasse perhibetur cum Esau « gnarus venandi » Gn. 25, 27. dicitur. Sed et hec agentes flagellat patet ut purget, quia nostra perfectio culpa non caret unde addit : Et venit super me indignatio. Unde magna arte dicturus verbera premisit recte facta, ut in quisque consideret que pena maneat iniquos si ita hic castigat iustos ut si iustus vix salvatibur impius ubi parebit. Capitulum 4 {t. 2 : Erfurt, f. 193ra ; facsim., p. 385a} Respondens autem Eliphaz Themanites dixit :  RESPONDENS AUTEM ELIPHAZ. Amici Iob causa pietatis venerant, sed ad contentionis verba prosiliunt, non prava intentione sed quia percussum credunt pro iniquitate, deberent aurem ex ante acta vita verba eius pensare, etsi deversa sentirent humiliter dicere, non percusso per immoderata verba vulnus addere et flendo se ei sociare, non scientiam suam ostendere. Sunt autem dicta eorum in multis recta et fortia et in se magna. Unde eorum auctoritate utitur Apostolus Cf. 1Cor. 3, 19. que tamen Dominus reprehendit sed comparatione melioris dicens : « Non estis locuti rectum sicut servus meus Iob » Iob. 42, 7.. Etsi mira tumide tamen dicuntur in sancti viri adversitatem, Paulus ergo ea pensat ex eorum virtute, Deus incaute prolata reprehendit ex persone qualitate. Inter recta ad perversa dilabuntur, sic heretici ex bonis mala abscondunt ut recipiantur, et ex malis bona inficiunt ut corrumpant. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 5, cap. 11, CCSL 143, p. 233.145-237.277. Si ceperimus loqui tibi,  hoc dicitur quia locuturus erat contra eum  SI CEPERIMUS LOQUI etc. Molliter incipiunt, sed in aspera prorumpunt. Sic heretici blanda verba proponunt ne caveantur sed aspera subinferunt. forsitan moleste accipias,   ex se de aliis iudicat  his verbis innuitur manifeste, quia disposuerant eum offendere sed conceptum sermonem tenere quis poterit poterit] possit Weber  ?  vel potest quasi nullus secundum hoc quod sentitur  SED CONCEPTUM SERMONEM. Perfecti nec in corde perversa concipiunt que silentio compescant, alii prava concipiunt, sed silentii vigore magno constringunt. Alii et concipiunt et mox efferunt. In sensu leves in lingua precipites. De his est Eliphaz qui suo experimento de omnibus idem sentit. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 5, cap. 13, CCSL 143, p. 238.2-239.24.  TENERE QUIS POTERIT. Quasi vellet retinere in quo innuit se in loquendo offensurum. Ecce docuisti plurimos plurimos] multos Weber ,  vel multos  ECCE DOCUISTI PLURIMOS. Certa bona sunt que et ille fatetur qui criminari vult. Quantus ante fuit qui tot suis occupatus disponendis, etiam libere altos docuitur actu et verbo recta ostendens. Quod vero criminator bona de eodem dicit ad crimen inflectit dicens : Nunc autem venit etc., quasi : non servasti recta que dicebas. Nota autem quod iniqui et bona iustorum que nota negare non possunt dicunt, ne prava videantur, et ut inde magis credatur eis in malis {t. 2 : Erfurt, f. 193rb ; facsim., p. 385b} que inferunt, et hec ipsa bona ad cumulum reatus invertunt. Hic recta Iob ergo dixisse, sed non servasse quasi suo testimonio malus reprehenditur, inferius male loqui notatur ut taceat. Et hi sunt duo modi quibus bonos impetunt mali : dicentes eos vel prava dicere, vel bona que dicunt non tenere. et manus  volentes deficere in aliquo bono lassas roborasti.  qui fessi erant operando ut perseverarent docuisti Vacillantes  titubantes dubios  qui dubitabant an inciperent an incepto perseverarent confirmaverunt sermones tui,  in bonam partem traxerunt et genua trementia  in quibus prius apparet timor confortasti.  vel roborasti Nunc autem  ecce non est in te quod doces venit super te plaga  tribulatio et defecisti,  non teipsum roborasti  tam cito tetigit te  plaga et conturbatus es. Ubi est ubi est] om. Weber timor tuus et et] om. Weber fortitudo tua, patientia tua et perfectio viarum tuarum ?  quem fingebas te habere ad Deum  DEFECISTI etc. UBI EST TIMOR TUUS. Quasi de virtutibus miretur perditis quas congruo ordine ponit. Sicut in via seculi audacia fortitudinem, timor debilitatem parit, ita et in via Dei audacia debilitatem, timor Dei fortitudinem. Quia qui Deo iungitur potestate quadam super omnia levatur. Fortitudo non nisi in adversis ostenditur, unde patientia additur, quia in fortitudine quasi profecit qui mala aliena non motus tolerat. De patientia perfectio nascitur, unde in patientia animam possidere homo dicitur Lc. 21, 19., id est in omnibus recte vivere cunctis motibus mentis ex virtute dominari, qui enim se vincit contra omnia est fortis. Quoniam autem invehendo corripuit, nunc quasi exhortando subdit. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 5, cap. 16, CCSL 143, p. 240.5-241.35. Recordare, obsecro te,  quasi apparet quia non fuerunt vera in te  quasi diceret pateris quod meruisti  RECORDARE OBSECRO. Sed et hoc reprehensibiliter agit. Innocens enim et rectus sepe hic funditus delentur etsi ad eterna serventur. Sed qui non pro eterna sed terrena mercede Deo serviunt, ipsi sibi fingunt quod querunt, et docere presumentes cum terrenam securitatem predicant, cunctis suis laboribus ostendunt quod amant. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 5, cap. 17, CCSL 143, p. 241.6-22. quis umquam  de preteritis innocens  innocens in opere et rectus in corde periit periit] perierit Weber ,   id est affligitur res suas perdendo aut quando recti deleti sint ? Quin potius vidi eos qui operantur iniquitatem et seminant dolores  fraudes que inferunt dolores et metunt eos.  dum proficiunt dum prosperantur in eis  QUIN POTIUS VIDI EOS. Dolores seminat qui dicit. Fraudulenta metit qui dicendo prevalet. Vel dolores seminat qui perversa agit. Metit qui in eis prosperatur. Hi non - ut ait - pereunt sed felicius hic iustis vivunt. Patitur enim Deus quosdam hic prevalere, ut mundius vita iustorum purgetur. Punit mox alios, ne putetur humana negligere, et multa mala preterire, ut corda innocentium qui pusillanimes sunt confirmet. Verius autem diceret de omnibus. In fine generaliter poterat dici quod innocens et rectus non perit quia et si hic atteritur apud Deum vera salute reparatur. Et mali pereunt quia et si hic altius crescant in fine durius ferientur. Sed quia dicit recordare patet transacta ad mentem reduci non futura enuntiari. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 5, cap. 18, CCSL 143, p. 242.4-243.48. Flante  iudicante Domino Domino] Deo Weber {t. 2 : Erfurt, f. 193rb ; facsim., p. 385b} perisse,  quandoque  FLANTE DOMINO PERISSE. Nos conflamus aerem dum ab extra intus trahimus et ab intus extra reddimus. Deus ergo in retributione flare dicitur, quia ab exterioribus causis intus iudicii consilium concipit et ab interno consilio exterius sententiam emittit, id est a malis nostris que extra videt iudicium intus disponit et ab interno conceptu extra damnationem facit. Vel flare Deus, id est irasci dicitur per simile, quia nos cum irascimur, flatu furoris inflamur. Flat ergo Deus irascendo vindictam cogitans, cum post longam patientiam qui in se tranquillus est, reis videtur turbulentus, cum ipsi coram eo reatu suo turbantur. Typice. Eadem de hereticis. Leo : diabolus pro sevitia. Leena : civitas mundi Babylonia sociata leoni. Catuli quique : reprobi ab illis generati. Ab his cavent sibi sancti, at heretici securi omnia se superasse putant. Quasi diceret : ideo non flagellamur, quia virtutem diaboli vincimus, et vocem id est gloriam seculi, et dentes id est persuasionem reproborum. Tigris iterum diabolus pro multi {t. 2 : Erfurt, f. 193va ; facsim., p. 386a} formi astutia vel mirmicoleon qui contra resistentes debilis, contra consentientes fortis, quem dicunt periisse quia in eis predam non habet. Hoc pro gaudio repetunt, quia sepe repetitur quod per gaudium dicitur. Hi tales per sapientiam putant se omnes transcendere. Unde subdit : Porro ad me dictum est etc. Abscondita se heretici audire simulant, unde et latenter predicant ut sanctior eorum predicatio habeatur non aliis equa. Furtive, quia non cum aliis per hostium intrant, sed rimas querunt prave intelligentie, quia vero fur lumen timet addit. et spiritu ire eius esse consumptos. Rugitus leonis   quod patet in te  RUGITUS LEONIS. [a] Postquam clementer monuit aperte increpat. [b] Rugitus leonis, id est severitas et terror ipsius Iob. Vox leene : loquacitas coniugis. Dentes catulorum : edacitas filiorum destructa est. Rugitus exultat quasi in re damnata. [c] Tigridi etiam Iob comparat pro maculis simulationis. Hypocrita enim qui rectus videtur, habet latentia vitia que aliquando erumpentia colorem variant. Preda est iustorum gloria quam sibi arripit, putans ergo iste sanctum Iob bona que in eo noverat, per hypocrisim tenuisse dicit : Tigris periit, hoc est varietas tue simulationis extincta est, quia adulatio laudis ablata est. Pro tigride hic apud Septuaginta myrmicoleon legitur quod latine dicitur ‘formicarum leo’ vel expressius ‘formica’ et ‘leo’. Est autem parvum animal quod latens in pulvere insidiatur formicis et eas comedit. Volatilibus vero et aliis animalibus est formica a quibus comeditur. Per hoc notat Iob fuisse contra erectos timidum, contra subditos audacem, sed iam non habet predam eius elatio quia percussus ab aliena lesione prohibetur. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 5, [a] cap. 18, CCSL 143, p. 244.74-75; [b] cap. 19, p. 244.2-5 ; [c] cap. 20, p. 245.20-246.20. et vox leene  uxoris et dentes catulorum leonum   edacitas filiorum contriti sunt. Tigris periit eo quod non haberet predam,   gloria iustorum propria est iustis, malis vero quasi preda et non propria quam aliquando sibi usurpant et catuli leonis dissipati sunt. Porro ad me  quia tantus sum dictum est verbum absconditum   quod mihi revelatum nemo scit, quia sine voce et sine sono et quasi furtive   tenuiter et latenter suscepit auris mea venas {t. 2 : Erfurt, f. 193va ; facsim., p. 386a} susurrii susurrii ΩSJ Rusch etc.] susuri Weber eius.  quia vero fur lumen timet, addit : In horrore Iob. 4, 13. etc. In horrore visionis nocturne quando solet sopor occupare homines,  cum sopitis sensibus phantasie per sensus non se ingerunt anime  IN HORRORE VISIONIS NOCTURNE. In pavore nocturne visionis se percepisse venas susurrii divini dicunt, quia ut alta iactent vix ea posse se capere dicunt. Sed dum ita alta notant, testes contra se ne quitie sunt. In nocturna enim visione dubie cernitur.  QUANDO SOLET SOPOR OCCUPARE. Hoc est dum omnes inferius dormiunt torpore, nos ad alta et superna percipienda vigilamus. Et dum aliquando hoc despici vident, se ipsos timere simulant quiod dicunt. Unde subdit : pavor   animi tenuit me et tremor,   corporis  PAVOR TENUIT ME. Ut miri videantur in altis, quasi pertimescunt que fingunt et tamen audaces sunt proferre, que asserunt vix se potuisse audire. Unde est : Et cum spiritus me presente transiret etc. et omnia ossa mea  si qua virtus erat perterrita sunt. Et cum spiritus me presente transiret,  quia incomprehensibilem cognovit transire eum dicit inhorruerunt   quid mirum si hic presente spiritu horreant pili cum etiam ossa perterreantur pili carnis mee.  superflue et inanes cogitationes Stetit quidam   quia solus incommutabilis  STETIT QUIDAM etc. Ut incomprehensibilia se novisse indicent, non stetisse sed transisse spiritum narrant, et vultum incognitum se vidisse simulant ut esse se incognitos ei qui ab humana mente cognosci non valet, ostendant. cuius non agnoscebam vultu vultu] vultum Weber ,  quia non plene cognoscebam sed quasi per imaginem imago coram oculis meis   scilicet Filius qui Patris imago Cf. Col. 1, 15. et ars est in rerum creatione et gubernatione primum percipitur per quem et Pater  IMAGO CORAM OCULIS. Quia heretici sepe Deum sibi imaginabiliter fingunt quem intueri spiritualiter nequeunt. et {t. 2 : Erfurt, f. 193vb ; facsim., p. 386b} vocem quasi aure lenis audivi.  hec omnia que sequuntur usque ad finem sui sermonis in visione percepit  VOCEM QUASI AURE LENIS etc. Quia ad secreta illius cognoscenda, se ceteris familiariores gaudent. Non enim docent que Deus publice loquitur, sed que sibi quasi latenter aspirantur. Predicta veraciter a recte sentientibus proferri possunt, unde ea repetimus ex persona amicorum Iob qui et si in correctione, non tamen errant in veritatis cognitione. Vel hereticorum qui non vitam scientie tantum sed verba tenent. Hic autem Eliphaz magne scientie ostenditur, sed non in ea humilis fuit, quia bonum commune spiritualiter sibi arrogavit.  AD ME DICTUM EST VERBUM sic Rusch . Filius Dei. Absconditum, quod « erat apud Deum » Io. 1, 1.. Hoc dicitur fidelibus dum credentibus manifestatur. Vel verbum locutio intime aspirationis per spiritum latentem in corde, que sciri non potest, nisi a quo haberi potest. Unde de hoc spiritu dicitur, quem mundus non potest accipere. Quia visibilia diligit, cum spiritus ad sola invisibilia ascendat. Quod ergo pauci intus audiunt, a maxima parte hominum nescitur. Vel absconditum, quia silenter in corde sonat sine strepitu locutionis. Et quasi furtive, quia raptim et occulte, nisi enim ab exterioribus mens abscondatur, interna non penetrat. Suscipit non susurrium sed venas eius. Susurrium est ipsa locutio intima. Vene modi quibus illa ad mentem nostram venit, quia aliquando nos amore, aliquando terrore compungit et aliis modis. Venas ergo susurrii furtim audire est occultos divine aspirationis modos tenuiter et latenter cognoscere. Vel qui susurrat occulte loquitur et vocem non exprimit sed imitatur. Ita cum Deus modo nobis aliquid de se intimat, non ita quidem ut est susurrat. Loquetur voro in futuro cum se ut est ostendet. Vel vene susurii sunt omnia creata quibus notitiam colligimus deitatis. Sed et hec furtive, quia nec ipsa mira opera nisi raptim et tenuiter pensamus, sed quo plus mens levata virtutem Dei considerat, eo magis rectitudinem eius repressa formidat. Unde subdit : In horrore visionis nocturne etc., id est in pavore occulte contemplationis in qua nihil manifeste, sed quasi imaginarie videtur. Sed ad hanc nemo pertingit nisi carnalibus desideriis repressis. Unde : Quando solet sopor occupare homines. Vigilat qui curis seculi intendit, dormit inquiete qui fugit. Hic est Iacob qui in itinere dormit et angelos videt Cf. Gn. 28, 12., id est in cursu huius vite a secularibus rebus oculos claudit, quos ad concupiscendum culpa primis parentibus aperuit. Et nemo ad videnda interna perducitur, nisi ab his que exterius implicant subtrahatur, unde Ps. 45, 11. : « Vacate et videte quoniam ego sum Deus ». Sed quo animus in contemplatione levatus super se altiora conspicit eo in se terribilius tremit. Unde : Pavor tenuit me et omnia ossa, id est fortiora acta, quia nec bona sua digna examini {t. 2 : Erfurt, f. 193vb ; facsim., p. 386b} eius quem conspiciunt pensant que per se alicuius pretii videbantur. Unde dicitur Ps. 34, 10. : « Omnia ossa mea dicent Domine quis similis tibi ? ». Carnes non habent verbum, quia infirma apud te penitus silent, sed fortia magnum laudant et tremunt. Hinc est quod Manue viso angelo timet sed mulier audet Icf. Idc. 13, 21-23.. Quia visis celestibus spiritus qui prior videt pavore concutitur sed tamen spes presumit, quia inde spes se erigit ad maiora unde spiritus turbatur. Quia ergo visa Dei iustitia et bona nostra sordent merito ait : pavor tenuit me et omnia ossa mea preterrita sunt. Unde et Paulus non conscius sibi de meritis Deo iudice non presumit. Sed cum mens levata intima speculatur stare super se diu non potest quia, si spiritus ad summa vehit caro corruptionis sue pondere deorsum premit Cf. 1Cor. 4, 3-4.. Unde : Cum spiritus me presente transiret. Spiritus nobis presentibus transit, quia inivisibilia non solide sed raptim videmus, nec in suavitate contemplationis diu mens figitur, quia a lumine reverberata ad se revocatur, et magna virtute proficiens videt quam videre non possit quod ardenter diligit, nec tamen ardenter diligeret nisi aliquatenus videret. Et quia quantumlibet quis profecerit stimulum carnis sentit addit : Inhorruerunt pili carnis mee. Pili sunt superflua quelibet humane corruptionis, cogitationes vite veteris quas si a mente excludimus pilos carne incidimus ut non dolore fatigemur. Unde Moyses Nm. 8, 7. : « Levite radant omnes pilos carnis sue ». Hec autem subtilius in nobis conspicimus, cum alta penetramus unde recte nunc dicitur : Cum spiritus transiret inhorruerunt pili carnis. Cum enim mens vera videt durius se de superfluis cruciat. Transeunte spiritu ergo pili pertimescunt, quia ante vim compunctionis superfllue cogitationes fugiunt, quia intima visio animam contra se inflammat et dum illicita districte resecat, mens latius speculationi inheret, et pene figit spiritum qui transibat, nec tamen hec ipsa mora contemplationis vim deitatis plene aperit. Unde subdit : Stetit quidam cuius non agnoscebam vultum. Quidam non dicitur nisi de eo quem exprimere vel nolumus vel non possumus, quomodo et hic exponit cuius non agnoscebam vultum, quia homo qui obediendo et carne spiritualis futurus erat, peccando etiam et mente carnalis factus est, ut sola cogitet que ad animum per imagines corporis trahit, sed vix conando repressa specie corporali se cognoscit, et sic fit ei via ut eternam substantiam cogitet, et omnibus phantasiis abiectis aliquatenus eam conspicit et si non quid sit apprehendit agnovit certe quid non sit. Qui stare videtur, cum omnia transeant nisi que ipse retinet in se ut bonos. Inde cum dicit : Cum spiritus transiret recte addit : Stetit quidam. Quasi quem per transitum sensi non transire deprehendi. Transit, quia non potest cognitus teneri. Stat, quia scitur esse immutablis. Sed quia quisquis aliquid inde apprehendit per coeternam eius speciem conspicit, subdit : Imago coram oculis meis. Imago Patris Filius est qui dicit Io. 14, 6. : « Nemo venit ad Patrem nisi per me ». Et vocem quasi aure lenis audivi. Vox aure cognitio sancti Spiritus est, qui lenis et vehemens super apostolos dicitur, quia notitiam suam nobis temperat ut possit utcumque conosci et non sicut est, sed ut lippis se tenuiter insinuat. Vehemens, quia qui leniter tangit, inopiam nostram inaniter concutit. Quia ergo mens hominis quantumcumque se extenderit vix aliquando aliquid inde videt, recte dicitur : Et vocem quasi aure, sed quia vel parum divine cognitionis nos perfecte docet, quid ex hoc auditu didicit, subdit : Numquid homo Dei comparatione iustificabitur  NUMQUID HOMO COMPARATIONE DEI IUSTIFICABITUR. Hoc in contemplatione novit, quod iustitia humana divine comparata iniustitia est, ut que lucerna in tenebris lucet, in sole caligat quod potuit quia qui lucem videt scit quid de tenebris estimet. aut factore suo purior erit vir ?  AUT FACTORE SUO PURIOR. Hoc estimat qui contra flagellantem murmurat. Sed debet scire, quia impie non flagellat qui mira ex nihilo fecit et conditor nature non est iniquus iudex culpe. Etsi iste iniuste Iob redarguit, recte tamen modum creature in comparatione creatoris describit. Puriorem ergo se vir factore suo estimat, si contra flagellum querelam parat. Eumque sibi procul dubio postponit, cum eius iudicium de sua afflictione redarguit. Ecce qui serviunt ei  angeli non sunt stabiles  ex se sine mutabilitate  ECCE QUI SERVIUNTE EI. Angelus etsi in statu suo immutabilis permanet, in hoc tamen quod creatura est vicissitudinem mutabilitatis habet, et ita stabilis non est. {t. 2 : Erfurt, f. 194ra ; facsim., p. 387a} Si enim natura hec mutabilis non esset, cum esset bene condita in nullis cecidisset. Sed ex arbitrio habuit ruere vel stare, et in stantibus meritum fuit motum mutabilitatis sue studio voluntatis fixisse. Hoc mutabilitatis argumentum est quod de apostata subdit. et in angelis suis  apostatis reperit pravitatem.  hec de omnibus generaliter possunt dici quia etiam boni non sunt sine tumore, vel de his tantum intelligitur qui huius vite lutose fedissimas exequuntur voluptates, quos hic notat a se differre  ET ANGELIS SUIS REPERIT PRAVITATEM. Ex quorum comparatione infirmitas humana colligitur. Quanto magis hi qui habitant domos luteas,  terrena corpora  QUANTO MAGIS HI QUI HABITANT DOMOS LUTEAS. Idem terrena corpora. Terrenum quoque est fudamentum substantia carnis. Tinea de veste oritur et oriendo eam corrumpit. Vestis anime est caro unde nascitur temptatio carnalis, per quam ad interitum pervenit, et est. Si angeli ex se non sunt immutabiles quomodo homo in bono permanere putatur qui in se habet unde a novitate veterescat. Vel angeli sunt sancti doctores, quia non sine culpa in hoc itinere habitant domos luteas qui de illecebrosa vita exultant. Tinea damnum facit sed non sonum. Ita mentes iniquorum, quia damna sua considerare negligunt innocentiam perdunt, amittunt namque a corde innocentiam ab ore veritatem, a carne continentiam, et per accessum temporis ab etate vitam. Sed hec se perdere non conspiciunt curis seculi occupati. Unde subdit : qui terrenum habent fundamentum,   terrenis alimentis subsistunt corpore et anima consumentur velut a tinea, de mane usque ad vesperam vesperam] vesperum Weber {t. 2 : Erfurt, f. 194ra ; facsim., p. 387a} succidentur,  spiritualiter vel tota vita eorum succisio est et quia nullus intelligit  recogitat quod bonum est  se succidi in eternum peribunt.  DE MANE USQUE AD VESPERAM SUCCIDENTUR etc. Id est a vita sue exordio usque ad terminum perpetratione iniquitatis vulnerantur, aqua succisi in profundum ruunt. Vel mane prosperitas vespera adversitas, sed per utrumque pereunt, quia per prospera lascivi, per adversa impatientes ad insaniam surgunt. Et quia nullus eorum, scilicet qui de mane usque ad vesperam scilicet intelligit, quid bonis afflictis hic servetur ? Quid sibi futurum qui hic bona putant. Sed quia non omnes sic deseruntur subdit : Qui autem reliqui fuerint, id est despecti mundi quos seculum ut indignos reliquit, ut puer egyptius, id est amator seculi, peccatis niger sepe a seculo despectus relinquitur, ut non cum eo currat sed fractus adversis torpeat. Sed hunc David, id est Christus, invenit et in suum amorem convertit et cibo verbi pascit et ducet itineris, id est predicatorem suum facit quo duce convivantes, id est mundi letitiam destruit que eum comitem habere despexit Cf. 1Rg. (1Sm.) 30, 13-15.. Qui autem reliqui fuerint  boni viles abiecti auferentur ex eis,  malis qui hanc vitam perdunt nec eternam acquirunt ut sapientes etc.  AUFERENTUR EX EIS. Quia Deus eos sibi elegit. morientur et non in sapientia.  in peccato  MORIENTUR ET NON IN SAPIENTIA. Interposita sorte iustorum redit ad interitum non intelligentium. Reprobi iustos despiciunt, quia per mortem suam invisibilia querunt, vel per mortem vitam invisibilem querunt. Sed ipsi qui pariter mortem et sapientiam fugiunt, sapientiam quidem penitus deserunt nolentes pro veritate mori mortem tamen non evadunt. Capitulum 5 Voca ergo  quia sic consumuntur et tu de illis es  VOCA ERGO. Quoniam hoc veraciter contra iniquos protulit, quamvis latenter Iob in numero eorum proposuerit, fastu sapientie inflatus apertam irrisionem in Iob subdit : Voca ergo, id est si afflictus clames, Deus non respondet, id est non dat effectum, quia in tranquillitate eum contempsisti et ad aliquem sanctorum, id est sanctos in afflictione adiutores non habes, quia socios in hilaritate non habuisti. si est qui tibi respondeat  quia nec dignus es responsione et ad aliquem sanctorum convertere. Virum virum] vere Weber stultum interficit iracundia   sapientem turbat sed non interficit  VIRUM STULTUM etc. Post irrisionem subdit sententiam que vera est, sed in Iob male illata : Virum stultum. Mansuetudo imaginem Dei in nobis servat qui semper tranquillus est, sed ira dissipat que multis virtutibus privat, quia dum quietem menti tollit, Spiritus sanctus ibi non quiescit. Sed alia ira est quam impatientia, alia quam zelus facit. Illa ex vitio, hec ex virtute quam Phinees habuit Cf. Nm. 25, 7-9., hac irasci sicut nostris ita erratibus proximorum debemus, que « melior risu quia per tristitiam vultus corrigitur proximus » Qo. (Ecl.) 7, 4., sed non debet hec menti dominari sed ut ancilla subesse rationi. Ne sit immoderata sed in ultione peccati tempus et modum consideret, prius se per patientiam vincens. Hec sapientes turbat sed ira per vitium stultos trucidat. et {t. 2 : Erfurt, f. 194rb ; facsim., p. 387b} parvulum  inferiorem vel eterna diligentem occidit invidia.  ET PARVULUM OCCIDIT. Id est dum ei invidet quem putat maiorem ut diabolus homini. Cain fratri cuius sacrificium preferri doluit Cf. Gn. 4, 5., Esau quoque suo fratri Cf. Gn. 25, 34 ; Gn. 27, 41.. Parvulus ergo invidia occiditur, quia nisi inferior esset de bono alterius non doleret. Vel parvulus est qui terrena diligit magnus qui eterna. Parvus ergo invidia occiditur, quia nullus hac peste moritur, nisi qui hec terrena appetit, que tota non proveniunt pluribus. Unde si qua desideramus, illi invidemus qui penitus ea accipit, vel partem habendo quantitatem nobis restringit. Ego vidi stultum  sicut forsan tu fuisti firma radice,  in terra fixum   {t. 2 : Erfurt, f. 194rb ; facsim., p. 387b} EGO VIDI STULTUM FIRMA RADICE. Moraliter. Quia totis desideriis in terreno amore solidatur. Unde primus Cain in terra civitatem construxit Cf. Gn. 4, 17.. Alienus celo hic felicius degit. et maledixi  reprobavi  ET MALEDIXI. Quia cum ex visa prosperitate malorum, pedes infirmorum nutent fortes videntes, que pena ad gloriam eorum sequatur, prosperitatem eorum reprobant statim. Infirmus cum qualitate rerum mutatur, dum videt prospera laudat, cum mutantur nihil esse iudicat, sed firmus cum ipsa gloria penam considerat sequentem et mox damnat. Sed quia proficientes in mundo multos secum trahunt subdit : Longe fient filii eius, id est sequaces. pulchritudini eius  id est glorie terrene statim.  non expectata mutatione Longe fient filii eius  imitatores a salute et conterentur in porta,  in die iudicii  IN PORTA. Porta regni est dies iudicii in quo electi intrant ad gloriam ante quem filii huius mundi stulti sunt sed tunc conterentur. et non erit qui eruat,  quondam in portis urbium sedebant iudices providentes, ne quis ingrederetur iniuste vel inde repelleretur  ET NON ERIT QUI ERUAT. Quia illos ibi veritas eripit quos hic per disciplinam premit. cuius  stulti messem  bona  CUIUS MESSEM. Habet quisque domum intelligentie quo recta intelligit et dicit. Sed quia eadem non amat nec facit, a messe quam habet ieiunat, sed qui esurit iustitiam, ab illo audiens recta se reficit,unde Mt. 23, 3. : « Que dicunt facite ». famelicus comedet,  Deum desiderans et ipsum  stultum rapiet armatus,  diabolus  armis pestifere persuasionis  armatus est diabolus cum sapientes ad se inclinat, non aperte sed occulte decipiens  ET IPSUM RAPIET ARMATUS. Diabolus ut inermis vincitur, cum aperta mala suggerens omnia bona simul tollere conatur. Sed armatus venit, cum alia bona intacta preterit, alia latenter corrumpit. et bibent bibent] ebibent Weber sitientes divitias eius.  ET BIBENT SITIENTES . Stultus sepe habet divitias ingenium intelligentie, sacra verba sed non bibit, quia se non exercet in illis. Habet autem alius sitim qui non habet ingenium et amando studens assequitur quod nescit ingeniosus. Iste est « stellio qui manibus nititur et moratur in edibus regis » ut ait Salomon Cf. Prv. 30, 28.. Nam manibus sensum adiuvat, et nitens manibus regni edificium tenet sicut stellio avis que non habet pennas ad volatum. Aliquando autem aves que pennas habent, id est ingeniosi in vepribus resident. Sed quia quereretur cur ergo negligenti datur ingenium et studiosus tarditate prepeditur, respondet : Nihil in terra {t. 2 : Erfurt, f. 194va ; facsim., p. 388a} fit sine causa fit-sine causa] inv. Weber    ideo ingenium desidiosus accipit ut de negligentia iustius puniatur  NIHIL IN TERRA FIT SINE CAUSA. Quia inde ille iustius de negligentia punitur, iste de studio coronatur. Sed quia ad intelligendum recta non modo studio, sed et persecutionibus erudimur addit : et de humo non egredietur egredietur] orietur Weber dolor.  ET DE HUMO NON EGREDIETUR DOLOR. Humus id est elementa mundi in penam vertuntur deliquentium. Unde dicitur Sap. 5, 21. : « Pugnabit pro eo » id est pro Domino, « orbis terrarum contra insensatos » sed tantum de eis non egredietur dolor, quia pena non nascitur de his que feriunt, sed de his qui peccando percussiones extorserunt, sed quo exterior pena castigat eo mens ad superna levetur, unde subdit : Homo  caro ad laborem nascitur  quia ideo corpus flagellatur ut mens ad Deum volet et avis  anima ad volatum.  vel volandum  HOMO AD LABOREM NASCITUR ET AVIS AD VOLATUM. Quia impossibile est in hac peregrinatione sine labore esse, sed in eo quod caro affligitur, mens ad petenda alta levatur. Vel homo id est carnalis mala mundi sentit, quia inhianter bona eius appetit. Sed cuius mens hec transit, ut avis ad alta pena spei levatus nihil mali sentit, cum gaudeat et de flagellis sed quia hec nullus suis viribus valet subdit : Quam ob rem ego deprecabor  ut et tu ad laborem advoles Dominum,  per quem hoc tribui scio et ad Deum ponam eloquium meum,  ut me audiat  QUAM OB REM EGO DEPRECABOR DOMINUM ET AD DEUM PONAM ELOQUIUM MEUM. Id est illum rogo per quem hec tribui scio. qui facit magna et inscrutabilia  QUI FACIT MAGNA ET INSCRUTABILIA. Que nemo sufficit scrutari que mira sunt, etsi usu viluerunt minoris esset magnitudinis facere magna, si quis posset perscrutari et iterum minoris inscrutabilia si pauca et ideo addit : et mirabilia absque numero,  hec de electis possunt intelligi ubi humiles alta mente omnia temporalia transcendunt et afflicti sunt recti sospitate non insania  MIRABILIA ABSQUE NUMERO. Quod divinorum operum magnitudo nec ex qualitate valet discuti nec ex quantitate numerari.  EGO VIDI STULTUM. Mystice. Stultus Stultus] sultus cacogr. Rusch est Iudeorum populus qui sapientiam Dei in carne sprevit. Firma radice, quia electos occidendo superavit, sed et huius perfidiam reprehendunt heretici. Hoc est quod Eliphaz maledicendo despicit. Filii, qui in perfidia ab eo generantur. Longe a salute, quia etsi hic felices postea gravius punientur. In porta, id est in Christo in cuius presentia Iudei ceciderunt qui ante eius adventum in lege floruerunt quos nullus eripit, quia occidentes redemptorem oblatam ereptionem amiserunt. Cuius messem. Messis eloquia Dei que quia stultus habuerit sed non comedit, sed famelicus gentilis intelligendo comedit perdita messe et ipse perit. Armatus, id est diabolus rapit, vitam fidei in eo occidendo. Sitientes. Gentiles fluentis sacri eloquii rigantur. Eadem eloquia et messis quia ieiunam mentem reficiunt. Et divitie quia magna venustate mores componunt.  NIHIL IN TERRA FIT SINE CAUSA. Hoc ideo ponit, quia putabant quidam omnia flagella causaliter venire iuxta naturam elementorum et non ex culpa percussi. qui dat pluviam super faciem terre et irrigat aquis universa,  donis spiritualibus   {t. 2 : Erfurt, f. 194va ; facsim., p. 388a} QUI DAT PLUVIAM. Allegorice. Hec verba mystica sunt, quia amici Iob societate eius eruditi erant. Dat pluviam terre, cum arida gentilium corda gratia predicationis infundit.  AQUIS UNIVERSA RIGAT rigat] sic Rusch , cum hominem spiritu replet ad fructificandum. Homo dicitur omnia, quia cum omnibus habet aliquid commune. Vel universa, id est divites et pauperes et omnes differentias hominum, quia bonum opus sequitur retributio. Subdit : qui ponit humiles in sublime sublime] sublimi Weber    contemnentes temporalia erigit ad celestia  QUI PONIT HUMILES IN SUBLIME, ut modo despecti iudicent cum Domino. et merentes erigit sospitate,  MERENTES. Quia quanto magis nunc adversis tribulantur, et se per lamenta castigant tanto sublimiorem sospitatem habebunt, etiam in hac vita. Hec de electis possunt intelligi, ubi humiles alta mente omnia temporalia transcendunt et afflicti sunt erecti sospitate, non insania ut qui letantur cum male fecerint. Hi vero de certitudine eterne salutis hilarescunt. qui dissipat cogitationes malignorum,  QUI DISSIPAT COGITATIONES MALIGNORUM. Cum reprobi cogitent mala, Deus aliquando ne contra bonos prevaleant, vires tollit ut effectu careant operis, et apud Deum conscientia rei sint. ne possint implere manus eorum quod ceperant, qui apprehendit sapientes in astutia eorum et consilium pravorum dissipat.  QUI APPREHENDIT SAPIENTES IN ASTUTIA EORUM ET CONSILIUM PRAVORUM DISSIPAT. Quia consiliis Dei humana facta etiam tunc congrue serviunt cum resistunt, ut in venditione Ioseph ne adoraretur Cf. Gn. 37, 7-9.. In petitione preputiorum a Saul ut David extingueretur Cf. 1Rg. (1Sm.) 18, 25.. In morte Domini ne omnes crederent in eum. Deus alia concedit propitius, alia permittit iratus que tunc in usum sui consilii vertit, ut que eius consilio repugnant eius consilio militent et quod sine eius voluntate geritur, eius voluntati contrarium non sit. Unde Ps. 134, 6. : « Omnia quecumque voluit Dominus fecit ». Per diem  id est Christum incurrent tenebras  pravi  PER DIEM INCURRENT TENEBRAS. Mystice. Quia in ipsa veritatis presentia perfidie errore cecati sunt videntes miracula Christi et de eius deitate dubitantes. et quasi in nocte sic palpabunt  id est temptabunt in meridie.  QUASI IN NOCTE. Palpando querimus que « oculis non videmus » Cf. Is. 64, 4 ; 1Cor. 2, 9.. Iudei miracula viderant et adhuc quasi palpantes querebant : « Si tu es Christus dic nobis palam » Io. 10, 24.. Sed horum manibus diu retineri non potuit Christus. Unde subdit : Porro salvum faciet  Deus a gladio oris  detractione  PORRO SALVUM FACIET A GLADIO ORIS. Gladius oris est accusatio Iudeorum. Manus violenti : gentilitas que crucifixit. Sed hos Christus resurgendo superavit, in quo egeno, id est humili populo fidelium spes vite sequentis solidatur. Iniquitas autem que modo dilatat os suum in contumeliam Christi claudet per supplicium. Vel conversa cessat ab iniuriis.  MORALITER. Eadem de pravis generaliter. Per diem incurrent tenebras. Mens invidi cum de bono alieno affligitur de radio solis obscuratur. Et quasi in nocte sic palpabunt in meridie. Dies boni operis in proximo exterius lucet, sed quasi in nocte palpant, quia livore ceci, aliqua que reprehendant invenire satagunt. Ecce Loth, id est iustus malis adversantibus intra domum recluditur et munitur, id est ad mentem revertitur et manet interius. Sodomite ceci circumeunt, id est invidentes facta dictaque scrutantur, nec hostium, id est aditum reprehensionis inveniunt, sed parietem palpant, quia ubique laudabilis actio iusti eis obviat. Palpabunt. Sed pauper spiritu, id est qui apud se non est elatus, salvatur a gladio oris, id est iniqua persuasione. Et de manu violenti pauperem. Id est adversa potestate, ut nec blandimentis suasionum trahatur, nec dolore suppliciorum frangatur. Pauper autem non trahitur, quia spes eius fixa in eternis contra hec solidatur. Ad cuius spei fructum cum pauper {t. 2 : Erfurt, f. 194vb ; facsim., p. 388b} venerit elatus obmutescit et contrahit os, quia tormenta linguam ligant que loquebatur contra iustos detrahendo. Sed ut electus supplicia evadat, et ad premia pertingat, debet hic flagellis purgari. Unde subdit : beatus homo qui corriputur a domino. eorum  pravorum et de manu violenti pauperem.  humilem Et erit egeno spes {t. 2 : Erfurt, f. 194vb ; facsim., p. 388b} iniquitas autem contrahet   claudet os suum. Beatus homo qui corripitur a Deo Deo] Domino Weber ,  vel Domino increpationem ergo Domini ne reprobes,  permittit Deus quandoque animam affectu desiderii sui vulnerari ut fortior surgat et sanetur  Et quia beatus : INCREPATIONEM ERGO DOMINI NE REPROBES. Reprobat qui se iniuste pati conqueritur. Eliphaz ergo putans Iob pro purgatione percuti non probatione fortitudinis, quia Iob libere loquitur causas sue percussionis querens, putat eum increpationem Domini reprobare. Sic heretici quod recte ab Ecclesia agitur ad malum convertunt. quia ipse vulnerat  carnem et medetur  divine percutit et manus eius sanabunt.  QUIA IPSE VULNERAT. Duobus modis vulnerat Deus quos ad salutem reducit. Aliquando percutit in corpore ut mentem sanet, aliquando sine exterioribus flagellis mentis duritiam suo desiderio percutit, et sic eam sanat que secura in mundo mortua quiescebat. Sed dum meus ad Deum anhelat, et omnia secularia despicit, omnia mox ei vertuntur in temptationem et eam affligunt, sed dum transitorio labore atteritur a perpetuo liberatur. Et ideo subdit : In sex tribulationibus liberavit liberavit] liberabit Weber te Dominus Dominus] om. Weber ,  per sex omnia mala presentis seculi intelligit quod sex diebus operi deputatis discurrit et in septimo septimo] septima Weber  tribulatus  IN SEX TRIBULATIONIBUS LIBERAVIT TE DOMINUS ET IN SEPTIMO. Senario quem septimus sequitur, presentis vite operatio et discursus signatur, quia sexto die Deus omnia perficiens hominem condidit « et septimo quievit » Gn. 2, 2.. Qui non habet vesperam id est finem. In septima ergo tribulatione liberat, ne in septimo malum attingat quia hic paterne erudiens atterit sed in die iudicii a verbere abscondit. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 6, cap. 26, CCSL 143, p. 316.1-13. non tanget te malum. In fame eruet te de morte,  etiam tunc suis fidelibus quid agendum sit absque sono inspirat  IN FAME. Enumerat mala presentis vite et adiutoria Dei. Fames mentis est silentium Verbi Dei, quo subtracto temptatio carnis invalescit que est bellum. Sed Deus etiam in fame a morte animam eripit quia Verbo suo reficit. et in bello  temptatione carnis de manu gladii,  ET IN BELLO. Contra temptations carnis fortes facit. Sed talis factus aliquando detractiones metuit. Unde addit : a flagello lingue  a verbo detractorio vel contumelioso absconderis   liberaberis  A FLAGELLO LINGUE. Id est ab exprobratione contumelie, propter quam irrisus a bono cessat. Unde David Ps. 90, 3. : « Et a verbo aspero ». Ab hac sanctus absconditur quia dum hic laudem non querit nec contumelias sentit. Sed quia post hec aliquis cruciatus corporum timet sequitur : et non timebis calamitatem cum venerit.  ET NON TIMEBIS CALAMITATEM. Persecutionis sed quia talis in terrore iudicii futuri securitatem sibi parat subdit : In vastitate   corporis et fame  anime ridebis,  IN VASTITATE ET FAME. Vastitas est gehenna que foris cruciat, fames inedia, quia a visione eterni panis erunt separati. Sicut intus et extra deliquerunt, sic intus et extra punientur. Vel a flagello lingue, id est a sententia damnationis eterne que est : « Ite maledicti in ignem eternum » Cf. Mt. 25, 41.. Et a calamitate veniente iustus abscondetur, quia in illa districtione blanda voce refovebitur : « Esurivi et dedistis mihi manducare » Mt. 25, 35. et ridebit hilaris ex gloria, nec iam compatiens damnatis, divine per speciem inherens iustitie, et imminutio esset beatitudinis, si quid vellet quod implere non posset, sed quia hic initia secuture securitatis degustat, ut hostem antiquum non metuat, ut in articulo mortis eius impetus non horreat subdit : et bestias bestias] bestiam Weber terre  diabolum et coplices eius non formidabis,  in exitu presentis vite  ET BESTIE TERRE. Que tempore mortis ad rapiendas animas effrenantur, sed sevientes non timet qui blandientes secutus non est, et initium retributionis est in obitu securitas mentis. Cum autem bene vivitur, cavendum est ne quis despectis ceteris de singularitate glorietur sed sociale bonum recogitet. Unde addit : sed cum lapidibus  electis Ecclesie regionum  scilicet erit pactum tuum   societas tua  SED CUM LAPIDIBUS REGIONUM PACTUM. Quasi divise sunt regiones gentium Ecclesie moribus et lingua distantes. Lapides : electi qui in edificio ponuntur. Qui ergo recte vivit pacto se {t. 2 : Erfurt, f. 195ra ; facsim., p. 389a} lapidibus iungit quia in eo quod mundum deserit sanctis per imitationem se alligat, unde impugnatio crescit qua tamen attritus humilius Deo subditur. Unde subiicit : et bestie terre  spiritus nequam non impuganbunt te  ET BESTIE TERRE. Non pacate sed pacifice, quia non pacem habent sed pacem faciunt, quia cum acrius homo a diabolo impugnatur, amplius ad amorem impellitur, et cum eo robustior pax efficitur. Vel bestie sunt motus carnis, qui continentia quasi cavea presse etsi temptando rugiunt, non tamen ad effectum quasi ad rabiem morsus excedunt in quo sunt pacifice. Vel quia perturbant, amplius illud ubi nulla contradictione vivitur, diligitur, et sic ad amorem intime quietis impellunt. pacifice erunt tibi. Et scies quod pacem habeat tabernaculum tuum  ET SCIES QUOD PACEM etc. Pax vel inchoata que hic est concepta ex desiderio Dei vel plena que in futuro ex visione Dei. Cum ergo mens Deo vel caro menti subiugatur tabernaculum iusti id est corpus quod mens inhabitat pacem habet motibus desideriorum sub iustitia refrenatis. Sed nihil est hec castitas carnis si non assit mentis suavitas in amore proximi. Unde addit : et visitans speciem tuam {t. 2 : Erfurt, f. 195ra ; facsim., p. 389a} non peccabis,  ET VISITANS SPECIEM TUAM NON PECCABIS. Species nostra est proximus in quo videmus quod sumus, quem visitat qui ad eum passibus amoris tendit, et ex se viso illi condescendit. Et hoc est lignum quod secundum speciem suum semen producit, id est mens que ex se alium considerat et recti operis germen parit. Ecce Paulus qui omnibus appropiat, condescendendo quidem non cadendo. Hic autem plene peccatum vincit, qui ex se perpendit, quomodo dilatetur in dilectione proximi. Cum autem caro restringitur et mens virtutibus exercetur restat, ut loquendo vitam doceat quam moribus servat, quia ex semine boni operis uberes fructus predicationis colligit. Unde subit : et et] om. Weber scies quoniam quoniam] quoque praem. Weber multiplex erit semen tuum,  ET SCIES QUONIAM MULTIPLEX ERIT SEMEN TUUM. Ille enim bene loquendi facundiam accipit qui bene vivit, nec conscientia loquentem prepedit. Hinc est quod Egyptii servi facti, frumenta ad semen percipiunt, qui ante liberi ad esum acceperant, quia cum plene Deo subdimur verbo predicationis replemur. Ante liberi sacro eloquio pasti, et tamen ad quedam que in mundo petimus vacantes. Ex predicatione magna proles fidelium sequitur. Et hoc est : et progenies tua quasi herba terre.  verbum predicationis  ET PROGENIES TUA UT HERBA TERRE. Id est innumerabilis. Vel herbe comparatur quia arentem mundi gloriam deserens spe interna virescit. Iusto autem non sufficit hec magna exterius agere, nisi etiam per contemplationem in eterna penetret. Unde subdit : Ingredieris in abundantia sepulcrum   INGREDIERIS IN ABUNDANTIA SEPULCRUM. Sepulcrum est contemplatio que a mundo mortuos in intimis abscondit, et activa vita quodammodo sepelit que a pravis moribus mortuos tegit. Sed hec perfectius in abundantia, quia prius active vite opera congregavit. Non est perfectus predicator qui propter contemplationem opera, vel propter opera illam postponit. Unde Christus forma vite in die miracula facit in urbibus orans per noctem in montibus Cf. Lc. 6, 12.. Contemplatus fixi in amore Dei sorbent quod utilitati proximorum refundant. sicut infertur acervus tritici tritici] om. Weber in tempore suo.  SICUT INFERTUR ACERVUS TRITICI. Quia tempus actionis primum est, extremum contemplationis. Et necesse est ut perfectus mentem prius virtutibus exerceat, et eam postea in horreum quietis condat. Vel sepulcrum est quies eterna, in qua tanto verius quiescitur quanto perfectius vita corruptionis necatur. Hanc in abundantia ingreditur, qui post congesta huius vite opera, huic mutabilitati plene mortuus, in secreto veri luminis occultatur sicut triticum. Quia iusti in alieno tempore persecutiones sentiunt, sed in suo ut grana in horreum intrant. Ecce hoc ut investigavimus ita est,  quasi non sum mentitus  INVESTIGAVIMUS. In hoc notat se secundum non superficiem dixisse supra sepulcrum bestias lapides tabernaculum, et huiusmodi sed in his interiora quesisse. quod auditum mente pertracta.  advertere  QUOD AUDITUM. Verba iactantie. Etsi bene docuit, imperitia est velle docere meliorem, unde dicta {t. 2 : Erfurt, f. 195rb ; facsim., p. 389b} amicorum etsi recta, non recte dicta arguuntur. Capitulum 6 Respondens autem Iob dixit : Utinam appenderentur peccata mea quibus iram merui et calamitas  peccati pena  UTINAM APPENDERENTUR PECCATA etc. Allegorice. Tactus flagellis verbis lacessitur ut erectus in defensionem contumax caderet, sed ut percussus tacens gratias egit lacessitus recta respondit : Utinam appenderentur peccata. quam patior in statera  quasi : utinam veniat statera, id est Christus qui habet duas lances misericordiam et iustitiam misericordia dimittendo levis iustitia corrigendo et puniendo maioris est ponderis quasi arena maris hec  statera gravior appareret.  