initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<26_1. Psalmi 1-25*>

Psalmus 3

Numérotation du verset  3,1 
Psalmus David cum fugeret a facie Absalom filii sui. 
marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 230va ; facsim., p. 460a} [Rusch, f.  230va ] PSALMUS . Psalmus de passione et resurrectione Christi. Filius Iudas a quo fugit cum illo discedente cum ceteris in montem secessit. Vel potius cum mentem eius sapientia Dei deservit, ut totus esset diaboli, que desertio fuga propter celeritatem dicitur. Unde : « Quod facis, fac citius » cui Christus pacem exhibuit, ut et David filio iniquo. Unde ‘pax patris’ dicitur. Iudas vero ut Absalom suspensus interiit. Proponit duas partes oppositas.
marg.|  Vox Christi quasi admirantis cum ad salvandum venit : Domine quid .
marg.|  DOMINE  QUID. CASSIODORUS. Primus psalmus de his qui breviter de passione et resurrectione facit contra eos et maxime paganos qui gloriam maiestatis non putant ad humilia posse descendere.
Domine, quid multiplicati? Titulus: Psalmus David cum fugeret a facie Absalonis filii sui. De historia sumpsit Esdras velamen mysteriorum; legitur enim in libro Regum quod Absalon filius David persequens patrem suum, querebat eum occidere. Cui David cessit cum suis, exiens de civitate Ierusalem, nudis plantis: intelligens hoc sibi contingere propter peccatum adulterii commissi cum Bersabee, et homicidii de Uria perpetrati, sicut Nathan propheta predixerat ei dicens: Non recedet gladius de domo tua, et suscitabit Dominus semen tuum contra te (II Reg. XII). Dum autem Absalon persequeretur David converso contra eum exercitu, Absalon terga vertit in fugam, atque impetu muli ductus est in ramosam quercum: ramis cuius circumnectentibus collum eius, ibique capite intercepto pendens, ab Ioab principe militie David, interfectus est. Quo mortuo David restitutus in regnum, in pace regnavit. Huic historie alludit titulus, de quo tamen non agit psalmus, sed de significato historie, id est de passione et resurrectione Christi. Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] David enim, Christus est: Absalon filius eius, Iudas est, quem cum aliis apostolis filium vocat Christus in Evangelio, dicens: Non possunt filii sponsi ieiunare quandiu sponsus cum illis est (Luc. V). A quo Iuda Christus fugit, cum illo ad Scribas et Phariseos discedente, cum ceteris apostolis in montem secessit, et potius tunc ab eo fugit, cum mentem eius sapientia Dei deseruit, ut totus esset et plene diaboli. Que desertio dicitur fuga, propter celeritatem. Unde et Dominus ei dixit: Quod facis, id est facere moliris, fac citius, id est facies (Io. XIII). Et sicut David pacem exhibuit filio iniquo, scilicet Absalon, qui precepit populo eunti ad bellum servare puerum Absalon, eoque interempto dixit: Quis mihi det ut moriar pro te, fili mi Absalon? (II Reg. XVIII.) Ita Christus Iude proditori, ut in convivio, et in osculo, et in aliis: propter quod bene Absalon dicitur, quod pax patris interpretatur; aba enim pater, salem pax dicitur: inde Absalon, quasi Absalem dicitur. Et sicut Absalon, ita Iudas supensus interiit. Quo mortuo Christus in pace regnavit, quia in gloria resurrexit. Hoc igitur intelligens Esdras, scilicet illo facto significari mysterium passionis et resurrectionis Christi, de quibus agit psalmus, tituli verba posuit de historia, Remigius Autissiodorensis[REMIGIUS] quasi dicat idem et David per Spiritum sanctum tantum intelligens, in psalmi serie verbis allusit historie, et est sensus tituli: Psalmus iste, attribuitur David, id est Christo, qui hic loquitur. Psalmus dico agens de eo quod figuratum est, cum fugeret a facie Absalonis filii sui, Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] id est de passione et resurrectione Christi, que in illa historia significata sunt. Et est psalmus iste primus de his qui breviter de passione et resurrectione Christi agunt. [CASSIODORUS] Intentio Prophete est redarguere eos, et maxime paganos: qui non putant gloriam maiestatis posse descendere ad humilia, id est Deum et hominem fieri, pati mori. Modus talis est, bipartitus est psalmus: primo, ponit duas partes oppositas a simili preliantium, ex una parte persequentium multitudinem, ex altera, Christum oratione armatum, et Deo susceptore securum; secundo finis rei ostenditur, id est resurrectio: que est consummatio passionis. Unde proponit non esse timendum, ibi, Ego dormivi. Christus ergo ad Patrem loquens, et quasi admirans cur tot habeat persecutores, cum ad salvandum venerit, dicit:
a Cf. Augustinus Hipponensis , Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 1), CCSL 38, p. 7-8.
b Io. 13, 27.