STATERA. In manu Patris Christus habens lancem misericordie et iustitie, peccatum per misericordiam laxans leve esse, calamitatem moriendo gravis esse ponderis ostendit. Cui et hoc gratie dat ut ipsa cognoscibilis sit calamitas. Cecus enim homo in exilio quasi in patria gaudebat, sed Deus extra apparens hominem intus revocat ut viso quod amisit grave doleat quod tolerat. Dicit ergo : Utinam appenderentur, id est malum nostre damnationis leve creditur sed utinam veniat qui ostendens patriam, grave esse exilium doceat. Arene autem que estu undarum exterius pellitur calamitas comparatur, quia homo peccans fluctibus temptationum motus ab intimis exterius exivit. Gravior dicitur, quia dura fuisse pena ostenditur, dum per misericordiam culpa leviatur. Qui autem per gratiam Christi patriam presentit in presentibus ubi nescii rident gemit, pensans iudicia Dei quibus affligitur. Et hoc est : Unde et verba mea dolore sunt plena, quia  ideo scilicet sagitte {t. 2 : Erfurt, f. 195rb ; facsim., p. 389b} Domini   percussiones Domini  UNDE VERBA MEA DOLORE SUNT PLENA QUIA SAGITTE DOMINI. Id est percussio animadversionis Dei que non me ut multos inemendatum dimittit sed ebibit spiritum, id est elationem compescit ut dicam : « Defecit spiritus meus » Cf. Ps. 72, 6.. Et non solum gemo quod patior sed timeo quod minaris. Et hoc est : in me sunt, quarum  cum sunt indignatio  vindicta ebibit spiritum meum  elationem et terrores Domini militant contra me.  TERRORES DOMINI MILITANT. Ne post hoc mors eterna sequatur. Sed quia statere adventum desiderat, quo ardore eundem gentilitas et Iudea sitiat supponit. Numquid rugiet onager cum habuerit herbam, aut mugiet bos cum ante presepe plenum steterit ?  quasi non  NUMQUID RUGIET ONAGER. Id est agrestis asinus. Asinus est gentilis populus quem sicut natura extra stabula discipline edidit, ita vagus in campo voluptatum permansit. Bos : Iudeus qui iugo Dei suppositus proselytos colligens per corda que valuit nomen legis traxit. De utroque populo multi ut Iob et Simeon Cf. Lc. 2, 25. adventum Christi expectaverunt herba et fenum eorum est incarnatio qua satiantur Is. 40, 6 ; 1Pt. 1, 24. : « Omnis enim caro fenum ». Cuius gratia refectus onager, iam non gemit, et bos non habet presepe legis vacuum, cum accepit quem ipsa lex predixit. Unde natus in presepe ponitur, ut ieiuna in lege animalia feno carnis reficeret. Lex autem quia ante adventum Christi non spiritualiter sed carnaliter tenebatur. Subdit : Aut poterit comedi insulsum,  insulsum potest intelligi aut lex sine spirituali intellectu aut philosophia gentilium de incarnatione Verbi Dei  AUT POTERIT COMEDI INSULSUM. Sal est virtus occulte intelligentie sine qua gentes legi dura iubenti noluerunt subdi, nec gustare eam que gustata carnaliter affert mortem, quia commissa dura annimadversione distringit et quia culpam docet sed non delet. Sed cum in ea veritatem cognoverunt que prius nolebant tangere desideriis suis angustiate comedunt, requirentes inter illa carnalia eum quem vehementer diligunt. Sed et Iudee hec congruunt que per legem ex unius Dei cognitione sal habuit, et insulsas gentes recipere fastidiebant. Quia divina sententia, proposita morte, vetuerat ne Iudea cum alienigenis fedus iungeret et vitam inquinaret. Unde dicit : Aut gustare quod gustatum affert mortem ? Sed secundum electos ad Christum conversa suis verbum Dei respuentibus ad gentes convertitur et quas nec societate tangebat, modo angustias predicationis - que apud suos despicitur – patiens, convertendo esuriens recepit.  Eadem. MORALITER. Ille desiderat stateram, nos iam per fidem eius vivimus sed tamen pro purgatione sagittas eius patimur, et terrore futuri timemus. Sed quia filii, non debemus timere ut Dominus, sed diligere ut Patrem et ad eum anhelare, ubi cibo, id est eternitate eius, pascamur pro quo modo rugimus. Unde : Numquid rugiet onager. Onager est populus qui in campo fidei nullius officii loris ligatur. Bos : prelati officiorum iugo pressi. Pastus utriusque eterna refectio quam in exilio ieiunus ardenter cupit. Sed huic intentioni mali obviant {t. 2 : Erfurt, f. 195va ; facsim., p. 390a} suis verbis et moribus que sunt insulsa bonis oblata ut in ventrem delectationis admittant inter que verba importune auribus ingesta temptationem in corde gignunt, et quamvis hec ratio respuat lingua damnet tamen difficile intus vincitur quod foris iudicatur. Cum ergo sancti ad eternam vitam levati insulsa a corde repellant, etiam ab huiusmodi verbis se separant et hoc est : Aut poterit comedi insulsum. Sed iam in alto positi a stultis semoti, sepe dum sola propria ad ferendum dura procurant pro amore veritatis non sunt accincti. Unde subdit : quod non est sale conditum ? Aut potest aliquis gustare quod gustatum affert mortem ?  AUT POTEST ALIQUIS GUSTARE. Durum est petere quod cruciat, quod vitam fugat, sed sepe cum fit in alto ad ferenda stultorum mala se inclinat ut eos trahat. Aucto enim desiderio celestium angustiatur, et pre dulcedine illorum amara seculi non metuit. Unde et post impossibilem mortis gustum, subdit : Que prius nolebat tangere nolebat tangere] inv. Weber anima mea nunc pre angustia cibi mei sunt.  QUE PRIUS NOLEBAT TANGERE. Id est mala seculi iam sunt dulces cibi pre amore celi. Et cum hec dulcia sint : Quis det ut veniat petitio mea, scilicet : Quis det ut veniat petitio mea ?  hic patet eum increpationem Domini non reprobasse quam quia quidam repobant, Dominus ad correctionem, etsi iam cepta, iratus manum retrahit et quod expecto {t. 2 : Erfurt, f. 195va ; facsim., p. 390a} tribuat mihi Deus, et qui cepit ipse me conterat,  QUI CEPIT IPSE ME CONTERAT. Conterit adversarius et defecit a virtute homo. Conterit Deus, et fractus a vitiis in virtute soidatur qui ergo per flagella Deo appropiare desiderat dicit : Qui cepit ipse conterat, quia aliquando incipit Deus contritionem vitiorum et in ipso provectus initio homo extollitur et sic hostis exclusus gravior assumptis aliis spiritibus surrepit et virtutes conterit. solvat manum suam et succidat me,  SOLVAT MANUM. Id est exerceat effectum. Dum enim inflatus longa prosperitate amorem suum per flagella non exercet, quasi manum ad ferienda vitia ligatam tenet unde peccanti populo dicit Is. 54, 9. : « Iam non irascar tibi » et Ez. 16, 42. : « Zelus meus recessit a te ». Succidat me. Cum enim dolor vel temptatio nos percutit elatio mentis succisa cadit, ut iam querat manum levantis. et hec mihi sit consolatio, ut affligens me dolore non parcat,  ET HEC MIHI SIT CONSOLATIO UT AFFLIGENS. Quasi quibusdam hic parcit, ut in eternum feriat sed me hic non parcens feriat, quod est mihi consolatio. Timent enim sancti hic sibi parci. Quod hec non tumenti sed humili mente dixit, ostendit in his. nec contradicam sermonibus sancti.  NEC CONTRADICAM SERMONIBUS. Sermones Dei ad nos nec modo dicta sed et facta, ut hic percussio Iob, cui murmurando non contradicit, quia et quem feriendo tolerat sanctum vocat. Que est enim fortitudo mea ut sustineam ?  QUE EST ENIM FORTITUDO MEA. Alia est fortitudo bonorum alia malorum, quia illorum est carnis et seculi blanda vincere, mala hic pro eternis tolerare. Horum est presentia semper amare et contra flagella Dei insensibiliter durare, ab appetitu temporalium nec pro adversis quiescere in se spem ponere. De utraque Isaias Is. 40, 31. : « Qui confidunt in Domino mutabunt fortitudinem ». Qui enim nequaquam sumunt sed mutabunt dixit profecto patenter innotuit, quia alia est que ponitur, alia que inchoatur. Iniquus pro mundo mala et pericula sustinet iustus pro mundo pati hec debilis finem conspicit quam brevis est hec vita et pro ea quam non amat pati recusat dicit ergo : Aut quis finis meus ut patienter agam ?  QUE EST ENIM FORTITUDO AUT QUIS FINIS. Id est mala pro mundo tolerare nequeo, quia fortis non sum in eius desiderio, quia dum finem huius vite considero cur pro ea patiar quam sperno ? Non enim similis sum duritie iniquorum qui insensibiles ut lapis et es. Lapides percussi clarum sonum non reddunt quod facit es, sed quia lapis vita caret, sensum in sonitu non habet, sic aliqui sunt ita duri, ut et percussi sonitum non reddant humilis confessionis. Alii vero reddunt sed non ex corde, et ita non sentiunt bona que loquuntur et non implentes sine vita clamant. Sed Iob neque ita perdurit ut percussus a confessione sileat, nec vocis sensum ignorat. Negato que non est fortis per insaniam ostendit quia fortis per statum salutis. Sed ne hoc sibi arroget ponit unde habet atque ut ita dixerim infirmus habet vires, unde subiungit : Nec fortitudo lapidum fortitudo mea, nec caro mea enea enea] erea Weber est. Ecce non est auxilium mihi in me,  ECCE NON EST AUXILIUM. Ad maioris quoque meritum fortitudinis quomodo a proximis destituitur adddit : et necessarii quoque mei recesserunt a me.  NECESSARII QUOQUE. Si exterius despectus intus solio iudicii presidet. Nam ad sententias erumpit. Qui tollit ab amico suo misericordiam timorem Domini {t. 2 : Erfurt, f. 195vb ; facsim., p. 390b} derelinquit.  QUI TOLLIT AB AMICO SUO MISERICORDIAM. Amicus est quilibet proximus cui cum bene facimus ipse nobis ad vitam {t. 2 : Erfurt, f. 195vb ; facsim., p. 390b} auxiliatur. Ex amore Dei amor proximi gignitur, quia qui Deum negligit proximum diligere nescit. Unde dicturus Lv. 19, 18 ; Mt. 22, 39 : Mc. 12, 31. : « Diliges proximum » etc. premisit Dt. 6, 5 ; Dt. 10, 12 ; Dt. 11, 13 ; Mt. 22, 37 ; Mc. 12, 30 ; Lc. 10, 27. : « Diliges Dominum Deum tuum ». Per amorem vero proximi amor Dei coalescit, unde 1Io. 4, 20. : « Qui non diligit fratrem quem videt Deum quem non videt quomodo potest diligere ? ». Qui tamen amor Dei per timorem nascitur, sed crescendo in affectum mutatur. Deus vero ut quam prope vel longe sit quisque a caritate videatur, quosdam percutit in quo et ipsos erudit et fictos amicos prodit, et non percussis dat occasionem boni operis. Qui ergo a percusso misericordiam tollit, timorem Dei relinquit quia aperte ostendit quod eum non amavit et nequiter contra Deum se erigit, quem nec pium in se nec iustum in percusso agnoscit. In Iob vita totius electi populi cuius membrum est signatur. Reprobi cum probis in fide et sacramentis sed non in caritate iunguntur unde et fratres dicuntur. Et pretereuntes comparat torrenti qui de montibus in valles transit, qui hiemalibus pluviis collectus estate arescit. Qui enim pro mundo superna deserunt de montibus ima petunt. In hiemem huius vite multi in estate iudicii siccandi, raptim, id est sine obstaculo et difficultate, quia ascensus est in labore et descensus in voluptate. Labore saxum sursum impellitur, facile ad ima relabitur, labore crescunt que cito cadunt, vel ad valles, id est ad ima penarum loca repente transeunt quibus quotidie dies vite rapiuntur. Sunt vero aliqui qui recte agere volunt sed eis infirmis aliqua in presenti obsistunt, et dum hec pati metuunt Deum offendunt. Hi sunt qui timent pruinam, que inferius congelascit, et nix que de superioribus ruit, id est animadversio eterna super eos cadit, et qui calcanda ab infimis timent a summis timenda patiuntur. Qui quidem si modo sunt gloriosi, tempore quo fuerint dissipati omnibus his amissis peribunt, etiam exterius qui intus dudum eterna negligendo perierunt, de quibus recte dicitur : Fratres mei preterierunt me sicut torrens qui raptim transit in convallibus. Qui timent pruinam irruet super eos nix. Tempore quo fuerint dissipati peribunt, et ut incaluerint incaluerint] incaluerit Weber solventur de loco suo.  ET UT INCALUERINT. Id est cum per cognitionem pene fervere ceperunt, a delectatione carnis quam desiderio tenebant separabuntur. Mali eterna non intelligunt nisi cum iam pro terrenis puniuntur, tunc mens estuat, et igne sere penitentie se inflammat, tunc eius duritia per supplicium liquatur. Unde propheta tantummodo vexatio sola intellectum dabit auditui, hoc tunc passuri interim his implicantur. Involute sunt semite gressuum eorum  INVOLUTE SUNT. Omne quod involuitur in se replicatur sic mali nolentes aliquando bona quasi extra se tensi ad consueta mala temptati replicantur. Vel involute sunt qui etsi aliquando victa una nequitia pedem levant regnans, altera et ad eam quam vicerat implicat, ut qui iam spreta avaritia adhuc luxuriosus et pro pretio luxurie ad avaritiam redit, sic ope vicaria fugitivum suum vitia retinent, et quasi laqueis gressus ligant. Unde sepe lassi ad suas voluptates redeunt, nec curant ea que permanent. Unde subdit : ambulabunt in vacuum et peribunt.  AMBULABUNT IN VACUUM ET PERIBUNT. Quia nihil secum de fructu sui laboris portant. Sed iustus in conspectu Domini non apparet vacuus. Portat enim manipulos iustitie. Ab illorum autem imitatione per finem terret. Considerate semitas Theman, itinera Saba  CONSIDERATE SEMITAS. Theman interpretatur auster Hieronymus, Liber interpretationum hebraicorum nominum, CCSL 72, p. 11.22 ; 15.3., Saba rete Cf. Hieronymus, Liber interpretationum hebraicorum nominum, CCSL 72, p. 10.14 : « Saba captus siue captiuitas uel certe conuertens » ; p. 10.29 : « Sabac conuersio siue rete » ; p. 60.2 : « Sabba conuersio uel captiuitas ».. Auster qui tepore membra dissolvit cum hic fluxa vivendi remissio. Rete est actionis obligatio et fluxis actibus homo implicatur, dum non perfecte mundum deserit, dum non districto studio sed dissolutis gressibus vadit, ut qui pro amore carnali parentum ad ea que Dei sunt prepeditur. Considerate dicit, quia perversa agendo diligimus, sed hec visa in aliis diiudicamus, unde ad nos reversi de huiusmodi erubescimus. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 7, 30, 39-40, CCSL 143, p. 364 -365. et expectate paulisper,  EXPECTATE PAULISPER. Quia parum est quidquid finitur, sed qui hoc longum putat de eternis non curat. Dicta brevitate vite contra iniquos insurgit voce iustorum. confusi sunt quia speravi.  veniunt mali ad bonos ut arguant et cum non possunt erubescunt  CONFUSI SUNT. Quia scilicet mali bonos per aspera a spe conantur retrahere, quod si peragunt exultant si non in cassum crudeles fuisse erubescunt, unde et qui in retributione fiat subdit : Venerunt quoque usque ad me et pudore cooperti sunt.  VENERUNT QUOQUE. In iudicio mali ad iustos perveniunt, quia eorum gloriam videbunt ut gravius doleant videntes quod perdiderunt. Tunc pudor eos operit {t. 2 : Erfurt, f. 196ra ; facsim., p. 391a} cum testis conscientia urit. Eadem spiritualiter. Amici Iob confusi sunt, quia dum me ad desperationem inflectere nequeunt confunduntur, venerunt dum iam mentis constantiam intus agnoscunt et erubescunt. Quos ostendit de numero eorum qui Deum non timent nisi suis vel aliorum adversis territi. Nunc venistis et modo videntes {t. 2 : Erfurt, f. 196ra ; facsim., p. 391a} plagam meam timetis.  NUNC VENISTIS. Quasi : ego Deum et ante adversa timui, vos qui ex amore Deum non timetis ex solo verbere formidatis Numquid dixi afferte mihi  aliquid  NUMQUID DIXI AFFERTE. Ecclesia substantia hereticorum - quorum figura sunt amici Iob - non eget, id est carnali sapientia et recta que contra diabolum de conversione aliquando loquuntur audire ab eis renuit, quia per hec ad perfidiam trahunt. Manus hostis est fortitudo Satane. Robusti sunt maligni spiritus. et de substantia vestra donate mihi, vel liberate me de manu hostis,  Satane et de manu robustorum  malignorum spirituum eruite me.  quasi non Docete me  sed non potestis  DOCETE ME. Hoc vel prioribus subiungitur vel per se dicitur per increpationem.  MORALITER. Numquid dixi afferte. Contra divites mundi pauper contra potentes oppressus contra sapientes stultus Dei tria respondit quia nec pauper eorum substantiam nec oppressus adiutorium contra robustos, id est spiritus malignos nec stultus doctrinam sapientie carnalis querit. Boni enim mente in alto fixi, hec omnia quasi in imo despiciunt, unde et potentibus seculi intus humiles libere contradicunt ubi verba eorum amor exasperat, nec ex elatione sunt liberi, nec ex timore submissi sed rectitudo facit liberos, infirmitas sua humiles et quod in seipsis despiciunt et in aliis. et ego tacebo et si quid forte ignoravi instruite me.  hoc etiam Quare detraxistis sermonibus veritatis ? Cum e vobis nullus sit qui possit arguere.  QUARE DETRAXISTIS etc. Mundus esse debet qui aliena corrigit quomodo enim videt maculam in alio oculus quem pulvis gravat ? Vel quomodo tergit sordes manus que lutum tenet ? Unde per significationem dicitur David 2Rg. (2Sm.) 7, 5 ; 1Par. 22, 8. : « Non edificabis mihi templum quia vir sanguinum es », quia qui actis carnalibus incumbit necesse est, ut mentes aliorum spiritualiter instruere erubescat. Dixit ergo : Quare detraxistis, id est qua temeritate audita reprehenditis, qui causas percussionis mee ignorantes reprehensibilia profertis ad increpandum. Duo genera locutionis noxia sunt quod et perversa laudat, et quod etiam recta vituperat ibi favor, hic ira de hoc amicos Iob arguit. Ad quod vitium ex otiosis dictis pervenitur. Unde subdit : Ad increpandum tantum eloquia concinnatis et in ventum  in vanum verba profertis.  ET IN VENTUM VERBA PROFERTIS. In ventum verba proferre est otiosa dicere - quibus noxia lingua effrenatur - et consueta de aliis loqui, postea et ad detractiones eorum prosilit, unde rixe odia pax perit. Unde Salomon Prv. 18, 4. : « Qui dimittit aquam » id est linguam in fluxum laxat loquendi, « caput est iurgiorum » quia qui linguam non refrenat concordiam dissipat. Uunde Ecclesiastes Prv. 26, 10. : « Qui ponit stulto silentium iras mitigat ».  Ab omni statu rectitudinis pereunt qui per noxia verba dilabuntur, quia sicut aqua ita mens circumclusa ad superiora, unde exit redit et laxata per ima deperit. Idem censura silentii ad sui cognitionem redit, sed supervacuis verbis ex se dispergitur et tota hosti detegitur. Unde dicitur Prv. 25, 28. : « Sicut urbs patens et absque murorum ambitu, ita vir qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum ». Silentium est mentis murus, intra quem tamen nimis aliquando artatur, et dum ab eloquio immoderate compescitur, intus fervet cogitationibus, aliosque loquentes despicit liberius, quia secretius et dum aliqua iniusta patitur, plus intus fervet dolor, quia per tranquillam linguam non emanat. Visis etiam aliorum malis negat usum medicaminis. Unde propheta Is. 6, 5.: « Ve mihi quia tacui ». Sit ergo hostium lingue quod modo claudatur modo aperiatur. Super pupillum  id est humilem  SUPER PUPILLUM. Ecce quante infirmitatis se esse perpendat et quamvis subverti velle se queritur, tamen se amicum testatur, quia caritas nec lesa cessat. Idem agit Ecclesia contra hereticos. Boni autem nec timent adversa pati ut fortes. Unde subdit : Verumtamen quod cepistis explete. Nec ipsis persecutoribus veritatem {t. 2 : Erfurt, f. 196rb ; facsim., p. 391b} predicare cessant ut benigni. Unde ait : Prebete aurem etc. Non enim bene armantur scuto patientie contra illata quo tuti sint, sine gladio verbi quo vincant. Hoc est quod Apostolus ait 1Cor. 13, 4. : « Caritas patiens est benigna est ». Si alterum deest caritas non est, scilicet si tolerat quos non amat vel si non tolerat quos amat. irruitis et subvertere nitimini amicum vestrum. Verumtamen quod cepistis  id est molestias explete. Prebete aurem  quia ego non tremo et videte an mentiar.  ac si aperte dicat : licet ingrati sitis correctionis tamen interiora vobis non abscondo  VIDETE AN MENTIAR. Quia humilis que dicit non ex auctoritate precipit, sed ex ratione persuadet sed quia occasione rationis contrarii ad contentionem effrenantur subdit : Respondete obsecro absque contentione  RESPONDETE OBSECRO ABSQUE CONTENTIONE. Quia heretici inquisitionibus non intendunt veritatem assequi sed victores videri. {t. 2 : Erfurt, f. 196rb ; facsim., p. 391b} et loquentes id quod iustum est iudicate.  ET LOQUENTES ID QUOD IUSTUM EST IUDICATE. Quia qui loquitur iudicio auditoris subditur. Inter cor et linguam eius equus arbiter sit, ut nihil precipitantur de corde per linguam prodeat, sed prius examinet quam dicat. Et quia prius de suis recte iudicant de dictis alienis addit : Et non invenietis in lingua mea iniquitatem, nec in faucibus meis stultitia personabit.  ET NON INVENIETIS IN LINGUA MEA INIQUITATEM. Quia non vobis in me stultitia sonat si a vestra conscientia non procedat, sic Ecclesia prius falsa hostium destruit, post vera aperit, quibus non est locus dum falsa pro veris habentur, per linguam aperta locutio, per fauces occulta tractatio, quia quod Ecclesia foris predicat vivendo custodit. Capitulum 7 Militia est vita hominis super terram  MILITIA EST VITA HOMINIS. Quid ergo recte sentiat exprimit. Militia est vel temptatio secundum aliam translationem quod idem valet, quia temptatio est militia, id est pugna contra demones. Nec temptari dicitur vita, sed ipsa temptatio, quia iam corrupta ex se sibi molestia gignit, et licet iam in bonis, tamen semper ex infirmitate generat, quod virtus perimat et in ipsis bonis mala suboriri sentit, ut in otio contemplationis desidiam in abstinentia vanam gloriam. Nomine vero militie aliquid amplius innuitur quod et pugna est et quotidie ad finem tendit, unde et cursus militie exprimitur. et sicut dies mercennarii dies eius.  ET SICUT DIES MERCENARII. Qui dies cito transire optat ut ad laboris premium veniat. Sic omnis iustus et sicut ille in alienis laboribus sudat, sed proprium premium sibi parat sic iustus in mundanis et malis subditur ut celestia capiat. Cave ne vacuus ab opere dies eat et premium minuatur. Patitur dura ut magis coronetur, licet merces iam sit in corde, sed tamen gravius estus sentitur in corpore ut post sit refrigerium in quiete. Et hoc est : Sicut servus desiderat umbram  requiem  SICUT CERVUS. Bene omnis electus cervus dicitur, quamdiu sub iugo corruptionis huius est antequam veniat in libertatem glorie. et sicut mercenarius prestolatur finem operis sui,  ET SICUT MERCENARIUS. Qui de gravitate operis lassesceret, nisi spe finis relevaretur sed illo viso nihil putat quod sentit. sic et ego habui menses vacuos  sine premio  MENSES VACUOS. A rebus mundi, quia non eas querunt per actus suos boni, et noctes adversitatum tolerant laboriosas quando iam sunt in cruciatu corporis. Vel menses vacui, quia modo est labor sed nondum premium. et noctes laboriosas  tenebras adversitatum  NOCTES LABORIOSAS. Enumerat qui sibi presentis temporis adversitates sese in virtutibus exercendo coacervant. Ecclesia vero menses habet vacuos in infirmis qui terrena agunt sine vite premio. Noctes laboriosas in fortibus qui multiplicia sustinent. Et bene non dies sed menses, quia non in ipsis actionibus sed in fine quod in cassum egerint sentiunt. Vel per noctem ignorantia accipitur, de qua qui ad lucem redit, fletu lavat, quod inaniter egit. Is ergo sicut cervus desiderat umbram, habet menses vacuos, quia quo magis eternum refrigerium querit, videt quam vacue pro hac vita laboraverit. Et sicut mercenarius prestolatur finem, enumerat noctes laboriosas, quia quo magis ex fine operis premium conspicit, eo magis gemit diu nescisse quod querit et quod inaniter laboravit. enumeravi mihi. Si dormiero dicam dicam] dico Weber quando consurgam,  quando perveniam ad diem  SI DORMIERO etc. Secundum historiam animus dolentis exprimitur, qui cogente mestitia per diversa desideria vagatur in nocte diem, in die vesperam desiderat, quia dolor non sinit placere quod adest et iam hoc expertus grave consolante desiderio aliud expectat sed nec sic dolor finitur. Unde : et rursus rursus] rursum Weber  scilicet in die dico expectabo vesperam, et replebor doloribus usque ad tenebras. ET REPLEBOR {t. 2 : Erfurt, f. 196va ; facsim., p. 392a} DOLORIBUS. Causa autem doloris hec est : Induta est {t. 2 : Erfurt, f. 196va ; facsim., p. 392a} caro mea putredine et sordibus pulveris,  quia sedens in sterquilinis  INDUTA EST. Eadem subtilius in Ecclesia. Somno torpor otii. Vespera que somno congruit desiderium otii figuratur. Per surgere exercitatio actionis. Mens ergo hominis quia stare noluit cum potuit, iam non potest stare etiam cum velit, sed semper desideriis variatur ut quietus actionem desideret occupatus quietem. Vel dormire est in peccatis iacere, a quibus surgere conatur iustus, sed cum surrexit ipsis virtutibus se extolli sentit. Unde et temptari adversis quibus melius servetur querit dicens : proba me et tempta me. Vel vespera est temptatio peccati et iustiorem acrius lacessit. Unde et Moyses dicit mane ad vesperum duci Cf. Gn. 1, 3., cum lucem sequitur umbra temptationis que tamen in electis non est nox sed vespera quia lucem obscurat sed non extinguit que etiam non timetur sed ut eis proficiat profutura expectatur. Sed quantumcumque contendant non eis est hic integra salus unde subdit : Et replebor doloribus usque ad tenebras, quia securitatem non invenit, donec penitus tempus temptationis relinquit. Doloris autem causam subiicit.  INDUTA EST CARO. Id est carnalis vita quam ago, vel mala operatione polluitur, vel inde restricta ex memoria imaginibus peccatorum fuscatur, que quasi pulvis ante oculos surgunt. Ecclesia vero in quibusdam putredinem luxurie carnis sentit in quibus terrenis actibus deditis pulvere conspergitur de utrisque subdit : cutis mea aruit et contracta est.  exterior pars corporis que dum non trahit humorem de interioribus arescit et contrahitur  CUTIS MEA. Cutis sunt in Ecclesia qui solis exterioribus curis vacant quorum corda desperatio siccat, et ideo trahuntur non extenti per longanimitatem ad eternam vitam. Presentibus herent quod ideo fit, quia non attendunt quam fugitiva hec vita sit. Sed Ecclesia e contra. Dies mei velocius transierunt quam a texente tela succiditur,  ideo non placent mihi que affluunt  DIES MEI VELOCIUS. Sicut tela filis, sic vita diebus singulis proficit, sed quo magis crescit ad incisionem tendit. Sed et tele festinantiam velocitas vite transit que semper deficit. Et ideo electi cor non in ea figunt. Unde ait : et consumpti sunt absque ulla spe.  sine meditatione  unde  ET CONSUMPTI SUNT etc. Id est nullam mihi fiduciam pono in his, quod faciunt reprobi ego non. Memento  ideo dimitte peccata me quia ventus est vita mea,  brevis  QUIA VENTUS EST. Vita vita] coniec., visa Rusch eterna et solida, hec vita nec solida nec manens iudicatur. Et ideo : Memento, id est benignus velociter transeuntem respice, quia humane brevitatis consideratio Deo est grata oblatio. Et quia postquam transit vita, non est locus merendi veniam, subit : et non revertetur oculus meus ut videat bona,  ut recta faciam opera  ET NON REVERTETUR. Id est post mortem mens suam retributionem videns non revocatur ad exhibenda bona opera, unde dives de se desperans quod est aggravatio pene pro fratribus rogat. Ecce vita transit quod sequitur permanet. nec aspiciet me  consolabitur visus hominis,  misericordia redemptoris sed sed] om. Weber oculi tui in me  sine iudicio et non subsistam.  Post etiam : NEC ASPICIET ME VISUS HOMINIS. Id est misericordia redemptoris que peccantium duritiam emollit, ut cum Petrum respexit Cf. Lc. 22, 61.. Se post mortem non liberat quem ante gratia non reformat. Non visus hominis, sed oculi tui. Id est districtus iudex ad feriendum videbis et qui hic expectatus ad penitentiam substiti iam non subsistam. Hoc iusto convenit qui timet omne quod agit et remota pietate se periturum prescit, et non subsistit ante oculos, quia pene vita non sufficit si iustitia eum premit Io. 25, 5. : « Nec enim astra », id est qui sanctitate lucent, « coram eo munda sunt ». Culpa autem et pena humani generis breviter subditur : Sicut consumitur nubes et pertransit,  evanescit  SICUT CONSUMITUR NUBES. Nubes ad alta levatur densata, vento impellitur ut currat, calore dissolvitur ut evanescat, sic cor hominis per ingenium emicat, flatu demonum per mala desideria agitatur, sed respectu iudicis quasi calore solis deficit, et postquam traditur locis penalibus non redit ad id cui per amorem inhesit quod est domus mentis. Vel infernus est desperatio in qua peccatis mortuus cadit, et post non est via reversionis. {t. 2 : Erfurt, f. 196vb ; facsim., p. 392b} Desperans nubibus comparatur, quia caligine obscuratur, peccatis multis densatur, sed claritate iudicii dissipatur. Hic talis non redit in domum, id est ad cor de quo sanato dicitur Mt. 9, 6 ; Mc. 5, 19. : « Vade in domum tuam ». sic qui descenderit ad inferos  quia se ad alta levavit pulsus vento temptationum non ascendet,  ad hanc vitam nec revertetur ultra in domum suam, neque cognoscet eum amplius locus eius. Quapropter et ego  Iob non parcam ori meo,  quin confitear loquar in tribulatione  in confessione spiritus mei.  vel dolore cordis {t. 2 : Erfurt, f. 196vb ; facsim., p. 392b} Confabulabor cum amaritudine  id est instigabo me ad compunctionem anime mee.  vite  NEC COGNOSCET AMPLIUS LOCUM SUUM. Locus hominis Deus est, qui eum creavit ut in se consisteret, quem homo peccando deservit. Sed Deus fugitivum per incarnationem requisivit. Post autem iam nequius agentem damnatum non cognoscit dicens Lc. 13, 25. : « Nescio vos ». Hoc timens iustus sollicitus penitet, et non parcit ori sed confitetur peccata. Os autem aperit tribulatio spiritus, que sit timor previsi iudicii. Et reprobi peccata fatentur sed non contrito spiritu ut mala defleant. Hec autem amaritudo mentis facit ipsum contra se loqui et rixari iam et alia attendit, que securus preterit et sibi obiicit quue bona a Deo accepit, que mala reddidit, sed sic penitens voluptuosa pro eternis spernens, adhuc de corruptione carnis contradictionem sentit. Numquid mare sum ego,  dicit quasi constringendus sim  Unde addit : NUMQUID MARE SUM. Carcer est caro que impedit ab altis. Mare : corda carnalium. Cetus : diabolus qui natat per lubricas cogitationes. Hic ergo cum suis carnalibus recte carcere pene sue aratur, ne liceat eis quidquid mali volunt. Sed ego qui iam corde in celo, cur carcere carnis premor, quod non superbe sed amore veritatis dicitur. Deus vero utiliter differt. Dilatus autem a vera quiete redit ad cor quasi ad quietem contra rixam carnis. Et hoc secretum cordis lectus vel stratus dicitur, ubi fessus extrinsecus occulta verba cogitationum versat. Sed et ibi rixa, quia dum caro quasi paries domus quatitur, et cubile turbatur et quo magis cogitat, videt quam districtus iudex, que verecundia sit coram angelis et omnibus sanctis confundi que deinde pena, et ita quasi somno et visione terretur quia utcumque imaginatur, sed non ita videt ut est res. Sed et ad litteram diabolus cupidis prospera timidis adversa per somnia ingerit, ut magis afficiat sed et sanctos quo minus valet vigilantes gravius temptat dormientes, quod Deus benigne permittit, ne saltem somnus a passionis premio vacet. Unde facere dicitur quod malus facit spiritus. Exposuit quot undique scandala, nunc subdit consilium contra. aut cetus quia circumdedisti me carcere ? Si dixero consolabitur me   contra hoc quod sit delicatus carne lectulus meus,  mens in qua quiesco et relevabor loquens mecum in stratu stratu] strato Weber meo.  cordis secreto Terrebis me  post dum iudicem iustum expecto per somnia  per imaginationes et per visiones  nocturnas horrore   terrore concutiens concutiens] concuties Weber . Quam ob rem elegit suspendium  desiderii ad alta  QUAM OB REM ELEGIT. Anima est intentio mentis, ossa fortitudo carnis. Quod suspenditur ab imo elevatur. Anima ergo suspenditur ad eterna, ut ossa moriantur, quia amore eterne vite omnem fortitudinem exterioris vite in se necat, ita ut desperet id est presentis vite bona penitus deserat, ne in eis spem habeat et ulterius in eis licite utitur perfectus autem deficit. Et quia ab his despero : anima mea et mortem ossa mea.  ut scilicet ad vitam pervenirem eternam Desperavi  a terrenis nequaquam ultra vivam iam vivam iam] inv. Weber .  nullam consolationem habeo in terrenis Parce mihi, Domine Domine] om. Weber ,  ut consoler de eternis  PARCE MIHI DOMINE. Ut eterna des, quia contemptu illorum hec melius sperantur. Dum parci sibi petit probat quod non a Deo desperavit, quod est suspendium elegit, hoc est desperavi, de eodem intulit parce, quod est mortem ossa, hoc est non ultra vivam hoc tertio. nihil enim sunt dies mei.  NIHIL SUNT DIES MEI. Qui eterna considerat ad se rediens, bene hos dies nihil vocat, et districte iudicari formidat. Unde addit : Quid est homo quia magnificas eum,  largitione rationis infusione gratie aut quid apponis quid apponis] quia ponis Weber erga eum cor tuum ?  QUID EST HOMO. Magnificat Deus hominem multo spirituali munere, et erga eum ponit cor, quia pro datis districtius iudicat. Sed quid homo quasi etsi magnificatus ultra se donis tuis, tamen quia caro est, si sine pietate iudicetur ferre non potest. Unde adhuc addit : Visitas  sublevas eum diluculo   claritate virtutum  VISITAS EUM DILUCULO. Diluculum est cum de nocte vitiorum et ignorantie ad lucem venit homo, in quo et mox probatur, ne enim bona a se habere glorietur, temptatione concuti permittitur, ut alta Dei et sui infirmitas videatur, sicut Salomon post sapientiam temptatur a meretricibus Cf. 3Rg. (1Rg.) 3, 16.. {t. 2 : Erfurt, f. 197ra ; facsim., p. 393a} Hec tota hac mortalitate homo patitur. Unde : Usquequo non parcis mihi. et subito probas  humilias illum. Usquequo non parcis parcis] parces Weber mihi nec dimittis me,  quamdiu permittis me temptationibus percuti ut glutiam {t. 2 : Erfurt, f. 197ra ; facsim., p. 393a} salivam meam ?  SALIVAM. Saliva in os a capite labitur, ab ore in ventrem glutitur. Caput est Deus a quo initium sumimus. Venter : mens, que cibum intellectus capit et omnia membra actionum regit. Saliva : sapor intime contemplationis, hoc modo ad os sed non in ventrem transit, quia ea nunc noster intellectus infunditur, sed mens non plene satiatur. In gustu est non in saturitate, hanc luto humane cogitationis miscuit Christus et homo in mundo Cf. Gn. 2, 7. et cecus natus illuminatur Cf. Io. 9, 6-7.. Tunc autem Deus plene homini parcet, cum salivam glutire permittit, cum ad perfectionem sue contemplationis admittit. Qui hoc vult mereri fatetur malum quod fecit. Peccavi. Quid faciam tibi,  ut a culpis ablueri  PECCAVI QUID FACIAM TIBI. Quasi quid in recompensationem tibi offeram non invenio, quia omnis virtus hominis ad culpam abluendam infirma est. Vel Quid faciam tibi, quasi : omnia bona non tibi sed nobis prosunt. o custos hominum ?  O CUSTO HOMINUM quia nos sic destituit, ut nos custodire nequeamus, et si quid conamur peccatis gravamur, unde : Quare posuisti me contrarium  inimicum  QUARE POSUISTI ME CONTRARIUM. Cum homo serpenti credidit Cf. Gn. 3, 1-5. hostis Dei extitit querere contempsit. Et Deus contrarium sibi posuit, quem inimicum ex elatione deputavit. Sed hec contrarietas culpe, homini est pondus pene, et seipsum grave pondus portat dum tot in carne tot in anima tolerat, sic debuit subiici qui se superbe erexit hoc est quod dicitur Cf. Sir. (Eccli.) 40, 1. : « Grave iugum super Ade filios ». Hoc autem dicit Iob ingemiscendo, quod ita sunt non iustitiam arguit sed misericordiam querit. tibi et factus sum mihimet ipsi gravis ? Cur non tollis tollis] tolles Weber peccatum meum ?  carnalis concupiscentie  Unde addit : CUR NON TOLLIS. Ecce desiderium mediatoris « qui tollit peccata mundi » Cf. Io. 1, 29.. Vel tunc peccatum plene tolletur, cum in incorruptionem homo mutabitur. Desiderat ergo redemptorem vel resurrectionem, unde et penam quam ex origine meruit, et iudicium quod ex propria actione timet adiungit. Ecce nunc peccanti homini dictum est Cf. Gn. 3, 19. : « Cinis es, in cinerem reverteris ».  QUARE POSUISTI ME CONTRARIUM. Quia inferior factus contrarius modo superiori, id est Deo ideo nostrum inferius sensualitas factum est contrarium superiori, id est spiritui ut semper pugnent. Et quare non auferes iniquitatem meam ? Ecce nunc in pulvere dormio dormio] dormiam Weber ,  vel dormiam et si mane me quesieris non subsistam.  MANE. Id est in adventu iudicis cum omnia aperta. Querere Dei est, districte iudicare, ante quem nec iustus subsistit, sed hoc est solacium liberationis quod se sufficere non posse dicit humilis, plangit ergo mortem que nunc est timet iudicium quod imminet. Capitulum 8 Respondens autem Baldach Baldach] Baldad hic et ubique Weber Suites dixit :  aggreditur de hypocritis Usquequo  id est semper loqueris talia ? Et spiritus multiplex sermones oris tui ?  RESPONDENS BALDACH SUITES DIXIT USQUEQUO etc. Sciendum est in primis quia sicut Eliphaz sanctissimum Iob de superbia principaliter notavit, licet et de hypocrisi breviter tetigerit, ita et iste de hypocrisi principaliter notare intendit, sed priusquam hoc faciat quiddam premittit, unde perpenditur quam onerosa ei suerint verba ipsius Iob verba scilicet edificationis quasi ergo ulterius bene loquentem pati non possit indignative in hec verba prorupit dicens : Usquequo loqueris talia, quasi diceret : quare loqueris inutilia ? Et spiritus multiplex sermones oris tui ?  USQUEQUO LOQUERIS TALIA. Quia gravia sunt iniquo verba edificationis quasi ferre non possit et quia non vult corrigi bene dicta criminatur.  ET SPIRITUS. Dum multiplicitatem sermoni eius tribuit inopiam intelligentie ipsius reprehendit. Et nota esse quattuor genera loquendi. Alii enim ampli sunt ore et sensu qui laudandi sunt, alii vero utroque stricti qui miserandi, alii sensu ampli sed non possunt eloqui qui sunt adiuvandi, alii sensu inopes sed lingua torrentes qui despiciendi quod iste in crimen Iob torquet. Numquid Deus supplantat  id est precipitat  NUMQUID DOMINUS SUPPLANTAT. Hec Iob nec negaverat nec {t. 2 : Erfurt, f. 197rb ; facsim., p. 393b} ignorabat, sed mos est pravorum ne videantur nescii, bona omnibus nota iactanter dicere quasi incognita. Baldach ergo quasi Iob doluisset de ereptione bonorum suorum laudat iustitiam Dei, sed more falsorum qui in prosperis Deum laudant, que sibi quasi iustis putant deberi, alios quasi pro culpa dicunt flagellari sed si qua adversitas eos tetigerit examen Dei reprehendunt. Sic heretici dum Ecclesiam a Deo vident corripi perversa predicatione intumescunt dicentes se ex meritis prosperari, illam digne affligi, et sic aditum surreptionis querunt. Exprobratis etiam aliorum mortibus quasi iuste perierint alios feriunt. iudicium  iniuste iudicat et Omnipotens subvertit quod iustum est ? Etiam si filii tui peccaverunt ei,  contra eum et dimisit   dereliquit eos in manu iniquitatis sue.  in interitu mortis Tu autem autem] tamen Weber si diluculo consurrexeris ad Deum et Omnipotentem {t. 2 : Erfurt, f. 197rb ; facsim., p. 393b} fueris deprecatus,  Unde subdit : ET SI FILII TUI PECCAVERUNT. SI DILUCULO. Quasi : ipsi in luce Ecclesia sit in nocte quam vocant ut per cognitionem Dei surgat, et per precem penitentie preterita diluat, si mundus in cogitatione rectus in opere. si mundus  scilicet cogitatione et rectus  scilicet operatione incesseris, statim evigilabit ad te  EVIGILABIT. Qui ab adiutorio tui modo errantis dormit. et pacatum reddet  id est tranquillitatis securitatem reddit tibi  ET PACATUM REDDET. Id est presentis vite tranquillitatem restituet, quam solam estimant esse Dei remunerationem. habitaculum iustitie tue, in tantum ut priora tua fuerint parva, et novissima tua multiplicentur nimis.  UT PRIORA. Quia et amissa recuperari et adhuc maiora presentis vite premia promittunt vel habitaculum iustitie. Consilium mentis dicunt quod pacatur, quia si eos ad sua trahunt a contentione conticescunt. Opes quoque intelligentie promittunt dicendo In tantum ut priora tua. Sed quia verbis eorum non facile creditur sententias patrum in argumentum sui erroris inflectunt. Interroga enim generationem pristinam, et diligenter investiga patrum memoriam. Unde additur : INTERROGA ENIM GENERATIONEM etc. Non videri sed investigari monent, quia hoc nolunt conspici quod liquido patet cunctis. Hesterni quippe sumus et ignoramus,  HESTERNI. Aliquando moraliter docent ex preteritis presentia coniici, scilicet ex transitu eorum quod hec nulla sint. Unde subdit : Hesterni, quia si pristina recolitur generatio hec vita cito transire ut umbra cognoscitur. quoniam sicut umbra dies nostri sunt super terram, et ipsi docebunt te.  quasi in patribus disces quod Deus bene faciat bonis sed spes hypocrite peribit  IPSI DOCEBUNT. Laudant patres nobiscum unde magis nos impugnent Loquentur tibi et de corde suo proferent eloquia.  DE CORDE. Quasi tu habes simplicitatem spiritus in ore non in corde, illi contra. Sepe mali se non attendentes bonos lacerant, et vel bona que non videndo sed audiendo didicerunt proferunt, vel mala que ipsi agunt aliis ingerunt, et ita factis se excusant verbis iudicant. Sic Baldach simulator iustitie, contra hypocritas mira dicit, et de his docere iustum presumit que convenirent pravis. Vecors qui ortis sitientibus in flumine aquam fundit. Numquid vivere potest scirpus absque humore ?  Dicit enim : NUMQUID VIVERE POTEST. Scirpo vel carecto hypocritam comparat qui calore sanctitatis virescit, sine fructu operis, qui tamen non sine aqua quia gratias accipit, ut prophetet, demones eiiciat Cf. Mt. 7, 22. etc., sed colore viridis, dum extra laudes querit superbus in altum crescit sed a fructu inanescit. Scirpus in flore hypocrita in laude. Carectum non carpitur manu, quia acutis angulis surgens manum secat, sic hypocrita si manu correctionis carpitur, pro lesa opinione exasperatur vitam corripientis secat, ut se innocentem non suis actibus sed alienis criminibus ostendat. Aut crescet carectum absque absque] sine Weber  vel sine aqua ? Cum adhuc   scirpus sit in flore nec carpatur  carectum manu ante omnes herbas arescit ?  amittit virorem  ANTE OMNES HERBAS. Et iusti herbe secundum carnem, quia Is. 40, 6. : « Omnis caro fenum ». Qui arescunt, quia eorum opera cum carnis vita deficiunt. Sed hypocritarum ante, quia mox bona deserunt ut ea consecuti sunt propter que simulaverunt. « Hi sunt fenum tectorum quod priusquam evellatur exaruit » Cf. Ps. 128, 6.. Sic vie omnium qui obliviscuntur Deum et {t. 2 : Erfurt, f. 197va ; facsim., p. 394a} spes hypocrite peribit.  scilicet in die retributionis  SIC VIE OMNIUM. Ecce cui comparat scirpum vel carectum. Spes hypocrite est gloria et huiusmodi secularia que pereunt eterna permanent. Non ei placebit  que etsi modo placet, tamen displicebit vecordia sua,  cum res magna vili pretio venditur  NON EI PLACEBIT VECORDIA. Vecordia est magnam rem vili pretio vendere, id est bona laboriosa agere pro favore, hac modo delectatur sed in pena displicebit, et tunc sciet nihil fuisse omnia que transierunt. et sicut tela aranearum fiducia eius. Unde : ET SICUT TELA ARANEARUM FIDUCIA EIUS. Tela aranearum studiose texitur, {t. 2 : Erfurt, f. 197va ; facsim., p. 394a} flatu venti dissipatur. Sic quidquid hypocrita exudat favoris aura tollit. Innitetur  inclinabit se super domum suam et non stabit,  ipsa  INNITETUR SUPER DOMUM SUAM. Domus mentis est quelibet res quam per dilectionem habitat animus. Domus ergo hypocrite est favor. Vel domus est fiducia sanctitatis que coram hominibus sed non coram Deo stabit. fulciet eam et non consurget.  FULCIET. Quod per se stare nequit fulcitur ut stet, sic hypocrita cum vitam suam in iudicio cadere conspicit, enumeratione operum fulcit dicens Mt. 7, 22. : « Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, demonia eiecimus ? ». Sed domus laudis sic fulcita non surgit, quia in omnibus que egit animum numquam a terra levavit, et ideo ad premium retributionis non erigitur, sic in iudicio reprobabitur. Sed ante talis habetur hominibus. Humectus  virens videtur  sibi  HUMECTUS VIDETUR. Scirpus hypocrita in nocte humidus videtur, id est gratia sanctitatis infusus apparet hominibus sed coram sole in die iudicii arescet. antequam veniat sol  sed non stabit remuneratio presens quia et in horto suo germen eius  hypocrite  ET IN HORTU SUO GERMEN. Quelibet herba prius a terra producitur aura et estibus tangitur, pluviis nutritur, demum profert germen sui seminis, sed scirpus cum flore suo nascitur, et secum germen sui seminis producit. Sic sancti hic agendo bona crescunt estus sentiunt, demum in fine retributionem querunt. Sed hypocrita mox cum bonum incipit, premium laudis recipit oblitus etiam quid ante fuerit, cum et bona citius pereunt que ante tempus innotescunt, scilicet animo nondum per humilitatem confirmato sicut nove plante tactu arescunt, nonus murus leviter cadit, qui siccatus nec arieti cedit. Unde Moyses Cf. Dt. 22, 10. : « Non arabis in primogenito bovis ». Hypocrita etiam cum recte agit a multis vult videri. Et inde de scirpo subdit : egredietur egredietur] egreditur Weber . Super acervum petrarum  predari desiderat qui thesaurum in via portat radices eius  scilicet scirpi  SUPER ACERVUM PETRARUM RADICES EIUS. A radice sunt cogitationes. Lapides, quia non additur vim homines et boni sunt et mali. Hypocrita ergo qui inter lapides moratur, cogitationes inquirenda admiratione hominum multiplicat, per omnia enim que agit occulta cogitatione laudes querit, palam habens quod hostes predentur. Ut Ezechias qui post multa beneficia sibi facta nuntiis regis Babylonis omnia sua bona ostendit Cf. 4Rg. (2Rg.) 20, 13.. Unde mox audit tollentur omnia in Babylonem ita et dum laus queritur virtus et pulchritudo in manus inimici traditur Cf. 4Rg. (2Rg.) 20, 17.. Unde Iob dicit : densabuntur, et inter lapides  homines quorum favorem querit et inter quos habitat. Ideo dicit lapides, quia inter eos fructificare non potest commorabitur.  