3 Codd. : PL191

1 Absalom] scrips. , Absolon Rusch , Abessalon Ps-G
2 Absalom] scrips. , Absolon Rusch
Numérotation du verset  3,2 I
Domine quid multiplicati sunt 
interl.|  ut et de numero discipulorum Iudas
qui tribulant me ? 
interl.|  ecce
multi insurgunt adversum me. 
interl.|  ut me deprimant
Domine multiplicati sunt qui tribulant me, [Augustinus HipponensisAUGUSTINUS, CASSIODORUS, Remigius AutissiodorensisREMIGIUS] ut de numero discipulorum augeretur numerus persecutorum, et ut quid? nimirum est, quia nil mali ab eis merui. Multiplicati dico, [GLOSSA INTERLINEARIS] quia ecce multi in surgunt deprimendo me, id est ut deprimant me, adversum me, et vere.
Codd. : PL191
Numérotation du verset  3,3 II
Multi 
interl.|  CASSIODORUS. nota iterari multi pro magno numero
dicunt 
interl.|  verbo
interl.|  in rei evidentia
marg.|  MULTI  DICUNT, christianum nomen extinguere cupientes.
anime mee \
interl.|  insidiantes :
non est salus ipsi 
interl.|  nisi resurrecturum desperarent, nec Iudas traderet nec illi occiderent
marg.|   non est salus aliter non sperarent delere Ecclesiam late pullulantem.
resurrecturum] correximus Magna Glossatura (loc. cit., PL 191, 78D), resurrectivum Rusch .
in Deo eius
interl.|  quem sibi Deum facit
marg.|  MULTI  DICUNT. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Vel hoc dicit unusquisque qui a vitiis et cupiditatibus impugnatur.
marg.|  DICUNT :  NON  EST  SALUS, coacervatione vitiorum surrepit desperatio sanitatis quasi vitiis insultantibus anime. Vel e contra diabolis et angelis eius per suggestiones,   Susceptor in Christo.
Multi enim anime mee insidiantes   dicunt in rei evidentia, id est hoc, scilicet ostendentes verbo et opere. [CASSIODORUS, GLOSSA INTERLINEARIS] Et nota iterari multi pro magno numero persequentium. Quid dicunt hoc, non est salus ipsi in Deo eius, id est in eo quem sibi Deum facit? hoc dicunt persecutores. Nisi enim resurrecturum desperarent, nec Iudas traderet, nec illi occiderent, Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] et est sensus, Deus non salvabit eum, nec est Filius Dei.
Sententialiter ; cf. Augustinus Hipponensis , Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.1-4 : « Potest etiam unusquisque nostrum dicere, cum uitiorum et cupiditatum multitudo resistentem mentem ducit in lege peccati :   domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me, multi insurgunt aduersum me  ».
Augustinus Hipponensis , Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.4-10 : « Et quoniam plerumque coaceruatione uitiorum subrepit desperatio sanitatis, tamquam ipsis uitiis insultantibus anime, uel etiam diabolo et angelis eius per noxias suggestiones ut desperemus operantibus, uerissime dicitur :   Multi dicunt anime mee : non est salus illi in deo eius. Tu autem Domine   susceptor   meus es  ».

Codd. : PL191

eius] + Diapsalma Ps-G
Numérotation du verset  3,4 III
Tu autem Domine susceptor meus es \
interl.|  hominis, susceptione Verbum caro factum ; gloria quia et Deus cum illo qui suscepit
interl.|  ad similitudinem iudicis vel oratoris vel medici
marg.|   susceptor quia in Christo suscepta et cum eo exaltata.   caput , ipsum qui primus ascendit in celum.   de monte , id est Christo auditur oratio Ecclesie. Vel de iustitia Dei.
gloria mea 
interl.|  procedit augendo
interl.|  in resurrectione
et exaltans 
interl.|  in celo
caput meum. 
interl.|  id est mentem que tanta passione non deponitur
marg.|  CAPUT. Christum vel mentem que servit legi Dei.
marg.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Vel hoc loquitur Ecclesia et caput eius inter procellas persecutionum per totum orbem constituta.
Tu autem, Domine. Proposuit multitudinem hostium contra se; hic alteram partem, scilicet suam contra illos ostendit. Quasi dicat illi ita: [CASSIODORUS] Sed tu Domine, Verbum Fili Dei eterne, dicit homo Christus es susceptor meus, Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] id est mee humanitatis, non persone quidem, sed nature humane. [GLOSSA INTERLINEARIS, Remigius AutissiodorensisREMIGIUS] Hominis vero, id est humane nature susceptio, est Verbum caro factum, id est Verbi incarnatio. Et nota, quia loquitur de Deo a simili oratoris, et iudicis, et medici. [CASSIODORUS] Suscipit enim orator reum ut eum defendat, iudex vero ut parcat, medicus egrum, ut curet. Gloria mea, Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] ecce procedit augendo, tu gloria mea es, quia homo ille est, et Deus unus cum illo qui suscipit, id est cum Verbo quod illius humanitatem hominis suscepit. Et es exaltans caput meum, id est mentem meam, que tanta passione non deponitur. Hoc mihi merito, quia
Cf. Augustinus Hipponensis , Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.15-18 : « Caput enim mulieris uir, et caput uiri Christus. Exaltatur autem mens, cum iam dici potest : ‘Mente seruio legi Dei’ [Rm. 7, 25], ut cetera hominis pacata subdantur, cum iam carnis resurrectione absorbetur mors in uictoriam.