separaverit  ET INTER LAPIDES COMMORABITUR. Quia ibi stat, ubi sue mentis intentionem solidat, qui et si sit plenus bonis si absorbverit eum Deus, id est per mortem tulerit de loco, id est favoribus huius vite dicet : Non novi te, ut et fatuis virginibus dicitur Cf. Mt. 25, 11-12.. Et merito, quia non satis est ei, nisi et alios sibi similes fecerit, et hoc est quod dicit : Hec est letitia vie eius etc. ut et pro illorum reatu puniatur. Sed : Si absorbuerit eum  mors de loco suo, negabit eum  id est de favoribus huius vite et dicet :  scilicet internus arbiter Non novi te. Hec est enim letitia vie eius,  intentionis ut rursum de terra  amore terreno alii germinentur.  hypocrite sibi consimiles Deus non proiciet  quia gaudet habere segetes simplicem,  innocentem  DEUS NON PROICIET SIMPLICEM. Cuius simplicitas modo a calliditate duplicium vocatur fatuitas. nec porriget  in presenti vel in futuro manum malignis  id est adiutorium ut denuo erigantur  NEC PORRIGET MANUM. Ut ab imo in quo querunt gloriam elevet. Maligni sunt hypocrite qui nec bona bene agunt. Vel quia proximo extra puros et simplices se ostendunt, intus duplicitatem celant, contra quos dicit Moyses Dt. 22, 11. : « Non induas vestem ex lana linoque contextam ». donec impleatur risu, os tuum et labia tua {t. 2 : Erfurt, f. 197vb ; facsim., p. 394b} iubilo.  DONEC IMPLEATUR. Non quod post quod constat, sed non ante quod dubium hominibus potest videri, quasi nec ante iudicium simplices deserit, nec malos percutere desinit.  OS IUSTORUM RISU IMPLEBITUR. Id est mens gaudio eterne securitatis unde : Et labia tua iubilo. Iubilum est cum tanta letitia corde concipitur, quam sermo non explicet sed tamen os sonet. Qui  de Iob hic agitur pro omnibus bonis oderunt te  QUI ODERUNT. Iustorum hostes in iudicio confusio induet, quia tunc viso iudice mala omnia ante oculos mentis versantur, et reatus deprimens eos undique vestit. Qui ad hoc ideo veniunt, quia sola hic transitoria dilexerunt. induentur confusione  quasi diceret qui post penitentiam bonus eris et tabernaculum impiorum non subsistet.  mundus in quo tabernaculum fixerunt peribit quid igitur ipsis Unde addit :  {t. 2 : Erfurt, f. 197vb ; facsim., p. 394b} ET TABERNACULUM. Id est edificatio eterne felicitatis, quam supra se casuram multiplicant, ut se hic a necessitatibus quasi ab estu et imbre defendant, in qua mens habitat quam bonus viator despicit. Capitulum 9 Et respondens Iob ait :  ET RESPONDENS IOB AIT. Perversi quibus loquens persona displicet. Omnia que dicit prava seu recta impugnant, sed Iob cui non displicet persona sed culpa. Videns Baldach recta dixisse Iob. 8, 3. : « Numquid Deus supplantat iudicium ? » et vera contra hypocritas protulisse, audita probat. Vere scio quod homo humilis et Deo suppositus iustitiam accipit, compositus perdit quia qui se ei comparat quod Dei est sibi arrogans bono quod accepit se privat. Sed et omne meritum nostre virtutis si districte iudicetur vitium esse considerans. Vere scio quod ita sit,  id est quod Deus non subversit vel supplantat iudicium et quod non iustificetur  quod iustum est homo compositus Deo. Si voluerit contendere cum eo,  Addit : SI VOLUERIT CONTENDERE CUM EO. De suis meritis presumendo et gloriam sue virtutis non Deo sed sibi arrogando. non poterit ei respondere unum pro mille.  NON POTERIT EI RESPONDERE UNUM PRO MILLE. Id est non poterit se contra eum extollere, etiam de ipso initio bone vite quod per unum designatur. Mille pro universitate ponitur ut Ps. 104, 8. : « Quod mandavit in mille generationes ». Monos multiplicatur in denarium, denarius in mille, quia ergo ab uno incipimus ut ad mille veniamus per unum initium bone vite, per mille perfectio vite accipitur. Qui ergo summa bona percipit si de eis extollitur, nec inicium se habere ostendit. Ne autem contendat infirmum terreat visa eius potentia. Sapiens  id est Deus corde est,  SAPIENS CORDE EST. Occulta tua ne putes latere, quia sapiens cognitus non effugies quia fortis cui resistens se confundit. et fortis robore quis restitit ei et pacem habuit ?  QUIS RESISTIT EI ET PACEM HABUIT. Qui creat ut sibi creata conveniant ordinat, in quo sit eis pax, et qui eius dispositioni repugnant conatur, pacem perdit ut angelus, qui sua inquietudine elatus, homo qui canis molestia vexatur, quia conditori subesse noluit, pacem uterque amisit. Transtulit transtulit] qui praem. Weber  ab infidelitate montes  id est sanctos  TRANSTULIT MONTES etc. Dicta generaliter confusione superbie que pena maneat elatos in interitu Israel ostendit.  TRANSTULIT MONTES. Sanctos predicatores a Iudeis ad gentes quod nescierunt Iudei qui in hoc subversi sunt, putantes sibi gaudium quod lumen perdiderunt, translatis montibus. et nescierunt,  scilicet hoc hi quos subvertit in furore suo. Qui commovet terram  id est Iudeos de loco suo,  TERRAM COMMOVET DE LOCO, quia Iudeos de finibus suis per Romanos extraxit. et columne eius  sacerdotes  COLUMNE. Sacerdotes, principes, legis doctores concussi sunt, quia nec ipsi sibi vivere permissi sunt, unde apostolos expulerunt, preterea in erroris sui tenebris deserti sunt. concutientur concutientur] concutiuntur Weber . Qui precipit soli  id est claritati predicatorum  QUI PRECIPIT SOLI. Sol per diem lucet, stelle per noctem, quia predicatores et contemplationem vere lucis aperiunt, et de terrenis recte instruunt sub signaculo. Ideo aliquid sub sigillo claudimus, ut cum tempus erit proferamus, sic Iudea modo lumine privatur sed in fine visitabitur. Sic Elias Cf. Mal. 4, 5 ; Mt. 17, 11 ; Mc. 9, 12. et Enoch, modo occultantur post apparebunt. Gloria predicantium a Iudeis repulsa in omnes gentes dilatatur. et non oritur, et stellas claudit quasi sub signaculo, qui extendit celos solus et graditur super {t. 2 : Erfurt, f. 198ra ; facsim., p. 395a} fluctus maris,  Unde : qui extendit celos. Id est apostolos a Iudeis fugatos ubique facit honorari. Solus. Qui mire hoc dispensavit et cum amaritudo mundi in nece bonorum seviret. Graditur super fluctus. Id est calcat dum mitigat admiratione signorum. Ieremias Ier. 5, 22. : « Posui arenam terminum mari », id est ad frangendam gloriam mundi abiectos et pauperes elegit, dum ante mare sevit Ecclesia proficit. qui facit Arcturum et Oriona et Hyadas et interiora austri,  Et hoc est : QUI FACIT ARCTURUM. Nominibus philosophorum utitur ut res illas usitata appellatione exprimat, ut et Deus verba hominum assumit : « Penitet me » Gn. 6, 6. et huiusmodi. Arcturus in axe celi septem stellis lucet, semper versatur et numquam mergitur. Hic est generalis Ecclesia que in septem Ecclesiis et in septem candelabris in Apocalypse Cf. Apc. 1, 12.20 {t. 2 : Erfurt, f. 198ra ; facsim., p. 395a} signatur habens dona septiformis gratie, ab axe veritatis lucet que semper tribulatur, sed usque ad finem mundi non deficit immo, ut Arcturus versatur erigitur. Unde mox addit : Oriona que hiemali tempore oriuntur et in ortu tempestates excitant et mare terrasque perturbant. Hi sunt martyres quos dum celum id est Ecclesia edidit, hiems id est fragilitas malorum in tempestate exercuit, et non solum turbidos sed et placidos in eorum necem erexit. Hyade. In fronte tauri in vere nascuntur, cum sol callidior extendit dies. Hi sunt Ecclesie doctores, qui subductis martyribus eo tempore ad mundi notitiam venerunt, quo repressa hieme fides clarius lucet et calet. Hyetus grece, latine pluvia. Unde hyade a pluviis dicuntur quas orte ferunt, unde fruges uberius crescunt tunc novus sol mentibus hominum clarius micat post ista restat, ut Ecclesia ad videnda superne patrie interna perveniat. Unde addit : Et interiora austri. Auster fervor Spiritus sancti. Interiora eius occulti ordines angelorum et secreti sinus illius patrie, quos implet calor spiritus, ubi anime sanctorum et post suscitati quasi astra in abditis occultantur, ubi sol in meridie videtur, hec astra sunt oculi sponse interiora austri quod intrincecus latet. Iob per exterius dicta mirans interiora conatur dicere omne quod extrinsecus vel interius agitur. Sed quia hoc non potest explicari melius deficiendo comprehendit, dicens : qui facit magna et iscrutabilia iscrutabilia] incomprehensibilia Weber et mirabilia quorum non est numerus.  QUI FACIT MAGNA. Melius explet qui se non posse explere fatetur et facundius loquitur qui obstupescendo tacet. Magna virtute. Et inscrutabilia ratione. et innumerabilia innumerabilia] sic. Rusch multiplicitate, sed quid miremur que extra nos sunt, cum et hoc quod erga nos agitur ignoramus. Si venerit ad me non videbo, si abierit non intelligam eum.  Unde ait : SI VENERIT AD ME. Venit cum dona dat, abit cum temptationibus carnis homo lacessitur, sed accessus et recessus ignoratur, dum finis rerum provideri nequit, quia aliquando et virtutibus elatus corruit, et quod putabatur gratia fuit ira, et infirmatus humilis surgit, et est gratia quod videtur ira, et tamen sic cecus homo rationem reddet de actibus Deo. Si repente interroget quis respondebit ei ? Unde subdit : SI REPENTE INTERROGET. Repente interrogat, cum inopinatos ad iudicium vocat, sed nemo respondere sufficit, quia et vita iustorum succumbit si pietas desit. Vel interrogat dum duris pulsat, ut quid sit homo cognoscat, sed respondere non sufficit, quia cum sit pulvis contra divina iudicia nihil dicit, quod planius ostenditur dum subditur : Vel quis dicere potest cur ita ita] om. Weber facis ?  QUIS DICERE POTEST CUR ITA FACIS ? Facta Dei debemus venerari quia iniusta esse non possunt. Nec discutere, quia rationem consilii eius querere est contra illud superbire. Qui autem se infirmum respicit cum non videat consilium Dei, rationem habet, et humilis iram placat, quam superbus inextinguibiliter accendit. Deus cuius resistere ire nemo potest et sub quo curvantur qui portant orbem.  Unde ait : DEUS CUIUS IRE RESISTERE NEMO POTEST. Moyses et Phinees et alii sancti sepe resisterunt ire Dei, sed eos ipse Deus ut sibi resisterent sic erexit, ut pro his que iuste paterentur pietas eorum que tanta est apud Deum obtineret sed in his que apud Deum diffinita sunt, nemo resistit cum ipse ut precentur non aspirat, ut etiam ipse Moyses terram promissionis non intravit. Ire Dei nemo resistit, ut patet in Iudeis quos deserit et gentes assumit, et curvat sibi eos qui orbem portant, id est curas seculi tolerant, principes terre grece basileos dictos, laos est populus. Basileus, id est basis populi quem sustinet. Qui ergo portant orbem, potestates sunt gentium vel angelice virtutes quarum ministerio mundus regitur. Quis ergo illi obviat cuius potentie et angeli inclinantur. Vel curvus supra se non videt, sic et angeli curvi quia sublimitatem Dei non comprehendunt, a his reversus ad se humiliter pre potestate Dei sibi vilescit dicens : Quantus ergo sum ego ut ut] qui Weber respondeam ei et loquar verbis meis cum eo ?  QUIS VEL QUANTUS ERGO EGO SUM. Id est si angelus hunc considerare non sufficit qua mente de eius iudiciis disputo qui carne premor ? Verba nostra ad Deum sunt opera, sed his quia non potest homo loqui cum Deo, quia in eis apud {t. 2 : Erfurt, f. 198rb ; facsim., p. 395b} subtile iudicium Dei nulla fiducia est. Qui etiam si habuero quippiam iustum, non respondebo sed meum iudicem deprecabor. Unde addit : QUI SI HABUERO etc. DEPRECABOR. Prece post iustitiam Dei indiget, ut que minus ex se ex pietate iudicis valeat etsi plena in perfectioribus sit iustitia. Quippiam dicitur, quia mens hominis que comprehendit vix peragit, et parum est quod comprehendit. Oratio vero quia multis cogitationibus quatitur, etsi auditur repelli timet. Et cum invocantem exaudierit me non credo quod audierit vocem meam.  Unde subdit : CUM INVOCANTEM EXAUDIERIT ME. Cum enim - ut ait David Ps. 106, 26. - modo : « Ascendunt usque ad celos » cum summa penetrant, modo « descendunt in abyssos » per turpia temptamenta, certitudinem exauditionis non habent. Vide quam subtiliter se iudicat infirmitatem suam aperit. Quantus ego sum. In iustitia non confidit sed ad precem confugit qui etiam si habuero quippiam iustum de ipsa quoque prece pavidus ait : Cum invocantem. Iob sic circumspicit, quia vim iudicii se non posse ferre videt. In turbine {t. 2 : Erfurt, f. 198rb ; facsim., p. 395b} enim conteret me et multiplicabit vulnera mea etiam sine causa.  De quo ait : IN TURBINE ENIM CONTERET. Qui in tranquillitate expectatus contempsit in turbine conteretur. Turbine, quia in commotione elementorum ibi districte requiri opera timet, cum et quosdam sine operibus originali reatu damnari videt, quorum voce ait : Multiplicabit vulnera mea sine causa. Quia ipsi nihil egerunt. Unde dicitur Iob. 15, 14. : « Non est mundus in conspectu eius nec infans unius diei ». Sine causa. Pro estimatione humani sensus, sed apud Deum iustum est ut arbor in ramis amaritudinem servet quam traxit a radice. Hec etiam spiritualiter de Iob qui flagella Dei in turbine et metuens previdit, et previdens pertulit. Unde ait : Et multiplicabit vulnera mea sine causa, quia non pro culpa percussus est. Unde supra Iob. 2, 3. : « Ut affligerem eum frustra ». Horum vulnerum continuationem subdit : Non concedit requiescere spiritum meum et implet me amaritudinibus.  NON CONCEDIT. Plena probatio extra lacerant tormenta, intus castigant temptamenta, unde se impletum amaritudinibus dicit, sed mitigat vim doloris equitas et potentia ferientis. Si fortitudo queritur, robustissimus robustissimus] robustissim cacogr. Rusch est. Si equitas iudicii nemo audet pro me audet-pro me] inv. Weber testimonium dicere.  Et hoc est : Si fortitudo queritur. Quasi nemo audet, quia ille merita examinat, qui per alienum testimonium ea non explorat, sed tacitus considerator diu expectat. Alius non potest mihi esse testis quia nec ego ipse mihi.|| Si iustificare me voluero, os meum condemnabit me. Si innocentem ostendere, pravum me comprobabit.  Et hoc est : Si iustificare. Non sufficio esse testis innocentie, nec scio quod eam habeam. Et hoc est : Si simplex fuero. Qui scit bona que agit quoquo modo superbit ? Item qui nescit in se bona quomodo custodit ? Contra utraque opus est et recta estimare, ut custodiantur et minima ne erigamur. Sed sunt quedam que non facile possunt sciri, nam aliquando quod virtus incipit culpa peragit. Unde Moyses Dt. 26, 20. : « Iuste quod iustum est exequere » ut qui iustitiam amore eius non premii defendit. Et quia seipsum plene nequit examinare hoc exilium cecitatis egre fert.|| Etiam si simplex fuero, hoc ipsum ignorabit anima mea, et tedebit me vite mee.  Unde subdit : Et tedebit me vite mee. Sed est consolatio huius caliginis reducta animo iusta potentia Dei que et iniquos punit et iustos transcendit.|| Unum est quod locutus sum, et innocentem et impium ipse consumit.  Et hoc est : UNUM EST QUOD. Vel innocens consumitur, quia ex consideratione intime puritatis nihil esse videtur impius, quia cognitus damnatur, et hoc verbum cogitationis apud me protuli. Vel innocentem et impium consumit, quia merito prime culpe ad interitum carnis eque trahuntur. Contra hec damna humani generis gratiam redemptoris querit qui simpla morte carnis nostram duplam carnis et anime destruat. Si flagellat occidat semel et non de penis innocentum rideat.  Et hoc est : SI FLAGELLAT OCCIDAT SEMEL. Ridere Dei est afflictioni nolle misereri, unde reprobis dicit Prv. 1, 26. : « Ego in interitu vestro ridebo ». Omne desiderium pena est dum differtur. Unde Salomon ait Prv. 13, 12. : « Spes que differtur affligit animam ». Hec pena fuit omnibus electis ante adventum, quorum vota dum Deus distulit risit. Vel risus Dei letitia est, quia gaudet cum ardentius queritur a nobis. Gaudium ergo facit ei de pena, qui per sancta desideria pro eius amore se castigat. Quod solus carnis mortem pertulit aperit. Terra data est in manu impii, vultum iudicum eius {t. 2 : Erfurt, f. 198va ; facsim., p. 396a} operit. Quod si non ille est quis ergo est ?  TERRA DATA VEL TRADITA. Terra caro impius diabolus. Manus eius : occisores Christi, in {t. 2 : Erfurt, f. 198va ; facsim., p. 396a} cuius mentem quia diabolus nihil potuit, carnem per satellites suos occidit. Huius terre iudices fuerunt sacerdotes et Pilatus quorum vultum, id est corda, impius velavit ne Deum cognoscerent, quia diabolus cum suis sequacibus una persona est, sepe Scriptura sic de eo loquitur ut repente ad corpus eius derivetur. Bene nomine impii populus persecutor accipitur, dum dicit : quod si non ille populus impius est quis umquam impius putandus est. A perfidia Iudeorum ad se oculos vertens dolet, quod ante de mundo exit quam Christus venerit. Dies mei velociores fuerunt cursore, fugerunt et non viderunt bonum. Et hoc est : DIES MEI VELOCIORES FUERUNT CURSORE. Cursoris est secutura nuntiare, sic omnes electi ante adventum nuntiantes Christum cursores fuerunt, sed quia ante moriuntur transire se velocius cursore dolent, ut non videant presentem illum qui singulariter bonus dicitur. De quibus etiam addit : Pertransierunt quasi naves poma portantes sicut aquila volans ad escam.  QUASI NAVES. Qui poma portat odore fruitur, sed aliis cibum fert, sic antiqui odore venturi pasti sunt sed nobis prophetando ipsum fructum detulerunt. Solent poma paleis misceri, ut illesa usque ad terras ferantur, sic in dictis patrum palea historie spiritualia servat qui sepe ab alto divinitatis ad incarnationem vertuntur, ut aquila que figit oculos in sole quos tamen inclinat ad cadaver cum cibo indiget, et cadaver Christus in morte que reficimur. Sed quia populus Israel olim spiritu prophetie plenus in fide quam prenuntiavit non permansit prophetiam perdidit, per compassionem ad eorum duritiam sermo vertitur. Cum dixero nequaquam ita loquar, commuto faciem meam et dolore torqueor. Ita : CUM DIXERO NEQUAQUAM. Israel ut prius noluit loqui, cum quem predixit negavit, in quo facies eius interior commutatur sordibus perfidie, ut non agnoscatur a Deo, unde restat torqueri doloribus eternis.  MORALITER. « Dies mei velocius transierunt » Iob. 7, 6.. Primus homo sic conditus est, ut vita eius per tempora possit tendi, non evolui sed quia peccavit decursum pertulit quem homo semper tolerat et tamen optat dum vivere appetit. Huius decursus damna voce humani generis gemit. Fugerunt. Quia ad lucem stare homo noluit, fugiendo visum perdidit, ne bonum quod est videre possit ad quod conditus fuit. Quasi naves poma portantes. Fructus terre per fluctus. Terra hominis paradisus est, in qua innocens permansisset, sed per culpam ad undas mutabilitatis venit. Poma terre : sermo mundati ; possibilitas operis : intelligentia Dei que quia in terra quietis noluit homo edere, per mare portat, et in tot temptationibus servare conatur, non sine ligno, id est cruce qua reformamur. Vel navis que poma portat suavitatem odoris habet, sed gravitatem ponderis non habet sic et homo expulsus. Cum ad superna repetenda se erigit, odorem celestium recordatione sentit sed pondus vite non habens huc et illuc leviter impellitur, et sicut aquila que in altum volat, sed appetitu ventris terram expetit, ita homo in alto conditus pro gustu vetiti cibi ad terram cecidit, ubi carnibus voluptatis pascitur. Sed cum hec tractamus questio non urget, cur Deus fecit quem periturum previdit. Cur bonus omnipotens non talem fecit qui perire non posset. Que cogitatio ne in superbiam erumpat humiliter se comprimit dicens : Nequaquam ira loquar. Sed infirmus a tali inquisitione compescar. In quo facies mentis commutatur, quia que alta querebat infirmam se videns, veneratur quod ignorat. In quo est dolor, quia valde affligitur, qui ad intelligenda que de se sunt cecatur. His communibus malis sua propria adiungere metuit.|| Verebar omnia opera mea sciens quod non parceres delinquenti.  Unde subdit : Verebar omnia opera etc. Bona quidem erant, sed et hec timenda his qui vere volunt Deo placere. Quia duo in bonis timenda sunt, desidia et fraus. Desidiam facit minor amor Dei. Fraudem proprius amor sui, dum pro bene actis tacita humani cordis gratia, vel favoris aura vel quelibet res exterior desideratur sed beatus qui excutit manus suas ab omni munere cordis manus et oris. Contra hec timor habendus est, qui munit quod non parcet delinquenti et si enim peccantes {t. 2 : Erfurt, f. 198vb ; facsim., p. 396b} ad penitentiam vocat tamen numquam peccatum sine ultione preterit. Vel homo punit vel Deus, unde et post baptismum pro originali morimur, sed dum plus iusto trepidat tedet vivere, quasi nec per labores ad vitam perveniat. Si autem et sic impius sum quare frustra laboravi ?  post metum pervenit ad lacrimas desperationis ut humilitas postulationis opus bonum subvehat ad premium sed nec vita nec lacrime perfecte mundos reddunt dum hec corruptio tenet unde addit si lotus fuero etc.  Unde : SI AUTEM ET SIC IMPIUS SUM. Non penitet laborasse, sed inter labores de premiis incertum se esse dolet. Ita est incertus iustus ut confidat, ita confidit ne securus torpeat. Si lotus fuero quasi aquis nivis, et fulserint velut mundissime manus mee,  FRUSTRA dico quia : SI LOTUS FUERO. Qui conterit se ut lamentis affligatur aquis se lavat, sed non nivis nisi assit humilitas, que coram Deo candet, dum nec alium despicit nec contra Deum murmurat. Vel aqua nivis ex aere est, cum alie aque extra oriuntur. Qui ergo plorat pro eternis, aqua nivis perfusus est, qui compungitur in prece pro terrenis aqua terre. Manus sunt opera velut mundi, quasi non vere munde sub hac corruptione. tunc tunc] tamen Weber sordibus intingues me  INTINGUES. Id est intinctum demonstrabis, quia quanto plus ei proximamus sordes nostras ex eius munditia agnoscimus. et abominabuntur me vestimenta mea.  VESTIMENTA. Vestimentum anime est corpus quod precipit Salomon Cf. Qo. (Ecl.) 9, 8. : « Omni tempore candidum esse » et si sit mixtum sanguine, id est carnalibus desideriis dicit Isaias Cf. Is. 9, 5. comburendum.  ABOMINABUNTUR, id est abominabilem reddent ut de Iuda dicitur Act. 1, 18. : « Possedit agrum de mercede iniquitatis » id est possideri fecit. In abominatione vestis hoc gravius habet, quod sensum sui reprehensoris ignorat. Neque enim viro {t. 2 : Erfurt, f. 198vb ; facsim., p. 396b} qui similis mei est respondebo, nec qui mecum in iudicio ex equo possit audiri.  Unde dicit : NEQUE ENIM VIRO. Inter homines et audimus obiecta, et ad ea respondemus et audimur, sed in iudicio Dei ipse nos audit, quia videt omnia que agimus sed non audimus eum, quia quod ei displicet plene non intelligimus. Non ex equo potest audiri nec est qui utrumque, id est Deum et me possit arguere. Arguit qui ex auctoritate rationis contra vadit. Qui ergo recta agit, iam non gemitu precis sed fiducia auctoritatis ire iudicis contradicit. Videt autem Iob quam perverse fecit homo, quam districte irascitur Deus, et non esse humanam iustitiam que contradicat et ideo optat scilicet post venturum mediatorem, qui et hominem arguit ne delinqueret, et patiendo Deo obstitit ne se feriret. Et manum posuit in ambolus, quia et homini exemplum agendi prebuit et Deo in se opera quibus placaretur ostendit, quod nullus ante eum potuit. Ipse etiam hoc mirabilius fecit, quod corda delinquentium mansuetudine potius quam terrore correxit.|| Non est qui utrumque valeat arguere  sicut Isaias Is. 1, 18. dicit : « Quiescite agere perverse, discite bene facere et venite et arguite me » et ponere manum suam in ambobus. Auferat a me virgam suam et pavor eius non me terreat.  Unde addit : Auferat a me virgam. Legis qua punit sed eam Christus abstulit, et per mansuetudinem vias vite ostendit. Voluit ut Deus timeri sed ut Pater amari.|| Loquar et non timebo eum, neque enim possum metuens respondere.  Unde subdit : Loquar et non timebo. Iam non habet metum sed ut ad Patrem affectum. Ecce baculus, id est timor legis missus non suscitat puerum, sed ipse Eliseus puero contemperatus et septies aspirans, id est per amorem spiritus Cf. 4Rg. (2Rg.) 3, 3..||  RESPONDERE. Est factis digna recompensare sed beneficiis Dei nemo serviliter timens respondit. Tantummodo qui per fiduciam amoris non timet digna ei reddidit obsequia. Non est purus qui mala ageret si liceret. Capitulum 10 Tedet animam meam vite mee,  Amanti autem est tedium huius vite que prius dulcis erat etiam merens eam tolerat. Et hoc est : tedet animam meam vite mee. Cum autem hec vita vilescit amore celestis qui defendebat culpas iam eas accusat. Et hoc est : Dimittam eloquium quo utebar in defensione iam adversum me, quia confitendo me accuso, non ut qui adhuc erubescat confiteri, quia non tanto desiderio mala deserit, sed quia aliquando aperte confitens non gemit sed lugenda gaudens dicit subdit : Loquar in amaritudine. Ut amaritudo puniat quod lingua accusat. Ex penitentia nascitur securitas et confidentior interrogat quomodo erga se agatur. Et hoc est : Dicam deo noli me condemnare. Quia pena mea extinguit tua supplicia. dimittam adversum me eloquium meum, loquar in amaritudine anime mee. Dicam Deo : Noli me condemnare. Indica mihi cur me ita iudices.  id est presenti afflictione, utrum pro securitate futura vel pro qua culpa spiritualiter quia etsi iustus, habet tamen aliqua mala  CUR ME ITA IUDICES. Duobus modis hic iudicat. Vel penam immittit que non mutatos ad eternam trahit. Vel per hanc penam extinguit {t. 2 : Erfurt, f. 199ra ; facsim., p. 397a} futuram. Huius ergo iudicii incertitudine turbatur et cogitatione interrogat qui se sua ambigit vita. Sed cum virtus vite respicitur, quasi consolatio a iudice respondetur, quia non ad perdendum percutit quem et feriendo in innocentia custodit. Dicit ergo : Indica mihi cur flagellas ? Utrum ad securitatem vel pro qua culpa specialiter, quia etsi iustus habet tamen aliqua mala, et ideo petit ut Deus se sibi iudicet ut quod Deus in eo punit ipse quoque flendo puniat. Ideo causam quero scio enim quod non iniuste. {t. 2 : Erfurt, f. 199ra ; facsim., p. 397a} Numquid bonum tibi videtur si calumnieris  quero quare sed scio quod iuste et non perniciose Et hoc est : NUMQUID BONUM. Interrogatio hec negationem exigit ac si diceret : scio quod tu summe bonus, non estimas bonum ut pauperem per calumniam premas, et ita scio quia non est iniustum quod patior, et ideo plus doleo quod causam ignoro. Non ait : opprimas innocentem, quia non audet de iustitia sed pauperem quia infirmum considerat. et opprimas me  vel pauperem alia littera opus manuum tuarum   OPUS MANUUM. Quasi impie non perdis quem gratuito fecisti. et consilium impiorum adiuves ?  IMPIORUM. Id est malignorum spirituum, qui cum ad vitam redire nequeunt, socios ad mortem querunt, quorum consilium fuit ut Iob rectum in prosperis frangerent adversis, sed Deus super vires non sinit temptari. Numquid oculi carnei tibi sunt, aut sicut videt homo et tu videbis ?  NUMQUID OCULI CARNEI. Oculi carnis non nisi aliqua facta in tempore agnoscunt, quia et cum tempore clauduntur, et humanus visus quodlibet opus sequitur non precurrit. Numquid sicut dies hominis dies tui, et anni tui sicut humana sunt tempora,  DIES. Quoque et anni hominis differunt ab eterno, cui nihil preterit, nihil est futurum sed omnia conspicit presentia. ut queras iniquitatem meam et peccatum meum scruteris ?  UT QUERAS INIQUITATEM MEAM. Et ita scias quod nihil impie feci, quasi humiliter querat cur in tempore per flagella probas, quem apud te perfecte et ante tempora scisti. Et scias quia nihil impium fecerim cum sit nemo qui de manu tua possit eruere.  CUM SIT NEMO etc. Quasi quid restat tibi nisi parcere cui nemo potest obviare. Quo enim nullus potest tuam vindictam retinere, eo facilius pietas debet parcere, ut autem placetur, quia nostrum opus non possumus, suum opus ei offeramus. Manus tue, Domine Domine] om. Weber , plasmaverunt me  MANUS TUE DOMINE. Quasi pensa misericorditer ne pereat quod fecisti. et fecerunt fecerunt me et plasmaverunt] plasmaverunt et fecerunt me Weber me  FECERUNT. Secundum animam. totum in circuitu   quasi quia nullus est qui eruat, ergo tu me erue quia fecisti  TOTUM IN CIRCUITU. Secundum corpus non gens tenebrarum, ut dignior conditio hominis pre ceteris ostendatur, manibus dicitur factus premisso consilio Gn. 1, 26. : « Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram », cum de ceteris dixit tantum fiat. et sic repente precipitas me ?  ET SIC REPENTE. Quasi quem tanta dignitate preponis cur tanta vilitate despicis ? Sed cum hac dignitate que est per spiritum, est infirmitas per carnem que moveat pium iudicem. Memento queso quod sicut lutum feceris me, et in pulverem reduces me.  Unde dicit : Memento queso quod sicut lutum feceris me. Unde venialis est culpa cum irremissibilis sit in angelo qui robustus fuit. Lutum est cum aqua terram infundit. Ita homo cum anima rigat carnem cuius mortem aperte subdit : Et in pulverem reduces me. Quasi vide materiam et penam et culpe parce. Quia qualitatem hominis conditi protulit subdit ordinem propagationis. Nonne sicut lac mulsisti me et sicut caseum me coagulasti ?  Unde dicit : Nonne sicut lac etc. Factus homo ut lutum, propagatus autem sicut lac mulgetur femine ut caseus coagulatur in carne. Carne et pelle induitur, ossibus et nervis solidatur. Post creationem corporis quod minus est subditur mira aspiratio vivificationis. Pelle et carnibus {t. 2 : Erfurt, f. 199rb ; facsim., p. 397b} vestisti me et ossibus et nervis compegisti me, vitam et misericordiam tribuisti mihi   VITAM ET MISERICORDIAM. Sed hec bona frustra dedit nisi ipse custodit. et visitatio tua custodivit spiritum meum.  Unde subit : Et visitatio tua etc. Eadem de interiori homine. Interior homo lutum est, quia terrene menti gratia spiritus infunditur, et irrigat ut ad Deum elevetur. Sed ne continuo usu superbiat, spiritus ad tempus deserit, et in pulverem redacta aret, ut iam vento temptationis agatur, ut sic se homo cognoscat, dum enim homo relictus concutitur dona Dei cogitat subtilius. Nonne sicut lac. Dum mens per Spiritum Dei a vetustate trahitur, sicut lac mulgetur quia in quadam inchoatione formatur. Sicut caseus coagulatur cum pinguescens {t. 2 : Erfurt, f. 199rb ; facsim., p. 397b} cogitationibus stringitur ut iam non defluat desideriis, sed in uno amore solidetur. Sed contra hec rudimenta caro ex veteri usu murmurat. Pelle et carnibus, id est carnalium motuum obsidione mens vallatur, qui autem exterius laxat ad bella, intus roborat per ossa virtutum ut humilis sit et fortis. Ideo autem Deus recte vivendi recitudinem tribuit, quia preteritis delictis parcit. Vitam et misericordiam. Vita datur cum malis mentibus benignitas aspiratur, sed hec non datur, nisi prius misericordia anteacta mala diluat. Vel misericordia est subsequens datam vitam, ut custodiat quia misericorditer visitat, vel ad amorem compungendo, vel ad timorem flagellando ut humanus custodiatur spiritus. Postquam de se dixit dona misericordie generaliter subdit : Scio quia universorum memineris quasi cur de me trepido, qui omnes gentes colligendas scio. Licet hec celes in corde tuo, quia adhuc non iudicas iudicas] indicas cacogr. Rusch aperto sermone. Certi de venia solent prioris nequitie memoriam tangi et illicita cogitatione nolentes pulsari. Licet hec celes in corde tuo,  sicut mihi ita et omnibus tamen scio quia universorum memineris, si peccavi   sed non ex toto mundus  Unde subdit : Si peccavi etc. Ad horam parcit Deus, cum mox culpam concessis fletibus diluit. Sed non patitur esse mundos, quia et nolentes memoriam mali cum delectatione toleramus, quod est cicatrices computrescere. Hic est « homo qui - ut Moyses dicit Dt. 23, 10-11. - est pollutus nocturno somnio » id est occulta temptatione, qui « iubetur exire extra castra » id est comparatione continentium se despicere, « ad vesperam lavatur aqua » id est conspiciens defectum suum fletibus se lavat, « post occasum solis redit in castra » cum frigescit flamma cogitationis, fiduciam societatis bonorum sumit. Cum autem mens memoria mali concutitur, aliquando gravius quam prius ad perpetrationem trahitur, et fit homo impius cui et si sit erectus ve erit eterne damnationis. Quod si conatur resistere iustus, qui tamen labore et perpetua afflictione pressus caput levare non sinitur, sed sic liberabitur, has impugnationes Deus suis reservat, ne securi superbiant sed pulsati in solo auxilio Dei spem fortius figant. et ad horam pepercisti mihi, cur ab iniquitate mea mundum me esse non pateris ?  si culpam venia abstulit cur hanc et a memoria non abstergit Et si impius fuero ve mihi est,  et cum non mundus, vel impius ero vel miser in laboribus certaminis et si iustus non levabo caput, saturatus afflictione et miseria. Et propter superbiam quasi leenam capies me,  captus est homo quia inde nunc carcere tenetur unde audacter est transgressus  et hoc fit ne superbiam Et hoc est : PROPTER SUPERBIAM QUASI LEENAM. Leena dum catulis escam inhianter querit in foveam cadit. Dicitur enim in itinere eius fovea fieri angusta et alta in qua pecus deponitur, ut huc leena se proiicere provocetur, unde saliendo nequeat exire. Coheret quoque altera fovea in qua est cavea, ut cum desuper leena urgetur volens se occultare caveam intret, in qua clausa iam non timetur, sed circumsepta vectibus levatur. Sic mens hominis in libertate condita, dum carnis desideria nutrire voluit, in foveam deceptionis pro vetito cibo cecidit, ubi caveam id est carcerem corruptionis pertulit, per gratiam autem revocata ad veniam, carcere semper stringit ne per desideria vagetur. Liber ergo homo sponte cecidit, sed reductus sub disciplina melius clausus vivit. Sic etiam quotidie dum aliquis de virtutibus presumit, mira dispensatio parat ei aliquid quo delectatus corruat unde per se non exit sed cognita infirmitate quasi vinctum Deus educit. Propter superbiam qua se de virtutibus extulit, lapsus in humilitate ligatur. A superbo avertitur Deus et recedit compunctio summi amoris, quia nec sua damna sentit sed reversus Deus per gratiam percutiat percutiat] perutiat cacogr. Rusch , quia visitatus homo proficiens plorat, qui letus peribat, mirabiliter non penaliter, quia per fletum ad alta mens levatur, et gaudet sic affligi quia proficit. Si autem a sancto desiderio torpemus exempla bene vigilantium proponit. reversusque mirabiliter me crucias.  quia a superbo discedis Instauras  quod si ad horam sum piger testes tuos contra me  visis testium bonis timetur ira, unde et comparatione eorum displicentia punio mala Et hoc est : INSTAURAS TESTE TUOS. Testes Dei sunt qui per opera testantur que premia sunt secutura. Hi sunt contra nos, cum vita eorum arguit nostram pravitatem, et probat quod ipsi fecerunt a nobis posse fieri, visis bonis testium, nos dissimiles amplius damnari timemus. et multiplicas iram tuam adversum me et pene militant in me.  Et hoc est : MULTIPLICAS IRAM TUAM. Id est multiplicem ostendis, quia etsi ille bonos flagellat quid erit impiis ? Sic multiplici ira previsa, homo ad se redit et {t. 2 : Erfurt, f. 199va ; facsim., p. 398a} prava punit. Et hoc est : Et pene militant in me. Quare  ergo de vulva eduxisti me ?  eadem supra aliis verbis Qui utinam {t. 2 : Erfurt, f. 199va ; facsim., p. 398a} consumptus essem ne oculus me videret.  QUARE DE VULVA. Idem quod supra Iob. 3, 11. : « Quare non in vulva mortuus sum ? » Fuissem quasi qui non essem de utero translatus ad tumulum.  FUISSEM QUASI NON ESSEM DE UTERO TRANSLATUS AD TUMULUM. Idem quod ibi dictum est Iob. 3, 16. : « Sicut abortivum absconditum etc. vel qui concepti non viderunt lumen ». Numquid  quia non paucitas dierum meorum finietur brevi ?  NUMQUID NON PAUCITAS. Non capiat delectatio presentis vite quia cito transit. Dimitte ergo me ut plangam paululum dolorem meum,  DIMITTE. Id est flagella tempera, ut possim estimare mala que patior, et flere quia nimietas dolorum aliquando gravat animam, ne hoc possit et fit meror sine merore. Vel sepe homo nescit quantum sit onus sui peccati, vel si novit et damnat desiderio carnis et consuetudine mali impeditus, nequit digne flere, nisi Deus dimittat et solutum excitet in lacrimas, quod maxime facit previsio inferni. antequam vadam et non revertar ad terram tenebrosam, et opertam mortis caligine,  eterne ut numquam Dei lucem videant  Unde ait : ANTEQUAM VADAM. Infernus terra dicitur, quia ibi captivi tenentur. Antequam vadam. Non quod qui plangit vadat, sed quod vadat qui non plangit ut si dicam debitori solve priusquam te constringam. Non revertar, quia damnatos ultra misericordia non liberat. terram miserie et tenebrarum  MISERIE ET TENEBRARUM. Quia foris dolor cruciat quos cecitas mentis intus obscurat, vel ibi nemo ultra ad lucem redit sicut in ista, ubi etsi sit miseria per conversionem licet reverti ad lucem. ubi umbra mortis  UMBRA MORTIS. Mors est separatio a Deo, umbra obscuritas eius, quia ignis penalis cremationem habet et non lucem ut in utroque puniantur, qui in utroque peccaverunt. et nullus ordo,  NULLUS ORDO. Non quod Deus non ordinet tormenta secundum merita singulorum, quia etsi una gehenna non omnes uno modo sentient, sicut nec modo homines calorem solis. Sed in mente damnatorum per premissam umbram cecitatis magna erit confusio, que intus eos cruciet sicut flamma foris. Vel ordo non erit, quia in suppliciis propria qualitas rerum non servatur. Unde et addit : Sempiternus horror inhabitans. Hic timor est futuri mali quod cum iam patitur aliquis timor abiit. Ibi et in ipsis tormentis timor cruciat, hic flamma que urit illuminat, ibi urit et obscurat. Ecce quam gravis cruciatus ubi tormenta a suis qualitatibus discordant, sicut viventes a voluntate Dei discrepabant. Ideo autem ibi timor permanet cum penis, quia in futurum nullus finis penarum sperabitur. Ignis autem qui non lucet ad consolationem aliquando lucet ad penam, quia eo illuminante videbunt in pena - ut magis doleant - sequaces suos quorum amore deliquerunt. Quod autem de cruciatu amicorum dolituri sunt, probatur per divitem qui memor fratrum petiit ne venirent ad tormenta quos in pena videret qui Lazarum vidit Cf. Lc. 16, 19-31.. sed sed] et Weber sempiternus horror inhabitans. Capitulum 11 Respondens autem Sophar Naamathites dixit :  SOPHAR. Vicissim sibi succedunt sicut contra fortem athletam athletam] coniec. adletham cacogr. Rusch ipsa res. Numquid qui multa loquitur {t. 2 : Erfurt, f. 199vb ; facsim., p. 398b} non et audiet,  NUMQUID QUI. A contumeliis incipit. Mos pravorum est recte dictis non consentire, sed e diverso respondere, quibus et pauca videntur multa, quia contra sensus eorum sunt qui nihil putant rectum nisi quod sentiunt. aut vir verbosus iustificabitur ?  quasi nonne et nos tibi loqui debemus pena est iniquo tacere nec patienter audit qui negligit corrigi  AUT VIR VERBOSUS. Vera sententia, quia legitur Is. 32, 17. : « Cultus iustitie silentium » sed non pro loco dicta. Qui nequit recta pati negligens corrigi accingit se responsioni. Tibi soli tacebunt homines, et cum ceteris ceteris] ceteros Weber irriseris a nullo confutaberis.  potes enim confutari  TIBI SOLI TACEBUNT HOMINES ET CUM CETERIS IRRISERIS. Omnia recta suam irrisionem putat quem remordet conscientia et generaliter dicta sibi estimat. Unde et contra loqui accenditur, ut vel sic verecundiam tegat, quasi criminosus non sit si alios criminetur. Unde mentiendo subdit : Dixisti enim : Purus est sermo meus et mundus in conspectu tuo sum in conspectu tuo-sum] inv. Weber .  DIXISTI ENIM PURUS EST SERMO MEUS. Iob non dixerat sed solacio est facinori si vel falso inquinetur vita corripientis. Atque utinam Deus loqueretur tecum,  sed Deus probaret te iniquum  ATQUE UTINAM etc. Perversi verbotenus bona optant, ut benigni videantur, et ut que in presenti sunt mala esse ostendantur. Unde et iste dicit : Utinam deus loqueretur tecum, quasi diceret : tu modo tibi loqueris Deum carnaliter sapis es vacuus a veritatis spiritu, quasi potuis imperitie tue compatior quam pene. et aperiret labia sua tibi,  quasi sicut mihi  LABIA. Id est iudicia per que aperta quasi labia suam voluntatem {t. 2 : Erfurt, f. 199vb ; facsim., p. 398b} ostendit hominibus que latet in occultis dispositionibus. Apertis labiis hec eruditio fit, ut ostenderet secreta sapientie. Publica opera sapientie Dei sunt quod quos gratis condidit benigne disponit, bona aspirat, perficit, custodit quod omnibus liquet. Secreta eiusdem opera sunt quod e contra facit in malis quos deserit. Que pauci possunt inquirere sed nullus invenire. Tamen utcumque videt et non inveniens invenit, qui incomprehensibilia esse intelligit, ut humiliter timeat et dicat : Tu qui es qui respondeas deo ? Iste per studium scientie peritus, per audaciam tumoris ignarus meliori opta quod habet. Lex Dei est caritas, per quam in mente sunt precepta vite, que plenitudo legis dicitur Cf. Rm. 13, 10.. Multiplex, quia ad omnia virtutum facta dilatatur, et ab omni malo retrahit quam qui diligenter attendit quantum quotidie de peccet Deo agnoscit, et si peccata agnoscit, patienter flagella tolerat. ut ostenderet tibi secreta sapientie  ostenderet sapientiam et quod multiplex esset lex eius,  Dei et intelligeres quod multo minora exigaris ab eo ab eo] a Deo Weber quam meretur iniquitas tua. Et hoc est : ET INTELLIGERES QUOD MULTO MINORA EXIGARIS AB EO QUAM MERETUR etc. Iniuste iusto iniquitatem obiicit, sed hec contumelia de zelo Dei prodit et est venialis. Merita quoque iusti nesciens, ex imperitia irrisionem subdit : Forsitan  hoc opto tibi sed vestigia Dei comprehendes et usque ad perfectum Omnipotentem reperies,  quasi non reperies sed  FORSITAN VESTIGIA DEI COMPREHENDES. Benignitas visitationis que viam nobis ostendit, ut nondum visum sequamur, donec ad contemplandum veniamus. Hec nequeunt comprehendi quia, unde, ubi, quibusve modis dona Spiritus eius veniunt nescimus, unde Io. 3, 8. : « Et nescis unde veniat et quo vadit ». In futuro reperietur omnipotens per speciem Cf. 2Cor. 5, 7. sed non ad perfectum, quia eius essentia a nullo plene videbitur. excelsior celo est et quid facies ?  EXCELSIOR CELO. Quia incircumscriptione sui Spiritus cuncta transcendit. Profundior inferno et unde cognosces ?  INFERNO PROFUNDIOR. Quia transcendendo subvehit. Longior terre mensura eius et latior mari.  TERRA LONGIOR. Quia modum creature perennitate eternitatis excedit. Mari latior, quia tempora sic possidet ut sub potentie sue presentia coangustet. Vel celi dicuntur angeli, Infernus demones, terra iusti homines, mare peccatores. Nec angeli igitur eius altitudinem attingunt, et demonum astutias longe subtilius iudicat, et iustorum longanimitatem patientia eius superat et ubique facta peccantium presentia eius occupat. Vel homo celum est contemplatione, Infernus temptationum caligine, terra dum fructificat, mare dum mutabilitate agitur. Sed contemplatio hominis in Deo deficit. Et si se temptationibus discutit, subtiliora Dei iudicia timet et opera eius retributio in fine superat. Et quantumlibet mens fluctuet in requirendo districtionem futuram, non cognoscit, unde Ps. 89, 11-12. : « Quis novit potestatem ire tue ? » Vel secundum Apostolum Cf. Eph. 3, 18. : Latitudo Dei est dilectio que et persequentes colligit, longitudo quo longanimiter tolerando ad regnum perducit, sublimitas quia et intelligentiam glorificatorum transcendit, profundum quia et damnatis infernus iudicium incomprehensibiliter exerit. Eadem etiam modo exhibet latitudinem amando, longitudinem tolerando, altitudinem intellectus et vota superando, profunditatem motus cogitationum illicitos iudicando, altitudo vero et profunditas quam sint investigabiles nemo scit nisi qui contemplando ad summa provehitur, vel occultis motibus resistens temptationibus turbatur. Unde Iob despecto dicitur : Excelsior etc. quasi altitudinem eius et profunditatem quando tu cognoscere sufficis, qui vel virtute ad summa provehi vel temetipsum in temptationibus reprehendere nescis. Si subverterit   et cum ita sit  SI SUBVERTERIT. Subvertit celum dum contemplationem hominis destruit, Infernum dum pavidum in temptationibus ad deteriora cadere permittit, et terram dum fructum boni operis per adversa intercidit, mare dum nostram titubationem terrore iudicii confundit. Celum et infernus simul coartatur, cum eandem mentem et contemplatio sublevat et temptatio obscurat. Unde Rm. 7, 23. : « Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis mee ». Terra et mare simul, cum eandem mentem et certa fides de eternis roborat, {t. 2 : Erfurt, f. 200ra ; facsim., p. 399a} et ex aliquantula mutabilitate aura dubietatis versat, ut in eo qui dixit Mc. 9, 23. : « Credo, Domine, adiuva incredulitatem meam ». Quod occulta dispensatione fit ut cum mens elevatur, reliquiis pravitatis impugnetur, ut vel resistens exerceatur vel seducta frangatur. {t. 2 : Erfurt, f. 200ra ; facsim., p. 399a} omnia vel in unum coartaverit quis contradicet ei, vel quis ei dicere potest cur ita facis ? vel quis…ita facis] om. Weber  Unde recte dicit : Quis contradicet ei vel Quis ei dicere potest cur ita facis ? Quia iudicio Dei nullus potest obsistere vel inquirendo illud penetrare. Cur subvertit vel coartat, subdit : Ipse enim novit. Dum mens elatione attollitur, quia bene succedit, et in virtutibus Deus deserit ut inveniat homo quid sit. Et quia Deus tolerando succrescere vitia conspicit, iudicando bona confundit. Post vanitatem ponitur iniquitas, vana sunt omnia que transeunt, que si nos ligant incipit iniquitas. Vel vanitas levior iniquitas vero gravior reatus dicitur. Et ex levioribus usu cuncta leviante ad graviora ducitur homo. Unde Salomon Qo. (Ecl.) 19, 1. : « Modica qui spernit paulatim decidit ». Vanitas nasci dicitur et iniquitas considerari quasi studiosius, quia nec minora Deus inulta deserit et ad maiora ferienda intentius se accingit. Quo vanitas cum iniquitate pertrahit ad tumorem scilicet subdit : Vir vanus in superbiam erigitur. Vanus ex culpa redditur audax, oblitus sui humilitatem perdit, et serviens desideriis a iugo divini amoris se excutit, ut libere iam per voluptates eat. Per pullum onagri omne genus agrestium notat, quod dimissum motibus nature non tenetur loris dominantium, sic qui disciplina non tenetur per effrenatam libertatem audenter vagus per desideria currit. Ipse enim novit hominum vanitatem et videns iniquitatem nonne considerat ? Vir vanus in superbiam erigitur et tamquam pullum onagri  increpatio se liberum natum putat.  ita omnis vanus tu autem inter tales deterrimus Tu autem firmasti cor tuum   non mollescis timore Dei ut sit cor quasi lapideum tibi  TU AUTEM FIRMASTI COR TUUM. Firmari cor non hoc loco per virtutem dicitur, sed per insensibilitatem. Et ad Deum manus expandere dicit, contra largitoris gratiam de virtute operum superbire. Sic reprobi cum redarguere electos ex infirmitate actionis non valent, ex crimine tumoris accusant. Sed qui hactenus iustum corripuit, nunc velut docendo subiungit : Si iniquitatem que est in manu tua abstuleris a te etc. Iniquitas in manu est culpa in opere, iniustitia in tabernaculo iniquitas in mente. Mens quippe tabernaculum vocatur, in quo apud nos abscondimur cum foris in opere non videmur. Levare autem faciem est in Deo animum per studia orationis attollere, quam faciem macula inquinat si reatus sui conscientia accusat. et expandisti   qui sibi bona que facit tribuit coram Deo loquens, superbiens manus ad Deum tendit ad eum manus tuas,  opera  sed si iniquitatem quod est in manu tua  hec sunt vera si recte dicerentur  omne peccatum vel sola cogitatione vel cogitatione et opere fit abstuleris a te,  ut sicut purum est opus pura sit cogitatio et non manserit in tabernaculo tuo  corde iniustitia, tunc tunc] tum Weber levare poteris faciem tuam  mentem in qua recognoscimur ut a Deo diligamur absque macula  que faceret ab oratis diffidere  sine macula ad Deum surgit qui nec in se committit, nec in aliis dimittit et eris stabilis et non timebis.  ET ERIS STABILIS. Quia tanto minus ad iudicium trepidat quanto in bonis actibus solidius stat. Miserie  presentis quoque oblivisceris  visis eternis  MISERIE QUOQUE OBLIVISCERIS. Mala vite presentis tanto durius animus sentit, quanto pensare bonum quod sequitur negligit. At si ad ea que permanent oculum cordis figat, nihil esse conspicit quidquid ad finem tendit. et quasi aquarum que preterierunt preterierunt] preterierint Weber non non] om. Weber recordaberis,  ET QUASI AQUARUM QUE PRETERIERUNT NON RECORDABERIS. Quia miserie que transeunt non vi concutiunt sed tactum meroris infundunt dum extra pro percussione dolet, intus ex temptatione frigescit contra quod amplius lux divina succenditur. Unde subditur : Et quasi meridianus fulgor consurget tibi ad vesperam. Fulgor meridianus in vespere est virtutis renovatio in temptatione. et quasi meridianus fulgor consurget tibi ad vesperam.  ut eo magis ferveat caritas quo occubuisse timebatur  sepe namque nos tot temptamenta obsident, ut ad lapsum desperationis inclinent sed caliginem nostram conditor respicit, et subtracti luminis radios refundit Et cum te consumptum putaveris  sed non quidem eris orieris ut Lucifer  quia vita iustorum prenuciat qualis erit claritas seculis sequentis, id est Christi qui nondum apparet  ET CUM TE CONSUMPTUM PUTAVERIS ORIERIS. AD VESPERAM. Cum et per exteriora mala iustus occumbere ceperit tunc claritas eius incipit, {t. 2 : Erfurt, f. 200rb ; facsim., p. 399b} e contra iniqui lumen est in die huius vite obscuritas in vespere.  ET CUM TE CONSUMPTUM PUTAVERIS etc. Quia foris cadens intus renovatur et quo duriora tolerat, certius primia sperat. {t. 2 : Erfurt, f. 200rb ; facsim., p. 399b} et habebis fiduciam proposita tibi spe et defossus securus dormiens dormiens] dormies Weber ,  Salomon Prv. 12, 21. : « Non contristabit iustum quidquid ei acciderit ». Item Prv. 28, 1. : « Iustus quasi leo confidens absque terrore erit »  Et hoc est : ET HABEBIS FIDUCIAM etc. ET DEFOSSUS SECURUS DORMIENS. Defossi secure dormiunt quia dum sua intima vigilanter penetrant a laboriosis huius mundi se oneribus sub quietis otio occultant. Vel defossus, id est mortuus securus eris de corona. Vel defossus qui omnes latebras animi perscrutatur et non invento quod mordeat securus apud se dormit latens ab actibus seculi. requiesces  etiam et non erit qui te exterreat  REQUIESCES ET NON ERIT QUI TE EXTERREAT. Qui enim in eternitatis desiderio figitur dum nihil est in mundo quod appetat ; nihil est quod de mundo pertimescat. et deprecabuntur faciem tuam plurimi  dum recta predicat ad hoc quod tacitus ambit erumpit, et dum quasi innocenter vivit intercessor pro hominibus vult videri  ET DEPRECABUNTUR FACIEM TUAM PLURIMI. Pravi cum recta predicant quod ipsi appetunt, hoc aliis pro magno pollicentur. Sed ne diu pollicendo patescat quod sunt ad rectitudinis citius verba revertuntur. oculi  tibi ita autem impiorum deficient  quia in illa die peribunt omnes cogitationes eorum  Unde subditur : O CULI AUTEM IMPIORUM DEFICIENT . Oculorum nomine intentio exprimitur. Oculi ergo impiorum deficiunt, cum enim mors impios subtrahit eorum profecto desideria cum vita terminantur. A quibus et omne effugium perit, quia eorum malitia ab animadversione iudicis districti quo se valeat occultare non invenit. et effugium peribit ab eis  hic quod displicet aliquo modo vitant, quod non ibi et spes eorum abominatio anime  id est terrena in quibus caro quiescit sed spiritus deficit  ET SPES EORUM ABOMINATIO. Quia inde in perpetuum spiritus interit, unde ad tempus caro suaviter vivit. Capitulum 12  Hoc Sophar vere dixit sed indiscrete, quia meliori liquorem pleno vasculo superfundit, non ut doceat sed ut ipse innotescat. Audet in meliorem, quia omnes putat se inferiores. Sic et omnes heretici. Sed Ecclesia elatos a sua estimatione ad equalitatem revocat. Unde Iob subdit : Ergo vos estis soli homines. Qui se omnes preire ratione putat se solum hominem esse exultat. Respondens autem Iob dixit : Ergo vos estis soli homines et vobiscum morietur sapientia,  ERGO VOS ESTIS SOLI HOMINES. Qui enim se solum sapere estimat, quid aliud quam hanc eandem secum mori sapientiam putat. et mihi est cor sicut et vobis nec inferior vestri sum.  sed  ET MIHI EST COR SICUT ET VOBIS. Ut eorum superbiam corrigat esse se inferiorem negat, et ne sue humilitatis limitem transeat esse superiorem tacet. Ecce quam discrete in quo indicat quid illi de se sentire deberent. Quis enim hec que nostis ignorat ?  unde ad se redit nihil habens extra et afflictus in precem funditur  postquam a timore ad equalitatem arguendo revocavit docere incipit  QUIS ENIM HEC QUE NOSTIS IGNORAT. Ac si dicat : cum cunctis sint nota que dicitis de dictorum scientia cur singulariter tumetis ? Qui deridetur ab amico suo sicut ego,  quia qui pro culpa irridetur non est exaudibilis  QUI DERIDETUR AB AMICO SUO SICUT EGO. Quia illum facit humana derisio Deo proximum, quem ab humanis pravitatibus vite innocentia servat alienum. invocabit Deum  internum testem et exaudiet eum. Deridetur enim iusti simplicitas.  a duplicibus quasi fatuitas Lampas  mortuus putatur a carnalibus qui a diabolo liberatur sed Christus vivit contempta  que est  quia non habent quod ipsi amant apud cogitationes divitum  non res in crimine est sed tumor  LAMPAS CONTEMPTA APUD COGITATIONES DIVITUM. Nomen divitum designat elationem superborum. Iusti autem simplicitas et lampas dicitur et contempta. Lampas quia interius lucet, contempta quia apud mentes carnalium abiecta estimatur. parata ad tempus statutum  sed lucebunt quia cum Christo iudicabunt  PARATA AD TEMPUS STATUTUM. Statutum contempte lampadis tempus est extremi iudicii predestinatus dies, quo iustus quisque qui nunc despicitur quanta potestate fulgeat demonstratur. abundant tabernacula  sed non sunt hec curanda quibus et reprobi abundant  facile despicit divitias qui non habet difficile viles estimat qui habet, quod in Iob facit dicens eas abundare reprobis predonum   quia non grati de bonis sed peiores  ABUNDANT TABERNACULA PREDONUM. Ostendit nihil esse presentis vite divitias, quas abundare reprobis dicit, qui Deum audacter provocant qui plerumque eo magis contra Deum superbiunt quo ab eius largitate et contra meritum ditantur. Possunt predones appellari qui dum loquuntur que non faciunt in locutione verba iustorum tollunt. Quomodo {t. 2 : Erfurt, f. 200va ; facsim., p. 400a} ut predones violenter tulerunt quod ipse dat. Sed aliud misericorditer dat Deus aliud habere sinit iratus. Et quod predones agunt perverse hoc Deus sinit iuste ut et illis culpa augeatur et qui patitur pro pristinis feriatur, et quod fieri prohibet iuste fieri sinit. Sed et donis doctrine aliquos replet, qui inde superbientes eum provocant, qui et per se predones perverse verba iustorum usurpant et tamen bona que habent a Deo acceperunt. {t. 2 : Erfurt, f. 200va ; facsim., p. 400a} et audacter provocant Deum, cum ipse dederit omnia in manus manus] manibus Weber  vel manibus eorum. Nimirum  vere ipse interroga iumenta  quasi etsi hi non concorditer de potestate Dei sentiunt, vel ipse creature in se creatorem ostendunt et docebunt te, et volatilia celi et indicabunt tibi.  NIMIRUM INTERROGA IUMENTA ET DOCEBUNT TE. Iumenta sensu pigriores. Volatilia celi sublimia sapientes. Loquere terre  deditis terreno actui et respondebit tibi, et narrabunt pisces maris.  inquisitores mundi  PISCES. Curiosi intelliguntur. Et est sensus : si hos requiras creatorem omnium Deum fatentur potest et iuxta litteram intelligi. Quis ignorat  quid hec inquisita doceant subdit quod omnia hec manus Domini fecerit,  qui omnia condidit qualiter debeant administrari disponit in cuius manu  potestate anima omnis viventis  vita que animalia sensificat  vel anima vita corporalis et hominis accipitur, spiritus hic ponitur non pro anima sed pro spirituali effectu  IN CUIUS MANU ANIMA OMNIS VIVENTIS. Hoc loco anima omnis viventis ipsa corporis vita signatur. Spiritus universe carnis, id est hominis effectus intelligentie spiritualis qui in Dei potestate sunt. Potest et per animam omnis viventis iumentorum vita signari. et spiritus universe carnis hominis ?  hominis qui ad spiritualem intellectum tendit Nonne auris verba diiudicat et fauces comedentis saporem ?  NONNE AURIS VERBA DIIUDICAT. Ex istis corporalibus quam diversa idem spiritus operetur ostendit, quatenus ille sapientie, ille scientie, ille linguarum dona percipiat Cf. 1Cor. 12, 7-9. vel Auris verba diiudicat et fauces comedentis saporem, ac si aperte dicat : doctrine verba que vobis usque ad aurem perveniunt mihi etiam per saporem intimum intelligentie faucem tangunt. Unus sensus est cerebri sed in aure et in ore et in ceteris diversis instumentis quasi diversus diverso modo discernit, ita ut in aure non videat nec in oculo audiat Cf. Is. 64, 4 ; 1Cor. 2, 9., sic una est sapientia sed alii plus alii minus dat alii scientiam alii genera linguarum et cetera Cf. 1Cor. 12, 7-9.. Vel que reprobi audiunt sicut vos ego gusto et quod vos scitis mihi per intimum amorem medullitus sapit. In antiquis est sapientia et in multo tempore prudentia.  IN ANTIQUIS EST SAPIENTIA. Illa enim dicta in sapientie radice solidata sunt que per vivendi usum etiam actuum actuum] actuu cacogr. Rusch est experimento convalescunt. Ex cuius autem dono pendeant demonstrat. Apud ipsum est sapientia et fortitudo,  in priori adventu precedit sapientia, fortitudo in secundo adventu  APUD IPSUM EST SAPIENTIA. Apud Deum enim : « In principio Deus erat Verbum » Cf. Io. 1, 1. qui et Dei virtus et Dei sapientia habet concilium quia disponit sua intelligentiam quia cognoscit nostra. ipse habet consilium et intelligentiam.  potest in consilio notari mora occulti iudicii qua sustinet peccatores ad penitentiam quasi intelligit omnia non nescit sed consilio agit Si destruxerit nemo est qui edificet.  SI DESTRUXERIT NEMO EST QUI EDIFICET. Omnipotens humanum genus destruit cum relinquit. Edificat cum replet quod nisi fiat in cassum exterius a predicatore monetur. Si Si] et praem. Weber incluserit hominem,  reprobando marg.| SI INCLUSERIT. Omnis homo qui per id quod male agit, quid sibi aliud quam carcerem facit, ut hunc animi retur premat, etiam si exterius nemo accuset. Includere autem Dei est clausis non aperire, et cor reprobum per gratiam non emollire.|| nullus est qui aperiat.  ut non Isaac primogenito suo Esau Cf. Gn. 27, 1-40. Si continuerit aquas omnia siccabuntur,  SI CONTINUERIT AQUAS OMNIA SICCABUNTUR. Quia si scientia predicatorum subtrahitur, eorum qui viridescere in spe eterna poterant corda arefiunt. Vel quia aque nomine Spiritus sancti gratia designatur. Si sancti Spiritus gratia ab audientis mente subtrahitur arescit protinus intellectus. Quod autem aquas pluraliter dicit ad septiformem gratiam retulit. et si emiserit eas subvertent terram.  ut contraria prioribus agat  sed quia in multis datur longior vita et non sapientia in cuius iudicio dona pendeant subdit : Apud ipsum  SI EMISERIT EAS SUBVERTENT TERRAM. Si enim Spiritus sancti gratia infunditur, statim terra subvertitur, quia peccatricis mentis duritia ab immobilitatis sue obstinatione permutatur. Apud ipsum  etiam est fortitudo  in secundo et sapientia.  APUD IPSUM EST FORTITUDO. In verbis prioribus quibus ait : Apud ipsum est sapientia et fortitudo. Aperte indicat quia hoc quod mansuetus {t. 2 : Erfurt, f. 200vb ; facsim., p. 400b} edocuit qualiter credendum fuerit, in virtute iudicii terribilis ostendit. In verbis vero sequentibus quibus ipse ait : Apud ipsum est fortitudo et sapientia. Luce clarius demonstrat quod prius in iudicio per virtutem reprobos destruet, et repulsis reprobis, electis in regno qualiter sit sapientia Patris indicabit. {t. 2 : Erfurt, f. 200vb ; facsim., p. 400b} Ipse novit et decipientem et eum qui decipitur,  sed quia et ante extremum occulte iudicat subdit : Ipse novit sciens iudicat quem nescit id est non approbat  NOVIT DECIPIENTEM ET EUM QUI DECIPITUR. Novit decipientem quia plerumque anteriora eius mala conspicit, et hunc iusto iudicio cadere etiam in alia peccata dimittit. Novit eum qui decipitur, quoniam enim sepe committunt homines mala quesciunt, permittuntur decipi, ut cadant in mala que nesciunt, quod aliquando ad purgationem, aliquando ad ultionis initium fieri solet. adducit consiliarios in stultum finem   ADDUCIT CONSILIARIOS IN STULTUM FINEM. Consiliarios dicit predicatores qui auditoribus vite consilium prebent. Qui cum propter temporalia predicant in stultum finem deducuntur, quia illuc per laborem tendunt, unde per mentis rectitudinem fugere deberent. et iudices in stuporem.  ET IUDICES IN STUPOREM. Qui ex aminandis aliorum moribus presunt, recte iudices vocantur sed cum eos nequaquam sollicite discutiunt, nec qualiter corrigant agnoscunt in stuporem deducti sunt. Balteum regum dissolvit et precingit funerenes eorum.  peccato cuius delectatio membris dominatur ut quos intus superbia inquinat quam sint detestabiles in publico ostendat  BALTEUM REGUM DISSOLVIT. In his enim qui bene regere membra sua videbantur, propter elationis culpam castitatis cingulum destruit. Et quia in renibus delectatio est carnis, fune peccati ac delectationis precingit renes eorum. Ducit sacerdotes inglorios   quorum gloria est rectitudo subditorum  apud Deum cui fructus non afferunt  DUCIT SACERDOTES INGLORIOS. Quia ante iudicem non invenient gloriam, quam modo in subditorum moribus studio predicationis non exquirunt. et optimates supplanta.  dum pro eterno de principatu temporali gratulantur et in voluptates cadunt  ET OPTIMATES SUPPLANTAT. Quia cum mentem regentium iusto iudicio deserit, celestia negligunt, et in suis hic voluptatibus cadunt. Commutans labium veracium   quia non agenti sermo subtrahitur ne loqui audeat qui non operatur, et iusto iudicio fit ut non habeat linguam qui recusat bonam vitam  COMMUTANS LABIUM VERACIUM. Quia sepe hi qui celestia predicando veraces erant, dum temporalia diligunt ad terrena dicenda corruunt labium veracium commutatur. Vel de Iudeis potest intelligi qui ante veraces Christum venturum nuntiaverunt sed presentem hunc negaverunt. et doctrinam senum auferens,  quia priorum suorum percepta non sequuntur  Elias reducet corda filiorum ad patres eorum Cf. Mal. 4, 6. quando faciet intelligere de Christo quod patres predixerunt  ET DOCTRINAM SENUM AUFERENS. Doctrina senum ablata est quia Iudei nequaquam ea credendo secuti sunt que patres suos predixisse meminerunt. effundit despectionem   ne quis de bono glorietur vel de malis desperet super principes,  super eos qui victis dominantur si inde superbiunt et eos qui oppressi fuerant  vitiis relevans,  per penitentiam  EFFUNDIT DESPECTIONEM SUPER PRINCIPES. Iudei in legis mandatis permanentes principari per fidem videbantur. Gentiles in profundo pressi per infidelitatem latuerunt, sed cum incarnationis dominice mysterium negavit Iudea gentilitas credidit sic : Revelat profunda de tenebris. Cum mystice allegoricarum sensus in verbis occultis prophetarum agnoscuntur. qui revelat profunda de tenebris  et dum illi cadunt hi revelantur aperta sententia de occulto consilio Dei producitur, ut ostendat de unoquoque quid sentiat et producit in lucem umbram mortis,  est prava operatio que de diabolo quasi corpore exit, que latet operantes sed Deus producit in lucem dum scire causam facit ut possit destrui  ET PRODUCIT IN LUCEM UMBRAM MORTIS. Umbram mortis dicit duritiam legis que mortem carnis inferebat que umbra mortis anime est. In lucem autem umbra mortis producitur, cum intellecta morte spiritus, quam timere Christus precepit, remota punitione carnali mors carnis minime timetur. qui multiplicat gentes et perdet eas  ad litteram quia quotidie nascuntur et moriuntur sed in resurrectione restituit et subversas in integrum restituit restituit] restituet Weber .  QUI MULTIPLICAT GENTES ET PERDET. Quia gentes et per fecunditatem sobolis extendit, et tamen in propria infidelitate derelinquit, et quas in infidelitatis casu reliquerat, quandoque ad finem reduxit quibus ita restitutis fit quod sequitur. Qui immutat cor principum populi terre et decipit eos, ut frustra incedant per {t. 2 : Erfurt, f. 201ra ; facsim., p. 401a} invium.  QUI IMMUTAT COR PRINCIPUM. Cor principum terre immutatum est, cum summi sacerdotes et seniores populi illi conabantur obsistere, quem prius predicabant et decepti sua malitia {t. 2 : Erfurt, f. 201ra ; facsim., p. 401a} incedere per invium frustra conabantur, quia crudelitati eorum querentium nomen suum extinguere patere via non poterat contra auctorem omnium. Palpabunt quasi in tenebris et non in luce et errare eos faciet quasi ebrios.  dum talem se eis exhibet qui possit et divina operari et humana pati  PALPABUNT QUASI IN TENEBRIS. Quasi enim in tenebris palpat qui quod tangit non videt, sic et hi inter tot miracula requirebant Io. 6, 30. : « Quod signum facis ut credamus tibi ? ». Errabant autem quasi ebrii. Omnis qui errat nunc huc nunc illuc ducitur, ita hi aliquando dicebant Io. 9, 33. : « Nisi esset hic a Deo non posset facere quicquam ». Aliquando Mt. 13, 55. : « Nonne hic est filius fabri ? ». Capitulum 13 Ecce omnia  iam sunt  ECCE OMNIA. Hec enim cuncta beato Iob presentia per prophetie spiritum facta sunt. In eo enim secutura videbat assistentia, cui nec futura veniunt nec preterita discedunt, sed quia ea ipsa que ventura erant alia vidit esse in operibus, alia in dictis. et vidit oculus meus,  quasi presentia et audivit auris mea et intellexi singula  ut propheta  Sequitur : ET VIDIT OCULUS MEUS ET AUDIVIT etc. Sed quia dicta utilitatem non habent si intellectu carent, sequitur : Et intellexi singula. Cum enim aliquid ostenditur vel auditur, si intellectus non tribuitur prophetia minime est. De quo intellectu, quia non extollitur ostendit, cum ait : Secundum scientiam vestram. His verbis innotuit quante humilitatis fuit, qui se eis inferiorem negat, quorum longe vitam sancte vivendo tanscenderat, et secundum eorum scientiam se nosse confirmat, qui sciendo celestia eorum terrenas cogitationes per prophetie spiritum transibat. secundum scientiam vestram et ego novi, nec inferior  in vita vobis vobis] vestri Weber sum,  vel vestri sed tamen ad Omnipotentem loquar,  in oratione  SED TAMEN AD OMNIPOTENS LOQUAR. Cum omnipotente loquimur dum eius misericordiam deprecamur. Cum eo disputamus, dum nos illius iustitie coniungentes facta nostra subtili indagatione discutimus.  Vel cum Deo disputat qui hic ei obediens post cum eo populos iudicabit qui etiam interim de iniquis iudicare non cessat. et disputare  de propriis cum Deo cupio,  in iudicio prius vos ostendens fabricatores mendacii,  veritas non ex fabrica sed ex natura surgit  PRIUS VOS OSTENDENS FABRICATORES. Sic Ecclesia de hereticis. Prius vos ostendens fabricatores. Sicut enim edificium lapidibus ita mendacium sermonibus fabricatur. et cultores perversorum dogmatum. Atque utinam taceretis ut putaremini sapientes esse sapientes esse] inv. Weber .  ATQUE UTINAM TACERETIS. Videns eos velle apparere quod non erant admonuit ad tacendum ne possint apparere quod erant. Stultus enim si tacuerit sapiens reputabitur, si cum aliis signis non prodatur.  Quia stultus obloquendo verba sapientis pensare non sufficit adhuc post silentium subdit : Audite. Quia heretici ea que prave de Deo intelligunt, ex veritate tueri non possunt, falsitates requirunt quibus infirmas mentes seducant. Audite ergo correctiones meas, et iudicium labiorum meorum attendite.  AUDITE ERGO CORRECTIONES MEAS. Bene ergo prius correctionem post iudicium intulit, quia nisi per correctionem prius stulti tumor deprimatur, nequaquam per intelligentiam iudicium iusti cognoscitur. Numquid Deus indiget vestro mendacio  veritas non indiget falsitate fulciri ut pro illo loquamini dolos ? Numquid faciem eius accipitis  faciem Dei accipere est auctoritatem eius in iudicio sumere  NUMQUID FACIEM EIUS. Iusti cum redarguunt semper infirmitatis sue conscii interius compatiuntur. Quia illius solius est peccata hominum sine compassione discutere, qui ex nature sue omnipotentia ignorat peccare. Cuius faciem accipiebant, qui ita Iob reprehenderant ac si in se reprehensibile nihil haberent. Et pro Deo iudicare nititur, qui cum alterum reprehendit apud se introrsus per compassionem non infirmatur. et pro Deo iudicare  obliti vestri nitimini ? Aut placebit ei  aliquis quem celare nihil {t. 2 : Erfurt, f. 201rb ; facsim., p. 401b} potest ?  quia hoc in eo iudicat quod intus sentit, non quod foris famulari videtur Aut decipietur ut homo vestris fraudulentiis ?  non  DECIPIETUR UT HOMO VESTRIS FRAUDULENTIIS. Heretici fraudem Deo exhibent, quia ea astruunt que ei pro quo loquuntur non placent, et eum dum defendere nituntur offendunt. Ipse  sed vos arguet quem quem] quoniam Weber in abscondito faciem eius accipitis.  IPSE VOS ARGUET QUEM. Sunt qui veritatem Dei in corde sentiunt et exterius impugnant ne victi videantur, hi in abscondito faciem eius {t. 2 : Erfurt, f. 201rb ; facsim., p. 401b} accipiunt. Vel sunt qui quando ad mentem redeunt Dei iustitiam contemplantur et contremiscunt sed post ad iniquitatem redeunt. Hi in abscondito apud se quasi corporaliter videntem accipiunt faciem Dei, quia ei et cum presentes fiunt blandiuntur fletibus et cum quasi a conspectu eius recedunt moribus detrahunt. Et tanto amplius feriendi sunt quanto in occulto cogitationis recta Dei iudicia cognoscunt. Statim ut se commoverit turbabit vos   STATIM UT SE etc. Humano verbo motus Dei dicitur ipsa rectitudinis eius districtio, que reprobos qui hic per penitentiam nolunt turbari per vindictam turbabit. et terror eius irruet super vos.  quem non previdetis sicut iusti qui precavent  ET TERROR EIUS. Quod reprobis non timor requiem sed pena timorem parit unde propheta Is. 28, 19.: « Sola vexatio intellectum dabit auditui », quia cum pro preceptis Dei contemptis puniuntur, tunc intelligunt quod audierunt. Memoria vestra  quam laborasti extendere comparabitur cineri et redigentur in lutum  quia ibi ponitur ubi aura rapit id est in terrenis, sed iustus in eterna memoria qui oculis Dei sua facta committit  MEMORIA VESTRA COMPARABITUR. Quantumlibet quis pro memoria sui nominis elaborat, memoriam suam quasi cinerem posuit, quia hanc citius ventus mortalitatis rapit, et redigentur in lutum. Cervix in lutum redigitur cum superbus quisque humiliatur in mortem et elata caro tabescit in putredine. cervices vestre.  superbia que modo in tot extollitur nesciens quid sequatur Tacete paulisper ut loquar quodcumque mihi mens suggesserit.  non carnaliter sed spiritualiter loquor, unde increpationem ad mystica verba convertit quare lacero  TACETE PAULISPER UT LOQUAR. Sensu carnis locutos indicat, quos idcirco ad silentium restringit, ut ea que illi mens suggesserit dicat. Ac si diceret : non ego carnaliter sed spiritualiter loquor, quia per sensum spiritus audio quod per ministerium corporis profero. Quare lacero carnes meas dentibus meis et animam meam porto in manibus meis ?  etsi iustus aliis non proficit, tamen prebere bona exempla numquam cessat, unde Iob virtutem patientie adhuc amicis ostendit, unde subdit : Etiam si occiderit me  QUARE LACERO CARNES MEAS DENTIBUS. Dentes in hoc loco internos sensus qui singula que cogitant quasi mandunt et comminuunt atque ad ventrem memorie transmittunt. His dentibus sancti si qua in se carnalia deprehendunt vehementer in semetipsis insequuntur ut ipsi irreprehensibiles inveniantur, et iniqui hoc conspiciendo emendentur. Et est sensus. Cur internis sensibus carnalia in me facta discutio si meis spectatoribus, id est prodesse vobis non possum.  DENTIBUS MEIS. Dentes sunt interni sensus qui singula inquirunt. Unde Ieremias Lam. 3, 16 : « Fregit ad numerum dentes meos ». : “Fregit ad minimum numerum] sic Rusch dentes meos” quia secundum mensuram peccatorum cecitas in sensibus generatur. Unde et dicitur Ier. 31, 30. : « Qui comederit uvam acerbam dentes eius obstupescunt ». Uva acerba fructus ante tempus quem comedit qui huius vite delectatione pascitur, unde sensus interior ligatur ne spiritualia mandere possit.  ET ANIMAM MEAM PORTO etc. Animam in manibus portare est intentionem cordis in operatione ostendere quod fit pro edificatione proximi. Et est sensus : cur me vel districte coram hominibus diiudico, vel quid appetam in opere ostendo, si proximis nec mala indicando nec bona ostendendo proficio ? Etiam si occiderit me in ipso sperabo,  alius sperat cum ei benefacit  ETIAM SI OCCIDERIT ME. Ille vere patiens est qui et adversis atteritur et tamen a spei rectitudine non curvatur. Sed tamen : Verumtamen vias meas. Sic enim tunc Dominus salvator invenitur, si nunc pro timore Domini peccatum vestrum a vobis ipsis redarguitur. verumtamen vias meas in conspectu eius  qui potentiam Dei ad mentem reducit et se diiudicat in conspectu Dei stat. Unde Elias 3Rg. (1Rg.) 17, 1. : « Vivit Deus in cuius conspectu sto » arguam.  unde hec utilitas sit Et ipse erit salvator meus. Non enim veniet in conspectu eius omnis hypocrita.  quia districtionem Dei ante oculos non ponit, dum in humanis oculis placere cupit sed  NON ENIM VENIET. Nunc veniet quidem ante tribunal iudicis, sed quia modo culpas suas considerare dissimulat, totum se fundens in verbis proximorum suorum laudibus credit et letatur peccata sua ad memoriam reducendo in conspectu Domini venire recusat. Audite sermonem meum et enigmata percipite auribus {t. 2 : Erfurt, f. 201va ; facsim., p. 402a} vestris.  AUDITE SERMONEM MEUM etc. Per hoc quod enigmata nominat figuratas se habere locutiones demonstrat. Unde voce fidelis populi subdit : {t. 2 : Erfurt, f. 201va ; facsim., p. 402a} Si fuero iudicatus. Quod nec ab eius persona discrepat de quo Dominus et maiora dixit Iob. 1, 8 ; Iob. 2, 3. : « Quod non sit ei similis ». Iste humilius dicit se iustum non pre ceteris. Quid est quod superius dixit : Vias meas in conspectu eius arguam. Et inferius : Consumere me vis peccatis adolescentie mee. Nunc ait : Si fuero iudicatus scio quod iustus inveniar. Sed sibi iniquitatem tribuens et Deo purgationem suam et peccatorem se cognoscit ex se, et iustum se factum non ignorat ex munere. Si fuero iudicatus  in ultimo iudicio ante quod modo flagellor etsi bonus scio quod iustus  iustum se noverat nec iuste flagellatum negat, flagellatur ex abundanti gratia, ut merita augeantur non ut peccata tergantur inveniar.  et cum iustus Quis est qui iudicetur mecum ? Veniat.  et utinam si sim etiam intus irreprehensibilis ad quod omni modo iustus laborat  sed  QUIS EST QUI IUDICETUR MECUM ? Quia in exterioribus actibus unde reprehendatur non habet, libere accusatorem querit, quia vero etiam iustorum corda de stulta cogitatione se reprehendunt subditur : Quare tacens consumor. Ac si dicat : sicut vixi ut accusatorem exterius nullum timerem, utinam sic vixissem ut intra me accusatricem conscientiam non timerem. Tacens enim consumitur qui intus in se invenit unde uratur. Quare tacens consumor. Duo tantum ne facias mihi, et tunc a facie tua non abscondar.  ubi hec duo removeris  DUO TANTUM NE FACIAS. Et Dei faciem hic animadversionem dicit in qua dum peccata aspicit punit, a qua nemo absconditur nisi duo que postulat amoveantur de quibus sequitur : Manum tuam longe fac a me. Per manum quam longe fieri postulat legem, que sub percussione ultionis populum tenuit et sub qua timore serviebatur, designat. In quibus verbis tempus gratie et redemptionis inquirit. Et est sensus : percussionis duritiam remove a me, formidinis pondus tolle, spiritum securitatis infunde quia in conspectu tuo iustus esse non valet qui tibi non per dilectionem sed per formidinem servit. Manum tuam  percussionem legis que punit longe fac a me  penam optat transire et timorem ut ad dilectionem veniat et formido tua  qua servitur in lege non me terreat. Voca voca] et praem. Weber me et ego ego] om. Weber respondebo tibi  presens esto corporaliter, presens autem aperuit hominibus peccata que agebant et ignorabant. Unde subdit : quantas habeo iniquitates  VOCA. Presentiam Christi querit ut per hanc et audiat quod ignorat et audiat in his que novit. Vel vocat Deus eligendo, repondet homo obediendo. Loquitur homo desiderando respondet Deus apparendo ; sed sic anelans subtilius se discutit : Quantas habeo etc. Voca me et respondebo tibi. Vocare Dei est nos amando et eligendo respicere. Respondere nostrum est amori illius bonis operibus parere. aut certe loquar et tu responde mihi.  AUT CERTE LOQUAR. Loquimur cum faciem eius per desiderium postulamus. Respondet loquentibus cum nobis se amantibus apparet. Quantas habeo iniquitates et peccata  omnis homo se peccatorem confitetur sed se iniquum dici pudet  QUANTAS HABEO INIQUITATES ET PECCATA. Iustorum labor est ut semetipsos inveniant, invenientes flendo atque corrigendo ad meliora perducant. Gravior videtur iniquitas quam peccatum, scelus quam delictum. scelera mea et delicta ostende mihi. Cur faciem tuam abscondis  CUR FACIEM TUAM ABSCONDIS. Homo contemplationem Dei habuit in paradiso sed per culpam incurrit caliginem. Et excitatus ex pena redit ad amorem ac dicit : et arbitraris me inimicum tuum ?  ET ARBITRARIS ME INIMICUM TUUM. Quia si ut amicus respiceres lumine tue visionis non privares. Contra folium quod vento rapitur  qui in paradiso ab arbore cecidit  quam vilis homo  CONTRA FOLIUM QUOD VENTO RAPITUR. Homo folium dicitur qui temptationis vento rapitur et desideriorum flatibus movetur. Qui etiam stipula appelatur, quia enim per carnem terre proximus fuit, etiam cum stare videbatur stipula esse memoratur. Sed quia viriditatem intimi amoris perdidit iam stipula sicca est. Et est sensus : cur tanta rectitudine impedis eum quem sic esse infirmum agnoscis ? ostendis potentiam tuam,  quanta districtio Dei et stipulam siccam persequeris ? Scribis enim contra me amaritudines  SCRIBIS ENIM CONTRA ME AMARITUDINES. Quia quod loquimur transit, quod scribimus manet, Deus non loqui sed scribere amaritudines dicitur, cum diu super nos eius flagella perdurant semel enim de mortalitate carnis sententiam fixit {t. 2 : Erfurt, f. 201vb ; facsim., p. 402b} que usque ad ultimum mutari non valebit. et consumere me vis peccatis adolescentie mee.  ET CONSUMERE ME VIS etc. Patet gravia esse peccata iuvenum et senum, si illud iusti sic metuunt quod in infirma etate deliquerunt. Posuisti in nervo pedem meum  POSUITIS IN NERVO PEDEM MEUM. In nervo pedem Deus posuit homini quia pravitatem illius forti districtionis sue sentientia ligavit. et observasti omnes semitas meas  quia singula eius subtiliter diiudicat  ET OBSERVASTI OMNES SEMITAS MEAS. Semita angustior est quam via, quia autem vias actiones merito semitas actionum cogitationes accipimus. et vestigia {t. 2 : Erfurt, f. 201vb ; facsim., p. 402b} pedum meorum considerasti.  intentiones examinat vel prava qua aliis scandalum  ET VESTIGIA PEDUM MEORUM CONSIDERASTI. Intentiones operum vestigia dixit, vel prava opera que dum agimus, intuentibus hoc fratribus exemplum malum prebemus, et quasi inflexo extra viam pede sequentibus distorta vestigia relinquimus. Qui quasi putredo  id est qui infirma carne constringor  QUI QUASI PUTREDO. Sicut vestimentum de se exorta tinea comeditur, ita homo in seipso habet putredinem unde consumatur. Vel ex corruptione sue carnis temptatur, sicut vestis exorta tinea consumitur.  QUANTAS HABEO INIQUITATES. Quasi homo pro cecitate exilii se non novit que contingit, quia a facie Dei se abscondit quod iam pena ipsa monitus dolet.  CONTRA FOLIUM. Homo arbor fuit in conditione, sed arefactus in temptatione folium, stipula in deiectione.  CONSUMER ME VIS PECCATIS ADOLESCENTIE. Quia in iuventute se peccasse invenit, adolescentie facta timet sed et sunt etates in mente. Prima infantia cum innocens et nescit fari quod est. Inde pueritia in qua dicit que vult. Post adolescentia que prima est in operatione. Inde iuventutis apta fortitudini. Hinc senectus congrua maturitati. Iusti igitur cum altius profecerunt, in discretione maturitatis magis timent de initiis suis quasi tunc indiscreti fuerint. consumendus sum  conterendus corruptione carnis et quasi vestimentum quod comeditur a tinea.  quia de carne exit temptatio que consumit et sine sonitu perforat, id est ita ut aliquando mens non sentiat Capitulum 14  nec mirum quia Homo natus de muliere brevi vivens tempore repletus multis miseriis.  quia omnia hic miseria sunt  HOMO NATUS DE MULIERE. Hic mulieris nomine infirmitas designatur. Et est sensus : quid in se habet fortitudinis qui nascitur ex infirmitate ? Qui et angustiatur ad vitam et dilatatur ad miseriam ? Qui qui] om. Weber quasi flos egreditur et conteritur  homines nati in mundo flores in campo, vita in carne flos in feno  QUI QUASI FLOS EGREDITUR. Quia nitet in carne sed conteritur, quia redigitur in pulverem et prutredinem. et fugit  quotidie per momenta velut umbra  vita hominis non soli sed umbre comparatur, quia amisso amore Dei calorem cordis perdidit et in frigore iniquitatis permansit  ET FUGIT VELUT UMBRA. Non soli fugienti sed umbre hominem comparavit. Qui enim in amore Dei calorem cordis non habet, nec tamen vitam quam diligit tenet velut umbra fugit. et numquam in eodem statu permanet.  sed ab infantia transit in pueritiam sic per ceteras etates usque in mortem sic et secundum mentem mutatur  ET NUMQUAM IN EODEM STATU PERMANET. Nam inde semper deficit unde se proficere in spatium vite credit. Et dignum ducis  et cum talis sit, tu tantus super huiuscemodi aperire oculos tuos  ET DIGNUM DUCIS SUPER HUIUSCEMODI APERIRE OCULOS. Deum aperire oculos est iudicia exercere et quem feriat videre. et adducere eum tecum in iudicium.  considerato Deo iudice, item considerat infirmitatem suam quasi non debes iudicare sed mundare Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine  unde Ps. 50, 7. : « In iniquitatibus conceptus sum »  QUIS POTEST FACERE MUNDUM DE etc. Is enim qui per se solus mundus est mundare prevalet immunda. Ipsa enim propter delectationes carnis nostra conceptio immunditia est. Vel solum Christum dicit non de immundo semine natum. nonne tu qui solus es ?  mundus per teipsum Breves dies hominis sunt,  sed  consideratione eterni amplius patet brevitas temporis  BREVES DIES HOMINIS SUNT. Quia apud Deum etiam labentia stant. Apud eum esse numerum mensium perhibet. Vel in diebus brevitas temporis in mensibus multiplicata dierum spatia designantur, homini ergo breves dies sunt. Sed quia vita nostra post tenditur apud Deum numerus mensium {t. 2 : Erfurt, f. 202ra ; facsim., p. 403a} nostrorum esse memoratur. numerus mensuum eius apud {t. 2 : Erfurt, f. 202ra ; facsim., p. 403a} te est, constituisti  breves et tu  prospera, adversa, mortem et omnia ab eterno decrevit, vel in spiritualibus ponit Deus cuique terminum et modum, quia nemo tantum apprehendit quantum cupit, ut se elevet in his que habet ut et paulo factum est terminos eius qui preteriri preteriri] preterire Weber non poterunt.  vel preterire  sed  CONSTITUISTI TERMINOS EIUS QUI PRETERIRE NON POTERUNT. Nulla enim que in hoc mundo hominibus fiunt absque Dei occult iudicio fiunt. Recede paululum ab eo ut quiescat,  id est vim flagelli remove, alius recessus non dat quiescere  RECEDE PAULULUM AB EO etc. Recede, id est iam flagella presentis vite subtrahe et bona eterne quietis ostende. donec optata veniat  ostensione future quietis donec scilicet ipsa veniat  DONEC OPTATA dies VENIAT. Quando eternam requiem pro recompensatione sui laboris accipit. et et] om. Weber sicut mercennarii dies eius. Lignum  ita fac, quia homo despectior ligno habet spem :  istam si precisum fuerit rursum virescit,  LIGNUM HABET SPEM SI PRECISUM. Genus humanum quam sit despectum insinuat, quantumque ipsa insensibilia hunc preire videantur. Vel iuxta mysticum sensum lignum prefertur homini, hic enim homo carnalis quisque, lignum iustus accipitur qui cum in morte passione afficitur eterne vite viriditate recuperatur. et rami eius pullulant.  ET RAMIS EIUS PULLULANT. Quia ex passione iusti fideles viriditatem vite spiritualis accipiunt. Si senuerit in terra radix eius et in pulvere emortuus fuerit truncus illius,  SI SENUERIT IN TERRA RADIX etc. Radix iusti sancta predicatio, quia ab ipsa oritur et in ipsa subsistit que apud corda terrenorum cunctis viribus effeta creditur. Et in pulvere truncus emoritur, quia inter manus persequentium corpus eius exanimatur. ad odorem aque germinabit  AD ODOREM AQUE GERMINABIT. Quia per afflatum spiritus in electorum cordibus exemplo sui operis gramen virtutis facit. et faciet comam quasi cum primum plantatum est.  ET FACIET COMAM QUASI CUM PRIMUM PLANTATUM EST. Succiso trunco comam facere, est extincto corporaliter iusto, sue passionis exemplo multorum corda ut virescant suscitare, quasi cum primum plantatum fuit id est viriditatem suam ostendit. In effectu operis quam prius habuerit in prescientia conditoris. Vel radix iusti ipsa humana natura in terra senescit cum in pulverem redit. Truncus emoritur cum corpus a sua specie dissipatur. Ad odorem aquam germinat, quia per adventum sancti Spiritus resurgit. Et facit comam quasi cum primum plantatum est, quia ad illam speciem redit ad quam precipiendam in paradiso si non pecasset creatus fuerat. Homo  peccator vero cum mortuus  culpa fuerit et nudatus  iustitia atque consumptus,  pena ubi queso est.  qui nec in patria est, nec in exilio diu esse potest  HOMO VERO CUM MORTUUS FUERIT. Ipsa autem amissione iustitie homo moritur, veste innocentie in paradiso concessa nudatur, interitu carnis consequente consumitur. Ubi ergo est qui in eius amore non est ubi verum esse est ? Quomodo si recedant aque de mari et fluvius vacuefactus arescat,  QUOMODO SI RECEDANT AQUE DE MARI. Mare mens hominis est, quasi fluctus maris sunt cogitationes mentis. Cum ergo homo moritur, aque recedunt, quia in illa die peribunt omnes cogitationes eorum. Arescit autem fluvius vacue factus, quia subducta anima vacuum remanet corpus, quasi vacuus alveus. Mari autem et fluvio viat presens comparatur, quia modo adversitatis amaritudine afficitur, modo dulcedine prosperitatis replemur. sic homo cum dormierit  supra in comparatione ligni ligni] lingni cacogr. Rusch mortuus homo dictur a vita iustitie, hic de morte carnis somnus dicitur unde cito surgitur non resurget,  non negat omnino resurgere sed donec atteratur donec atteratur celum non evigilabit, nec consurget de somno suo.  DONEC ATTERATUR CELUM NON VIGILABIT vigilabit] sic Rusch . Quia ubi huius mundi finis advenerit humanum genus a somno non evigilabit. Vel Christus lignum qui precisus passione virescit resurrectione, per quam rami, id est fideles, creverunt. Radix, id est predicatio eius, in perfidis viluit in pulvere, id est in persequentium corde despectus est, quia occidi carne potuit. Ad odorem aque, quia per virtutem Dei caro ad vitam rediit. Fecit comam, quia apostoli qui aruerant ad fidem ut prius irruerunt, cuius comparatione homo pulvis est. Unde : Homo vero cum. Quis mihi hoc tribuat ut in inferno protegas me,  sed saltem in inferno protegas me ut non in penalibus locis sed in superioribus abscondas  QUIS MIHI HOC TRIBUAT UT IN INFERNO PROTEGAS ME. Ante mediatoris adventum ad infernum se descendere sciens illic conditoris protectionem postulat. ut abscondas me  a suppliciis donec {t. 2 : Erfurt, f. 202rb ; facsim., p. 403b} pertranseat furor tuus,  quo punis peccata   {t. 2 : Erfurt, f. 202rb ; facsim., p. 403b} ET ABSCONDAS ME DONEC PERTRANSEAT etc. Furor Domini quantum ad electorum animas in redemptoris nostri adventu pertransiit, quia eas ab inferni claustris ad paradisi gaudia reduxit. et constituas mihi tempus in quo recorderis mei  unde Gal. 4, 4. : « At ubi venit plenitudo temporis misit Deus Filium suum » etc.  sed  CONSTITUAS MIHI TEMPUS IN QUO RECORDERIS MEI. Adventum redemptoris ad inferos petit. putasne mortuus homo  condescendit infirmis rursum vivet ?  