Codd. : PL191
Numérotation du verset  3,5 IV
Voce mea 
interl.|  cordis que Deo sonat
ad Dominum clamavi \
interl.|  clamor propter vim intentionis ut de Moyse exauditus est clamor tuus
marg.|  VOCE  MEA. Hec mihi merito quia   voce mea . Qui bonus est et bona petit voce sua clamat. Qui bonum petit et in vitiis manet clamat aliena voce, id est vite sue non concordante.
et exaudivit me de monte sancto suo
interl.|  id est de me in quo habitat ; vel de sua iustitia
interl.|  quia eram sanctus mons. Unde : « Et erit in novissimis diebus mons Domini in vertice montium » etc.
interl.|  In quo
Voce mea, [GLOSSA INTERLINEARIS] voce cordis, que sonat Deo, qua Moses tacens ore clamabat ad Dominum, quando dictum est ei: Quid clamas ad me de terra? Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS, GLOSSA INTERLINEARIS] Hac etiam voce clamans Susanna, audita est. Hac, inquam, voce clamavi ad Dominum. Clamor dicitur oratio, propter vim intentionis. Et exaudivit me de monte sancto tuo, id est de me, qui eram sanctus mons, in quo habitat; de quo Isaias: Et erit in novissimis diebus mons domus Domini in vertice montium, et fluent ad eum omnes gentes, etc. (Isa. II). Hic est lapis parvus de monte sine manibus precisus, qui crevit in montem magnum, et occupavit totam faciem terre, sicut ait Daniel (Dan. II). Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] Vel, de monte sancto suo, id est de sua iustitia. Iustum erat enim ut innocentem resuscitaret, qui pro aliis, non pro se mori voluit.10 
Cf. Is. 2, 1 : « Erit in novissimis diebus preparatus mons domus Domini in vertice montium ».

10  Codd. : PL191

suo] + Diapsalma Ps-G
Numérotation du verset  3,6 V
Ego 
interl.|  ] quia sponte mortem suscepi dormivi, ] id est passioni me permisi et   somnus, id est mors subsecuta est, ] ut a dormitione transitur ad somnum.

Cf. Augustinus Hipponensis , Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 5), CCSL 38, p. 9.18-20.22-24 : « Ego ad significandum quod sua voluntate mortem sustinuit. [...] Nisi forte dormitio morientis, somnus autem mortui accipi potest, ut dormitio sit qua transitur ad somnum, ueluti est expergefactio qua transitur ad uigilationem. [...] Bene ergo accipitur   ego dormiui,   et somnum cepi  : ego me passioni permisi, et mors consecuta est. ».
dormivi et 
interl.|  iniuriis
soporatus sum \
interl.|  in corde terre
marg.|  DORMIVI  ET. Secundum illud : « Exsurge a mortuis et illuminabit tibi Christus ».   Millia : Gentes que nomen Christi conantur extinguere.
marg.|  EGO  DORMIVI. Finis rei, unde proponit non timendum.
marg.|   Ego cum pondere, quasi seviunt illi, sed non dormirem nisi vellem.
marg.|  Vel dormivi consentiendo,   soporatus male operando,   exurrexi peccata deserendo.