vivet vere  PUTAS NE MORTUUS HOMO RURSUM VIVET. Solent iusti viri in eo quod certum et solidum sentiunt infirmorum in se verba transferre, sed rursum per fortem sententiam dubietati contradicunt. Unde sequitur : Cunctis diebus.  PUTAS NE MORTUUS HOMO etc. Ideo verba infirmitatis suscipit, ut post fortius roboret. Cunctis diebus  confirmat eos quibus nunc milito,  quia hec vita semper ad finem tendit expecto donec veniat immutatio mea.  in qua mutatione hoc fiet  CUNCTIS DEIBUS QUIBUS NUNC MILITO. Qui itaque immutationem suam tanto desiderio expectat quam sit de resurrectione certus insinuat. Vocabis me me] om. Weber  modo dum corruptio durat incorruptibili non respondemus, quia non similes sed longe sumus et ego respondebo tibi,  VOCABIS ME ET RESPONDEBO TIBI. Tunc vocanti Deo veraciter respondemus quando ad summe incorruptionis iussum incorruptibiles resurgemus. operi manuum tuarum porriges dexteram.  quia  OPERI MANUUM TUARUM PORRIGES DEXTERAM. Ac si dicat : idcirco corruptibilis creatura persistere ad incorruptionem poterit, quia manu tue potestatis erigetur. Vel dextra Filius dicitur qui incarnatus ad erigendum hominem missus est. Tu quidem gressus meos dinumerasti sed parces peccatis meis.  quasi et in hoc mira misericordia, quia pensas mala et tamen misericorditer relaxas  TU QUIDEM GRESSUS MEOS DINUMERASTI SED PARCE. Gressus dinumerat et peccatis parcit, quia subtiliter acta nostra considerat, et tantum hic penitentibus misericorditer relaxat.  DINUMERASTI SED PARCE. Dinumerat dum nos ad singula que fecimus deflenda convertit parcit, quia que punivimus non punit. Unde adhuc subdit : Signasti. Signasti   parces quia etsi signasti curasti quasi in sacculo delicta mea  SIGNASTI QUASI IN SACCULO etc. In occulto ut quandoque in publicum prodirent. Signat et curat, quia nec inulta deserit, nec in iudicio puniet. Vel cor hominis sacculus Dei est in quo mala signantur, dum studiose conspiciuntur que si homo cognoscit Deus ignoscit.  Vel SIGNASTI QUASI IN SACCULO etc. Signat delicta in sacculo, quia ea in secreto iudiciorum suorum attendit ut feriat. sed curasti  per flagella  CURASTI curasti] curati cacogr. Rusch . Quod hic per flagella funditus relaxat. iniquitatem meam,  peccata et iniquitatem dico  quia mons cadens defluit defluit] defluet Weber et saxum transfertur de loco suo.  hoc sepe fit ut cadentibus rupibus saxum ad alia loca feratur et aque lapides cavent  MONS CADENS DE FLUET ET SAXUM. Duo sunt genera temptationum : unum quod per repentinum eventum agitur, aliud quod paulatim in mente venit, et levibus suggestionibus animum inficit. Et est sensus : sicut hic insensibilia modo cito ruunt modo paulisper infusa aquarum mollitie consumuntur. Ita etiam eum rationabilem condidisti, et in alto constitutus est ut mons, vel subita ut David temptatione deiicis, vel longa ad lenta ut Salomonem consumi permittis.  SAXUM, id est meus iusti fertur. De loco, id est de iustitia ad culpam nimio impulsu. Lapides, id est fortitudinem aque assidua blandimenta. Terra que fructificat. Lapides excavant  assiduitate aque et alluvione paulatim terra consumitur, et homines ergo similiter perdes.  ut mons cadit et lapis consumitur  et tamen Roborasti eum paululum ut in perpetuum transiret transiret] pertransiret Weber .  alias : pertransiret  ROBORASTI EUM PAULULUM UT IN PERPETUUM. Paululum roboratus est homo, quia hic vivendi vires ad modicum accepit, sed in hac brevitate ubi roboratus est tolligit unde in perpetuitate inveniat, vel ut semper gaudeat, vel ut supplicia non evadat. Immutabis faciem eius  et quia roborasti ut transiret et emittes eum.  IMMUTABIS FACIEM EIUS ET EMITTES EUM. Facies hominis immutatur cum eius species morte atteritur. Emittitur vero, quia ab his que volens tenuit transire ad eterna nolens cogitur. Sive nobiles  post emissionem fuerint filii eius sive ignobiles non intelliget.  quibus hic tanto amore studuit, anime non iustorum que claritatem Dei vident, nihil enim foris quod ignorent  SIVE NOBILES FUERINT FILII EIUS SIVE IGNOBILES INTELLIGET. Sicut {t. 2 : Erfurt, f. 202va ; facsim., p. 404a} enim viventes mortuorum anime quo loco habeantur ignorant, ita mortui qui carnaliter vixerunt, vitam in carne positorum qualiter post eos disponatur nesciunt. Vel filios opera dicit, nobiles si recta sunt, ignobiles si perversa. Sive ergo nobiles sint filii eius, sive ignobiles homo non intelligit, quia subtili examine discussa utrum approbentur eius opera an reprobentur ignorat. {t. 2 : Erfurt, f. 202va ; facsim., p. 404a} Attamen caro eius dum vivet dolebit,  ATTAMEN CARO EIUS DUM VIVIT DOLEBIT. Tribulationem enim carnis hic patiuntur etiam quia spiritualiter vivunt. et anima illius super semetipso lugebit.  ET ANIMA ILLIUS SUPER SEMETIPSO LUGEBIT. Dignum enim est ut in se semper homo merores inveniat qui relicto creatore in se gaudium querebat. Capitulum 15 Respondens autem Eliphaz Themanites dixit : Numquid sapiens respondebit quasi in ventum loquens et implebit ardore stomachum suum ?  vere in ventum et in ardorem quia arguis  NUMQUID SAPIENS RESPONDEBIT. Cuncta que in sanctis sentiuntur, malis quasi in ventum prolata displicent, nec bonorum verba dicta rationis, sed stimulos furoris existimant. Unde subditur : Et implebit ardore qui etiam que se sentiunt contumeliose dicere, student ex Domini defensione palliare. Unde subdit : Arguis verbis eum. Et nullum putant habere timorem Domini, nisi eum quem ad stultitiam sue professionis traxerunt. Arguis verbis eum qui non est equalis tui et loqueris quod tibi non expedit. Quantum in te est evacuasti timorem et tulisti preces coram Domino Domino] Deo Weber .  Unde addit : Q UANTUM IN TE EST etc. Tulisti dicitur, id est abstulisti. Ac si diceret : de tua iustitia presumens creatoris tui gratiam despicis deprecari. Cum heretici vera mala contra bonos non inveniunt, fingunt que redarguant ut iusti videantur. Docuit enim iniquitas tua os tuum  ex perversa vita docuisti loqui perversa  DOCUIT ENIM INIQUITAS TUA OS TUUM. Iniquitas os docet, quando ex mala vita concipitur quod peius dicatur. et imitaris linguam blasphemantium blasphemantium] plasphemantium cacogr. Rusch .  IMITARIS LINGUAM BLASPHEMANTIUM. Heretici quasi venerando Deum humilia ut carnem et mortem negant, et Ecclesiam hec confitentem blasphemare dicunt, etsi quid adversi ei contigerit pro hac iniuria dicunt fieri. Condemnabit te os tuum et non ego, et labia tua respondebunt tibi.  Unde ait : CONDEMNABIT TE etc. Aliquando vero quasi ratio cinando comprimere volunt. Unde : Numquid primus homo. Hec autem Dei defensio ab eis ideo assumitur, ut docti videantur et dum divinam gloriam defendere videntur, suam scientiam hominibus innotescunt, unde qui loqui de sapientia Dei cepit, statim ad suam elationem cecidit dicens : Quid nos etc.  Vel. CONDEMNABIT. Labia sua ei asserunt respondere ut culpa eloquii sit causa flagelli. Numquid primus homo tu natus es et ante colles formatus ?  ut de eterno loqui possis  NUMQUID PRIMUS. Ac si dicat : qui de eterno loqueris, pensa quod temporalis es, qui de eius sapientia disputas pensa quod consilium ignoras. Numquid consilium Dei audisti et inferior te erit eius sapientia ?  ut de eius consilio disputes Quid nosti quod ignoremus ?  quasi alio docente  QUID NOSTI QUOD IGNOREMUS ? Hec verba patenter ostendunt ex qua mentis elatione prodeat, quidquid quasi ad dominicam defensionem sonat. Quid intelligis  per te quod nesciamus ? Et senes et antiqui sunt in nobis multo vetustiores quam patres tui.  ET SENES ET ANTIQUI etc. Heretici quia sua non possunt astruere ratione. Auctoritate antiquorum nituntur defendere apud stultos, et doctores Ecclesie dicunt sibi magistros fuisse, et adversa Ecclesie dicunt pro prava confessione ei contingere. Et hoc est : Numquid grande est. Numquid grande est  quasi et cum talis es culpa tua sunt tibi mala ut consoletur te Deus ?  quia si professione fidei corrigeres consolationem a flagellis haberes {t. 2 : Erfurt, f. 202vb ; facsim., p. 404b} Sed verba tua prava hoc prohibent. Quid te elevat cor tuum et quasi magna cogitans attonitos habes oculos ?  QUID TE ELEVAT COR TUUM. Sepe iustorum mens ad altiora contemplanda suspenditur, ut exterius eorum facies obstupuisse videatur. Sed hanc contemplationis vim reprobi per hypocrisim fieri putant, quod enim in se est in aliis {t. 2 : Erfurt, f. 202vb ; facsim., p. 404b} putant. Quid  ergo tumet contra Deum spiritus tuus,  QUID TUMET CONTRA DEUM SPIRITUS TUUS. Plerumque iusti aliquibus necessitatibus afflicti sua opera conguntur fateri, quod beatus Iob fecerat quod putatur elatio sed in Dei auribus superba non sunt que humili corde proferuntur, et sicut gravis culpe est sibi arrogare quod non est, sic plerumque culpa nulla est si humiliter bonum dicat quod est. ut proferat proferat] proferas Weber de ore huiuscemodi sermones ?  HUIUSCEMODI SERMONES. De bonis tuis non tamen Iob in his contra Deum tumuit sed que vere fecerat humiliter dixit. Sepe iusti et iniusti eadem habent verba, et unde illi placent hi offendunt ut Phariseus qui se iustificat in opere Cf. Lc. 18, 12. et Ezechias qui se iustificat in cogitatione Cf. Is. 33, 3.. Quid est homo  sed tu non debes tumere  QUID EST HOMO. Eo ipso quod dicitur homo terrenus exprimitur et infirmus. Ab humo enim appellatus est. ut immaculatus sit  inter iniquas reprehensiones vera admiscet sed bona non bene dicit et ut iustus appareat natus de muliere ?  de corruptione  ET UT IUSTUS APPAREAT NATUS etc. Quomodo enim iustus appareat, qui de illa natus est, que iniustitie propinatrix extitit ? Prima quippe viro iniustitiam mulier propinavit in paradiso. Ecce inter sanctos eius nemo immutabilis  per naturam sed inherendo immutabili veritati fit immutabilis per gratiam et celi non sunt mundi  per seipsos in conspectu eius,  ECCE INTER SANCTOS etc. ET CELI etc. Hoc celorum nomine repetiit, quod sanctorum appellatione signavit qui ante districtum Dei iudicium, nec ipsi esse mundi ad perfectum possunt. quanto magis  quia nec celi mundi abominabilis  in malis et inutilis homo  in bonis que per mala destruuntur ne placeant qui bibit quasi aquas iniquitatem ?  qui sine timore illicita facit quasi iniustitie potum sine obstaculo glutit  QUANTO MAGIS ABOMINABILIS. Quilibet perversus abominabilis est propter immunditiam macule, inutilis propter iustitiam perfecte vite qui bibere inquitatem dicitur, quia quod bibitur ad glutiendum moram non habet. Culpa ergo, quia ab iniusto homine sine ulla retractatione perpetratur quasi aqua iniquitas bibitur. Ostendam tibi audi me interl.| et||  OSTENDAM TIBI. Quia cum minori auctoritate docet, is qui audita quam qui ea que viderat loquitur ut fortiorem auctoritatem sibi Eliphaz arrogaret dicit : Quod vidi narrabo tibi. Proprium arrogantis ut cum rectum vel parum senserit, inde elevetur, et quasi doctior reverentiam a melioribus exigat.  OSTENDAM quasi diceret : cum constet quod non mundus Iob sententias contra eum proponere promittit, dicendas quidem sed non huic quas auctoritate patrum munit. quod vidi narrabo tibi interl.| quia|| sapientes interl.| ut ego|| confitentur et non abscondunt patres suos,  SAPIENTES CONFITENTUR. Ecce audacia hereticorum qui de damnatis patribus confunduntur, et tamen sententias cum auctoritate proferunt in quorum etiam laudem prosiliunt et eos velut solos Ecclesie profuisse gloriantur dicentes : Solis datam esse terram, id est Ecclesiam ad regendum nec per eorum corda transisse alienum, id est diabolum. Ecce sententie : Cunctis diebus. Solet etiam electi in quibusdam actibus superbire sed priusquam vitam finiant ab elatione corda commutant. Impius vero diebus omnibus superbit et sic vitam terminat ut ab elatione minime recedat. quibus solis data est terra et non transibit  vel transivit alienus per eos. Cunctis diebus suis  quasi non es mundus sed superbus impius superbit  confisus presentibus nesciens quam incerta sit eius felicitas et numerus annorum incertus est tyrannidis eius.  intus tyrannus est, etsi extra proximos non affligit, quia non intuetur Deus quid possit sed quid velit  ET NUMERUS ANNORUM etc. Proprie tyrannus qui in communi republica non iure principatur. Sed et omnis superbus iuxta modum proprium tyrannidem exercet. Nam quod alius in republica, alius in provincia alius in civitate, alius in domo propria, alius per latentem nequitiam hoc exercet apud se in cogitatione etsi non possit opere. Et est sensus : Cunctis diebus suis impius superbit etc. Sed cur quasi de certo extollitur cuius vita sub incertitudine tenetur ? Sonitus terroris semper in auribus eius eius] illius Weber  vita incerta etiam hic est pena ei, quia eo ipso quod agit feritur semper timidus et suspectus, ne ab aliis patiatur quod aliis fecit sed innocens securus est  SONITUS TERRORIS SEMPER etc. Prava mens semper in laboribus est, sicut bona semper tranquilla, quia aut molitur mala que inferat, aut metuit, ne sibi hic ab aliis inferantur. et cum pax sit ille insidias suspicatur. Non credit {t. 2 : Erfurt, f. 203ra ; facsim., p. 405a} quod reverti possit  de peccatis ad iustitiam cum tot undique urgeant de tenebris ad lucem ad lucem] om. Weber  sicut involutus tenebris de luce desperat, unde impius cum in profundum venerit contemnit circumspectans undique gladium.  NON CREDIT QUOD etc. Quia dum feriri se undique {t. 2 : Erfurt, f. 203ra ; facsim., p. 405a} credit insidiis, salute desperata semper ad nequitiam crescit. Cum se moverit ad querendum panem  etiam hec pena ei  hec etiam est causa mala agendi  CUM SE MOVERIT etc. Panis hic stipendium presentis vite. Tenebrarum vero dies tempus ultionis accipitur. In actu itaque suo, iste perversus iram iudicis perpendit presentem sed a malo non avertitur.  Vel CUM SE MOVERIT etc. Etsi aliquando iudicia Dei videns sibi venire timet, dum tamen presentia querit avaritia victus illa contemnit. novit quod paratus sit in manu eius  in actu tenebrarum dies.  intus sibi testis damnationis,nec tamen quiescit, extra gaudet intus timet, intus est accusator Terrebit eum tribulatio et angustia vallabit eum, sicut regem qui preparatur ad prelium.  bene autem rex, quia etsi trepidat erigit se per audaciam, eligit pati quelibet dum agat quod ei placet  TERREBIT EUM TRIBULATIO. In omni quod iniquus agit tribulatione et angustia vallatur, quia cor eius anxietate et suspicione confunditur, si occulte vut rapere vel mentiri timet deprehendi et laborat quomodo tegi possit. Plana est via veritatis, grave iter mendacii qui regi preparato ad prelium comparatur, quia rex qui preparatur ad prelium sic de hoste suspectus est, ut quem ducit exercitum metuat ne labefactetur, ne destitutione militum iaculis pateat inimicorum. Sic iniquus falsa agens falsa eloquens formidat ne suos amittat milites, id est argumenta falsitatis et iaculis pateat veritatis, si ei forte defuerit quod ex fallacia opponat. Tetendit enim  ideo hec omnia adversus Deum manum suam,  hoc aperte de Antichristo et de membris eius omnibus  TETENDIT ENIM ADVERSUS DEUM. Contra Deum manus tendere est in operatione prava despectis eius iudiciis perseverare. Et contra omnipotentem roboratur, quia prosperari in mala sua actione permittitur, qui erecto collo adversus eum, currit dum que creatori displicent cum audacia perpetrat. et contra Omnipotentem roboratus est.  qui perverse contra Deum appetit iusto iudicio implere sinitur, nec negata facultate ad se redit ut peniteat Cucurrit adversus eum erecto collo  terrenis abundans contra Deum erigitur  CUCURRIT, id est in malo opere obstaculum de adversitate non habuit. et pingui cervice armatus est.  ET PINGUI CERVICE ARMATUS. Pinguis cervix est opulanta superbia affluentibus rebus quasi multis carnibus fulta. Operuit faciem eius crassitudo  quia cura terrenorum occupat et excecat  OPERUIT FACIEM EIUS CRASSITUDO. Faciem crassitudo operit, quia desiderata terrenarum rerum abundantia oculos mentis premit. et de lateribus eius arvina dependet.  non est satis eis de se nisi et sui ex eis glorientur  ET DE LATE EIUS etc. Latera divitum sunt qui eis adherent arvina de lateribus eius dependet, quia quisquis potenti et iniquo adheret, ipse quoque de eius potentia velut ex pinguedine tumet. Habitabit Habitabit] Habitavit Weber  iste talis in civitatibus desolatis et in domibus desertis que in tumulos sunt redacte.  civitates et domus edificia dum ruunt tumulos faciunt  HABITABIT IN CIVITATIBUS. Quia civitas a conversatione conviventium appellatur. Civitates desolate sunt ipsi obsequentium cunei perversorum a quibus laudantur. Domus autem deserte sunt cogitationes prave quas iniquus iste inhabitat, quia per omne quod agit iniquorum hominum placere cogitationibus appetit. Que desolate et deserte dicuntur, quia ab omnipotente sunt derelicte. Que in tumulos tumulos] tumnlos cacogr. Rusch sunt redacte, quia dum pravi quique confusis actionibus sibimetipsis ad perversa opera iunguntur, ostendunt procul dubio quia de edificio vite ceciderunt. Non ditabitur,  etiam  vel non habitabitur quod idem est, quia superba cogitatio ab auctoris sui gratia non inhabitabitur, et ita virtutibus non ditatur, cuius mentem non inhabitat Deus  NON DITABITUR. Quia superbi cogitatio ab auctoris sui gratia non inhabitabitur. nec perseverabit {t. 2 : Erfurt, f. 203rb ; facsim., p. 405b} substantia eius,  NEC PERSEVERABIT SUBSTANTIA EIUS. Ac si dicat : Hoc quod habere videtur exterius transit, et illud quod transire non poterat interius non habet. nec mittet in terra radicem suam.  ut arbor que non habet in terra radicem etiam levi flatu cadit, sic qui contra Deum roboratur sine radice stat, et cito sententia Dei eruitur  NEC MITTET IN TERRA RADICEM SUAM. Quia velut ad levem flatum, sic ad motum occulte sententie vita eius eruitur. Vel in terram non mittet radicem, quia numquam ad eterne vite desiderium cordis sui cogitationem plantat. Non recedet de tenebris.  NON RECEDET DE TENEBRIS. Quia enim lucem iustitie non querit de tenebris non recedit. Ramos eius arefaciet flamma  cuius exemplo qui sibi adherent desideriis uruntur  RAMOS EIUS AREFACIET etc. Quia ipsi quoque qui ei coniuncti sunt terrenis desideriis estuant ut boni operis fructum non ferant, quia ad appetenda infirma per nequitiam anhelant. et auferetur spiritu oris sui ab eo ab eo] om. Weber .  superbus quo hic plus valet eo amplius lingua eius effrenatur contra homines et contra Deum  ET AUFERETUR SPIRITU ORIS EIUS. Quia eo percussionis sentientiam accipiet quo oris sui spiritum timore Dei non restringit. Non credat frustra errore deceptus  et iuste  NON CREDET FRUSTRA etc. Quia eleemosyna eum redimere non valet quam perpetrata rapina pauperis ante Dei oculos {t. 2 : Erfurt, f. 203rb ; facsim., p. 405b} ascendere non permittit. Vel pro extendenda temporali vita eleemosynam non valet obtinere ut finem debitum evadat. quod aliquo pretio redimendus sit.  eleemosyna post culpam est pretium quo redimatur, sed non valet ei qui in malo permanet Antequam dies eius impleantur peribit  quia et nequitia eius vitam intercidit  ANTEQUAM DIES EIUS IMPLEANTUR PERIBIT. Quia longos animo dies proponit dum ad illud tempus pervenire non valet quod expectat quasi antequam dies illius expleantur perit. Vel Antequam dies eius impleantur, quia si quid fortasse boni ceperit, priusquam per longitudinem in eo temporis convalescat ad exteriora relabitur.  ANTEQUAM DIES EIUS IMPLEANTUR. Dies presciti nec augeri nec minui possunt, nisi contingat ut ita presciantur ut vel cum operibus optimis sint longiores vel cum pessimis breviores sicut Ezechias augmentum lacrimis meruit Cf. Is. 33, 15., et Prv. 5, 23. : « De perversis dicitur indisciplinatis obviat mors ». et manus eius arescet.  MANUS EIUS ARESCET. Ab omni bona operatione siccantur. Ledetur  et si bona agit quia tamen non recta intentione quasi vinea in primo flore botrus eius,  opus scilicet  LEDETUR QUASI VINEA etc. Si florentem vineam immoderatum frigus vel estus attigerit, discusso flore botrus tabescit. Sic non nullos qui post perversa itinera sanctas vias sectari appetunt, priusquam in eis desideria bona roborentur prosperitas seculi que eos exterius implicat a calore intimi amoris retrahit, et quasi ex frigore extinguit, quidquid de virtutum flore in eis apparere videbatur. Illos autem in flore in estus contigit quos humane laudis appetitio ferventes in sancto studio a fructu alienos facit. Unde subdit : Et quasi oliva proiciens. Oliva cum in flore est si immoderata nebula tangitur a fructu vacuatur. Sic bona inchoantes si laudibus ceperint delectari fructum operis perdunt velut ex nebula favoris qua fit caligo intelligentie, ut nequeant discernere qua intentione quid faciant.  Vel IN PRIMO FLORE. Infirmus regere, vel inferiora agere non debet, quia in terrenis actibus frigescit. Vel cum placere videt que agit ardentius eadem bona operatur, et quasi in sancto studio fervet unde estu perit. et quasi oliva proiciens florem suum.  florem quem proposuit oliva proiicit, quia rudimenta boni operis ad perfectum non producit Congregatio  ledetur quia  his enim hoc contingit qui Deum puro corde non sequuntur enim hypocrite sterilis,  si bona intentio non sit et bonum opus quod videtur perit  CONGREGATIO ENIM HYPOCRITE etc. Congregant hypocrite bona opera sed eorum sterilis est ipsa congregatio quia per hoc quod agunt fructum recipere in eterna retributione non appetunt. et ignis devorabit tabernacula eorum  quia estu avaritie maiora bona ostendunt  ET IGNIS DEVORABIT TABERNACULA EORUM etc. Corpora in quibus anime eorum habitant tabernacula dicit que hic desiderium laudis, postmodum autem concremabit ignis gehenne.  TABERNACULA. Cogitatio est tabernaculum in qua mens habitat quam estus avaritie vastat. Vel cor tabernaculum dicit quod consumit ardor laudis. Vel corpus est tabernaculum anime et qui hic ardent mente ardebunt carne ignibus gehenne. qui munera  laudis  terrena quia maiora ab omnibus dona petunt ignis devorabit tabernacula libenter accipiunt. Concepit  invidendo dolorem et peperit  derogando  CONCEPIT DOLOREM. Cum perversa cogitat iniquitatem parturit cum explere ceperit.  CONCEPIT. Mens etiam hypocrite numquam vacat a malo, quia que appetit aliis invidet, ex quorum despectu clarior sit. Unde et dolos parat ut solus estimationem capiat. iniquitatem  et uterus eius preparat dolos.  UTERUS EIUS PREPARAT DOLOS. Id est mens in qua cogitationes generantur, maiorem malitiam contra proximos concipit quanto solus pre omnibus videri innocentior querit, hoc dixit quia pecussum Iob pro hypocrisi putavit. Capitulum 16 Respondens autem Iob dixit : Audivi frequenter {t. 2 : Erfurt, f. 203va ; facsim., p. 406a} talia.   que scilicet mali bonis sibi adversantibus obiiciunt priusquam inde accusentur, et est bonis merces de patentia patientia] patīa Rusch etsi non de conversione illorum  AUDIVI FREQUENTER TALIA. Electi frequenter aliena mala quasi sua audiunt, et ab his eis crimen impingitur, a quibus crimina impacta perpetrantur. Consolatores onerosi omnes vos. Pravi cum laborare bonos in adversitate conspiciunt, in eo quod consolari eos appetunt mala eis persuadere {t. 2 : Erfurt, f. 203va ; facsim., p. 406a} conantur. Consolatores onerosi omnes vos estis.  in his estis onerosi, quia videmini consolari, quia inter dulcia virus inferunt, non tamen inde fracti boni recta defendunt. Unde Iob : Numquid etc.  CONSOLATORES ONEROSI. Cavendum est ne tempore luctus increpatio fiat, quia et si recte quidam debent increpari non tamen in afflictione qui lenire debet dolorem augeat. Numquid habebunt finem verba ventosa ?  ideo non habent finem  NUMQUID HABEBUNT FINEM VERBA VENTOSA. Mali ventosa verba proferunt. Nam dicta eorum etsi quandoque sana sunt per sententiam, inflata tamen sunt per elationem. Aut aliquid tibi molestum est si loquaris ?  id est veniet tibi molestia de tua locutione, non quia patienti qui non reddit, sed si hoc malo faceres redderet tibi molestiam et citius taceres  quasi non venit tibi molestia sed poteram  AUT ALIQUID TIBI MOLESTUM EST SI LOQUARIS. Ac si diceret : eo plus loqueris quo a me aliquid molestum de tua actione non audis. Poteram et ego similia vestri loqui atque utinam  et quia verbis non corrigimini utinam sentiretis quod sentio, pia oratio qua optat eis flagella Dei non ad penam sed correctionem  POTERAM ET EGO SIMILIA VESTRI LOQUI. Narrat quid facere potuit, sed ne iustitiam deserat quod facere potuit declinat. esset anima vestra pro anima mea.  non mea pro vestra ne similis nequam  ATQUE UTINAM ESSET ANIMA VESTRA PRO ANIMA MEA. In hos verbis hoc monstratur intendere, ut amici eius qui per caritatem compati nesciebant ab experimento discerent aliene afflictioni qualiter misereri debuissent, quos doloribus edomitos consolaretur, cum de exteriori passione interiorem in eis convalescere salutem indicaret. Caput etiam moveret, quia mentem ad compassionem inflecteret, eosque inter flagella roboraret, cum doloris eorum vim verbis mitibus leniret. Et moveret labia quasi parcens eis, quia mala eorum sub moderata increparet invectione. Consolarer  tunc  dicens flagella prodesse et ego vos sermonibus,  sic vos modo debueratis fecere mihi et moverem caput meum super vos, roborarem vos ore meo et moverem labia quasi parcens vobis.  non ex toto quia etsi extemperantius vitia interferrem interferrem] iṅferrē Rusch  QUASI PARCENS. Nota quasi, quia Ecclesia rigorem discipline cum mansuetudine miscens bene subdito non parcens parcit, quia libere arguit sed a culpa eximit. Protervo vero qui de correctione peior efficeretur. Parcens non parcit quia tempus querit dum omnibus communiter loquens in eiusmodi culpam invehitur, qua sic de tecta latens ille temperantius percutitur et sanatur. Hoc autem dicitur de occultis protervorum potentium. Nam de apertis si predicator tacet approbare videtur et crescunt in exemplum. Sed quid agam ?  sed quia nihil vos domat si locutus fuero non quiescet dolor meus,  quia perversis hic felicibus  SED QUID AGAM ? SI LOCUTUS etc. Hoc quamquam persone beati Iob, tamen Ecclesie sicut superiora congruit, que cum loquitur dolor eius minime quiescit, quando locutione sua perversos corrigi minime conspicit, et cum tacet dolor non recedit, quia etsi aversata conticuerit hoc ipsum amplius quod tacet gemit, quia se tacente perversorum culpas excrescere conspicit. et si tacuero non recedet a me. Nunc autem oppressit me dolor meus   sed mala foris ab exterioribus  ostendit sub persona sua persecutionem Ecclesie in ultimis temporibus scilicet Antichristi et in nihilum nihilum] nihili Weber redacti sunt omnes  dum pravi crescunt infirmi inde moventur ad terrena {t. 2 : Erfurt, f. 203vb ; facsim., p. 406b} artus mei,  sicut per ossa fortes sic per artus infirmi  NUNC AUTEM OPPRESSIT ME DOLOR MEUS. ET IN NIHILI REDACTI. Dolore Ecclesia premitur, quando in malitia crescere perversos intuetur. Et ad nihilum membra eius rediguntur, quando ex imitatione pravorum infirmi deterius infirmantur, et velut in nihilum rediguntur, quia dum manentem Dei essentiam deserunt diligentes transitoria, quasi ad non esse rendunt. Nunc autem dicitur, quia tempus doloris Ecclesie modo est gaudium postmodum sequitur. Sepe vero contingit ut sancta Ecclesia non solum infideles atque extra positos adversarios toleret sed eorum quoque insidias atque adversitatem vix ferat quos intus habet. Unde beati viri voce mox apte subditur : Ruge mee testimonium dicunt. Ruge Ecclesie sunt omnes qui in ea dupliciter vivunt, qui fidem vocibus clamant operibus denegant. Hi pacis tempore, quia huius mundi potestatibus eandem fidem honori esse conspiciunt, fideles se esse mentiuntur. Sed cum Ecclesiam subita adversitas turbaverit, illud illico ostendunt quod in perfida mente moliuntur. Et est sensus : me insequendo increpant qui in meo corpore positi duplicitatis sue malitiam non emendant. ruge mee  mala intus a domesticis testimonium dicunt contra me, et  iam suscitatur falsiloquus  hoc in fine sub Antichristo adversus faciem meam contradicens mihi.  ET SUSCITATUR FALSILOQUUS ADVERSUS FACIEM MEAM. Dum predicationi eius aperte contradicere non presumunt, Ecclesia falsiloquum quasi post dorsum patitur. Sed cum malitie tempus eruperit, is qui nunc metuens {t. 2 : Erfurt, f. 203vb ; facsim., p. 406b} derogat ad contradicendum ante faciem venit, quia verbis vere fidei apertis vocibus obsistit. Quod quoniam per malignum spiritum fit, ad eum describendum verba convertit. Collegit furorem suum in me et comminans mihi infremuit,  in potentibus  COLLEGIT FUROREM SUUM. Diabolus princeps falsiloquii habet nunc contra Ecclesiam furorem sed sparsus est, quia occultas temptationes per singulos movet. Cum vero contra eam accepta licentia aperte sevierit, furorem suum in eam colligit, quia in eius afflictionem tota se intentione constringit. Qui contra eam dentibus fremit eamque terribilibus oculis intuetur, quia per alios contra eam crudelia exercet et per alios que exerceat providet. contra me dentibus suis  persecutoribus suis qui laniant hostis meus terribilibus oculis  insipientibus seculi me intuitus est. Aperuerunt super me ora sua,  qui provident et consiliis persecutionis inflammant et et] om. Weber exprobrantes   APERUERUNT SUPER ME ORA SUA ET EXPROBRANTES etc. Quia ora sua reprobi exprobrantes aperiunt, cum et errorem predicare non metuunt et predicamenta recte fidei irrident. percusserunt maxillam meam,  PERCUSSERUNT MAXILLAM MEAM. Maxilla Ecclesie sunt sancti predicatores qui vitam carnalium verbo correctionis convertunt, hos reprobi precipue persequuntur quos dum etiam necant illa eos pena satiat, que mentem Ecclesie precipue cruciat vel castigat.  MAXILLAM MEAM. Petrus est maxilla qui mactat et manducat Cf. Act. 10, 13.. Samson maxillam asini tenet et hostes occidit Cf. Idc. 15, 16., id est Christus simplices precones manu virtutis tenet et a vitiis carnales occidit. Maxilla proiecta in terram aquas effudit, quia data morti corpora preconum magna ostendunt miracula Cf. Idc. 15, 19.. saturati saturati] satiati Weber  alias : satiati sunt penis meis. Conclusit me Deus apud iniquum et manibus impiorum me tradidit.  et cum hoc sit  CONCLUSIT ME DEUS etc. Electorum populus apud iniquum concluditur, cum eius caro antiqui hostis persecutoribus temporaliter datur. Qui non spiritui sed manibus inimicorum traditur, quia quo hunc mente capere nequeunt eo contra illius carnes crudelius inardescunt. Ego ille opulentus quondam opulentus quondam] inv. Weber  Ecclesia pacis tempore suos opulentia predicationis pascebat repente contritus sum,  quia in improvida mens infirmiorum cadit  EGO ILLE OPULENTUS QUONDAM REPENTE CONTRITUS etc. Infirmorum mentem, designat quia dum adversa previdere nesciunt, tanto eis graviora sunt quanto ab eis inopinata tolerantur. Vel in quibusdam eisdem retro labentibus hec Ecclesia patitur qui post doctrine opulentiam aliquando subitis vitiis convertuntur. tenuit cervicem meam, confregit me,  TENUIT CERVICEM MEA etc. Cervix hic libertatis erectionem significat, quam hostis tenet persecutionis tempore. Constringit dum infirmi vera que sentiunt predicare libere non presumunt. Vel cervicem suam dicit eos qui in Ecclesia sub occasione defendende rectitudinis vitio elationis deserviunt, quam hostis districtione sue persecutionis inclinat. et posuit sibi quasi in signum,  ET POSUIT ME SIBI QUASI IN SIGNUM. Signum ad hoc ponitur, ut sagittarum emissione feriatur. Fidelis itaque populus in signum hosti suo ponitur, quia eum semper suis actibus impetit cum suis persecutionibus affligit. Unde Apostolus 1Th. 3, 5. : « Ipsi enim scitis quod in hoc positi sumus ». Ac si aperte dicat : quid in hoc tempore vulnera nostra miramini qui si eterna gaudia querimus ad hoc venimus ut feriamur ? circumdedit me lanceis suis.  CIRCUMDEDIT ME LANCEIS SUIS. Ecclesia lanceis ab hoste suo circumdatur, quando in membris suis ab impugnatore callido temptationum iaculis ab omni parte impetitur. Convulneravit lumbos meos  in vobis consentientibus  CONVULNERAVIT LUMBOS MEOS. Cum hostis fidelem populum ad luxuriam pertrahit, hunc in lumbis ferit. Convulnerare autem dicitur, quia quod nobis male suggerit nos sequentes ex propria voluntate implemus et quasi cum ipso nos pariter vulneramus. non pepercit et effudit in terra viscera mea,  hoc non ad litteram de Iob et per hoc nota hec omnia mystice dici  NON PEPERCIT ET EFFUDIT IN TERRA VISCERA MEA. Viscera Ecclesie dicit eorum mentes qui eius in se continent mysteria, quos dum antiquus hostis ad {t. 2 : Erfurt, f. 204ra ; facsim., p. 407a} secularia negotia pertrahit eius viscera in terra fundit. Non pepercit, id est non destitit. concidit me {t. 2 : Erfurt, f. 204ra ; facsim., p. 407a} vulnere super vulnus,  et ita  CONCIDIT ME VULNERE etc. In infirmis suis Ecclesia vulnere super vulnus conciditur, quando peccatum peccato additur, ut culpa vehementius exaggeretur. irruit in me  cui etiam assuetus nequit reluctari quasi gigas gigas] gigans Weber .  propter hoc  IRRUIT IN ME QUASI GIGANS. Quia nimirum malignus spiritus contra hanc ex prava consuetudine devictam quasi more gigantis pugnat quia quanto se ei anima subiicit crebrius tanto eum sibi intollerabiliorem se facit. Sed quia plerumque ad penitentiam redit sequitur : Saccum consui super cutem meam. In sacco et cinere penitentia, in cute et carne peccatum carnis intelligitur. Ergo quasi sAccus super cutem consuitur et cinere caro operitur, quia culpa carnis per penitentiam tegitur ne indistricti iudicis exanime ad ultionem videatur. Saccum consui super cutem meam et operui  hec omnia dicit in persona Christi cuius figura est cinere carnem meam carnem meam] cornu meum Weber , facies mea intumuit a fletu  fortis quod non fecit in debili plangit quem iuvat ad veniam quasi fecerit et palpebre mee caligaverunt. FACIES MEA INTUMUIT A FLETU. Facies Ecclesie sunt qui in regimine positi apparent primi, ut ex eorum specie sit honor fidelis populi. Hi plangunt culpas infirmantium. Sed dum vident quosdam ad veniam redire, quosdam vero in iniquitate persistere, occulta Dei iudicia obstupescunt que non intelligunt. Unde subditur : Et palpebre mee caligaverunt. Palpebre appelantur qui ad providenda plebium itinera vigilant, sed cum occulta Dei iudicia nec prepositi vigilantes intelligunt palpebre Ecclesie sancte caligant. Hec passus sum absque iniquitate manus mee, cum haberem mundas ad Deum preces.  solus ad Deum mundas preces habuit pre omnibus qui et in passione pro inimicis oravit  et ideo  HEC PASSUS SUM ABSQUE INIQUITATE. A verbis corporis ad capitis verba vertitur, quia absque iniquitate manus sue pertulit « qui peccatum non fecit nec inventus est dolus in ore eius » 1Pt. 2, 22.. Terra sanguinem eius non operuit quia sancta Ecclesia redemptionis sue mysterium in cunctis iam mundi partibus predicavit. Terra ne operias sanguinem meum,  peccator pretium redemptionis sumens confitetur et laudat neque inveniat locum in te latendi clamor meus.  ne sit otiosum sacramentum passionis debemus imitari quod sumimus et predicare ut aliis innotescat  NEQUE INVENIAT IN TE LOCUM LATENDI CLAMOR MEUS. Clamor redemptoris nostri est sanguis redemptionis qui a fidelibus sumitur qui ut ait Apostolus Cf. Hbr. 12, 24. melius loquitur quam sanguis Abel, quia sanguis Abel mortem fratricide petiit sanguis Domini vitam persecutoribus impetravit. Qui clamor locum latendi invenit in nobis si quod mens credit lingua tacet. Ecce enim in celo  non lateat, quia etsi qui negaverunt quia in passione Deus non apparebat in celo est testis testis meus  quia Mt. 11, 27. : « Nemo novit Filium nisi Pater »  ECCE ENIM IN CELO EST etc. Testis Filii Pater est. Ut in evangelio Io. 5, 37. : « Et qui misit me Pater ipse testimonium perhibuit de me ». et conscius meus in excelsis.  ET CONSCIUS MEUS IN EXCELSIS. Quia una voluntate, uno consilio Pater cum Filio operatur. Que etiam ad corpus referri valent. Ecclesia namque patitur hec mala pro eternis que ne de sua resurrectione trepidet, iam eum in celo qui resurrexit ex mortuis testem habet. Qui etiam conscius dicitur, quia naturam nostram non solum creando novit sed etiam assumendo. Potest etiam nobis singulis hec vox congruere cum ipso Iob. Omnis enim qui ex eo quod agit terrenas laudes appetit, testem in terra querit, qui autem in suis actibus omnipotenti placere festinat, testem se habere in celo considerat. Sed talis hominum reprehensiones metuere non debet. Verbosi Verbosi] + mei Weber  quidem sunt amici mei, ad Deum stillat oculus meus.  qui testem in celo habet, si ab hominibus reprehenditur non curet  Unde subditur : Verbosi amici mei ad deum stillat oculus. Cum verbosi amici sunt, id est cum et ipsi derogant qui in fide sociantur, ad Deum necesse est ut oculus stillet, quatinus nostra intentio tota in amoris intimi compunctione defluat, et tanto se ad interiora erigat quanto per exteriora opprobria intus redire cogitur. Atque utinam sic iudicaretur vir cum Deo quomodo iudicatur filius hominis cum collega suo.  utinam scirem cur hoc mihi ut sicut audior a Deo sic audirem quod Deus de me dicit  ATQUE UTINAM SIC IUDICARETUR VIR CUM DEO QUOMODO IUDICATUR FILIUS HOMINIS CUM COLLEGA SUO. Peccatores quidem nos esse semper agnoscimus sed tamen in flagello positi pro quo magis peccato flagellamur ignoramus, et nos discutimus ut siquo modo possimus causam percussionis invenire {t. 2 : Erfurt, f. 204rb ; facsim., p. 407b} valeamus. Et est sensus : sicut qui cum collega suo ad iudicium accedit et quod sentit dicit, et quod contra dicitur agnoscit, sic omne quod de me ad te dicitur audirem. Sed quia hoc in presenti fieri nequit, de cecitate quidem vite presentis gemit, sed tamen de eius brevitate se consolatur. Ecce enim  ideo dico utinam de re que non est quia breves anni transeunt et semitam per quam non revertar ambulo.  ECCE ENIM BREVES ANNI TRANSEUNT. Omne quod transit breve est, in mortis autem semita per quam non revertimur ambulamus, non quod ad vitam resurgendo non reducamur, sed quia ad labores huius vite mortalis, vel ad acquirenda laboribus premia iterum non venimus. Capitulum 17  ideo ut electi spiritum attenuent propinquum sibi exitum suspicantur considerantes brevitatem vite {t. 2 : Erfurt, f. 204rb ; facsim., p. 407b} Spiritus meus attenuabitur, dies mei breviabuntur,  qui considerat qualis erit in morte semper est timidus in operatione, unde Sir. 7, 40. : « In omnibus memorare novissima tua et non peccabis in eternum ». Unde etiam iste dicit non peccavi  SPIRITUS MEUS ATTENUABITUR Attenuatur spiritus electorum timore iudicis et si quas in se carnales cogitationes inveniunt penitentie ardore consumunt. Spiritus autem iniquorum per tumorem elationis crassescit. et solum mihi superest sepulcrum  SOLUM MIHI SUPER EST SEPULCRUM. Pene mortuum se considerat quia moriturum se minime ignorat. non peccavi  culpam non feci et flagella suscepi, non quod prorsus sine peccato sed non hec meruit et in amaritudinibus moratur oculus meus.  Unde sequitur : NON PECCAVI. Non in tantum peccavit ut hec flagella mereretur, quia non pro corrigenda culpa sed pro augenda gratia percussus est. Vel caput hoc dicit qui sine culpa penam culpe, id est amaritudinem passionis suscepit cuius voce subdit : Libera me per remissionem. Libera me et pone me me] om. Weber iuxta te PONE. Iuxta per ascensionem, post quia Iudea commota est in discipulos addit : Cuius vis manus etc. Quia iam frustra agunt contra eum qui sedet in celo de quibus adhuc subdit : Cor eorum longe. Si enim discipline custodiam nossent nequaquam redemptoris precepta contemnerent. et cuius vis manus pugnet contra me. Cor eorum longe fecisti  longe esse ut erat permisisti a disciplina,  disciplina est in omnibus que pro peccato intulit Deus a qua longe est cor eorum etsi corpus sub ea propterea propterea] et praem. Weber non exaltabuntur.  PROPTEREA NON EXALTABUNTUR. Qui enim per disciplinam minime custodire vitam student semper per desideria in imis iacent nec mentem ad spem celestis patrie erigunt. Predam pollicetur sociis  PREDAM POLLICETUR. Ad caput malorum diabolum, scilicet sententiam convertit cui socii sunt apostate angeli qui cum eo ceciderunt. Filii sunt homines perversi qui de eius prava persuasione in malitiam generantur. Predam igitur sociis pollicetur, quia malignis spiritibus animas pravorum promittit in fine rapiendas. et oculi filiorum eius deficient.  ita unum corpus sunt diabolus et omnes iniqui ut nomine capitis corpus censeatur et e converso et ideo hic a multitudine ad singularitatem redit  OCULI FILIORUM EIUS DEFICIENT. Quia intentiones hominum ad sola terrena speranda excitat non autem pravi amoris intentio permanet, quando et hoc quod amat constat sub celeritate deficere. Vel socios eius dicit homines crudelissimos, filios quorum adhuc pravitas augetur. posuit me quasi in proverbium vulgi et exemplum sum coram eis.  POSUIT ME. Omnis qui flagello percutitur quasi in proverbium vulgi ponitur et in exemplum, quia stultus quisque dum cuiquam maledicere appetit ex eius similitudine maledictionem sumit quem percussum temporaliter videt. Caligavit  quia secretum Dei non penetrat ab  alias : ad indignatione  vel indignationem oculus meus   CALIGAVIT AB INDIGNATIONE. Ab indignatione oculus caligat quando ipsi qui in Ecclesia lumen veritatis habent perversos contra innocentes prevalere conspiciunt, quia de occulti iudicii admiratione turbantur. Sed cum iusti ad indignationem caligant infirmi plerumque usque ad infidelitatem corruunt. et membra mea  infirmitatis quasi in nihilum nihilum] nihili Weber redacta sunt. Unde sequitur : IN MEMBRA MEA QUASI IN. Membrorum nomine teneritudo exprimitur infirmorum qui dum perversos prospiciunt florere iustos cruciari bona se inchoasse penitent. Stupebunt iusti super hoc  aperit planius quod dixit : Caligavit ad indignationem  STUPEBUNT IUSTI SUPER HOC. Hoc est quod dixerat : Ad indignationem oculus meus. et innocens contra hypocritam {t. 2 : Erfurt, f. 204va ; facsim., p. 408a} suscitabitur  qui et in aliis non nocet perfecta agere non valet et glorie simulatoris invidet, quia nondum omnia perfecte despicit  ET INNOCENS CONTRA HYPOCRITAM SUSCITABITUR. Contra hypocritam suscitatur innocens perfectus, quando hunc cum suo flore contemnit eumque predicando que recta sunt, despiciendum esse ceteris denuntiat. et tenebit iustus viam suam,  ET TENEBIT IUSTUS etc. {t. 2 : Erfurt, f. 204va ; facsim., p. 408a} Quia dum illum ex perversa voluntate obtinere ea que mundi sunt intuetur, ipse ad amorem celestium robustius stringitur. et mundis manibus addet fortitudinem.  ET MUNDIS MANIBUS. Quia videns peversorum terrenam gloriam, tanto amplius temporalia despicit quanto hec habere etiam malos cernit. Igitur vos omnes convertimini  fide vel a malo et venite  opere vel bene agendo  IGITUR VOS OMNES CONVERTIMINI etc. Postquam exteriores provectus malorum, bonorum vero interiores intulit, exhortatur electos ut convertantur deserendo mala et veniant bona faciendo. et non inveniam  utinam in vobis ullum sapientem.  ET NON INVENIAM IN VOBIS etc. Conversionem eorum desiderans exoptat ne ullum sapientem in eis inveniat, ac si dicat : stulti esse apud vos discite ut in Deo vere esse sapientes valeatis. Dies mei transierunt,  post quietis otia persecutio redit, et cum felicitas transit, cura terrene dispositionis que aliquo modo a eternis retrahit in electis cessat cogitationes mee dissipate sunt torquentes cor meum.  qui celestia petit torqueri se dicit, dum de imis agere cogitur unde adversitatem letitie ducit propter quietem cordis et hoc est : Noctem verterunt in diem  DIES MEI TRANSIERUNT. Dies prosperitates, cogitationes cor torquentes curam terrene felicitatis dicit, que quanto gravius electos premunt tanto subtilius a iudice rationes de ipsis cogitant exquiri, he cogitationes cum ipsa terrena felicitate dissipantur. Noctem verterunt in diem  NOCTEM VERTERUNT IN DIEM. Dissipate cogitationes noctem in diem vertunt, quia iustis non numquam amplius placet ex adversitate mala perpeti quam ex prosperitate terrene dispensationis cura fatigari. et rursum post tenebras spero lucem.  quia vicissim prospera et adversa alternant  ET RURSUM POST TENEBRAS. Lux post tenebras speratur, quia post noctem vite presentis eternum lumen prospicitur. Si  sed et sustinuero infernus domus mea est,  quia nondum venit qui educat et et] om. Weber in tenebris stravi lectulum meum.  quia nondum videt ibi speciem creatoris  SI SUSTINUERO. Priores sancti et sustinere adversa poterant et tamen ex corporibus educti ab inferni locis liberari non poterant. Tunc vero homo lectulum suum in tenebris stravit, quando lumen iustitie persuasori consentiendo deseruit. Et quia in inferno iusti tenebantur et tamen ex propriis actibus supplicium non habebant quasi in tenebris stravisse lectulum est in inferno sibi requiem preparasse. Putredini dixi :  sed quia hoc ex pena infirmitatis venit ipsam infirmitatem subdit Pater meus es, mater mea et soror mea vermibus.  PUTREDINI DIXI. Putredinem patrem dicit, quia omnis homo ab origine iam vitiata descendit. Mater vero et soror vermes quantum ad materiam corruptibilis carnis, quia et de putredine processimus et cum putredine venimus quam portamus. Vel mater natura et consuetudo soror vocatur, quia ab illa cum ista sumus que videlicet mater et soror vermes sunt, quia ex natura corruptibili et consuetudine perversa cogimur ut quasi quibusdam vermibus, sic inquietis cogitationibus in mente fatigemur. Ubi est ergo nunc prestolatio mea   in his languoribus vel doloribus  UBI EST ERGO NUNC PRESTOLATIO MEA. Prestolatio iustorum Christus quem quandoque venturum noverant sed venire citius querebant. et patientiam meam quis considerat ?  exprimit desiderium ardens  Unde hic additur nunc : ET PATIENTIAM MEAM QUIS CONSIDERAT. Patientiam iustorum Deus considerat, sed quasi non considerare dicitur ad votum desiderii minus citius apparere et prolixiora tempora dispensationis sue gratiam differre. In profundissimum infernum descendent   dilationis damna subdit quod dixerat voce doloris ingeminat  IN PROFUNDISSIMUM INFERNUM DESCENDENT. Ante mediatoris adventum Iob in infernum descensurus erat sed quomodo in profundissimum ? An superiora loca inferi profundissimum infernum vocat ? Nam, quantum ad celsitudinem celi, aer iste infernus est; quantum ad eiusdem aeris altitudinem terra que inferius iacet, et infernus intelligi et profundum potest quantum vero ad altitudinem terre. Illa loca inferni que superiora sunt aliis receptaculis inferni, hoc loco profundissimum infernum dicit. Omnia autem sua illuc descendere dicit, quo sola anima eius decensura erat, quia quod ex se in terra deserit usquequo ad incorruptionem redeat se non esse sentit. Vel in inferno omnia descendunt, quia laborum omnium retributio adhuc in sola inferni quiete {t. 2 : Erfurt, f. 204vb ; facsim., p. 408b} recipi prestolabatur. omnia mea.  omnia, id est anima, quia ibi totus est ubi sentire potest quod recipit, vel omnes labores omne quod egit unde ibi merces unde subdit  sed Putasne saltem ibi erit   hoc non tam pro se quam ut nos timere faciat dicit  sine iudicio mentis quod tu habes requies mihi ?  hoc desiderat se dubium esse ostendit  PUTASNE SALTEM etc. Pensandum est quis nostrum de requie securus sit, si de ea trepidat et ille cuius virtutis preconia, et ipse iudex qui percutit clamat. Capitulum 18 {t. 2 : Erfurt, f. 204vb ; facsim., p. 408b} Respondens autem Baldach Suites dixit : Usque ad quem finem verba iactabitis ?  de iactantia primo argui, post de impietate  USQUE AD QUEM FINEM VERBA IACTABITIS. Beatus Iob in superbiam astruit erupisse quem fatetur verba iactare. = P15194 , f. 54v Intellige intellige] intelligite Weber prius  que dicis  INTELLIGE PRIUS. Signat quanta elatione tumuerat qui Iob loqui quod non intelligeret putabat. = P15194 , f. 54v et sic loquamur.  tunc Quare  enim reputati sumus  a te  QUARE REPUTATI SUMUS. Humane mentis est proprium hoc sibi fieri suspicari quod facit. Arbitratur enim se despici qui bonos despicere consuevit et ex suspitione contemptus ad indignationem prosilit et contumelias ingerit. ut iumenta  sine iudicio mentis quod tu habes et sorduimus coram te te] vobis Weber  ? Quid quid] qui Weber perdis animam tuam in furore tuo ?  quasi furor sit quidquid contra eum est  QUID PERDIS ANIMAM TUAM. Reprobi zelum rectitudinis vel spiritualem gratiam sancte predicationis insaniam furoris estimant quo perire fidelium animas arbitrantur. Numquid propter te derelinquetur terra   a Deo  NUMQUID PROPTER TE DERELINQUETUR. Ecclesia dicit quod non nisi in se veraciter colatur Deus et ibi tantum sit salus. At contra heretici si hoc est verum omnis terra a Deo est derelicta quam nos multi ubique incolimus. Quasi : extra te est nobis Deus et salus vel Numquid propter te, id est ut quiquis extra te fuerit minime salvetur ? et transferentur rupes de loco suo ?  quasi numquid nostri doctores dimittent sua pro tuis, non quia mala que pateris probant te iniquum  ET TRANSFERENTUR RUPES etc. Rupes heretici vocant quos sublimibus excedere sensibus estimant, quos propter vocem Ecclesie negant de loco proprio transferri, quoniam tales humilibus consentire renituntur. Reprobi adversa Ecclesie videntes in arrogantiam iustitie eriguntur quasi iusti pro culpa patiantur. Unde iste flagellis Iob insultat. Nonne lux impii extinguetur,  hoc si de presenti vita dicit fallitur si de fine impii verificatur  Unde subdit : NONNE LUX IMPII EXTINGUETUR. Hoc dici de impio recte potuit, contra sanctum non debuit lucem prosperitatem presentis vite dicit. Sed lux impii extinguitur, quia fugitive vite prosperitas cum ipsa terminatur. nec splendebit flamma ignis eius ?  NEC SPLENDEBIT FLAMMA IGNIS EIUS. Ignem dicit fervorem temporalium desideriorum cuius flamma est decor vel potestas exterior que de interno eius ardore procedit sed non splendebit, quia in die exitus omnis exterior decor subtrahitur. Lux obtenebrescet in tabernaculo illius  LUX OBTENEBRESCET IN TABERNACULO. Aliquando tristitiam tenebras lucem gaudium accipimus. Lux ergo in tabernaculo impii tenebrescit, quia in eius conscientia gaudium quod de temporalibus fuerat deficit. et lucerna que super eum est extinguetur.  et tunc  ET LUCERNA QUE SUPER EUM EST EXTINGUETUR. Lucerna lumen in testa est, lumen ergo in testa gaudium in carne. Lucerna ergo que super eum est extinguitur, quia cum malorum suorum retributio impium sequitur, in eius mente gaudium carnale dissipatur. Bene autem non que apud eum sed que super eum est dicitur, quia iniquorum mentem terrena gaudia possident. Artabuntur gressus virtutis eius  etiam hic ne ad bona redeant  ARTABUNTUR GRESSUS VIRTUTIS etc. Quia vires malitie eius quas nunc exercet postmodum pena constringet. et precipitabit eum consilium suum.  ET PRECIPITABIT EUM CONSILIUM SUUM. etc. Habet nunc consilium iniquus, presentia appetere, eterna deserere, sed suo consilio precipitatur, quia per hoc in eterni supplicii tenebras mergitur. Immisit enim in rete pedes suos  IMMISIT ENIM IN RETE etc. Qui pedes in rete mittit non cum voluerit eiicit. Sic qui in peccatis se deiicit non mox cum voluerit surgit. et in maculis eius ambulat.  ET IN MACULIS EIUS AMBULAT. Qui in maculis retis ambulat gressus suos ambulando implicat, et cum se expedire ad ambulandum nititur ne ambulet obligatur. Tenebitur planta illius laqueo  exequitur obligationem, id est usque ad finem vita in culpa constringitur, unde desperans ad peiora succenditur  TENEBITUR PLANTA etc. Quia videlicet stringetur finis in peccato. et exardescet contra eum sitis.  impio sitire est huius mundi bona concupiscere  dum diabolus peccatis obligat mortem peccantis sitit  ET EXARDESCET CONTRA EUM quia quo se {t. 2 : Erfurt, f. 205ra ; facsim., p. 409a} malis obligatum pensat, eo de suo reditu desperat et ipsa desperatione acrius ad huius mundi concupiscentias estuat. In eius animo contra eum sitis exardescit, quia qui perverse egit ut perversius agat accenditur. Abscondita est {t. 2 : Erfurt, f. 205ra ; facsim., p. 409a} in terra pedica eius  ABSCONDITA EST IN TERRA PEDICA. In terra pedica absconditur, cum culpa sub terrenis commodis occultatur, quatinus homo videat quid concupiscere valeat, et tamen nequaquam videat in quo culpe laqueo pedem ponat. et decipula illius  dum esca, id est quod placet petitur, laqueus tenet occultus, quia quod aliis facit ab aliis metuitur. Addit : Undique terrebunt eum, tales omnes sibi putat qualis est omnibus super semitam.  in actione quam appetit  ET DECIPULA ILLIUS etc. Intuetur enim hostis mores cuiusque cui vitio sint propinqui et illa apponit ante faciem ad que agnoscit facilius inclinari mentem, ut blandis ac letis moribus luxuriam, asperis mentibus iram et superbiam. Ibi ergo decipulam ponit ubi esse semitam mentis conspicit, quia illic periculum deceptionis inserit ubi viam esse invenerit propinque cogitationis. Undique terrebunt eum formidines  et quid he agunt sequitur involuent et involvent pedes eius.  ut non liberi gressus sint ad bene agendum  sed utinam  UNDIQUE TERREBUNT, quia sepe idcirco quisque bonus esse metuit, ne hoc a pravis patiatur quod se bonis fecisse reminiscitur, dumque hoc pati quod facere metuit, undique territus, undique suspectus in bono opere gressum perdit. Attenuabitur attenuabitur] attenuetur Weber fame robur eius,  optat non maledicentis animo sed predicentis  ATTENUETUR FAME. Caro nostra infirmitas est. Robur autem anima rationalis que in expugnandis vitiis resistere per rationem valet. Que fame attenuatur, cum nulla interni cibi refectione pascitur. et inedia invadat costas illius,  et  ET INEDIA INVADAT COSTAS ILLIUS. Coste sunt sensus animi qui latentes ut viscera cogitationes muniunt. Inedia invadat iniqui costas, quia fames interna sensus mentis extenuat, ut cogitationes suas intus nullatenus regant, sed ad exteriora vagentur que petunt. devoret pulchritudinem cutis eius,  que extra quasi in cute  DEVORET PULCHRITUDINEM. Pulchritudo cutis est gloria temporalis exterior, per brachia opera designantur. Mortem peccatum dicit quod animam occidit. Primogenita ergo mors, superbia est « initium omnis peccati » Sir. 10, 15.. Pulchritudinem ergo cutis eius et brachia illius primogenita mors devorat, quia iniqui gloriam vel operationem superbia suplantat. Potuit enim et in hac vita gloriosus existere si superbus minime fuisset. et et] om. Weber consumat brachia illius primogenita mors.  et operibus poterat Deo commendari nisi elatio esset Evellatur evellatur] avellatur Weber  etiam  dives gloriam et opes sine culpa posset habere si hec in humilitate haberet, sed si in his confidit Deus evellit de tabernaculo suo  de terra  EVELLATUR DE TABERNACULO SUO etc. De tabernaculo fiducia eius evellitur, quando perversus qui multa in hac vita paraverat repentina morte dissipatur. fiducia eius, et calcet  dum vitiis hic premitur vel in fine pena  ET CALCET etc. Quia hic vel vitiis premitur que ad interitum trahunt, vel mortis tempore potestati demoniace subiugatur. super eum quasi rex  cui non resistitur interitus  diabolus vel peccatum  ideo interitus dominatur eis quia, etsi deest occasio peccandi, tamen in cordibus desiderium non deest habitent in tabernaculo eius eius] illius Weber socii illius illius] eius Weber qui non est  HABITENT IN TABERNACULO ILLIUS QUI NON EST. Id est in mente eius apostate angeli per cogitationes nequissimas conversentur, eius videlicet socii qui idcirco iam non est, quia a summa essentia iam recessit. aspergatur in tabernaculo eius sulphur.  unde eternus ignis accenditur  ASPERGATUR etc. In tabernaculo iniqui sulphur aspergitur, quotiens carnis delectatio in eius mente dominatur. Per sulphur enim fetor carnis accipitur. Et quia talis in malo permanet unde nec fructum boni facere potest addit : Deorsum radices eius siccentur. Per radices cogitationes accipimus que in occulto site sunt et visibilia opera producunt. Per messem aperta operatio, pravus itaque quisque dum cogitationes suas in infimis rebus ponit et superne viriditatis gaudia non appetit, radices suas deorsum siccari permittit cuius sursum messis atteritur, quia omnis eius operatio superno iudicio quasi nihilum deputatur. Deorsum radices eius siccentur,  quidquid hominus videatur sursum autem atteratur messis eius. Memoria illius  etiam pereat de terra et non celebretur nomen eius in plateis.  MEMORIA ILLUS PEREAT. Memoriam suam iniquus in terra statuere conatur, cum gloriam laudis sue extendere nititur. Et nomen suum in plateis celebrari gaudet cum longe {t. 2 : Erfurt, f. 205rb ; facsim., p. 409b} lateque operationem sue iniquitatis extendit. Expellet eum de luce in tenebras,  EXPELLET EUM DE LUCE. De luce ad tenebras ducitur, cum de honore vite presentis ad supplicia eterna damnatur. Sic de unoquoque iniquo loquitur ut ad caput, id est diabolum, vertatur qui in Antichristo nomen extendet quod nunc mali imitantur. et de orbe  in quo gloriatur {t. 2 : Erfurt, f. 205rb ; facsim., p. 409b} transferet eum.  quia in fine cum omnibus sequacibus suis damnabitur  quia eius iniquitas cum mundo terminatur et populus eius cum eo punietur  ET DE ORBE TRANSFERET etc. Cum superno apparente iudice de hoc mundo ad penas transfertur que omnia et de capite malorum Antichristo possunt accipi. Non erit semen eius,  persuasio neque progenies  actio in populo suo, nec ulle reliquie in regionibus eius. Unde et sequitur : NON ERIT SEMEN etc. Quia omnes iniqui qui de eius persuasione in pravis actionibus nati sunt cum eodem suo capite ferientur. Quod hec de Antichristo accipienda sunt in hoc aperit dum dicit : In die eius stupebunt, quia tanta tunc signa demonstraturus et crudelia ac dura facturus est, ut ad stuporem perducat quos in fine mundi invenerit et priores patres Eliam et Enoch Cf. Mt. 17, 10. - qui in eius expugnationem servati sunt - carnalis mortis timore et dolore transfigat, quia etsi electi tormentis vinci nequeunt, tamen quia homines sunt metuunt tormenta que vincunt. In die eius stupebunt novissimi  electi et primos invadet horror.  ET PRIMOS INVADET HORROR. Id est corda electorum pavore ferientur, unde scriptum est  Mt. 24, 24.: « Ita ut et in errorem inducantur si fieri potest etiam electi » non quidem casuri sed trepidaturi ex carne. Hec  quia multa de iniquis et capite dixit generaliter concludit sunt ergo tabernacula iniqui,  in quibus permanet et iste locus eius qui ignorat Deum.  qui prius alienum tenebat in laude hominum  HEC SUNT ERGO TABERNACULA. De hoc illud retulit quod dixerat : Expellet eum de luce ad tenebras et de orbe transferet eum. Et est sensus : is qui nunc Deum ignorando extollitur, tunc ad propria tabernacula pervenit, quando in supplicia demergitur vel hec ergo sunt tabernacula, quasi in die eius stupebunt sancti ergo hec predicta et tenebre etc. erunt tabernacula eius et ibi habitabit. Vide quia in conclusionibus suarum orationum satis aperte ostendunt quos sanctum Iob credebant pro iniquitate percussum. Capitulum 19 Respondens autem Iob dixit : Usquequo affligitis animam meam  quia hec etsi iusta iniuste dicuntur contra Iob affligi se dicit et atteritis me sermonibus ?  USQUEQUO AFFLIGITIS ANIMAM MEAM. Atteruntur boni sermonibus iniquorum quando contra eos illis in verbis tument, qui aut in perversa fide, aut in pravis moribus iacent. En decies confunditis me,  EN DECIES CONFUNDITIS ME. Quia ab eis quinquies increpationes audierat et quinquies respondit, decies se perhibet esse confusum, quia in eo quod graviter increpatus est, et in eo quod verba doctrine non audientibus dicit, confusionem pertulit in suis increpationibus, quia in eis non proficit. In eorum increpationibus, quia dolet de pravitate quam audit.  EN DECIES. Mystice. Ecclesia decalogum servat cui iniqui totiens confusionem faciunt quotiens in suis actibus divinis vocibus obsistunt. et non erubescitis opprimentes me.  timore hominum aliquando mali ad se redeunt plus timentes displicere Deo, aliquando vero despecto Deo minus hominem reverentur  quia  ET NON ERUBESCITIS OPPRIMENTES. Sunt nonnulli quos ad perpetrandam nequitiam oborta subito nequitia invitat, sed tamen humana verecundia revocat. Nempe  quasi quod non debetis etsi ignoravi mecum erit ignorantia mea.  NEMPE ET SI IGNORAVI. Scientia hereticorum non est cum eis, quia contra eos dum inflat sed Ecclesie ignorantia quod arcana non potest penetrare cum ea est, quia pro ea dum humiliat, et quia heretici quod querunt scire elatio est, ut contra bonos docti videantur subdit : Vos contra ex me percusso contra vos deberetis erigi, timentes vobis deteriora. Bonus enim prius in se postea in alios erigitur. At  vel et vos  obliti vestri contra me erigimini, Et hoc est : AT VOS CONTRA ME ERIGIMINI. Id est vosmetipsos redarguendos relinquitis et me districtis sententiis increpatis. et arguitis me opprobriis meis.  elati opprobria putant mala temporalia  ET ARGUITIS MEIS, quia qui eum iustum ante flagella noverant, iniustum esse ex ipsa iam sua percussione iudicabant. Saltem nunc intelligite,  SALTEM {t. 2 : Erfurt, f. 205va ; facsim., p. 410a} NUNC INTELLIGITE etc. Hoc Dominus de illo dixerat Iob. 2, 3. : « Commovisti me adversus eum frustra » quod ipse de se asserit, quia non equo iudicio a Domino sit afflictus. Si enim vita eius et flagella pensantur, non equo iudicio videtur afflictus, quia vero merita eius ex flagello cumulavit Deus, non iniusto iudicio Iob afflixit. quia Deus non equo iudicio  quantum ad vitam quam egit  Et hoc est quod ait : QUIA DEUS NON EQUO IUDICIO. Astruendum igitur est quod et Deus cum Iob recte egit, et tamen non mentitur qui non eque fieri dicit, alioquin diabolus vicit - in eo quod de beati viri culpa promiserat - quem Deus laudavit. Hoc non elatio sed dolor extorsit. Bonus si in humili mente exigente causa vel dolore bona de se dicit non peccat. {t. 2 : Erfurt, f. 205va ; facsim., p. 410a} afflixerit me, et flagellis suis me cinxerit.  ET FLAGELLIS SUIS ME CINXERIT. Cum tanta nos afflictio deprimit ut nullius rei consolatione respirare animus possit, non iam flagellis solummodo ferimur, sed etiam cingimur, quia tribulationum verbere ex omni parte circumdamur. Ecce clamabo  cum conviciis vim patiens  ECCE CLAMABO VIM PATIENS. Deus quid nobis profuturum sit sciens dissimulat exaudire dolentium vel merentium vocem, ut augeat utilitatem et purgetur vita per penam. Sed hanc dispensationis gratiam nonnulli fidelium ignorant ex quorum persona nunc dicitur. et nemo audiet. Vociferabor et non est qui iudicet.  quia  ECCE CLAMABO VIM PATIENS ET NON EST QUI IUDICET. Dicitur quando Deus contra adversarium causam iudicare dissimulat, quod iudicium differtur ut sancti viri merita et adversarii pena crescat. Semitam meam circumsepsit  adhuc de sua passione subdit et transire non possum et in calle meo tenebras posuit.  quia et se percuti aspicit, nec vitam dignam percussione reperit  ECCE CLAMABO. SEMITAM EAM CIRCUMSEPSIT. Ex figura Ecclesie in qua infirmi se desperatos putant, quia tardius audiuntur, in quorum aliis via septa ne transeant qui vident agenda sed implere non possunt. Aliis tenebre in calle qui nec agenda queunt discernere. Semitam eam etc. Circumseptam verberibus semitam suam vidit, cum transire ad securitatem cupiens evadere flagella non potuit, et quasi in calle cordis ignorantie tenebras invenit qui cur ita flagellaretur penetrare non potuit. Spoliavit me gloria mea et abstulit coronam de capite meo.  SPOLIAVIT ME GLORIA etc. Plane hec Iob conveniunt. Mystice autem gloria cuiusque iustitia est, que tegit et munit a morte que per adversa infirmis tollitur, quia ut vestis exterius hesit. Corona premium victorie que in capite est, superna remuneratio in mente, sed hanc perdunt qui in certamine non perdurant. Vel caput sunt sacerdotes et Ecclesie duces, sed et hi superna premia deserunt quibus ruentibus latius cadit exercitus. Destruxit me undique et pereo et quasi evulse arbori abstulit spem meam. Unde subdit : DESTRUXIT ME UNDIQUE ET PEREO ET QUASI EVULSE ARBORI. Arbor vento impellitur ut cadat, sic infirmus minis ad iniustitiam trahitur, et eterna que sperabat relinquit, et quia aliquando qui penis territus iustitiam relinquit, penas tamen non evadit. Iratus est contra me furor eius et sic me habuit quasi hostem suum. Subdit : IRATUS EST CONTRA ME. Qui enim ita percutitur ut vires eius superentur, non hunc Deus ut filium per disciplinam, sed ut hostem ferit per iram unde et propheta Ier. 30, 14. : « Plaga inimici percussite castigatione crudeli » et quia sepe maligni spiritus cordibus afflictorum multa suadent, et si quid boni est furantur addit : Simul venerunt latrones, id est maligni spiritus qui exquirendis hominum moribus occupantur qui viam sibi in afflictiorum cordibus faciunt, quando inter adversa que exterius tolerantur, cogitationes quoque pravas immittere non desistunt. Simul  sic sua narrat ut sui et Ecclesie mysteria aperiat venerunt latrones eius et fecerunt  a Deo permissi sibi viam per me, et obsederunt in gyro tabernaculum meum,  ET OBSEDERUNT IN GYRO. In gyro tabernaculum obsident, quando ex omni latere temptationibus mentem cingunt. Vel etiam iuxta historiam beato Iob hec congruunt qui non quasi corrigendum filium sed quasi hostem percussum se iudicavit, dum mala que pertulit ante oculos congessit. Per quem latrones fecerunt viam, quia maligni spiritus contra eum licentiam percussionis acceperunt. Cuius {t. 2 : Erfurt, f. 205vb ; facsim., p. 410b} in gyro tabernaculum obsederunt, quia sublatis rebus et filiis omne corpus eius ulceribus attriverunt. Fratres meos longe fecit a me et noti mei quasi alieni recesserunt a me. Dereliquerunt me propinqui mei et qui me noverant {t. 2 : Erfurt, f. 205vb ; facsim., p. 410b} obliti sunt mei.  FRATRES MEOS LONGE. Modo voce redemptoris utitur ab eo longe facti sunt fratres et noti recesserunt quem tenentes legem prophetare noverant, et presentem minime recognoscebant. Iudei etenim propinqui per carnem et noti per legis instructionem, quasi obliti quem verbis legis perfidem prophetaverant verbis perfidie incarnatum negabant. inquilini domus mee  quorum est servire in domo assidue et ancille mee sicut alienum habuerunt me  incarnata venerati non sunt  INQUILINI DOMUS MEE. Id est sacerdotes quorum origo in Dei servitio deputata, iam per officium in conditione tenebatur. Ancille levitarum anime sunt ad secreta tabernaculi, quasi ad interiora cubiculi familiarius servientes. et quasi peregrinus fui in oculis eorum.  dum non est agnitus in domo sua quasi peregrinus fuit  ET QUASI PEREGRINUS FUI quia a Synagoga non est cognitus, unde et propheta Ier. 14, 8. : « Quasi colonus futurus es in terra et quasi viator declinans ad manendum ? » Qui enim ut dominus auditus non est non possessor agri sed colonus est creditus. Qui quasi viator ad manendum declinavit, quia paucos ex Iudea abstulit et ad vocationem gentium pergens iter ceptum peregit. Servum meum vocavi  SERVUM MEUM VOCAVI. Servus iudaicus populus fuit timore obsequens quem collatis muneribus quasi emissis vocibus ad se ducere statuit sed non respondit, quia digna opera donis eius reddere contempsit. et non respondit, ore proprio deprecabar illum.  ORE PROPRIO DEPRECABAR. Qui autem ei tot precepta prophetarum ore mandaveram, ore proprio deprecabar, quia in carne monstratus dum mandata vite humiliter dixit, quasi superbientem servum ut veniret rogavit. Halitum meum exhorruit uxor mea,  HALITUM MEUM EXHORRUIT UXOR MEA. Uxor Domini Synagoga in legis federe carnali ei intelligentia subiecta, que halitum exhorruit dum carnem Domini carnaliter intellexit et quem videbat hominem, Deum credere expavit. Halitus enim ex carne est. et orabam filios uteri mei.  ET ORABAM FILIOS UTERI. Uterum Dei consilium eius debemus accipere, in quo ante secula per predestinationem concepti sumus, ut creati per secula producamur. Oravit ergo filios uteri sui, quia eos quos condidit incarnatus humiliter rogavit. Stulti quoque despiciebant me  populi ut Pharisei et doctores  STULTI QUOQUE DESPICIEBANT etc. Quia dum legisperiti Deum despicerent, eorum incredulitatem turba populi secuta est. Relictis sapientibus pauperes et stultos venerat querere, unde cum augmento doloris dicit : Stulti quoque pro quibus ego stultitiam suscepi. « Verbum caro factum » Io. 1, 14. despiciebant me. et cum ab eis recessissem detrahebant mihi.  ET CUM AB EIS RECESSISSEM. Quasi accedebat ad cor populorum Dominus cum eis miracula demonstraret, et quasi recedebat cum nulla signa ostenderet, et a miraculis quiescenti prebere fidem nolebant. Abominati me sunt me sunt] inv. Weber  et quid mirum de populo quondam consiliarii mei  qui ei in suis consulunt, quos eo plus diligit, quo plures ei acquirunt  ABOMINATI ME SUNT CONSILIARII. Scribe et legis doctores qui erudire populum ad vitam consueverant, venturi redemptoris consiliarii in membris eius fuerant. Ut in membris dicit se Deus pasci et vestiri, sic et consilium accipere. et quem maxime diligebam aversatus est me.  ET QUEM MAXIME DILIGEBAM AVERSATUS EST ME. Ordo doctorum qui prius in predicatione serviens maxime diligebatur quem non solum ad non credendum sed usque ad persequendum Deum turba secuta est. Pelli mee consumptis carnibus Et tunc factum est quod sequitur : PELLI MEE CONSUMPTIS. In ossibus fortitudo in carnibus infirmitas corporis designatur. Per os ergo Christus, per carnem discipuli qui tempore passionis infirma sapuerunt. Per pellem que esset exterior carne sancte femine figurantur, que exterioribus Domino servierunt ministeriis. Quasi ergo consumpta carne os Domini pelli sue adhesit, quia fortitudo eius fugientibus discipulis passionis tempore iuxta se mulieres invenit. adhesit os meum,  CARNIBUS Que ossi heserant dum discipuli licet infirmi veritatis fidem populis predicarent. Et cum sancte mulieres ea que necessaria erant exteriora corporis subsidia prepararent, quasi pellis extra manebant in corpore. et derelicta sunt tantummodo labia  sermo  ET DERELICTA SUNT. {t. 2 : Erfurt, f. 206ra ; facsim., p. 411a} Dentes apostoli sunt. Labia tantummodo circa dentes relicta sunt, cum de eo duo post mortem eius ambulantes confabulari quidem noverant, sed predicare iam eum aut mordere infidelium vitia formidabant. Sed iam ad propria verba Iob revertitur. Tantummodo nec felicibus aliud est circa dentes quam labia et sic patet hec mystice dici. circa dentes meos.  apostolos qui carnales correptione mordent et obstinatorum duritiam frangunt  et cum hec ita Miseremini mei, miseremini mei, saltem vos amici mei,  et si contumeliis affligunt tamen amicos vocat quia bonis mentibus etiam ipsa fiunt prospera que videntur adversa  MISEREMINI MEI. Piorum est cum ab adversariis patiuntur, non tam ad iram quam ad preces moveri. Tactum autem se manu Domini appellat, sicut ipse Satan dixerat Iob. 2, 5. : « Mitte manum tuam et tange os eius ». quia {t. 2 : Erfurt, f. 206ra ; facsim., p. 411a} manus Domini  non Satane tetigit me. Quare  enim persequimini me  QUARE PERSEQUIMINI ME. Tanto Deus iustius aliena vitia percutit, quanto in se nihil habet vitiorum. Et est sensus : ita me ex infirmitatibus meis affligitis ac si ipsi more Dei de infirmitate nihil habeatis. sicut Deus  SICUT DEUS. Idem cum Deo agunt, quia hoc faciunt quod Deus omnipotens fieri permittit. Sed non idem volunt, quia cum omnipotens Deus amando purgationem exhibet iniustorum pravitas seviendo malitiam exercet. Vel quasi non infirmi qui non deberent increpare cum Deus percutit, ne addant dolorem dolori sed consolari. Cum vero manus Domini cessat tunc dignis increpatio potest fieri. et carnibus meis saturamini ?  ET DE CARNIBUS MEIS SATURAMINI ? Quorum mens proximorum penas esurit, saturari alienis carnibus querit. Vel qui aliene vite detractione pascuntur alienis carnibus saturantur. Quis mihi tribuat ut scribantur sermones mei ?  quasi hec desidero scribi ut et aliis in exemplum innotescant  QUIS MIHI TRIBUAT etc. Dura que sustinet non vult per silentium tegi, sed exemplo ad notitiam pertrahi ut alii ad patientiam valeant edificari.  QUIS MIHI TRIBUAT Hec quoque Ecclesie congruunt que duo testamenta servans secundo sermones suos scribi expetit dicens : Quis mihi tribuat ut scibantur sermones mei ? Quis mihi det ut exarentur in libro etc. Que quia forti sententia modo gravibus per pondus avaritie, modo duris cordibus loquitur, stilo ferreo in plumbi lamina, vel celte in silicem scribit. Non tandum quoque quia per librum utrorumque corda intelligit, postea vero ipsum librum in lamina plumbi et in silice dividit. Quis mihi det ut exarentur in libro  QUIS MIHI DET. Per stilum ferreum fortis sententia partum. Per plumbum Iudee populus gravis peccato per silicem gentilitas figuratur. Cuncta ergo que pertulit forti sententia patrum edoctus et Iudee populus et gentilitas agnovit. Quod in plumbo scribitur citius deletur. In silice difficile sculpitur sed manet sic Iudea verba Dei cito recepit et cito deservit gentilitas vix recepit sed recepta fortiter servavit. stilo ferreo   forti sententia et plumbi lamina  aut exarentur in plumbi lamina vel certe  vel celte celte] sic Rusch sculpantur in silice ?  ideo hec volo scribi Scio enim quod redemptor meus vivit vivit] vivat Weber ,  quem alii putant mortuum  SCIO ENIM QUOD REDEMPTOR. Non ait conditor sed redemptor eum aperte denuntians, qui postquam omnia creavit, de captivitate passione sua nos redemit. Vivit autem qui inter manus impiorum occubuit. et in novissimo die die] om. Weber de terra surrecturus sum sum] sim Weber ,  ET IN NOVISSIMO DIE. Quia resurrectionem quam in se ostendit, in nobis etiam quandoque facturus est, resurrectio quippe quam in se ostendit nobis promisit, quia sui capitis gloriam sequuntur membra. Exemplo quippe monstravit quod promisit in premio, ut sicut ipsum resurrexisse fideles agnoscerent, ita in seipsis in fine mundi resurrectionis premia sperarent. Et hoc est quod dicit : Et in novissimo die de terra etc. Quasi per eius resurrectionem spero mihi simile sed in fine, quia nostra adhuc corpora usque in finem mundi a resurrectionis gloria differuntur, ut alie virge manserunt aride sed sola virga Aaron, id est corpus sacerdotis nostri in florem resurrectionis erupit, quo flore sacerdos esse ostenditur qui pro nobis interpellat. et rursum circumdabor pelle mea  exponit effectum resurrectionis, scilicet ne putent aliam et in carne  non aerio vel alio corpore sed in eadem carne mea  ero  cum videbo Deum.  spiritu Quem visurus sum ego ipse  QUEM VISURUS SUM etc. Caro {t. 2 : Erfurt, f. 206rb ; facsim., p. 411b} nostra post resurrectionem eadem erit et diversa. Eadem per naturam, diversa per gloriam. Eritque spiritualis, quia incorruptibilis et palpabilis quia non amittet essentiam veracis nature. et oculi mei conspecturi sunt  non tantum cordis sed et corporis  EGO IPSE ET OCULI MEI etc. Expresse indicat veritatem resurrectionis, non enim alius moritur, et alius resurgit, ut qui dicunt invisibile et impalpabile corpus futurum sicut Eutychus dixit sed idem ipse. et non alius. Reposita est hec spes mea in sinu meo.  hoc est mihi certissimum  REPOSITA. Nihil nos certius habere credimus quam quod in sinu tenemus. In sinu ergo spem repositam tenuit, quia vera certitudine de spe resurrectionis presumpsit. Sed quia venturum diem resurrectionis innotuit, iam nunc seu voce sua seu typo sancte universalis Ecclesie pravorum facta redarguit et iudicium quod in resurrectionis die sequitur predicit. Quasi et quia futura est resurrectio timete iudicium quod tunc fiet et desistite a malo. Quare ergo nunc dicitis persequamur eum,  facta repehendit Unde protinus subdit : QUARE ERGO NUNC DICITIS. Perversi quia in lingua iusti accusationem invenire appelunt verbi radicem querunt, ex qua loquendi originem sumant, et ramos loquacitatis dilatent sed tamen sanctus vir mala que fugiant miseratus ostendit dicens : Fugite ergo. Faciem gladii fugere est animadversionis districte sententiam priusquam appareat placare. et radicem  a pravis verbi inveniamus contra eum ? Fugite ergo  penam iudicat a facie gladii, quoniam ultor iniquitatum gladius est, et scitote esse iudicium.  quod si non timendo nescitis  ET SCITOTE ESSE IUDICIUM. Omnis qui perverse agit eo ipso quo hoc despicit, esse Dei iudicium nescit. Capitulum 20 {t. 2 : Erfurt, f. 206rb ; facsim., p. 411b} Respondens autem Sophar Naamathites dixit : Idcirco cogitationes mee varie succedunt sibi,  IDCIRCO COGITATIONES. Ac si dicat : quia extremi iudicii terrorem considero idcirco cogitationum tumultibus in timore confundor. et mens in diversa rapitur.  quasi ego sic ago sed  quasi tu iustus non videris qui iam puniris  ET MENS IN DIVERSA RAPITUR. Quando modo mala que egit, modo bona que agere neglexit, modo reprehensibilia in quibus est, modo recta sibi adhuc deesse conspicit, sollicito pavore perpendit. Isti ex societate Iob noverunt quidem recte vivere, sed iudica Dei subtiliter pensare nescientes, iustos hic non posse percuti credunt. Et ideo hunc suspicati sunt iniquum, et ad increpationem dilabuntur ad quam tamen sub quadam reverentia descendunt. Doctrinam qua me arguis audiam, et spiritus intelligentie mee respondebit mihi. Unde iste subdit : DOCTRINAM QUA ME ARGUIS etc. Quibus moderate premissis aperte exprobrat dicens : Doctrinam qua me arguis audiam. Qui dicentis verba discernunt, doctrinam eius non ad adiutorium, sed ad occasionem certaminis sumunt ut audita potius iudicent quam sequantur. Et hoc est : Doctrinam qua me arguis. Ac si aperte dicat : Tua quidem verba audio, sed an recte prolata sint spiritu mee intelligentie discerno. Et hoc invenio quod laus impiorum etc. Hoc scio  inflatus spiritu scientie sue in Iob retorquet que impiis conveniunt a principio ex quo positus est homo super terram, Ideo subdit : HOC SCIO A PRINCIPIO. Si enim ab ipso humani generis exortu, usque ad hoc tempus mentis oculos ducimus, omne quod finiri potuit quam breve fuerit videmus. quod laus impiorum brevis sit  que in favoribus linguarum est et gaudium  in his honoribus hypocrite ad instar puncti.  pro penis quas videt putat hypocrisim bona que olim viderat  ET GAUDIUM HYPOCRITE. Gaudium hypocrite in similitudinem puncti est. Nam sicut stilus in puncto dum ponitur levatur, sic hypocrita presentis vite laudem dum tangit amittit.  AD INSTAR PUNCTI, quia letitia pertransit pena permanet, apparet ad momentum disparet in perpetuum. Si ascenderit usque ad celum superbia eius et caput eius nubes tetigerit,  intellectus sanctis equetur quasi sterquilinium in fine perdetur  pro vitiis in morte conculcabitur qui hic gloriosus erat  SI ASCENDERIT. Id est etsi celestem vitam se agere simulat, etsi intellectum suum similem veris predicatoribus ostentat, quasi sterquilinium tamen in fine perdetur, quia mens illius pro vitiorum suorum fetore damnabitur. et qui eum viderant dicent ubi est ?  hoc scito  ET QUI EUM VIDERANT. Qui hunc elatum viderunt extincto dicent ubi est ? Quia neque in hoc seculo ubi elatus fuerat apparet, neque in eternitatis requie de qua esse putabatur. Velut somnium avolans non invenietur, transiet sicut visio nocturna.  quia non est res sed visio  VELUT SOMNIUM AVOLANS etc. Vita hypocrite quedam visio phantasmatis est, que hoc ostendit {t. 2 : Erfurt, f. 206va ; facsim., p. 412a} imagine quod non habet ex veritate. Que somno comparatur, quia ab eo omnis laus et gloria dum tenetur amittitur. Transiet autem velut nocturna visio, quia quod se ad momentum divitem humanis estimationibus videt, de ostensione est phantasmatis non de soliditate virtutis, et cum mens eius in morte evigilat cognoscit quia hominum favores dormiens videbat. Oculus qui eum viderat non {t. 2 : Erfurt, f. 206va ; facsim., p. 412a} videbit,  OCULUS QUI EUM VIDERAT. Locus hypocrite cor adulantium. Ibi quippe requiescit ubi favores invenit. Oculus ergo qui eum viderat non videbit, quia in morte amatoribus suis absconditur qui cum consueverant admirando conspicere. neque ultra intuebitur eum locus eius eius] suus Weber .  vel suus  NEQUE ULTRA INTUEBITUR etc.Quia lingue adulantium hunc ad iudicium favoribus non sequuntur. Filii autem autem] om. Weber eius atterentur egestate,  FILII AUTEM EIUS ATTERENTUR. Quia hi qui in hypocrisim ex eius imitatione nascuntur, dum veritatis soliditatem non tenent in cordis egestate deficiunt. et manus illius reddent ei  quasi debitum  ET MANUS ILLIUS. Quia damnationem iustam ex iniqua rapient operatione. Interim autem fit quod sequitur. dolorem suum.  quia hic se talem exhibet, usus confirmat quod male cepit, vel bona que habet perdet propter simulata Ossa eius implebuntur vitiis adolescentie eius  proverbium est adolescens iuxta viam suam et cum senuerit non recedet ab ea  OSSA EIUS IMPLEBUNTUR VITIIS ADOLESCENTIA EIUS. Adolescentia hypocrite inchoatio pravitatis est. Ossa dura in eo pravitatis est consuetudo. Ossa itaque eius implentur vitiis adolescentie, quia dure in eo pravitatum consuetudines, a vitio sumpte sunt pessime inchoationis que ossa cum eo in pulvere dormient. In pulvere dormire est usque ad pulverem, id est usque ad mortem, ab iniquitate non cessare. Aliter ossa dicit aliquid forte ac validum, quod non numquam hypocrita habet in operatione, cuius ossa implebuntur vitiis eius adolescentie, quia cum mobilis ac levis multa pueriliter facit, etiam in his que fortiter egerit in vitio mollescit, cuius ossa in pulvere dormire est cum pravis actionibus eius etiam si qua sunt bene acta omni soliditate vacuari ac deperire. et cum eo in pulverem dormient.  omnis simulatio pulvis est in qua et os perit Cum enim dulce fuerit in ore eius malum abscondet illud sub lingua sua.  que bene sonat  CUM ENIM DULCE FUERIT. In ore cordis suavis est iniquitas quam sub tegimine blande locutionis operit. Malum enim in lingua et non sub lingua esset si loquens hypocrita malitiam aperiret. Parcet illi et non derelinquet illud et celabit in gutture suo.  PARCET ILLI ET NON. Malo quod diligit parcit qui non hoc penitendo persequitur et non derelinquit, sed celat in gutture, quia sic servat in cogitatione ut numquam proferat in voce. Panis eius in utero illius vertetur in fel aspidum intrinsecus.  PANIS EIUS IN UTERO. Plerumque hypocrita pane sacri eloquii erudiri studet, non ut ex eo vivat sed ut doctus appareat, sed dum doctrine verbum quod male querit prave intelligit et in hereses labitur. Contingit ei ut sicut de felle aspidum sic moriatur de pane. Sed quia Dei eloquia etiam si recte intelligat in opere nequaquam servat, in presenti vita perdit ut nesciat quod agere voluit. Divitias quas devoravit evomet et de ventre illius extrahet eas Deus. Et hoc est : DIVITIAS. Sacre legis quas legendo devoravit, obliviscendo evomet quas Deus iusto iudicio de eius memoria evellit. Caput aspidum suget  aspis parvus est latens temptatio demonum cuius caput, id est initium, prius in corde nascitur qua captus etiam post violenter trahitur, sicut et in paradiso diabolus prius blande persuasit homini, post consensum nunc etiam renitentem trahit  CAPUT ASPIDUM. Aspis parus est serpens, vipera prolixioris est corporis, et sic nascitur ut violenter exeat. Caput itaque aspidum suget et occidet eum lingua vipere, quia cum initium suggestionis occulte libenter suscipit violentis se postmodum temptationibus devictus tradet. Vel quia veneno aspis concite vipera tardius occidit. Per aspidem violenta et subita, per viperam lenis et diuturna temptatio signatur. Unde illi mors in suctione capitis, vipere in lingua esse dicitur, quia repentina temptatio sepe ut surgit interficit. Longa, quia prava diutius persuadendo suggerit velut ex lingua vipera occidit. et et] om. Weber occidet eum lingua vipere  quasi vi pariens per quam signatur violenta temptatio non videat rivulos fluminis torrentes  alias : torrentis {t. 2 : Erfurt, f. 206vb ; facsim., p. 412b} mellis et butyri  hypocrita demonum quasi serpentum veneno penetratus dona Spiritus sancti non videt qui sunt extra fanoribus intentus, unde : Luet omnia que etc.  NON VIDEAT RIVULOS FLUMINIS. Rivuli fluminis sunt dona Spiritus sancti : fides, spes, caritas. Que hypocrita non vere considerat, quia solis visibilibus intendit. Fluvius autem torrens est exuberans inundatio Spiritus que in contemplantis {t. 2 : Erfurt, f. 206vb ; facsim., p. 412b} animum colligitur. Qui spiritus melle nos pariter et butyro satiat, quia quem repleverit et divinitatis Christi dulcedine et incarnationis fide letificat. Mel enim desuper id est ex aere cadens dulcedinem divinitatis, butyrum vero quod ex carne est mysterium incarnationis Christi significat. luet omnia que fecit omnia – que fecit] inv. Weber ,  alias : luet que facit omnia nec tamen consumetur.  cuius vita mortua fuit in culpa, eius mors vivet in pena  LUET OMNIA QUE FECIT. Persolvet enim in tormento ea que hic illicita servavit desideria, nec in morte consumetur sed ut sine fine crucietur vivere sine fine compellitur, ut cuius vita hic mortua fuit in culpa, illic eius mors vivat in pena. Dicat ergo luet que fecit omnia nec tamen consumetur, quia cruciatur et non extinguitur, moritur et vivit, deficit et subsistit, finitur semper et sine fine est. Iuxta multitudinem adinventionum suarum sic et sustinebit,  in malis exercitati plus adinveniunt quam ex usu aliorum didicerunt unde eis erunt novi cruciatus  IUXTA MULTITUDINE. Quamvis enim damnatorum omnium dolor sit infinitus graviora, tamen tormenta recipiunt qui multa iniquitatibus ex suis quorum desideriis invenerunt. quoniam confringens nudavit pauperes  pene culpam subdi, id est cupiditatem que est « radix omnium malorum » 1Tim. 6, 10. domum rapuit et non edificavit eam,  quasi edificare debuit insuper rapit, de suo non dedit, unde damnatio sed aliena tulit inde gravior  QUONIAM CONFRINGENS NUDAVIT PAUPERES DOMUM. Domum pauperis confringit et nudat, quia eum quem per potentiam conterit expoliare per avaritiam non erubescit. Bene autem subditur : Nec est satiatus venter eius. Venter quippe iniqui avaritia est, et in ipsa colligitur quidquid perverso desiderio glutitur, liquet vero quia avaritia desideratis rebus non extinguitur sed augetur. Nam more ignis cum ligna que consumat acceperit excrescit, et unde videtur ad momentum flamma comprimi idem paulo post cernitur dilatari. nec est satiatus venter eius.  avaritia Et cum habuerit que concupierat concupierat] cupierat Weber  quanto citius malum votum impleri permittitur, tanto citius punitur  ET CUM HABUERIT QUE CONCUPIERAT. Maioris iracundie est cum hoc tribuitur quod male desideratur, quia inde repentina ultio sequitur, quia hoc quoque obtinuit quod Deo irascente concupivit. possidere non poterit. Non remansit de cibo eius  NON REMANSIT DE CIBO EIUS. Percusso hypocrita de cibo eius nihil remanet, quia cum ad supplicia ducitur a cunctis que possederat alienatur. et propterea nihil  prorsus permanebit   vel remanebit de bonis eius.  id est in his que cupit et quia etiam his quibus scilicet pascitur spoliabitur, nihil ei bonum erit  PROPTEREA NIHIL etc. Quia ex hac vita subtractus ad iudicem nudus vadit. Cum satiatus fuerit artabitur,  id est nec hic liber erit a pena  id est cum multa congesserit ipsa congestione fit anxius in qua putavit requiem  CUM SATIATUS FUERIT ARTABITUR. Cum multa congesserit artatur, anxiatur enim qualiter acquisita custodiat. estuabit et omnis dolor irruet in eum.  et  ESTUABIT ET OMNIS DOLOR etc. Hinc inde insidiatores metuit, formidat potentiorem, ne hunc sustineat violentum, pauperem conspicit, et suspicatur furem. Ipsa quoque congesta curat magnopere, ne ex nature proprie defectu per negligentiam consumantur, post eternis cruciatibus mancipatur. Sed quia perversus quanto citius pervenit ad desiderium, tanto facilius rapitur ad tormentum. Utinam impleatur venter eius,  cum divitie tot mala afferant Sequitur. UTINAM IMPLEATUR VENTER EIUS. Bellum Deo pluere es quasi quibusdam guttis pluvie densescentibus iudiciorum suorum iaculis ferire, ut cum iam malus ad iudicium rapiatur, modo meminerit quia male concupivit et concupita peius congregavit, modo doleat quod congregata deserat, et quandoque ignem sentiat ultionis quem ne bene viveret previdere contempsit. ut emittat in eum iram furoris sui et pluat super illum bellum suum. Fugiet arma ferrea et irruet in {t. 2 : Erfurt, f. 207ra ; facsim., p. 413a} arcum ereum.  