Eph. 5, 14.
et exsurrexi11  quia Dominus suscepit12  me. 
interl.|  in regno ;unde, misso Spiritu, confirmat predicatores.
PARS II. Ego dormivi . [ALCUINUS] Hic est secunda pars huius psalmi, ubi ostenditur finis rei, id est passionis. [GLOSSA INTERLINEARIS, ALCUINUS] Unde proponit non esse timendum. Quasi dicat: Exaudivit me. In quo? in hoc, quia ego exsurrexi a morte, et quia Dominus suscepit me in regno suo, unde misso Spiritu confirmat predicatores. Et merito, quia mortem sponte suscepi. Et hoc est quod dicit, quia ego dormivi id est passioni me sponte permisi, et soporatus sum. Alia littera: Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS, GLOSSA INTERLINEARIS] Et somnum cepi, id est mors subsecuta est, ut ad dormitatione transitur ad somnum. Aliter, secundum littere seriem. Quasi dicat: Serviunt illi contra me; sed non dormirem, nisi vellem. Et hoc ego cum pondere pronuntiandum est, quasi dicat qui tantus sum. Dormivi, id est iniuriis fui affectus: et soporatus sum, in corde terre sepultus, et post exsurrexi, quia Dominus suscepit me.13 
13  Codd. : PL191

11  et Ps-G ( plerique codd., edd. ) D30 Rusch cum Ps-R ] om. Ps-G (R F) | exsurrexi Ps-G ] scrips. , exurrexi Rusch 12  suscepit Ps-G ( plerique codd., edd. ) D30 Rusch cum Ps-R ] suscipiet Ps-G (I ), suscepiet Ps-G (F)
Numérotation du verset  3,7 VI
interl.|  Et ideo :
Non timebo millia populi circumdantis me \
interl.|  quanta multitudo crucifixum circumstetit
exsurge Domine 
interl.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Mos est Scripture ut persone Dei tribuat quod in nobis facit
interl.|  id est ut exsurgamus obediendo tue voluntati tunc enim Deus nobis surgit cum nos ei surgimus
interl.|  quia Dominus exsurget quod affirmando debuit ponere deprecando possint
marg.|   Exsurge Domine caput Christe in cuius resurrectione salus est. Q  uoniam percussisti . Iam regnante Ecclesia inimici confusione percussi sunt.   dentes contrivisti , verba scilicet maledica vel principes in interitum fiunt. Ergo creditehomines quod   Domini est salus , et o Domine   benenedictio tua sit   super populum tuum .
Non timebo, quasi dicat: Et ideo, quia modo sum liberatus, non amplius timebo millia populi circumdantis me pendentem in cruce, quanta multitudo crucifixum circumstetit, que post resurrectionem nihil ei nocere potuit. Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] Et ut non timeam exsurge, Domine, nec dormienti Deo dicit, exsurge; sed mos est Scripture sacre Deo attribuere quod in nobis facit ipse. Et est, Exsurge, Domine, id est fac me resurgere a morte. Quod aperit subdens, salvum me fac, Deus meus.14 
14  Codd. : PL191
Numérotation du verset  3,8 VII
Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa \ dentes peccatorum contrivisti. 
interl.|  etiam hereticos
marg.|  PERCUSSISTI  OMNES. Recte in predestinatione dicitur de diabolo et angelis eius.
marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 230vb ; facsim., p. 460b} [Rusch, f.  230vb ] QUONIAM  TU  PERCUSSISTI. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. . Non retropendet. Non preterea salvum facit quia percussit, sed inde contriti sunt dentes quia percussit, id est maledica verba in irritum ducta sunt. Vel dentes sunt qui quosdam de numero sanctorum precidunt et malis incorporant.
Quoniam tu percussisti , hoc non retropendet, id est a precedentibus non continuatur, nec precedentis causa hic redditur; non enim propterea salvum facit, quia percussit; sed inde contriti sunt dentes, id est maledica verba in irritum ducta, quia percussit. Et est, salvum me fac, Deus meus, et, me salvato, contrivisti dentes peccatorum, id est maledica verba in irritum deduxisti: quibus mali dilacerant Christum et Christianos. [GLOSSA INTERLINEARIS] Vel, dentes sunt principes peccatorum, qui quosdam de numero sanctorum precidunt, et malis incorporant. Et hoc inde est,   quoniam percussisti omnes adversantes mihi sine causa dentes peccatorum contrivisti, Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] id est omnes hereticos, qui sunt intus in Ecclesia nobiscum, corpore quidem, non mente.15 
Augustinus Hipponensis , Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.29-31.