quia dum mala temporalia stulte precavet incidet in eterna  FUGIET ARMA etc. Subripit avarus aliena aliquando per elationem quia querit preesse. Rapit aliquando timore penurie cum sua sibi sufficere non posse suspicatur hinc est quod ait : Fugiet arma ferrea. Arma ferrea necessitates sunt presentis vite que dure premunt et vitam inopis insequuntur. Ferro ergo necessitas transitoria comparatur, quia ferrum erugo consumit. Ere quod difficilius consumere solet, sententia eterna figuratur que quia ab iniquo non attenditur iuste arcui, quia ex insidiis percutit comparatur. Fugiet ergo arma ferrea et irruet in arcum ereum, dum enim presentes necessitates metuens multa per avaritiam rapit, eterni iudicii se percussionibus opponit. {t. 2 : Erfurt, f. 207ra ; facsim., p. 413a} Interim autem : Gladius eductus et egrediens de etc. Iniquus dum prava in cogitatione machinatur, quasi gladius in vagina est. De vagina egreditur dum per iniquitatem male operationis aperitur. Eductus autem per seductorem, egrediens vero per propriam voluntatem. Gladius gladius] om. Weber eductus  ab hoste qui suadet et egrediens de vagina sua  suo arbitrio quo consensit et fulgurans in amaritudine sua.  quia vitia vitiis succedunt que si non omnia simul fiunt omnia, simul sunt in mente etsi non omnia ostendit omnia facere appetit  ET FULGURANS IN AMARITUDINE SUA. Fulguris nomine splendor exprimitur cum percussione. Qui ergo positus in potestate aliis nocet, fulgurans dicitur, quia unde contra bonos quasi ex luce glorie extollitur, inde bonorum vita cruciatur. Vadent et venient super eum horribiles,  demones  VADENT ET VENIENT etc. Maligni spiritus bonis mentibus sunt horribiles pavendi atque fugiendi, qui certis quibusque vitiis singuli obsequuntur, qui super mentem perversi vadunt et veniunt, quem etsi aliqua mala deserunt, alia occupant. Sepe namque furore ire commovetur, et cum furor abscesserit eius mentem luxuria devastat. Cum luxuria ad tempus intermittitur elatio de continentia surrogatur. omnes tenebre abscondite sunt in occultis eius.  quia bona sunt in superficie aliquando  OMNES TENEBRE ABSCONDITA SUNT. Nam qui cuncta simul in effectu non explet, cunctaque noceant in mente tacitus tenet. Devorabit eum ignis qui non succenditur,  proprie exprimitur ignis gehenne qui corporeus malos corporaliter urit, nec ut iste noster studio hominis succenditur, nec lignis nutritur sed creatus semel semper permanet  Et ideo : DEVORABIT EUM IGNIS QUI NON. Ignis gehenne qui studio humano non succenditur, sed creatus est a Deo ab origine mundi. affligetur relictus  anima et corpore punietur quia in utroque peccat  AFFLIGETUR RELICTUS etc. Iniqui tabernaculum caro est, quia ipsam letus inhabitat, cum qua eius spiritus cruciabitur. Boni non in carne gaudium suum ponunt sed in celo.  Relictus a carne a qua abstrahitur, quam hic amavit nec relinquere voluit, tunc propter tormenta relinquere volet sed non poterit. in tabernaculo suo.  corpore suo Revelabunt celi  perfecti qui eum Deo iudicabunt  REVELABUNT, quia hic nec bonis nec malis pepercit, eum in tremendo examine iustorum vita et peccatorum pariter accusabit. iniquitatem eius,  etsi modo celetur et terra consurget  terreni qui nunc lacrimis et eleemosynis redimuntur adversus eum.  accusandum  tunc Apertum  modo germen hypocrite occultum est quia et si patet operatio latet intentio tunc cogitatio detegetur erit germen  intentio  APERTUM ERIT. Cum omne malum quod in conscientia eius nascebatur adveniente iudice ostenditur. domus illius, detrahetur in die furoris Dei.  DETRAHETUR IN DIE, quia vindicte tempore raptus ad supplicia ab eterni iudicis vultu separatur. Hec est pars hominis impii a Deo et hereditas verborum eius a Domino.  quia nec verba iniqua erunt sine pena  HEC EST PARS HOMINIS IMPII. Cum enim Dei iustitia supplicium a reprobis pro perversis actibus exigit, eis mala usque ad verborum retributionem reddit. Capitulum 21 Respondens autem Iob dixit : Audite queso sermones meos  contra dicta superbi humiliter subdit : Audite queso et agetis penitentiam.  humiliter rogat ut ad salutem ducat in quo sibi et auditoribus prosit Sustinete me ut et ego loquar,  sancti sicut docere recte ita tolerare perversa parati sunt nec timent irrideri et post mea   in quo sibi prosit si non potest auditori si videbitur  vobis bonum verba ridete.  AUDITE QUESO SERMONES MEOS ET AGITE PENITENTIAM. SUSTINETE ME UT etc. Notandum quod dum subiungeret : Agite penitentiam, premisist : Audite. Cum vero subderet : Post mea si videbitur verba ridete, premissit : Sustinete me. Audire quippe volentis est sustinere nolentis. Boni etenim cum loquuntur duo sunt que in suis locutionibus attendunt ut videlicet aut sibi et auditoribus suis, aut sibimet solis prosint si auditoribus prodesse non possunt. Cum enim bene audiuntur bona que dicunt sibi simul et auditoribus prosunt. Cum vero ab auditoribus deridentur sibi procul dubio profuerunt, quos a culpa silentii liberos fecerunt. Beatus itaque Iob ut sibi et suis auditoribus prosit dicit : Audite queso sermones meos et agite penitentiam. Ut autem ipse quod debet exolvat etiamsi auditoribus prodesse non valeat adiungit : Sustinete me et ego loquar etc. {t. 2 : Erfurt, f. 207rb ; facsim., p. 413b} Numquid contra hominem disputatio mea est ut merito non debeam contristari ?  NUMQUID CONTRA HOMINEM DISPUTATIO. Beatus Iob si Deo placens hominibus displiceret, causas tristitie nullas haberet. {t. 2 : Erfurt, f. 207rb ; facsim., p. 413b} Sed quia se Deo displicuisse per flagella presentia credidit, anceps factus de anteacta vita iam animum ad tristitiam vocavit qui si flagellis absentibus contra hominem de vite sue meritis disputaret, nequaquam contristari debuisset. Numquid contra hominem. Quasi nondum hypocrita, si cum hominibus de vita mea agerem non timerem quibus si displicerem non curarem, sed quia cum Deo merito tritor. Vos autem attendite, quasi Deum sed non vos timeo. Attendite me et obstupescite   ATTENDITE. Id est considerate que egi et admiramini in his que patior. et superponite digitum ori vestro.  id est a culpa verborum vos compescite, vel digitus dicitur discretio, id est per discretionem lingua refrenetur, ut recta que contra hypocritam dicitis cui sint dicenda videatis  ET SUPERPONITE DIGITUM. Id est locutioni vestre discretionis virtutem adiungite. Et ego quando recordatus fuero pertimesco, et concutit carnem meam tremor.  ET EGO QUANDO RECORDATUS FUERO, quia actuum suorum oblitus non erat, constat quia per irrisionem hoc dicat. Et est sensus : si me aliquid hypocrite meminero habuisse in penitentie fletu mox contremisco. Carnem vero suam si recordatus fuerit timore perhibet concuti, id est infirmitatem ultionis pavore fatigari, sed quia Sophar multa de subita damnatione impii asseruit in quibus Iob momordit contra eius dicta subiungit : Quare ergo impii vivunt. Sublevantur honoribus confortantur rebus, quia eos patientia divina tolerat. Quare ergo  etsi ego pro culpa percussus impii vivunt  hac vita nisi quia patitur Deus sublevati sunt,  honoribus confortatique divitiis ?  CONFORTATIQUE. Ut diu in eis, sed quia sunt quibus hec habere pena est, quia heredes quibus hec relinquant non habent. Semen eorum permanet Subdit : SEMEN EORUM PERMANET etc. In argumentum felicitatis cum patrimonio dantur heredes. coram eis,  CORAM EIS. Ne qua necessitas saltem oculis subtrahat ea in quibus animus exultat. Sed ne in eis sterilibus genus extinguatur addit : Propinquorum turba. Ecce dicuntur eis esse vita honores divitie filii nepotes, sed si intus domestica cura ureret non esset leta hec felicitas. propinquorum turba et nepotum in conspectu eorum. Domus eorum secure sunt et pacate et non est virga  disciplina Dei super illos. Unde subdit : DOMUS EORUM SECURE. Que enim esset supradicta felicitas si leta non esset ? Si intus prospera in agris quoque. Bos eorum concepit et non abortit, vacca peperit et non est privata fetu suo.  BOS EORUM CONCEPIT etc. Dominis gregum prima est felicitas si grex sterilitatem non habens concipit, secunda si conceptus ad partum venit, tertia si quod partum est per nutrimenta ad provectum ducatur. Sed hoc minus est si greges crescunt, et custodes gregum non proficiunt unde fecunditas familie subditur : Egrediuntur quasi greges etc. ut sicut maiora ad habendum concessa sunt, ita multi germinent ad custodiendum. Egrediuntur quasi greges parvuli eorum, et infantes eorum  custodum exultant lusibus.  ET INFANTES EORUM EXULTANT etc. Sed ne illum lusum vilem crederemus ait : Tenent tympanum et citharam, quasi cum Domini honoribus et rebus tument subiecti in ludricis actibus gaudent. Tenent tympanum et citharam et gaudent ad sonitum organi, ducunt in bonis dies suos,  his et aliis modis  DUCUNT IN BONIS DIES, quia omnis longitudo vite presentis punctus esse cognoscitur cum fine terminatur. Quidquid enim transire potuit subitum fuit. et in puncto ad inferna descendunt.  ET IN PUNCTO AD INFERNA. Sed finis est pessimus ecce quo tendebat, quia presentis vite prosperitas non est testis innocentie, quia et hac usi pereunt et flagellati liberantur quod est contra amicos Iob. Qui dixerunt Deo : Recede a nobis,  si non verbis moribus  QUI DIXERUNT DEO RECEDE A NOBIS. Dicunt Deo : Recede a nobis qui ei ad se prebere aditum recusant eumque pravis actibus impugnant. et scientiam viarum tuarum nolumus.  isti non sunt nescientes sed scire nolentes  SCIENTIAM VIARUM TUARUM. Via Dei pax, humilitas, patientia est {t. 2 : Erfurt, f. 207va ; facsim., p. 414a} que qui despiciunt dicunt : Scientiam viarum tuarum nolumus. {t. 2 : Erfurt, f. 207va ; facsim., p. 414a} Quis quis] quid Weber est Omnipotens  et adhuc dixerunt ut serviamus ei ?  dediti enim exterioribus invisibilem non esse suspicantur, vel si esse credunt tamen cum solum terrena ab eo petunt si ea servientibus deesse vident contemnunt dicentes : Quid nobis prodest etc.  QUIS ET OMNIPOTENS etc. « Dixit enim insipiens in corde suo non est Deus » Ps. 13, 1.. Et quid nobis prodest si oraverimus illum ?  ET QUID NOBIS PRODEST SI ORAVERIMUS. Iniqui qui non Deum sed exteriora dona querunt, cum eadem servientibus deesse conspiciunt ipsi servire contemnunt. Verumtamen quia non sunt in manu eorum bona sua  boni si habent terrena sub potestate habent  VERUMTAMEN QUIA NON SUNT. Bona in manu habet qui despiciendo temporalia sub dominio mentis premit. At quisquis ea minime diligit, se magis illis quam ipsa supponit. consilium eorum eorum] impiorum Weber  scilicet impiorum longe sit a me.  CONSILIUM EORUM LONGE. Consilium impiorum est terrenam gloriam querere eternam negligere. Sed quia in hac vita non continue prosperantur sequitur : Quotiens lucerna impiorum extinguetur. Sepe impius lucernam suam filiorum vitam estimat, sed cum filius qui nimie amatur subtrahitur lucerna impii que videbatur extincta est, sic est et de operibus atque honoribus. Quotiens lucerna impiorum extinguetur, et superveniet eis inundatio,  quia hoc sepe percutit Deus quod sibi videt preferri  ET SUPERVENIET EIS. Inundatio impiis supervenit cum dolorum fluctus ex aliqua adversitate patiuntur. et dolores dividet furoris sui ?  ET DOLORES DIVIDET. Qui eternos dolores impio servat, et hic aliquando eius mentem temporali dolore transverberat, quia enim hic et illic percutit furoris sui super impium dolores dividit ut duplici contritione conteratur. Erunt sicut palee ante faciem venti,  leves qui hic radicati et graves proximis et immobiles  ERUNT SICUT PALEE, quia ire Dei flatu subito levantur atque asportantur ad ignem. et sicut favilla  quia etsi viridis videtur iam in iudicio Dei consumptus cernitur quam turbo dispergit.  unde Ps. 49, 3. : « In circuitu eius tempesta valida » et item : « Deus manifeste veniet Deus noster et non silebit »  ET SICUT FAVILLA QUAM, quia eos ad eterna supplicia turbo rapiens asportat. Deus servabit filiis illius  usque in tertiam et quartam generationem, quia usque ad tertiam et quartam progeniem eam quam imitentur filii parentum vitam possunt videre, usque ad eos ultio extenditur qui viderunt quod male sequerentur  DEUS SERVABIT FILIIS ILLIUS, quia qui parentis iniquitatem imitatur, etiam ex eius delicto constringitur. dolorem patris,  peccatum et penam et cum reddiderit tunc sciet.  culpa oculos claudit, pena aperit  ET CUM REDDIDERIT etc. Nescit enim impius mala que fecit, nisi cum puniri ceperit. Videbunt oculi eius  ecce sera eis scientia  quia ante non vidit culpam interfectionem suam et de furore Omnipotentis bibet.  ideo quia ita durus ut nec futura timeat, nec feriri in his que amat formidet  VIDEBUNT OCULI EIUS INTERFECTIONEM etc.Quia ita iniquitate duruerat ut nec in ipsis metueret feriri que amabat, dum modo que perverses cogitaverat expleret de qua obduratione subiungitur : Quid enim ad eum. Non quod in inferno non cogitet de cognatis ut fecit dives, sed hic neque pro amicis, nec propria vita a voluptate abstinet. Gravis culpa nec metu tormenti cedere. Quid enim ad eum pertinet de domo sua post se,  quasi diceret : dum viveret  Vel QUID ENIM AD EUM PERTINET. Domus eius pro culpa sua percutitur, sed quid ad eum pertinent de domo sua post se. Ecce pro ultione pravi operis ea que esse potuit vite longitudo breviatur. Sed quid ad eum pertinet si numerous dierum eius dimidietur ? Et in hoc ergo se peccator contra Deum erigit ubi Deus omnipotens eius erectionem frangit. Et nec illata percussio mentem humiliat quam in deliberatione contra Dominum obstinatio obdurat. Et notandum quam gravis culpe reatus sit et penam pro culpa menti proponere, et tamen nec tormenti metu sub iugo conditoris cervicem cordis inclinare. Sed cur Deus in tantam cecitatem cadere mentem humanam permittat ? Ne quis discutere presumat. etsi  quid ad eum pertinet numerus mensuum eius  quem per naturam haberet dimidietur ?  per culpam suam Numquid Deum quispiam docebit scientiam  per certa que in nobis ambigimus solvuntur, si angelos iuste iudicavit de hominibus nihil restat conqueri qui excelsos  angelos iudicat ?  hec sunt que querimus  Sequitur : NUMQUID DEUM QUISPIAM DOCEBIT SCIENTIAM, id est nobiscum nihil iniuste agit qui et subtiliorem nobis angelicam naturam iuste iudicavit, unde nihil restat conqueri. {t. 2 : Erfurt, f. 207vb ; facsim., p. 414b} Iste moritur robustus et sanus dives et felix,  ISTE MORITUR. Ecce ponit illa in quibus omnipotentis secretum quis discutiat ? Querendo cur hec ita esse permittat. Superficies littere satis patet per se quod autem dicit : Viscera eius plena sunt adipe. Allegorice. Adeps quippe ex abundanti cibo est, ita ex abundantia rerum superbia {t. 2 : Erfurt, f. 207vb ; facsim., p. 414b} qua mens turget. Ossa istis sunt fortitudo dignitatum, in quibus est medulla domestice divitie sine quibus potestas exterior quasi sicca est. Vel ossa sunt dure consuetudines medulle prava desideria que illas irrigant irrigant] irrigan cacogr. Rusch id est in voluptate conservant. Alii sunt qui nihil hic habent sed habere cupiunt, quod quia non possunt affliguntur hi moriuntur in amaritudine absque operibus. Ecce dives inaniter gaudet, pauper inanius affligitur. De utrisque subdit : Et tamen simul in pulverem dormient. Que cura de dissimili vita prospera vel adversa, cum similis finis in pulvere. Illa vita cogitanda ubi cum resurrectione ad dissimilem finem pervenitur, ubi felix ad penas afflictus transit ad requiem. viscera eius plena sunt adipe et medullis ossa illius irrigantur. Alius vero moritur in amaritudine anime absque ullis opibus, et tamen simul in pulverem dormient  electis et reprobis vita dispar, carnis corruptio in morte similis : nec divitie ergo extollant, nec inopia turbet.  ET TAMEN SIMUL IN PULVEREM. Allegorice. Id est in terrenis desideriis oculos mentis claudent. et vermes operient eos.  ET VERMES qui de carne, id est carnales cure premunt, quod non in Iob qui nec de habitis tumuit nec de amissis anxius fuit, sed illi hoc putant quare subiungit : Certe novi cogitationes vestras. Quem enim percussum viderunt impium fuisse crediderunt. Impium crediderunt quem letis rebus desertum vident, quod non cogitant nisi qui adhuc in presenti herent nec perfecte ad eterna transeunt. Certe novi cogitationes vestras  quasi cum ita sit arguendi estis qui percussum depicitis et sententias  ex sententiis cogitationes novit contra me iniquas. Dicitis enim : Ubi est domus principis et ubi tabernacula impiorum ?  sed Interrogate quemlibet de viatoribus  cui hec nihil esse videntur Unde addit : INTERROGATE QUEMLIBET DE VIATORIBUS. Viator dicitur qui presentem vitam viam sibi esse et non patriam attendit, qui in dilectione pretereuntis seculi confidere despicit sed eterna petit. et hec   que ego eadem eum intelligere cognoscetis,  et ideo hic prosperari sinitur quia in diem perditionis servabitur malus et ad diem furoris ducetur ducetur] ducitur Weber .  sed Quis arguet coram eo viam eius  quasi modo multi in absentia sed non ita in presentia et que fecit quis reddet illi ?  id est quis pro factis puniet  QUIS ARGUET CORAM EO VIAM EIUS. Cum de omnium malorum corpore loqueretur, subito ad iniquorum caput Antichristum verba convertit. Quem quis hominum increpare audeat presentem cuius visum ferre pertimescit. Vel viam eius arguere, est prosperitatem eius eterno supplicio interveniente turbare. Quod solus faciet Dominus de quo scriptum est 2Th. 2, 8. : « Quem Dominus Iesus interficiet spiritu oris sui ».  Vel QUIS ARGUET etc. Constat vias impii hic frequenter argui, maxime cum eius prosperitas abit quod sepe fit, sed ad Antichristum respicit hic : Quis nisi Deus ? Quia nec Elias 4Rg. (2Rg.) 2, 11. ned Enoch Cf. Sir. 44, 16. suis viribus sed Dei. Ipse ad sepulcra ducetur  IPSE AD SEPULCRA DUCETUR etc. Hoc in vita, quia sepulcra mortuos tegunt. Per sepulcra reprobi designantur in quibus extincte a beatitudinis vita anime velut in sepulcris latent. Iste ergo ad sepulcra ducetur, quia in pravorum tantum cordibus recipietur. et in congerie  multitudine mortuorum vigilabit.  astutias exercebit  ET CONGERIE MORTUORUM VIGILABIT etc., quia in congregatione peccantium astutie sue insidias exerit, quoniam autem multi sunt mali recte congeries nominantur. Dulcis fuit glareis Cocyti,  DULCIS FUIT GLAREIS COCYTI. Cocytus luctus infirmantium dicitur. Glaree lapilli fluminum sunt quos aqua defluens trahit. Glarea ergo Cocyti, sunt qui contra voluptates fortiter resistere nolunt, et suis quotidie lapsibus ad luctum tendunt. Antichristus ergo qui amarus est electis et contemptus, suavis per dona et miracula est reprobis. Cocytus grece luctus qui tamen feminarum vel quorumlibet infirmantium intelligitur qui non fortes in Domino. Unde philosophi Cocytum fluvium apud inferos currere dicunt, signantes quod ibi sit luctus iniquus. et post se omnem hominem trahet et ante se innumerabiles.  ET POST SE OMNEM HOMINEM TRAHET. Homo humana sapiens hic intelligitur. Post se {t. 2 : Erfurt, f. 208ra ; facsim., p. 415a} omnem hominem trahit, quia cunctos quos carnales invenerit sub sue dicionis iugum rapit qui et nunc priusquam appareat innumerabiles trahit etsi non omnes, quia multi a carnalitate retrahuntur. {t. 2 : Erfurt, f. 208ra ; facsim., p. 415a} Quomodo igitur consolamini me frustra,  iniquus in mundo prosperatur, ego etsi innocens percussus. Unde amicos arguit  QUOMODO IGITUR CONSOLAMINI ME FRUSTRA. Quoniam si iniquus in hac vita permittitur prosperari quod de Antichristo ostensum est, necesse est ut electus debeat sub flagelli freno retineri. cum responsio  vel responsa vestra repugnare ostensa est est] sit Weber  vel sunt veritati ?  CUM RESPONSIO VESTRA etc. Eum enim consolari non poterant in quo suis sermonibus veritati contraibant. Nam cum hunc hypocritam, dicerent quoniam mentiendo culpam perpetrabant, afflicti iusti penam augebant, quia diligentem veritatem torquet culpa aliene fallacie. Capitulum 22 Respondens autem Eliphaz Themanites dixit : Numquid Deo comparari potest homo etiam cum perfecte fuerit scientie ?  quia scientia hominis nihil est ad scientiam Dei comparata  NUMQUID DEO COMPARARI POTEST.Qui contra veritatis verba deficiunt, etiam nota replicant ne tacendo victi videantur. Unde de Eliphaz beati Iob sermonibus pressus ea dicit que nullus ignorat ait enim : Numquid deo comparari etc. In comparatione etenim Dei, scientia nostra ignorantia est. Ex Dei namque participatione sapimus, non comparatione. Quid ergo mirum quod illud quasi per doctrinam dicitur quod sciri potuit etiam si taceretur ? Qui adhuc Dei potentiam quasi defendendo subiungit : Quid prodest deo si iustus fueris. In omni quippe quod bene agimus nosmetipsos non Dominum iuvamus. Unde per Psalmistam ei dicitur Ps. 15, 2. : « Dixi Domino Deus meus es tu quonium bonorum meorum non eges ». Ipse enim bono non indiget servientis sed bonitatem confert quam recipit, ut oblata bonitas non ipsi sed prius accipientibus et post reddentibus prosit. Adhuc adiungit Eliphas quod nullus ignorat. Quid prodest Deo si iustus fueris,  te non eum iuvas unde quoniam bonorum meorum no eges aut quid ei confers si immaculata fuerit via tua ? Numquid timens arguet te,  nec tua iustitia prodest ei nec te timens arguit sed propter malitiam  NUMQUID TIMENS ARGUET. Quis hoc vel despiciens sentiat quod Deus ex timore nos arguat, et ex metu contra nos iudicium suum proponat.  NUMQUID TIMENS ARGUET TE. Qui verba sua metiri nesciunt, ad otiosa dicta dilabuntur. et veniet tecum in iudicium, et non propter malitiam tuam plurimam et infinitas iniquitates tuas ?  ET NON PROPTER MALITIAM TUAM PLURIMAM. A verbis otiosis ad contumeliosa exarsit qui ab otiosis se non repressit. Ecce a torpenti corde ad verba venit otiosa, ab otiosis etiam verbis per crimen fallacie ad contumelias exarsit. Isti quippe sunt casus culpe crescentis ut lingua cum non restringitur nequaquam ubi ceciderit iaceat sed semper ad deteriora descendat. Abstulisti enim pignus fratrum tuorum sine causa,  Nam sequitur : ABSTULISTI ENIM et cetera que sequuntur. Hec ad litteram aperta sunt etsi de Iob sint ficta. Sed mystice per illos heretici per Iob - ut diximus - Ecclesia figuratur. Pignus ergo donum est spiritus quo certi sumus de promissis. Vel confessio peccati unde Moyses Ex. 30, 33. : « Cum debet tibi quippiam frater tuus » id est cum deliquit in te, « et abstuleris pignus pignus] pingnus Rusch ab eo » id est cum iam peccati eius confessionem tenes, « ante solis occasum pignus restitue » id est confessionem venie redde priusquam tibi per dolorem cordis sol iustitie occidat. Quia ergo Ecclesia revertentibus ab hereticis culpam erroris confiteri suadet dicit hereticus : Abstulisti pignus etc., id est inutiliter confessionem exigis vel dona spiritualia perdunt qui ad te veniunt. et nudos expoliasti expoliasti] spoliasti Weber vestibus. Aquam lasso non dedisti, {t. 2 : Erfurt, f. 208rb ; facsim., p. 415b} et esurienti subtraxisti panem.  cum dicit altiora te ne quesieris  NUDOS EXPOLIASTI. Nudus est qui puritate cordis fruitur, sine velo duplicitatis, et talis aliquando dogmata hereticorum recipit que ipsi vestimenta dicunt, sed quia talis facile ad Ecclesiam redit eum heretici nudum dicunt et ab eorum veste ab Ecclesia spoliatum. Lassus dicitur qui sub seculi onere fatigatur cui Ecclesiam (quam de imperitia irrident) dicunt aquam doctrine non dedisse, sicut ipsi qui omnibus loquaces sunt, et panem se non subtraxisse putant dum de incomprehensibilibus audacter {t. 2 : Erfurt, f. 208rb ; facsim., p. 415b} respondent. Et tunc se doctos pre omnibus credunt, cum loqui de incognitis infelicius presumunt, cum Ecclesia vel cognita modeste tacet ei cui prodesse non possent. Vel nescire incognita humiliter profitetur curiososque ad ordinate humilitatis sensum revocat, cum per suum illis predicatorem dicit Rm. 12, 3. : « Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem ». Et rursum Rm. 11, 20. : « Noli altum sapere sed time ». Atque iterum Sir. (Eccli.) 3, 22. : « Altiora te ne quesieris et fortiora te ne scrutatus fueris ». Et rursum Prv. 25, 16. : « Mel invenisti, comede quod sufficit tibi ne forte satiatus evomas illud ». In fortitudine brachii tui possidebas terram, et potentissimus obtinebas eam.  IN FORTITUDINE BRACHII TUI. Quasi diceret : quod tua predicatione terram universaliter occupasti, potentia fuit non ratio veritatis, id est populus credidit propter potentes seculi. In quo se detegunt invidere magnitudini Ecclesie. Viduas dimisisti vacuas et lacertos pupillorum comminuisti.  VIDUAS. Dicunt heretici plebes quibus Ecclesia predicatores eorum tollit conversos vel convictos, unde et lacertos discipulorum comminutos queruntur. Vel quia Ecclesia a superstitione eorum qui prohibent nubere et cibos damnant revocat Lacertos dicitur comminuere. Unde si quid adversi ei contingit pro peccatis dicunt retribui ei. Et hoc est : Propterea circumdatus es laqueis. Propterea circumdatus es laqueis  qui in tua percussione futura non provides et conturbat te formido subita.  subita formido illum turbat qui non attendit quid ex futuro iudicio sibi immineat At at] et Weber putabas te tenebras non visurum et impetu aquarum inundantium non oppressurum iri iri] om. Weber  ?  AT PUTABAS TE TENEBRAS etc. Quasi diceret : securitatem pacis in spe tibi proposueras, et ideo de presumptione tua gaudebas, nec tribulationibus te opprimi estimabas, sed modo in malis que pateris apparet qualis fueris. Et vide quod tribulationes aquis inundantibus comparantur, quia alie super alias irruunt sicut unda super undam. An cogitas quod Deus excelsior celo sit sit] om. Weber et super stellarum vertices sublimetur ?  AN COGITAS QUOD DEUS etc. Quasi an ideo putabas te non opprimendum, quia cogitabas Deum non videre hec inferiora et an adhuc cogitas ? Heretici se sapientes putant, et irrident catholicos quod Deum non timeant quia corporaliter eum non vident, nec putent eum videre terrena ex longinquo ideo quod celo altior sit, et quasi in nube latens per caliginem iudicet ideo quod inter nos et celum aerie sint partes et superioribus intentus minus ima perpendat et dum ambiendo cardines celi constringit inferiora non respiciat. Sed quis de Deo ista vel desipiens suspicetur ? Qui nimirum dum sit semper omnipotens sic intendit omnibus ut assit singulis, sic adest singulis ut simul omnibus numquam desit ? Nam etsi quosdam peccantes deserit, eisdem tamen ipsis adest per iudicium quibus deesse cernitur per adiumentum. Sic itaque exteriora circumdat ut interiora impleat. Sic interiora implet ut exteriora circumdet. Sic summa regit ut ima non deserat. Sed imis presens est ut a superioribus non resedat. Sic latet in sua specie ut tamen cognoscatur in operatione. Sic cognoscitur in suo opere ut tamen comprehendi non valeat congnoscentis estimatione. Sic adest ut videri nequeat, sic videri non valet ut tamen eius presentiam ipsa sua iudicia testentur, sic se nobis intelligendum prebet ut ipsum tamen nobis radium sui intellectus obnubilet, et rursum sic caligine nos ignorantie reprimit ut tamen menti nostre radiis sue claritatis intermicet, quatenus et sublevata quippiam videat et reverberata contremiscat. Et quia eum sicuti est videre non potest, aliquatenus videndo cognocat. Sed hec heretici sanctam Ecclesiam scire non estimant, quia stulto iudicio solos se sapientes putant. Ex quorum adhuc typo subiungitur : numquid semitam seculorum custodire cupis. Sicut semitam redemptoris humilitas ? ita semita seculorum superbia. Seculorum itaque semitam viri iniqui calcant qui per huius vite desideria in elatione perambulant. Et dicis :  ideo Quid enim novit Deus ?  quasi ex tam longinquo videre non potest Et quasi  iterum dicis per caliginem iudicat. Nubes latibulum eius, nec nostra considerat et circa cardines celi perambulat. Numquid semitam seculorum custodire cupis quam calcaverunt viri iniqui, qui sublati sunt ante tempus {t. 2 : Erfurt, f. 208va ; facsim., p. 416a} suum ?  iniqui  QUI SUBLATI SUNT ANTE TEMPUS. Qui presentem vitam diligunt longiora sibi eiusdem vite spatia promittunt. {t. 2 : Erfurt, f. 208va ; facsim., p. 416a} Sed cum eos superveniens mors subtrahit eorum vite spatia que in cogitatione tetenderant intercidit. Sciendum quod ordinans nos Deus iuxta merita disponit et terminum ut vel malus breviter vivat ne pluribus noceat. Vel bonus diutius vivat, ut pluribus prosit. Vel rursus malus diutius, ut mala augeat quibus boni proberitur. Vel bonus citius subtrahitur ne si diutius vivat malitia corrumpatur. Et mutatur sententia sed non consilium eternum. Et fluvius subvertit fundamentum eorum  ET FLUVIUS SUBVERTIT FUNDAMENTUM EORUM. Iniqui dum presentia esse fugitiva non intuentur, mentem in amore vite presentis figunt, et quasi longe habitationis in ea fundamenta construunt. Sed fluvius subvertit fundamenta eorum, quia cursus mutabilitatis statum in eis subruit perverse constructionis. qui dicebant Deo : Recede a nobis,  hoc etiam super Iob dicit et quasi nihil possit facere Omnipotens estimabant eum,  hoc est quod supra dixit Iob Iob. 21, 15. : « Quis est omnipotens ut serviamus ei ? » cum ille implesset domos eorum bonis,  ut bonitate eius erubescant et redeant et contemnentes gravius puniantur  CUM ILLE IMPLESSET DOMOS EORUM BONIS. Malorum domos Dominus implet, quia etiam ingratis sua dona non denegat. quorum sententia longe longe] procul Weber  vel procul sit a me.  et hoc  QUORUM SENTENTIA LONGE SIT A etc. Hoc etiam Iob supra Iob. 21, 16. : « Quorum consilium longe sit a me ». Sed consilium in corde : sententia in ore. Iste ergo verbis malorum Iob et cogitationi esse optat dissimilis. Videbunt iusti  in iudicio  VIDEBUNT IUSTI. Iniquorum interitum. et letabuntur  qui hic dolent de erroribus eorum  ET LETABUNTUR. Cum districto iudici perfecta, iam securitate inheserint. Nunc enim reprobos prospiciunt et gemunt. et innocens subsannabit eos.  quia eos tunc exultando despiciet  quia Nonne succisa est erectio eorum  NONNE SUCCISA EST ERECTIO. Hic iniqui erecti sunt, quia pravis actionibus extolluntur, sed eorum erectio succiditur, cum a presenti vita ad interitum vel a conspectu iudicis ad gehennam pertrahuntur. et reliquias eorum devoravit ignis ?  carnem quam hic relinquunt  ET RELIQUIAS EORUM DEVORAVIT IGNIS, quia etsi hic carnem relinquant in resurrectione recipiunt, ut in carne ardeant in qua peccaverunt. Acquiesce igitur ei  Deo quod erit dum mihi consentis  ACQUIESCE IGITUR etc. Culpa superbie est docere meliorem, quod sepe heretici faciunt catholicis. et habeto  vel habebis pacem,  quia iam non iurgabor contra te et per hec  si me sequaris habebis fructus optimos.  opera Suscipe ex ore illius legem,  quasi quod dico ex ore illus procedit et pone sermones eius in corde tuo.  ac si dicat : quos nunc usque in ore et non in corde habuisti Si reversus fueris ad Omnipotentem edificaberis  in iustitia  SI REVERSUS FUERIS, quia a iustitie edificatione destructus es. et longe facies iniquitatem a tabernaculo tuo.  et  ET LONGE FACIES INIQUITATEM A TABERNACULO TUO. Corpus anime accipitur tabernaculum et mens cogitationum. Et est sensus : si ad Deum post errata revertaris in cogitatione et in opere mundaberis. Dabit  Deus pro terra silicem  DABIT PRO TERRA SILICEM. Per terram infirmatas actionis, per silicem fortitudo signatur, per torrentes aureos doctrina intime claritatis. Ad se ergo conversis pro terra dat silicem robusti operis. et pro silice torrentes aureos.  conversus ex infirmo fit fortis, et in ore bene viventis doctrina abundabit  PRO SILICE TORRENTES AUREOS, quia pro robusto opere doctrinam multiplicat clare predicationis. Eritque Omnipotens contra hostes tuos et argentum coacervabitur tibi.  ERITQUE OMNIPOTENS CONTRA HOSTES TUOS. Sepe cum sacris eloquiis intendimus, malignorum spirituum insidias graviter toleramus. Et est sensus : dum malignos spiritus a te repulerit divini divini] duini cacogr. Rusch in te eloquii talentum lucidum excrescet. Tunc super Omnipotentem deliciis afflues,  quiescens ab exterioribus  TUNC SUPER OMNIPOTENS DELICIIS AFFLUES. Super omnipotentem deliciis affluere est in amore illius epulis sacre Scripture satiari. et elevabis ad Deum {t. 2 : Erfurt, f. 208vb ; facsim., p. 416b} faciem tuam.  cordis qua Deo conspicabilis  et tunc  ET ELEVABIS AD DEUM FACIEM TUAM. Ad Deum levare faciem est cor ad sublimia investiganda attollere. Rogabis eum et exaudiet te,  qui modo pro culpa tua non exaudit et vota tua reddes.  ET VOTA TUA REDDES etc. Qui vota vovit sed pro infirmitate solvere non valet, ei ex peccati pena hoc agitur, ut volenti bonum posse subtrahatur. Cum vero ea que obsistit culpa detergitur fit protinus ut votum possibilitas sequatur. Decernes rem et veniet tibi  proprium est infirmorum quod iustum iudicent quem vident adipisci omne quod petit, quod tamen Deus sepe negat suis vel de spiritualibus dicit  DECERNES REM ET VENIET TIBI. Res decernitur {t. 2 : Erfurt, f. 208vb ; facsim., p. 416b} et venit, cum virtus que ex desiderio appetitur largiente Domino etiam per effectum prosperatur. et in viis tuis splendebit lumen.  ET IN VIIS TUIS SPENDEBIT LUMEN. In viis iustorum lumen splendere est per mira opera virtutum signa sue claritatis aspergere.  ET VENIET TIBI. Allegorice. Eadem promittunt heretici afflictis si eos sequantur. Qui enim humiliatus fuerit erit in gloria  quod non valet sine humilitate  QUI ENIM HUMILIATUS FUERIT, quia Lc. 14, 11 ; Lc. 18, 14. : « Qui se humiliat exaltabitur ». et qui inclinaverit oculos suos ipse salvabitur.  ET QUI INCLINAVERIT OCULOS SUOS etc. Quantum per membrorum ministerium deprehendi potest, prima ostensio superbie in oculis esse solet. Salvabitur innocens salvabitur autem munditia manuum suarum.  SALVABITUR INNOCENS, quia qui hic prevenitur gratia ut innocens fiat cum ad iudicium ducitur ex merito remuneratur. Capitulum 23 Respondens autem Iob dixit : Nunc quoque in amaritudine est sermo meus :  dum converso meliora promittis  NUNC QUOQUE IN AMARITUDINE. Mens iusti in amaritudine est semper etiam in prosperis quam amaritudinem adversitas ingeminat.  Unde : NUNC QUOQUE. Sicut fuit prosperis. Vel nunc quoque, id est dum meliora promittis. Nunc quoque in amaritudine est sermo meus, quia inordinate consolationis intentio percussionem quam minuere debuit multiplicavit. Iusti enim eo amplius gemunt quo malos blandire perspiciunt, qui per dulces sermones seducere querunt. et manus plage mee aggravata est  fortitudo percussionis, quia non solum a Deo divisi unde ceci, sed in hoc exilio ligati  ET MANUS PLAGE MEE. Manus autem plage est fortitudo percussionis. Sed quia ex adversitatibus iusti plus sitiunt faciem auctoris sequitur : Quis mihi tribuat ut cognoscam etc. Electi cum contra votum quelibet agi conspiciunt ad occulta Dei iudicia recurrunt, ut in eis videant quia inordinate intus non disponitur, quod inordinate foris currere videtur. Et hoc est quod subdit : Ut cognoscam per speciem, quem novi per fidem quod se sentire indicat usque : Ibi veniam ad solium eius. super gemitum meum.  qui erat etiam sine adversis Quis mihi tribuat   et cum ita graver ut cognoscam  per speciem et inveniam illum  in re ut est, quod modo differt Deus ut desideretur  INVENIAM. Ut est quod modo differt Deus ut plus desideretur. et veniam usque ad solium eius ?  ET VENIAM USQUE AD SOLIUM. Solium sunt angeli quibus interesse cupit. Vel hec verba positis in hac vita conveniunt, quia cum presidentem angelis fide vident, sciunt quod qui mire eos regit iniuste de hominibus non disponit, et sua vota damnant dum meliora disponere Deum vident. Ponam coram eo  si videro tunc : Ponam iudicium,  quid scilicet nos egimus et quam terribilis sit iudex Unde : PONAM CORAM EO IUDICIUM etc. Coram Deo iudicium ponere est intra secretum mentis per fidei contemplationem ad tremendum examen illius oculos nostre considerationis aperire quid peccator homo mereatur attendere, et occultus nunc et tacitus iudex quam terribilis post appareat considerare. et os meum replebo increpationibus,  OS MEUM REPLEBO INCREPATIONIBUS etc., quia dum examen iudicis contra se contemplatur, amare se penitentie invectione persequitur. ut sciam verba que mihi respondeat et intelligam quid loquatur mihi.  UT SCIAM VERBA QUE MIHI etc. Cum enim culpas penitendo persequimur, quid nobis de eis iudex in suo examine dicere possit invenimus, quod nescit qui mala sua negligit. Nolo multa  sed quid ibi iustus si secundum fortitudinem discutiat fortitudine contendat {t. 2 : Erfurt, f. 209ra ; facsim., p. 417a} mecum,  dum fortitudinem vitat infirmitatem optat incarnationis  NOLO MULTA FORTITUDINE CONTENDAT. Quis enim in examine inveniri iustus valeat, si secundum sue fortitudinis maiestatem vitam hominum discutiat Deus, quamlibet enim iustus si districte iudicatur, mole magnitudinis premitur. Unde subdit : Nec magnitudinis sue mole, quasi diceret : si secundum fortitudinem suam mecum contenderet mole sua me premeret et {t. 2 : Erfurt, f. 209ra ; facsim., p. 417a} nota quia dum fortitudinem vitat, infirmitatem incarnationis optat. nec magnitudinis sue mole me premat.  quamlibet iustus si districte ab omnipotente iudicatur, mole magnitudinis premitur  sed Proponat equitatem contra me et perveniat ad victoriam iudicium meum.  Unde subdit : PROPONAT EQUITATEM CONTRA ME. Mediator Dei et hominum equitatis nomine designatur, de quo scriptum est qui factus est nobis a Deo sapientia et iustitia. Et est sensus : ad redarguendas vias meas incarnatum filium mittat, et nunc insidiantem adversarium per absolutionis mee iudicium victor excludam. Si ad orientem iero non apparet,  SI AD ORIENTEM IERO NON APPARET. Ac si dicat filium incarnatum mittat. In altitudine sua divinitas apprehendi non poterat, sed monstravit se hominus per humilitatem. Deus in parte non est quia ubique est, et minus invenitur si in parte queritur. Vel ad orientem in qui mentem in consideratione attollit maiestatis, sed Deus in natura non apparet ei. Inde autem mens reverberata ad se redit quasi ad occidentem et videt quam supersit et se indignam videre. Ad sinistram ut qui peccatis consentit qui nullatenus Deum apprehendit. Ad dexteram vertitur qui de virtutibus elevatur qui Deum non videt. Sed nec in his omnibus plene se anima cognoscit. et et] om. Weber si ad occidentem non intelligam eum. Si ad sinistram quid agam agam] agat Weber  ? Non apprehendam eum. Si me vertam ad dextram non videbo illum.  quasi ego non possum videre eum, sed ipse me videt unde magis est timendus Ipse vero scit viam meam Unde : IPSE VERO SCIT VIAM MEAM, id est videre non valeo videntem me. et probavit me quasi aurum  iustus ante flagella a Deo dicitur, sed minus de se sentit dicens se ibi purgari  ET PROBAVIT ME QUASI AURUM etc. Non elatus comparat se auro sed sua humiliter considerat quod licet omni iusto. Et hoc est : Et probavit me quasi aurum etc. Ex ustione enim tribulationis et subtrahuntur vitia et augentur merita. quod per ignem transit.  probavit me  et ergo Vestigia eius secutus est pes meus.   operationes quod bonos iuvat malos tolerat, vel exempla Verbi incarnati qui non potuit videre sublimia occulte dispositionis  VESTIGIA EIUS SECUTUS EST PES MEUS. Beatus Iob in futura operatione incarnande sapientie intendebat, cuius vitam dum superno spiritu repletus sollicita intentione conspiceret, futuram mansuetudinis illius humilitatem previdens quasi ad exemplum sibi propositum recurrit. Viam eius custodivi et non declinavi ex ea.  VIAM EIUS CUSTODIVI. Custodire per intentionem est. Non declinare per operationem. A mandatis labiorum eius non recessi,  custodit et non declinat qui hec ubi intendit operatur  A MANDATIS LABIORUM EIUS. Iustorum mentes per intentionem suam omnipotenti Deo assistunt, atque in Scriptura quasi os eius intuentur. et in sinu meo abscondi verba oris eius.  in hoc ostendit quod in tot bonis que egerat nihil se esse credidit  ideo sic ago  ET IN SINU MEO ABSCONDI VERBA ORIS. In sinu cordis verba oris eius abscondimus, quoniam mandata eius non transitorie sed implenda opere audimus. Et si verba in opere prodeunt, latent tamen in corde. Si intus no elevatur animus, sed si laus extra queritur tunc sermo Dei in sinu non occultatur. Ipse enim solus est,  IPSE ENIM SOLUS EST principaliter et immutabiliter. Solus enim per se est qui omnia agit, in quibus est ipse timendus non que patimur de cuius immutabilitate subdit : Et nemo avertere potest cogitationem eius, quia semel fixa iudicia mutari nequaquam possunt. et nemo avertere potest cogitationem eius.  sicut immutabilis substantia est sic et voluntas Et anima eius  et ideo timendum est infirmo  ET ANIMA EIUS. Ea ipsa vis qua cuncta disponit, anima illius appellatur. quodcumque  vel quecumque voluit voluit] voluerit Weber hoc facit.  id quod voluntati eius repugnare videtur servit illi  et ideo Cum expleverit in me voluntatem {t. 2 : Erfurt, f. 209rb ; facsim., p. 417b} suam  quasi etsi malum timeri debet quod nondum est, ego in malis iam positus timeo alia  CUM EXPLEVERIT IN ME VOLUNTATEM SUAM. Explet in me voluntatem suam, quia multis me percussionibus affligit. Sed multa similia presto sunt ei, quia si ferire cogitat adhuc invenitur ubi plaga crescat. et alia multa similia  quibus me feriat presto sunt ei. Et idcirco a facie eius turbatus sum   quia timorem maiestatis cordi proponit  ET IDCIRCO A FACIE EIUS TURBATUS SUM. Rectitudinis pavore concutitur, cum se reddendis rationibus conspicit non esse idoneum si districte iudicetur. et considerans eum timore sollicitor.  qui enim vim animadversionis eius non considerat non timet  nec a me est istud quia Deus mollivit cor meum et Omnipotens conturbavit me.  ut timore iudicii penetretur  DEUS MOLLIVIT COR MEUM. Virtutem ergo sue fortitudinis non sibi, sed auctori tribuit. Conturbavit me. Numquam secura sunt corda iustorum, sed turbatat timore iudicii que tamen consolantur donis que acceperunt. Unde : Non enim perii. Flagella iustorum vel preterita purgant, {t. 2 : Erfurt, f. 209rb ; facsim., p. 417b} vel futura peccata avertunt quod non in Iob sed virtus augetur. Non enim perii propter imminentes tenebras,  vere Deus mollivit cor meum et semper timeo  NON ENIM PERII PROPTER IMMINENTES etc. Ille in flagello positus a salute corporis propter imminentes tenebras perit qui pro transactis percutitur, ut a futuris suppliciis abscondatur. nec faciem meam operuit caligo.  etsi aliquando tetigit  NEC FACIEM MEAM OPERUIT etc. Qui enim semper divine fortitudinis pondus aspexit eius cordis faciem caligo peccati non operuit. Capitulum 24 Ab Omnipotente  moderatur se freno scientie non plus sapere quam oportet  sed non possum de eo comprehendere non sunt abscondita tempora,  inter que voluimur  AB OMNIPOTENTE NON SUNT ABSCONDITA, quia ipse quidem nostra tempora comprehensibiliter conspicit. qui autem noverunt eum, ignorant dies illius.  Deus natura simplex neque aliud ipse atque dies eius sunt. Eternitatem quippe habet sed ipse sibi est eternitas. Et est qui eum cognoscunt adhuc nesciunt, quia quem veraciter credimus, qualiter tamen sit ipsa eius eternitas ignoramus.  QUI AUTEM NOVERUNT EUM IGNORANT etc. Quia etsi iam per fidem Deum novimus, qualiter tamen sit eius eternitas sine preterito vel futuro non videmus. Beatus Iob ne plus sapiat quam oportet sapere dies Domini non posse comprehendi testificans, ad hereticorum mox superbiam respectum mentis convertit qui alta sapere appetunt. Alii terminos transtulerunt, diripuerunt greges  populos imperitos et paverunt eos.  De quibus sequitur : ALII TERMINOS TRANSTULERUNT. Quos aliorum nomine nisi hereticos designat quia sancte Ecclesie gremio extranei existunt ? Ipsi terminos transferunt, quia constitutiones patrum prevaricando transcendunt. Qui greges diripiunt et pascunt, quia imperitos ad se perversis persuasionibus trahunt et doctrinis pestiferis ad interficiendum nutriunt. Asinum pupillorum abegerunt abegerunt] abigerunt Weber    ASINUM PUPILLORUM ABIGERUNT etc. Pupillos dicit electos qui magna fidei gratia nuntriuntur, et patris sui iam pro se mortui faciem nec dum vident. Et sunt plerique qui dum tales conspiciunt celestia appetere, terrena despectui habere de rebus quas possident subsidia subministrant, quasi ergo asinus electorum et qui deportat onera usibus eorum. Sed cum heretici talem ab Ecclesia avertunt quasi pupillorum asinum abigunt, quia cum ad perfidam pertrahunt a ministerio bonorum repellunt. et abstulerunt pro pignore bovem vidue.  ET ABSTULERUNT PRO PIGNORE BOVEM. Vidua dicitur Ecclesia que occisi viri sui interim visione privata est. Bos huius vidue est unusquisque predicator. Et contingit ut heretici perversis dogmatibus ipsos etiam predicatores trahant. Pignus namque cum tollitur, aliud quidem est quod tenetur sed tamen adhuc aliud queritur, et ideo heretici eos conantur auferre qui predicant ut eorum etiam sequaces trahant. Subverterunt pauperum  humilium viam et oppresserunt pariter mansuetos terre. Unde subditur : SUBVERTERUNT PAUPERUM VIAM etc. Non numquam hi qui mansueti atque humiles videntur, si servare discretionem nesciunt exemplis aliorum cadunt. Alii quasi onagri  effrenes in deserto  ubi fructus non est  ALII QUASI ONAGRI etc. Sunt enim heretici qui populis admisceri refugiunt, sed secessum vite secretioris petunt et eo amplius peste sue persuasionis inficiunt quo quasi ex vite meritis reverentiores videntur, onagris autem comparantur qui in suis voluptatibus dimissi a vinculo fidei et rationis sunt alieni. egrediuntur ad opus suum.  