15  Codd. : PL191
Numérotation du verset  3,9 VIII
Domini est salus \ et super populum tuum benedictio tua. 
interl.|  O homines, hoc vobis credendum ; inde pro eis oratio ad Deum. Et : o Domine super populum tuum, qui de te sperat salutem, sit   benedictio.
marg.|  SUPER  POPULUM. Hoc est unumquemque nostrum.
Domini est salus. [GLOSSA INTERLINEARIS] Convertit verba ad homines, quasi dicat: Et quia ita est, ut dixi, o homines, hoc vobis credendum est, quia Domini est salus: Augustinus Hipponensis[AUGUSTINUS] inde pro eis fit oratio ad Dominum, ad quem loquitur Christus sic, et, o Domine, benedictio tua sit super populum tuum, id est qui sperat de te salutem, non ab alio.16  Aliter potest legi psalmus iste, ut loquatur totus Christus hic, id est Ecclesia et caput eius inter procellas persecutionum constituta. Et secundum hoc, in titulo per David intelligitur Ecclesia, cum capite suo; per Absalon, persecutores Ecclesie. Et est sensus tituli, psalmus iste attribuitur David, id est Ecclesie, agens de hoc quod fuit, cum fugeret David a facie Absalon filii sui, id est a presentia persecutorum. Timens ergo Ecclesia, ait: Domine, multiplicati sunt qui tribulant me, et ut quid? et vere, quia multi insurgunt adversum me, Christianum nomen exstinguere cupientes. Multi dicunt anime mee :   Non est salus ipsi in Deo eius . Aliter, persecutores non sperarent delere Ecclesiam late pullulantem. Ipsi ita: Tu autem, Domine, susceptor meus es, quia in Christo homine suscepta est Ecclesia, et cum eo exaltata. Unde sequitur: 6 Et tu es gloria mea, et exaltans in celo vaput meum, id est Christum, qui primus ascendit in celum. Et merito, quia voce mea ad Dominum clamavi, hoc non mutatur. Et excudivit me de monte sancto suo, id est de Christo, vel de iustitia sua. Quid tibi fecit? [HIERONYMUS. AUGUSTINUS. ALCUINUS.] Ecce:   Ego dormivi , olim in vitiorum torpore, et soporatus sum, et post exsurrexi secundum illud:   Exsurge a mortuis qui dormis, et illuminabit te Christus. Et hoc non propter me, sed quia Dominus suscepit me. Et ideo, Non timebo millia populi circumdantis me, id est gentes que conantur exstinguere Christianum nomen. Et ut hoc fiat, Exsurge, Domine, scilicet Christe, caput meum, in cuius ressurectione salus est. Unde: Salvum me fac Deus meus. Et me regnante dicit Ecclesia:   Percussisti confusione   omnes adversantes mihi sine causa . Et quoniam percussisti omnes adversantes mihi sine causa, ideo dentes peccatorum contrivisti, id est verba maledica vel principes. Et quia ita fecit Dominus, ergo credite, homines, quod Domini est salus, et, o Domine, super populum tuum benedictio tua.17  Potest etiam legi psalmus iste moraliter, in persona uniuscuiusque fidelis, qui a vitiis et cupiditatibus impugnatur, et secundum hoc per David accicipitur quilibet fidelis; et per Absalon, vitia et concupiscentie carnales. Fidelis ergo vitiorum pugnam sentiens, ait: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? multi insurgunt adversum me. Multi dicunt anime mee: Non est salus ipsi in Deo eius . Coacervatione namque vitiorum, subrepit desperatio sanitatis, quasi vitiis insultantibus anime vel etiam diabolo et angelis eius per suggestiones. Tu autem, Domine, susceptor meus es, gloria mea et exaltans caput meum. id est Christum in celo, vel mentem meam que servit legi Dei. Et merito, quia Voce mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto suo: hoc non mutatur. Ego dormivi et exsurrexi, Dominus susceptor meus; hoc non mutatur. Ideo non timebo millia populi circumdantis me. Hic cum est populus vitiorum et demonum, Exsurge Domine, salvum me fac, Deus meus; hoc non mutatur. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa. Recte hoc dicitur de diabolo et angelis eius in predestinatione, id est secundum hoc quod a Deo predestinatum est de eis, et futurum. Dentes peccatorum, id est auctores vitiorum, qui conantur eum de corpore Christi precidere, eos scilicet qui ei maledicunt. Domini est salus. Cavenda est superbia, et totum Deo dandum. Et super populum tuum benedictio tua, id est super unumquemque nostrum.18 
Augustinus Hipponensis , Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.36-37.

16  Codd. : PL191
17  Codd. : PL191
18  Codd. : PL191




Comment citer cette page ?
Glossa ordinaria ( 3), in : Glossae Scripturae Sacrae electronicae, ed. Martin Morard, IRHT-CNRS, 2016-2018. Consultation du 19/11/2019. (permalink : http://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?livre=../sources/editions/GLOSS-liber26_1.xml&chapitre=26_1_3)