EGREDIUNTUR AD OPUS SUUM etc. Non enim Dei sed opus suum peragunt, dum non recta dogmata sed propria desideria sequuntur. Vigilantesque ad predam preparant panem liberis.  VIGILANTESQUE AD PREDAM etc. Ad predam vigilant qui verba iustorum ad proprium sensum semper rapere conantur, ut per hoc perversis filiis panem erroris parent. Agrum non suum  Scripturam de qua heretici sententias a suis sensibus tollunt {t. 2 : Erfurt, f. 209va ; facsim., p. 418a} demetunt  AGRUM NON SUUM DEMETUNT. Agri vel vinee nomine Ecclesia signatur quam perversi predicatores demetunt et auctorem eius in membris suis {t. 2 : Erfurt, f. 209va ; facsim., p. 418a} opprimendo vindemiant qui creatoris gratiam persequentes, dum quosdam de illa qui recti videbantur rapiunt, quid aliud quam spicas vel botros animarum tollunt ? et vineam  Scripturam quoque que botros virtutum profert eius  conditorem Scripture vi opprimunt cuius sensum violenter inflectunt quem vi oppresserunt vindemiant.  quia de ea pro se sententias colligunt Nudos dimittunt homines, indumenta tollentes  NUDOS DIMITTUNT HOMINES INDUMENTA. Sicut vestimenta corpus, sic bona opera protegunt animam. Heretici itaque cum quorumdam bona opera destruunt, vestimenta tollunt. quibus non est operimentum in frigore.  QUIBUS NON EST OPERIMENTUM etc. Operimentum ad iustitiam pertinet, frigus ad culpam. Alget ergo et tegitur qui ex alio opere fervescit ad iustitiam, ex alio frigescit ad culpam. Sed cum heretici talibus bona subtrahunt opera, agunt ne in frigore habeant unde vestiantur. Vel frigus est malum desiderium, contra quod boni veste boni operis se tegunt, sed pravi hoc agunt ut qui frigent desiderio sine veste boni operis moriantur. Quos imbres montium rigant  fluenta sanctorum patrum  QUOS IMBRES MONTIUM RIGANT, Id est fluenta predicatorum satiant. et non habentes velamen amplexantur lapides.  cum ipsi potentes sunt in seculo  ET NON HABENTES VELAMEN AMPLEXANTUR etc. Lapides dicit fortes viros in Ecclesia ut martyres. Qui itaque de nullo opere suo confidunt sed ad sanctorum martyrum protectionem orando currunt quid isti faciunt ? Nisi quia bone actionis velamen non habent lapides amplexantur. Vim fecerunt depredantes pupillos  teneros Ecclesie  VIM FECERUNT DEPREDANTES PUPILLOS. Heretici depredantes vim faciunt, quia contra infirmas fidelium mentes verborum et operum violentia grassantur. et vulgum  vel vulgus pauperem  vel pauperum expoliaverunt expoliaverunt] spoliaverunt Weber .  VULGUM PAUPEREM EXPOLIAVERUNT. Quia dum doctis non prevalent, indoctos a velamine denudant. Nudis  otiosis et incedentibus  mala a gentibus absque vestitu  idem quod nudi et esurientibus tulerunt spicas.  NUDIS ET INCEDENTIBUS ABSQUE VESTITU. Qui nec bona nec mala operatur nudus est et otiosus. Qui autem mala agit nudus incedit, quia sine velamine boni operis per iter pravitatis pergit. Eis esurientibus et per penitentiam pabulum verbi concupiscentibus heretici spicas tollunt, quia in eorum mente patrum sententias destruunt. Que per spicas significantur, quia dum per figuram eloquia proferuntur ab eis tegumen littere quasi aristarum paleas subtrahimus, ut medulla spiritus reficiamur. Inter acervos eorum meridiati sunt qui calcatis torcularibus sitiunt.  INTER ACERVOS EORUM MERIDIATI SUNT. Qui Ecclesiam persequuntur torcular calcant ? Nam dum iniusti iustos deprimunt, botros sub pedibus mittunt, ut animarum botri in spirituale vinum defluant que carne corruptibili exute ad celestia velut in apothecam currant. Calcant autem et sitiunt qui agendo crudelia eo ipso ferociores fiunt et graviora facere ambiunt. Quos dum contra catholicos heretici agere crudelia conspiciunt inter acervos eorum meridiantur. Qui et calcatis torcularibus sitiunt, quia eorum se multitudini adiungunt quos vident gravia agere et adhuc graviora sitire. Et cum per se non possunt persecutionem suscitare, potentes seculi ad hoc excitant quorum fervor dum eorum desideria satiat, in eorum actibus quasi in meridie quiescunt. De civitatibus fecerunt viros gemere.  quos magis instant extinguere  DE CIVITATIBUS FECERUNT VIROS GEMERE. Quia civitates a conviventibus populis appellantur civitatum nomine Ecclesie designantur. Heretici autem, quia potentibus adherentes bonorum socialem vitam persequuntur. De civitatibus fecerunt gemere viros, id est eos qui per viam Dei non fluxe sed viriliter currunt. Et anima vulneratorum clamavit et Deus inultum abire non patitur.  quia etsi iusto ordine iniustum aliquid fieri permittit inultum, tamen abire non sinit iniustum quod fieri iuste permisit  ET ANIME VULNERATORUM CLAMAVIT etc. Vulneratur anima iustorum cum fides infirmorum turbatur. Clamat autem dum alieno lapsu tabescit. Ipsi fuerunt rebelles luminis.  IPSI FUERUNT REBELLES LUMINIS. Lumini rebelles sunt qui sua desideria sequendo bonum despiciunt quod noverunt. nescierunt {t. 2 : Erfurt, f. 209vb ; facsim., p. 418b} vias eius,  non ignorantia sed superbia delinquunt qui non faciunt quod sciunt, unde cecantur ut nesciant quod non agunt  NESCIERUNT VIAS EIUS. Qui enim prius sciendo rebelles sunt, postmodum cecantur ut nesciant. nec reversi sunt per semitas illius.  NEC REVERSI SUNT etc. Angustior est semita quam via, quia autem manifestiora agere contemnunt, ad subtiliora intelligenda non perveniunt. Expectavit autem Deus ut per eius semitas pergerent, sed utinam per eas vel reverti voluissent ut {t. 2 : Erfurt, f. 209vb ; facsim., p. 418b} vite itinera que noluerunt per innocentiam, saltem tenerent per penitentiam. Mane primo consurgit homicida, interficit egenum et pauperem,  in istis alius est homicida, alius adulter  MANE PRIMOS CONSURGIT HOMICIDA etc., quia perversus quisque in prosperitate presentis vite - que per mane designatur - humilium vitam deprimendo interimit, et in adversitate et deiectione positus - que per noctem designatur - per iniqua consilia latenter ledit ut fur. per noctem vero erit quasi fur.  mutata prosperitate eadem mens manet Oculus adulteri observat caliginem dicens : Non me videbit oculus.  quia adulterium in mente difficile est ut ab humano visu penetretur, et eo securius facit quo se non metuit videri  OCULUS ADULTERI OBSERVAT CALIGINEM DICENS NON ME VIDEBIT OCULUS. Hoc de hereticis dicitur. Sicut enim is qui adulterium facit carnem aliene coniugis sibi illicite coniungit, ita heretici cum fidelem animam in suo errore rapiunt quasi alienam coniugem tollunt. Et operiet vultum suum.  adulter ne cognoscatur  ET OPERIET VULTUM SUUM. Vultus humani cordis est similitudo Dei. Quem perversus operit ut cognosci a districto iudice nequeat, cum vitam suam malis actibus confundit. Unde dicet Mt. 7, 23. : « Numquam novi vos ». Perfodiunt perfodiunt] perfodit Weber  tales adulteri in tenebris domos   PERFODIUNT IN TENEBRIS DOMOS etc. Domorum nomine conscientie designatur in quibus habitamus, cum aliquid tractamus bonum. Heretici consilia exquirunt, deiectionem prosperitatis iustorum prestolantur ut in tenebris adversitatis dicentes hoc pro peccatis eis evenire, mentes eorum suadendo perfodiant, quibus prospere viventibus peversa loqui minime audebant. sicut in die condixerant sibi   ex bonorum adversitate eos ledere moliuntur  SICUT IN DIE CONDIXERANT SIBI. Quia cum iustos conspicerent in prosperitate, quoniam loqui non poterant ad maligna contra eos consilia vacabant. et ignoraverunt lumen lumen] lucem Weber .  alias : lucem Si subito apparuerit aurora  mens iusti arbitrantur umbram mortis.  hoc dolent  SI SUBITO APPARUERIT AURORA etc. Cum enim iustos ad regende potestatis viderint culmen crumpere perturbantur.  Hi gaudent de deiectione bonorum. Sed si subito apparuerit aurora, id est si ad regimen veniunt boni, arbitrantur umbram mortis quia que perverse egerunt puniri timent corrigi nolunt sed laxe ire eligunt et in culpa gaudere. Et sic in tenebris  hoc amant quasi in luce ambulant. Unde dicit : ET SIC IN TENEBRIS QUASI IN LUCE. Quia ita gaudent in nocte peccati ac si eos lux iustitie circumfundat. Vel in presenti cecitate ita leti sunt ac si iam eterne patrie luce perfruantur. Levis est super faciem aque.   LEVIS EST SUPER FACIEM AQUE. Aque superficies huc atque illuc aura impellitur. Iniqui autem mens plusquam aqua superficies levis est, quia quelibet hanc aura temptationis attigerit sine tarditate retractionis trahit. Levis est, a plurali ad singularem redit, quia uno mala inchoante plures imitantur, se principaliter eius culpa est qui precedit, unde crebro sententia ad eum redit qui est auctor mali. Maledicta  bonus etsi labore benedicitur sit pars eius in terra,  quia nec donis presentibus compescitur  MALEDICTA SIT. Quisquis in vita presenti recta agit, adversa sustinet, laborare quidem in adversitate cernitur, sed ad benedictionem hereditatis perpetue consumatur. Quiquis vero perversa agit et tamen prospera recipit, seque a malis actibus nec donorum largitate compescit, prosperari se quidem conspicit, sed reatu perpetue maledictionis ligatur.  Unde recte nunc dicitur : MALEDICTA SIT PARS ILLIUS. Quia etsi ad tempus benedicitur, in reatu tamen maledictionis eterne tenetur. nec ambulet per viam vinearum.  Ecclesiarum  NEC AMBULET PER VIAM VINEARUM. Ille per viam vinearum ambulat qui universalis eccclesie predicationem pensans, neque a fidei, neque a bonorum actuum rectitudine declinat. Ad nimium  quod maius est calorem transeat ab aquis nivium,  AD NIMIUM CALOREM TRANSEAT. Iniquitas frigori comparatur, quia peccantis mentem torpore constringit. Caritas calor est, quia mentem accendit quam replet. Et sunt nonnulli qui dum iniquitatum suarum frigora declinant ad veram fidem et ad sanctitatis habitum veniunt, quia cum sepe per inquisitionem nimiam secretorium Dei in errorem dilabuntur : Ad nimium calorem transeunt ab aquis nivium.  Infidelis vel iniqua agens aqua nivis est, sed cum hec deserit in fide ad quam ducitur et plus appetit prescrutari quam capit, id est plus sapere quam oportet plus calet quam calere oportet. Et quia qui se sapientem putat vix humiliatur ut credat recta predicantibus addit : Et usque ad inferos etc. Peccatum usque ad inferos {t. 2 : Erfurt, f. 210ra ; facsim., p. 419a} deducitur quod ante finem vite non emendatur. et usque ad inferos peccatum illius, {t. 2 : Erfurt, f. 210ra ; facsim., p. 419a} Obliviscatur eius misericordia.   OBLIVISCATUR EIUS MISERICORDIA. Dei misericordia oblivisci eius dicitur qui omnipotentis iustitie fuerit oblitus. Quisquis enim iustum nunc non timet, post invenire non potest misericordem. Dulcedo illius vermes.   ideo  DULCEDO ILLIUS VERMES. Quia nature vermium est momentis singulis moveri, nomine vermium signatur inquietudo cogitationum, perverse itaque mentis dulcedo vermis est, quia inde delectatur unde per inquietudinem secularis cure incessanter agitatur. Potest etiam vermis nomine caro signari que luxurioso et cuilibet carni dedito dulcedo est. Ecce quam cecus qui vermem amat.  VERMES. Exprimitur corruptio carnis. Nihil adeo valet ad domanda carnis desideria quam pensare qualis ipsa sit mortua. Ibi enim videtur quod si ipsa amatur tabes et fetor putredinis amatur. Non sit in recordatione,  Dei ut Deus eum ab iniquitate revocet ut aliquid gratie ei detur sed conteratur  conteri est in gehenna abscidi in morte quasi lignum infructuosum.  quod terra Dei pavit pluvia infudit  NON SIT IN RECORDATIONE. Deus pravorum vitam intuetur et obliviscitur, quia quos per districtionem sententie iudicat, quantum est ad memoriam misericordie ignorat. Pavit enim sterilem  servit carni et que non parit  quia sunt steriles que post pariunt  PAVIT ENIM STERILEM. Hoc loco sterilis caro nominatur que dum sola presentia appetit bonas gignere cogitationes nescit. et vidue bene non fecit.  animam negligit  ET VIDUE. Vidua anima dicitur, quia eius vir pro ea mortem pertulit et nunc ab eius oculis occultatus est. Vel predicator erroris dum plebem extra unitatem Ecclesie positam docet profecto sterilem pascit que spirituales fructus nequaquam reddit. Bene autem vidue non facit quia Ecclesie cuius vir in celo vivit, quasi in alio loco deservire contemnit. Detraxit fortes in fortitudine sua,  quia superbi in mundo facile capiuntur, contra 1Cor. 1, 27. : « Infirma elegit Deus ut fortia queque confundat »  elata sententia locutionis  DETRAXIT FORTES. In fortitudine sue pravitatis fortes detrahit cum per sui erroris astutiam potentes huius mundi rapit. et cum steterit  stat et quilibet iniquus in Ecclesia per fidem, et tamen non credere arguitur quia sine operibus non credet vite sue.  Deus tamen mira dispensatione etc.  ET CUM STETERIT NON CREDET VITE SUE. Stat in hoc mundo perversus predicator, quousque terreno vivit in corpore sed vite sue credere renuit, quia de Deo vera cognoscere contemnit. Dedit ei Deus locum penitentie et ille abutitur eo in superbiam. Oculi autem eius  quia qua sua sunt querit. Salomon Prv. 17, 24.: « Oculi stultorum in finibus terre » sunt in viis illius.  non in viis Dei sed quisque in suo vitio  OCULI ENIM EIUS SUNT IN VIIS ILLIUS. Vias suas peccator intuetur, quia sola cogitare sola cernere nititur que sibi ad commodum temporale suffragentur. Elevati sunt  quia eo ipso quod elati sunt a vero Dei esse longe sunt quia inflatio est non res ad modicum  quia etsi hic diu breve tamen est quod finitur  ELEVATI SUNT AD MODICUM. Subsistere enim nequeunt qui ab eterna soliditate dividuntur. et non subsistent. Et humiliabuntur sicut omnia et auferentur.  et tunc ablati : Sicut summitates etc.  ET HUMILIABUNTUR SICUT OMNIA etc. Omnia profecto terrena. Et est sensus : stare nullo modo queunt quia ipsa quoque fugiunt quibus innituntur, dumque temporalia diligunt cum his ex temporis volubilitate percurrunt. Et sicut summitates spicarum conterentur.  ariste ad alta prosiliunt grana inferius latent sed aristis contritis grana patebunt  ET SICUT SUMMITATES SPICARUM etc. Spicarum summitates ariste sunt, quid pravos huius mundi divites dixerim nisi aristas quasdam humani generis ? Qui ex tumore mentis a caritatis unitate se separant, et quasi ariste rigidi stant, sed tamen concorditer grana deorsum premunt sed horum rigiditas triture ultime fortitudine frangitur et grana apparent. Quod si non est ita quis me potest arguere esse mentitum,  iustus et si aliquando delinquendo loquatur non est tamen dignum ut a pravis iudicetur  QUOD SI NON EST ITA etc. Sensus est : Ita sunt cuncta ut protuli que tamen si non ita essent a vobis redargui nequaquam possem, quia dum adhuc proprie sub cumbitis alienam reprehendere fallaciam non valetis, unde habemus auctoritatem, quia et si iustus aliquando delinquendo loquitur non est dignum, tamen ut a pravis iudicetur. et ponere ante Deum verba mea ?  ET QUIS POTEST PONERE ANTE DEUM VERBA MEA. Quasi dicat : que loquor ponere ante iudicem non valetis, quia eius vobis faciem peccantes absconditis. Verba fallacia ante Deum ponit, qui ea apud se in {t. 2 : Erfurt, f. 210rb ; facsim., p. 419b} conspectu veritatis examinat qui considerato intimo iudice exteriora pensat. Capitulum 25 {t. 2 : Erfurt, f. 210rb ; facsim., p. 419b} Respondens autem Baldach Baldach] Baldad hic et ubique Weber Suites dixit :  RESPONDENS AUTEM etc. Quia Iob multa dixit contra tumidos potestatibus istis Baldach ex eius correctione proficiens apud quem vera sit potentia agnoscit. Potestas et terror apud eum est qui facit concordiam in sublimibus suis.  et qui illuminat milites Dicens : POTESTA ET TERROR APUD EUM EST QUI FACIT CONCORDIAM etc. Solus corda mortalium terret veraciter qui ex divinitatis sue potentia hec veraciter possidet. Humana enim potentia quem terrorem incutit que iure eiusdem potentie quando careat nescit ?  QUI FACIT CONCORDIAM. In concordiam componuntur summa, dum confunduntur infima, et inde electi sociantur angelis unde reprobos contra eos sevire et sibi adversari permittit. Cum pax summa sit in sublimibus, leguntur tamen in Daniele angeli angelis resistere Cf. Dn. 10, 12-20., non quod ipsi inter se sed merita gentium quibus presunt dissideant, etsi oratio prophete de ereptione populi meretur audiri, vita eiusdem populi ad huc purganda contra dicit. Et non est hoc pro illis certare, sed facta illorum angelos iuste examinare et videntes voluntatem Dei quod obtinere non valent numquam volunt. Numquid est numerus militum eius ?  angelorum vel electorum hominum  NUMQUID EST NUMERUS MILITUM. In cognitione humana superiorum numerus spirituum non est. Qui milites dicuntur, quia decertant contra aerias potestates non labore sed imperio. Et super  non ex se virtus illis sed ex gratia quem  illorum non surgit surgit] surget Weber lumen illius ?  gratia preveniens  ET SUPER QUEM NON SURGET LUMEN ILLIUS, quia militum eorundem sive electorum virtus non propriis viribus, sed superne gratie infusione roboratur que si in corde nostro non surgeret, perfecto mens nostra in tenebris maneret. Numquid iustificari potest homo comparatus Deo  iste versus supra a Iob dicitur nunc in eum retorquetur  et cum hoc sit aut apparere mundus natus de muliere ?  etsi non peccasset homo Deo tamen comparari non posset cui accessit et culpa mulieris  non quia nec summi sancti sine culpa Unde subditur : NUMQUID IUSTIFICARI POTEST HOMO COMPARATUS DEO AUT APPARERE MUNDUS NATUS DE MULIERE. Quia per mulierem culpe subditam nascitur homo, reatus primi infirmitas in prole propagatur. Ecce etiam luna non splendet  nec Ecclesia virtute propria tot miraculis emicat et stelle non sunt munde  a maculis peccatorum in conspectu eius.  ECCE ETIAM LUNA NON SPLENDET ET STELLE NON SUNT MUNDE etc. Per lunam Ecclesia. Per stellas singulorum bene viventium anime designantur qui culpas subigere perfecte desiderant. Sed quousque corruptione carnis astringuntur eius vinculis ligantur : Quanto magis homo putredo. Quanto magis  non est mundus homo putredo et filius hominis vermis ?  ET FILIUS HOMINIS VERMIS. Ac si dicat : si a peccato esse liberi nequeunt qui iam in celesti desiderio conversantur que peccatorum pondera tolerant qui adhuc carnaliter vivunt ? Notandum quod homo putredo filius hominis vermis vocatur. Primus quippe homo putredo non vermis, quia etsi per carnem putruit non ex putredine per nativitatem venit. Qui autem filius hominis vermis dicitur, quia ex iam mortalium corporum corruptione propagatur, sicut ex homine filius hominis, ita ex putredine nascitur vermis. Capitulum 26 Respondens autem Iob dixit :  RESPONDENS AUTEM IOB. Finitis amicorum verbis, iam in extremis Iob contra eos acutius surgit, ut mos est peritis in conclusione fortiora servare. = P15194 , f. 72r Cuius adiutor es ?  adiuvatur tamen ipse potens ut Paulus dicit :sed humiliter non ut de suo sensu presumant arbitrantes se Deo utiles Numquid imbecilli ? Et sustentas brachium eius qui non est fortis ?  CUIUS ADIUTOR ES ? NUMQUID IMBECILLI ET SUSTENTAS. Adiuvare imbecillem caritatis est adiuvare potentem velle elationis est. Et est sensus : dum eum iuvare intendis, sub cuius magnitudine succumbis, quod impendis solacium de ostentatione est non de pietate. Cui dedisti consilium ? Forsitan illi qui non habet sapientiam,  dedisti consilium  CUI DEDISTI CONSILIUM. Consilium dare stulto caritatis est, consilium dare ipsi sapienti perversitatis est. et {t. 2 : Erfurt, f. 210va ; facsim., p. 420a} prudentiam tuam ostendisti plurimam ? Unde sequitur :  {t. 2 : Erfurt, f. 210va ; facsim., p. 420a} ET PRUDENTIAM etc. Omnis cui prudentia recta est plurima non est, quia non plus appetit sapere quam oportet sapere.  PLURIMAM. Ultra modum, ut qui pre aliis videri appetunt doctiores, unde fit ut immoderati etiam fatua loquantur. Unde excessus prudentie subditur : Quem docere voluisti nonne etc. Spiramento vivimus sine quo non sapimus sed per quod  Cf. Prv. 2, 6.: « Qui ergo dat vitam dat et sapientiam ». Quem docere voluisti ? Nonne eum qui fecit  quasi plus eo sapiens sis a quo habes vivere spiramentum spiramentum] spiramen tuum Weber  ?  id est spiritum vitalis vite  NONNE EUM QUI FECIT SPIRAMENTUM. Baldach quia Iob flagellatum pro culpa credidit, occultum Dei iudicium quod venerari debuit humiliter, superba visus est temeritate penetrare. Impi ergo se per prudentiam pretulit cuius iudicium non intelligendo iudicavit. Sed quia Iob Ecclesie typum gerens pauca in superborum correctionem protulit, repente se ad doctrinam per sententias expandit, dicens : spiramentum. AUGUSTINUS. Sicut nos possumus non de nostra natura qua homines homines] omnes Rusch sumus sed de isto aere circumfuso quem spirando ac respirando ac respirando P15194 cum Aug.] om. Rusch ducimus ac reducimus flatum ducere cum flamus, unde unde P15194] sit cacogr. pro sic Rusch omnipotens non de sua natura natura P15194 cum Aug.] om. Rusch neque de subiacenti creatura, sed etiam de nihilo potuit facere flatum quem corpori hominis inserendo inspirasse vel insufflasse convenientissime dictus est est P15194] + non modo Rusch incorporeus incorporeum incorporeum P15194 ] corporeus Rusch sed immutabilis mutabilem, quia non creatus creatum creatum] CM170.22 + Illud Augustini in plerisque codicibus vacat Rusch . = P15194 , f. 72ra-72va Augustinus Hipponensis, De civitate Dei, lib. 13, c. 24, CCSL 48, lin. 150 sqq. : « Sicut autem nos possumus non de nostra natura, qua homines sumus, sed de isto aere circumfuso, quem spirando ac respirando ducimus ac reddimus, flatum facere cum sufflamus: ita omnipotens deus non de sua natura neque subiacenti creatura, sed etiam de nihilo potuit facere flatum, quem corpori hominis inserendo inspirasse uel insufflasse conuenientissime dictus est, incorporeus incorporeum, sed inmutabilis mutabilem, quia non creatus creatum ».  Postquam repressit tumorem, sapientie docet, quasi : cur de scientia homo superbit cum ignorantie abyssus et superbos angelos premat ? Ecce gigantes gemunt sub aquis  ECCE GIGANTES GEMUNT SUB AQUIS. Gigantes superbi, aque sunt populi. Elati autem dum in hoc seculo assequi honorem celsitudinis cupiunt, sub ponderibus populorum gemunt et eis populis supponitur quisque mente quibus superponitur dignitate. Et his verbis indicatur, quia omnis superbia eo ipso in imo iacet, quo in altum se erigit. et qui habitant cum eis.  ET QUI HABITANT CUM EIS. Pariter gemunt hi qui talibus sociantur, quia ipsi etiam laboris eorum participatione deprimuntur, et quia desiderate celsitudines sine peccatis nequeunt administrari, et malum quod agitur divine ire non absconditur. Nudus est infernus infernus] inferus Weber coram illo et nullum est operimentum perditioni.  diabolo  diabolo iudet suum subditi Sequitur : NUDUS EST INFERNUS CORAM ILLO ET NULLUM EST OPERIMENTUM PERDITIONI. Inferni et perditionis nomine diabolum et omnis damnationis eius socios designat. Qui extendit aquilonem super vacuum.   QUI EXTENDIT AQUILONEM SUPER. Aquilonis nomine diabolus appellatur, qui ut torporis frigore gentium corda constringeret, dixit Dt. 31, 1-2. : « Sedebo in monte testamenti in latere aquilonis ». Qui super vacuum extenditur, quia illa corda possidet que divini amoris gratia non possidentur. Et appendit  sed quia et vacuos replet gratia terram super nihilum nihilum] nihili Weber .  Ecclesiam super gentes fundat sed quo ordine hoc  ET APPENDIT TERRAM SUPER NIHILUM. Terre nomine Ecclesia designatur que fructus boni operis reddit. Per nihilum gentiles populi. In nihilo terra suspenditur quod prius vacuum ab aquilone tenebatur, quia illa corda gentilium repleta sunt caritate Dei que prius pressa fuerant torpore diaboli. Vel per vacuum Iudee infidelitas designatur. Per nihilum gentes de quibus per prophetam dicitur Is. 40, 17. : « Omnes gentes velut nihilum et inane reputate sunt ». Qui ligat aquas  scientiam in nubibus suis ut non erumpant  sed aliquid servetur perfectis pariter deorsum.  infirmis  QUI LIGAT AQUAS IN NUBIBUS SUIS UT NON ERUMPANT PARITER DEORSUM. Initia nascentis Ecclesie narrat dicens, quia Deus predicationem doctorum temperat ut auditorum infirmitas doctorum rore nutrita convalescet. Nam si scientiam ut hauriebant corde ita ore funderent, de {t. 2 : Erfurt, f. 210vb ; facsim., p. 420b} immensitate eius auditores opprimerent. Qui tenet vultum solii sui  ita predicator non omnia que novit fundat inferius, sicut ei Deus non ostendit omnia superna et expandit super illud nebulam suam.  quia ad illud videndum nostre ignorantie obscuritate caligamus  unde Ps. 17, 10. : « Caligo sub pedibus », quia non ea claritate ab inferioribus cernitur qua in superioribus dominatur  VULTUM SOLII. Solium est maiestas eius vel angeli, qui modo non plene possunt cognosci. Vel nos ipsi quorum vultus, id est scientia progredi prohibetur ad altiora, super quos nebula in quibus occulta exerit iudicia. Unde subdit : Terminum circumdedit.  QUI TENET VULTUM SOLII SUI etc. In vultu cognitio demonstratur. Solii ergo eius vultus tenetur, quia a nobis in hac vita regni eius gloria non cognoscitur. Super quod expandi nebula dicitur, quia sicut est illa celestis gloria non videtur. Terminum circumdedit aquis  populis usque dum finiantur  dum cursus finiantur iustorum et iniustorum lux et tenebre.  TERMINUM CIRCUMDEDIT AQUIS USQUE DUM FINIANTUR LUX ET TENEBRE. Quia humani generis scientiam moderatur, ut quousque vicissitudines alternantium temporum transeunt perfecte ad cognitionem claritatis intime non pertingant. Columne   non mirum si carnales non sciunt superna, quia hi super quos spiritualis fabrica surgit celi  Ecclesie contremescunt   non timore penali, sed admiratione et pavent ad nutum eius.  admirando  COLUMNE CELI CONTREMESCUNT ET PAVENT AD etc. Columnas celi sanctos angelos vel summos Ecclesie predicatores appellat. In fortitudine illius  et in illius tanti repente maria {t. 2 : Erfurt, f. 210vb ; facsim., p. 420b} congregata sunt  sed quomodo ? Non vi sed ratione vicit ut Deus homo fieret immolandus pro peccatis et iuste liberaret.  IN FORTITUDINE ILLIUS REPENTE MARIA CONGREGATA SUNT. Quia incarnato Domino discordantia Ecclesiarum corda concorditer credunt. et prudentia eius percussit superbum.  ET PRUDENTIA EIUS PERCUSSIT SUPERBUM. Prudentia non virtute percussus est antiquus hostis, quia dum audacter olim Christum in quo sibi nihil competebat appetiit iure hominem quem et iuste tenebat amisit. Sed Domino occiso que predicatoris gloria sit secutura. Spiritus eius ornavit celos  et per illos ornatos Sequitur : spiritus eius ornavit celos, quia predicatores nisi promissa Paracliti dona susciperent, nullo fortitudinis decore claruissent. et obstetricante obstetricante] obsetricante Weber  medicante gratia manu eius eductus est coluber tortuosus.  de cordibus in quibus quievit  ET OBSETRICANTE MANU EIUS EDUCTUS EST COLUBER etc. Antiquus hostis qui homino ore colubri locutus est, qui tortuosus dicitur, quia in veritatis rectitudine non stetit. Hic obstetricante manu Domini eiectus est ab Ecclesia. In paucis autem sententiis primi adventus dominici ordinem retulit, sed secundum subdit valde esse timendum. Ecce hec ex parte dicta sunt viarum eius,  ECCE HEC EX PARTE DICTA SUNT etc. Viarum nomine actiones Domini appellat, adventum dominicum narrans vias Domini. Ex parte retulerat, quia eius alia actio fuit qua nos condidit, alia qua redemit. Quod parvam stillam sermonum eius appellat, quia quidquid altum in hac vita positi de eius consideratione cognoscimus, velut tenuis gutta superni liquoris ad nos emanat. et cum vix parvam stillam sermonis eius audierimus, quis poterit tonitruum magnitudinis illius intueri ?  secundum adventum  ET CUM VIX PARVAM STILLAM SERMONIS EIUS AUDIERIMUS QUIS POTERIT TONITRUUM MAGNITUDINIS EIUS. Ac si dicat : si humilitatis illius admiranda vix ferimus, terribilem adventum maiestatis eius qua virtute toleramus. Capitulum 27 Addidit quoque Iob  cum loqueretur de sermone Dei et magnitudine tonitrui quasi cum ita sit non cedam verbis vel flagellis vel gladiis  ADDIDIT. Huius viri dicta quam mystice sint prolata ostenditur dum parabola, id est similitudo assumpta narratur, ne iuxta textum eius verba tantummodo pensemus, quia et sua narrat et sancte Ecclesie afflicte tempora significat.  Ecclesia duobus modis patitur amara ab hostibus, vel verbis ubi exercetur eius sapientia, vel gladiis ubi probatur patientia nunc de ea persecutione ait ubi lacessitur falsis assertionibus. assumens parabolam suam et dixit : Vivit Deus  invocata vita Dei astringit se ad id quod subdit scilicet : Quia donec  VIVIT DEUS. Sunt qui adversa patientes Deum esse non credunt nonnulli Deum esse estimant sed res humanas minime curare. Iste in typo Ecclesie positus in afflictione ut Deum esse fateretur ait : Vivit Deus. Ut vero res humanas curare eum perhiberet subdit : Qui abstulit iudicium meum etc. qui abstulit iudicium meum, et Omnipotens qui ad amaritudinem adduxit animam meam.  nam se perpeti non casu sed Deo disponente putat Quia donec superest halitus in me et spiritus Dei in naribus meis, non loquentur labia mea iniquitatem,   ut perfecte hereat veritati, nec studio, nec precipitatione perhibet se mentiri nec lingua mea  cordis meditabitur {t. 2 : Erfurt, f. 211ra ; facsim., p. 421a} mendacium.  qui respondet se non mentiri subdit in quibus congruit veritati dicens  NON LOQUENTUR LABIA MEA etc. Quod prius iniquitatem hic post mendacium dicit, quia omnis iniquitas mendacium que discordat ab equitate et veritate Dei, sed {t. 2 : Erfurt, f. 211ra ; facsim., p. 421a} peius est mendacium meditari quam loqui. Nam loqui plerumque precipitationis est, meditari studiose pravitatis. Absit a me ut iustos vos esse iudicem,  sed donec deficiam non recedam ab innocentia mea.  cordis  ABSIT A ME UT IUSTOS VOS ESSE IUDICEM. Quia dicit Salomon Prv. 17, 15. : « Qui iustificat impium et qui condemnat iustum, uterque abominabilis est ante Deum ». Et hoc est : Absit a me etc. Ab innocentia enim recederet, si bona de illis malis estimaret. Iustificationem meam  in operibus  IUSTIFICATIONEM MEAM. Ceptam iustificationem desereret si in peccantium laudem declinaret.  Bene ab alienis absistit qui prius se a propriis custodit, quasi ideo de ei peccare timeo quia non reprehendit me cor meum. quam cepi tenere non deseram, nec enim reprehendit me cor meum in omni vita mea.  dum aliquis legit vel audit bona que contempsit, graviter eum conscientia reprehendit  sed  NEC ENIM REPREHENDIT ME COR MEUM. Ac si dicat : pro vobis non debeo ad culpam pertrahi qui peccare in propriis formidavi. Sed quo pacto a corde suo reprehendi se denegat qui superius dicit peccavi peccavit quidem vel cogitando, sed nequaquam se a suo corde reprehendi confitetur, quia etsi illicita cogitando rectitudini defuit fortiter, tamen cogitationi restitit. Sicut sicut] sit ut Weber impius inimicus meus  est et adversarius meus quasi iniquus.  vere iniquus etsi iustus videatur  SICUT IMPIUS INIMICUS MEUS. Impius infidelis dicitur, iniquus qui pravitate operis ab equitate discordat. Ecclesia igitur et extra impios habet inimicos et intus patitur iniquos. Et sunt : Sicut et Quasi pro affirmatione. Si autem pro similitudine dicatur quos intus patitur carnales de similitudine impiorum notat, quasi diceret : a me etiam fide discrepat qui mihi opere non concordat. Que enim spes est  in futuro cum hic totum querat hypocrite si avare rapiat et non liberet Deus animam eius ?  QUE ENIM SPES EST HYPOCRITE. Hypocrita, qui latine dicitur simulator, est avarus raptor qui dum inique agens desiderat de sanctitate venerari laudem vite rapit aliene. Numquid clamorem eius Deus audiet  quasi non audietur a Deo tempore angustie, quia tempore pacis Deum non audivit  NUMQUID CLAMOREM EIUS AUDIET DEUS. Quia in iudicio remedium in clamore non invenit, qui nunc tempus congruum clamoris perdit. De cuius pravitate subiungitur : Aut poterit in omnipotente delectari etc. qui terrenarum rerum amore vincitur in Deo nullatenus delectatur. cum venerit super illum angustia, aut poterit in Omnipotente delectari et invocare Deum in omni tempore ?  qui diligit mundum non est caritas Patris in eo, et si non amat non invocat  ET INVOCARE DEUM OMNI TEMPORE. Tantum Deum hypocrita invocat, cum hunc terrenarum rerum tribulatio angustat. Docebo vos  evulsis hactenus malis recta plantat  quasi vos ideo non sapitis, quia non manui Dei sed vobis datis per manum Dei que Omnipotens habeat nec abscondam.  sic etiam docet ut nihil veritatis abscondat quod scire expedit  DOCEBO VOS PER MANUM. Manus Dei vocatur Filius : « Omnia quippe per ipsum facta sunt » Io. 1, 3.. Et est sensus : ego ex me aliquid nescio, sed quidquid ex veritate sentio, hoc ex eiusdem veritatis largitate comprehendo. Ecce vos omnes nostis,  quasi etsi quid sapitis ad iudicium est vobis  ECCE VOS OMNES NOSTIS. Scienti bonum facere, et non facienti peccatum est illi. et quid sine causa vana loquimini ? Hec est pars hominis impii apud Deum et hereditas violentorum, quam ab Omnipotente suscipient.  qui etsi a seipsis habent inique agere, Dei tamen est iuste ista iudicare  HEC EST PARS HOMINIS IMPII etc. Impii vocantur heretici qui per errorem a cognitione veritatis sunt alieni. Quos etiam violentos appellat, quia sacram Scripturam ad intellectum pravum violenter conantur flectere. Si multiplicati fuerint  modo in perdita libertate {t. 2 : Erfurt, f. 211rb ; facsim., p. 421b} filii eius  sequaces hereticorum  SI MULTIPLICATI FUERINT FILII EIUS. Qui hereticorum generantur predicatione venturi iudicii sententia feriuntur. in gladio erunt et nepotes eius non saturabuntur pane.  ET NEPOTES EIUS NON SATURABUNTUR PANE etc. Nepotes hereticorum sunt qui de errantium filiorum predicatione nascuntur. Quos nequaquam panis satiat, quia dum in sacri verbi pabulo plus querunt quam capiunt, semper a veritatis cognitione ieiunant. Sed quia non nullos ex herticis Ecclesia colligit, nonnullos in malitia pertinaces relinquit. Qui reliqui fuerint ex eo sepelientur in interitu.  Sequitur : QUI RELIQUI FUERINT EX EO. {t. 2 : Erfurt, f. 211rb ; facsim., p. 421b} Ex eo videlicet hereticorum populo sepelientur in interitu, quia dum ad lucem veritatis non redeunt, intelligentia terrena deprimuntur. Et vidue   vel vidue in errore manentes dum sanctum fuisse suum predicatorem estimant spe falsa non lugent illius  ex cuius interitu viderentur affligende non plorabunt.  ET VIDUE ILLIUS NON PLORABUNT. Viduas dicit plebes subiectas morte heretici destitutas que dum predicator erroris ad eterna supplicia rapitur, sepe ad cognitionis vere gratiam revertuntur. Si comportaverit quasi terram argentum et sicut lutum preparaverit vestimenta,  SI COMPORTAVERIT QUASI TERRAM ARGENTUM. Argentum, id est eloquium hereticorum, terre est comparatum, quia de Scriptura sacra ut aliquid sciant ex appetitu terrene laudis elaborant. Qui etiam sicut lutum preparant vestimenta, quia fluxe et inquinabiliter ea quibus se tueri volunt, sacre Scripture contexunt testimonia. preparabit quidem sed iustus vestietur illis   PREPARABIT QUIDEM SED IUSTUS VESTIETUR. Quia vir, recta fide plenus, Scripture que hereticus affert testimonia colligit, et erroris pertinaciam inde convincit, ut David Goliam gladio suo occidit Cf. 1Rg. (1Sm.) 17, 51.. et argentum innocens dividet.  ET ARGENTUM INNOCENS DIVIDET. Argentum innocentem dividere est eloquia Dei minute discreteque exponere et unicuique quod digne congruat coaptare. Vel argentum innocens dividit, id est que ab hereticis salubriter vel que pestifer fuerint dicta discernit, quia illi miscent falsa veris. Edificavit sicut tinea domum suam,  EDIFICAVIT SICUT TINEA DOMUM. Tinea domum sibi corrumpendo edificat, sic et hereticus locum perfidie sue non nisi in mentibus quas corrumpit facit. et sicut custos fecit umbraculum.  qui rebus temporalibus tumet  ET SICUT CUSTOS FECIT UMBRACULUM. Umbraculum custodis nullo fundamento solidatur sed tempore transeunte mox destruitur, sic promissa ab hereticis requies cum tempore destruitur que post hanc vitam nullatenus invenitur. Sed quia sepe heretici potentium patrociniis fulciuntur a speciali hereticorum interitu ad generalem elatorum diffinitionem sermo erigitur. Dives cum dormierit  corpore  DIVES CUM DORMIERIT etc. Dormit dives et oculos aperit, quia cum carne moritur eius anima videre cogitur quod providere contempsit. nihil  ex his habitis secum auferet aperit oculos suos  in cogitatione vera et nihil inveniet.  de his que in somnio tenebat Apprehendet apprehendet] apprehendit Weber eum quasi aqua inopia  quia in lacu inferni anima illius cruciabitur  APPREHENDET EUM QUASI AQUA INOPIA. Agente namque inopia apud inferos usque ad minima petenda dives ardens compulsus est, qui hic agente tenacia usque ad minima neganda pervenit. nocte opprimet eum tempestas.  quia dum ignorat turbo iudicii rapit  NOCTE OPPRIMET EUM TEMPESTAS. Noctem absconditum tempus repentini exitus appellat, tempestatis nomine iudicii turbinem designat. Tollet eum ventus urens et auferet   TOLLET EUM VENTUS URENS. Ventus urens malignus spiritus vocatur qui eum quem nunc succenderit igne perverse concupiscentie, rapit postmodum ad flammas gehenne. et velut turbo rapiet eum de loco suo.   ET VELUT TURBO RAPIET EUM. Locus perversorum temporalis vite delectatio. Et mittet  flagellum super eum et non parcet.   ET MITTET SUPER EUM ET NON PARCET. Peccatorem Deus quotiens feriendo corrigit ad hoc flagellum emittit ut parcat. Cum vero eius vitam in peccato permanentem feriendo concludit, flagellum emittit sed nequaquam parcit. De manu eius fugiens fugiet.   de manu ferientis Dei fugit qui se corrigit vel de iniquo opere percussi  DE MANU EIUS FUGIENS FUGIET. Quia manus operatio intelligitur de manu percussi fugit, quia dum pravi interitum conspicit, et vias pravitatis relinquit. Stringet super eum manus suas  dissoluta opera restringit visa pena impii Unde sequitur : STRINGET SUPER EUM MANUS SUAS. Manus stringere est vite opera in rectitudine confirmare in aliena pena conspiciendo quid timeat. et sibilabit super illum intuens locum eius.  admirabitur vel iam predicabit que florente impio non credidit  tormentorum eius  ET SIBILABIT SUPER ILLUM INTUENS LOCUM EIUS. In sibilo intentio admirationis exprimitur. Capitulum 28 {t. 2 : Erfurt, f. 211va ; facsim., p. 422a} Habet  autem argentum   non est absolutus debitor qui multa reddiderit sed qui omnia  quod non habet eloquium superborum, aut qui nova fingunt venarum suarum principia,   {t. 2 : Erfurt, f. 211va ; facsim., p. 422a} HABET ARGENTUM VENARUM SUARUM PRINCIPIA. Postquam potentium penas superborum sufficienter explevit, rursus ad hereticos verba convertit. Ac si dicat : qui ad vere predicationis verba se preparat, necesse est ut causarum origines a sacris paginis sumat, que ad loquendum nobis quasi quedam argenti vene sunt, quia de ipsis locutionis nostre originem trahimus, heretici autem sic de eloquii sui nitore superbiunt, ut nulla sacrorum librorum auctoritate soli dentur. et auro locus est in quo conflatur.  ET AURO LOCUS EST IN QUO CONFLATUR. Hoc loco heretici de stulta passione sua increpantur. Nam pro Christo multa sepe patiuntur, seque eisdem passionibus martyres fieri sperant. De quibus Paulus 1Cor. 13, 3. : « Si tradidero corpus meum ita ut ardeam caritatem autem non habeam nihil mihi prodest ». Quia ergo non nisi in catholica Ecclesia veri martyres fiunt dicatur recte : Auro locus est in quo conflatur, quasi vere sapientie locus est, in quo purgatur tribulatio iniquorum, quia non clarescet anima in fulgore eterne pulchritudinis, nisi ut ita dicam prius hic arserit in officina caritatis. Ferrum de terra tollitur et lapis solutus calore in aes vertitur.  sed etsi prius terra, modo fortis et acutus ad defendendum. Etsi prius durus et insensibilis igne Dei liquefactus in veram fortitudinem mutatur  FERRUM DE TERRA TOLLITUR, quia fortiores viri a terrena quam prius tenuerunt actione separantur et propugnatores Ecclesie fiunt.  ET LAPIS SOLUTUS CALORE IN AES VERTITUR, quia cor durum et divini ignis amore frigidum fervore spiritus tangitur. Ex quo ardore et emollitur ad amorem et solidatur ad operationem, ut sicut prius durus fuerat in amore seculi, ita se postmodum exerat in amore Dei. Tempus posuit tenebris   TEMPUS POSUIT TENEBRIS. Iniquis videlicet modum quo iniqui esse desistant. et universorum finem ipse considerat.  electorum et reproborum  ET UNIVERSORUM FINEM IPSE CONSIDERAT, quia intuetur electorum terminum quo ex malo mutentur in bonum. Intuetur etiam finem reproborum quo ex malo opere trahantur ad supplicium. Vidit gentilitatis finem quod quandoque fidei luce claresceret, vidit etiam Iudee terminum quod obdurate perfidie se tenebris cecaret. Lapidem quoque caliginis et umbram mortis  id est eos quos modo vel infidelitas excecat vel crudelitas obdurat, fluvius flammarum ab electorum populo separabit, vel modo predicatio deserit et ad humiles se convertit Unde subditur : LAPIDEM QUOQUE CALIGINIS etc. Populus Iudeorum perfidia durus qui auctorem vite noluit videre quem per prophetiam predixit lapis fuit calignis qui et crudelitate durus extitit et infidelitate nebulosus. Qui etiam umbra mortis dicitur, id est diaboli, quia illius iniquitatem sequens eius in se imaginem expressit. Torrentis autem nomine ignis a conspectu iudicis examine egrediens et electos et reprobos dividens vocatur. Unde propheta Dn. 7, 10. : « Fluvius igneus rapidusque egrediebatur a facie eius ». Peregrinus autem populus omnium est numerus electorum qui hanc vitam sibi exilium depurantes ad supernam patriam tota cordis intentione suspirant. Vel nomine torrentis potest irrigatio sancte predicationis intelligi. dividit torrens a populo peregrinante. Eos  scilicet quos oblitus est pes egentis hominum et invios.  EOS QUOS OBLITUS EST etc. Id est Iudeos quos pedes et predicatores Domini secundum humanitatem pauperis pro superbie tumore reliquerunt. Eorumque obliti sunt, dum predicationis sue semina ad fructificationem solam gentium transtulerunt. Quos invios dicit, quia verbis vite ad cor viam prebere noluerunt. Terra  hic Iudea qualis ante fuit, vel quid modo pertulit subdit de qua oriebatur panis in loco suo igne subversa est.  TERRA DE QUA ORIEBATUR PANIS. Quia Iudea et prius habuit legem que reficeret, et post visis miraculis redemptoris invidiam que concremaret. Locus saphiri  locus est superbia de qua nasci solet invidia, id est ideo arsit invidia quia superbia non relinquit  adhuc eam describit ex precedente gloria augetur sequens culpa lapides {t. 2 : Erfurt, f. 211vb ; facsim., p. 422b} eius   lapides mentes fortium  LOCUS SAPHIRI LAPIDES EIUS. Saphiri coloris aerii sunt. Et hoc dicit quia numquam de Iudea anime sancte que celestem vitam ducerent defuerunt. et glebe illius aurum.  in prophetis et doctoribus  ET GLEBE ILLIUS AURUM. Glebas dicit collectiones singulorum ordinum prophetarum, doctorum qui magna se infusione gratie in professionis et operis {t. 2 : Erfurt, f. 211vb ; facsim., p. 422b} unanimitate tenuerunt. Glebe enim ex humore et pulvere constringuntur. Aurum autem dicuntur qui virtute vite et sapientia claruerunt. Sed cur bona perdidit sequitur : Semitam ignoravit avis. Hoc loco avis nomine ille signatur qui corpus carneum quod assumpsit, ascendendo ad ethera libravit. Iudea semitam ignoravit avis, quia humilitatis Christi vias quibus nos ad alta sublevavit considerare noluit. Semitam ignoravit avis   humilitatem que ad alta levat nec intuitus est oculus  intentionem mortis qua nos reformat vulturis.  vultur dum volat si videt cadaver ad illud se deponit sic filius Dei  NEC INTUITUS EST OCULUS VULTURIS. Redemptor noster vulturis appellatione designatur qui manens in altitudine divinitatis sue, quasi quodam volatu sublimi cadaver nostre mortalitatis conspexit in infimis, et sese de celestibus ad ima sumpsit. Et dum animal mortuum petiit mortem apud nos invenit. Sed huius vulturis oculus fuit intentio nostre resurrectionis. Ille ergo populus conspexit quidem vulturem sed oculos vulturis non aspexit. Unde et eius predicatores repulit de quibus subditur : Non calcaverunt eam filii institorum. Institores sunt qui spirituale negotium gerunt, qui predicationem suis auditoribus prebent, ut ab eis fidem et opera recipiant recta. Hi erant prophete quorum filii apostoli nuncupantur, qui Iudeam calcarent si eius vitia calce virtutis premerent. Vel institores sancte Ecclesie predicatores accipimus, institorum filios pastores et doctores. Non calcaverunt eam  ab eius vocatione cessant doctores que patres apostolos repulit filii institorum, nec pertransivit per eam leena.  sed