initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<26_1. Psalmi 1-25*>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. [ 830 ] ejusdem, epistolæ glossatæ. 102 Arras, 564(441) Boulogne-sur-Mer, 113 Boulogne-sur-Mer, 118 Boulogne-sur-Mer, 184 Boulogne-sur-Mer, 189 _ London, MS Royal 2 E III _ Biblia - Evangelia (glossa)_ MS 813 Saint-Omer Biblia Saint-Omer, BM, ms. 063 Nicolaus de Lyra, Postilla litteralis Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ Paul. Boulogne-sur-Mer, BM, ms. 24, Glossa media Gilleberti Paul. Saint-Omer, BM, ms. 036 , Magna Glosatura Paul. Saint-Omer, BM, ms. 212 _ Prophetae Saint-Omer, BM, ms. 014 Vetus Testamentum Saint-Omer, BM, ms. 009 cum glossa Livres historiquesParis, BnF, lat. 15488 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15489 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15490 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15491 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Gn. Saint-Omer, BM, ms. 177 _3 Gn.Dijon, BM, 22, 1186-12153 Gn.Douai, BM, ms. 0017/1, f. 1-131v, 13e 2/4, France. [f. 3=4 par erreur de pagination, sans manque dans le texte]3 Gn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 031 (t. 1), origine Italie, 12e 2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale3 Gn.Paris, BnF, lat. 14398, origine groupe laonnois, avant 1140, vers 1120-1135; prov. St-Victor de Paris (1180-1200).3 Gn. Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/4; prov. Toulouse OP, f. 1 sqq3 Gn.Toulouse, BM, ms. 21, 13e s. 2/3; prov. Toulouse OESA, f. 1 sqq3 Gn.Tours, BM, ms. 86, 12e s. 4/4, f. 1r inc. [Glossa in Gn.] « Cum omnes divinos libros legimus… » ; f. 2v ; inc. : « Beda. In principio creavit Deus celum et terram : creationem mundi insinuans Scriptura, primo verbo eternitatem et Dei omnipotentiam ostendit... »3 PentateuqueParis, BnF, lat. 15480 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15481 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15482 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15483 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15484 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15485 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15486 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15487 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 Ex. Saint-Omer, BM, ms. 177 4 Ex.Dijon, BM, 22, 1186-12154 Ex.Dijon, BM, 23, 1186-12154 Ex.Grenoble, BM, ms. 0034 (463), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395]4 Ex.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 032 (t. 2) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale4 Ex.Paris, Arsenal, 47, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.4 Ex. Paris, Arsenal, 48, 1150-1170 [MM2017]; prol., manque Ex. 1-1-9 ; prov. Sozomène, chanoine de Pistoie.4 Ex.Paris, BnF, lat. 14400, origine non précisée, 12e 2/4 ? [MM2016]4 Ex.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Soissons, BM, ms. 71, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Jean-des-Vignes.4 Ex.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/44 Ex.Tours, BM, ms. 86, 12e s., f. 167v ; expl. (Ex. 1-40, 18) : « Posuit et testamentum in archa.. ». Glosa [Raban] : « ...ad Adventum Domini sermo vel opus ad structuram Ecclesie conveniens per scriptores Veteris Testamenti colligitur, ut doctores Evangelii hiis utantur in confirmatione fidei et eorum vestigia sequantur »4 Ex. 1 à 40:17Douai, BM, ms. 0017/1, f. 132-254v (… imposito desuper o-) ; 13e 2/4 ; France.4 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 171 5 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 173 _ 5 Lv.Dijon, BM, 23, 1186-12155 Lv.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 1r-69r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]5 Lv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 033 (t. 3) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale5 Lv.Oxford, Trinity College, B.1.31 [MM2016]5 Lv.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16270 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Rouen, BM, A 236, origine Paris, 1140-1150; prov. OSB (Fécamp).5 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 178 6 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 271 6 Nm.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 70r-164r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]6 Nm.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 034 (t. 4) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale6 Nm.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/46 Num.Dijon, BM, 24, 1186-12156 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 047 _ 7 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 227 _ 7 Dt.Dijon, BM, 24, 1186-12157 Dt.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.7 Dt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 035 (t. 5), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale7 Dt.Oxford, Trinity College, B.1.14, 12e 4/3 ? [MM2016]7 Dt.Paris, BnF, lat. 00186, origine : peint par un artiste de Champagne méridionale, 1150 c.; prov. Chalons-sur-Marne : Cathédrale Saint-Etienne7 Dt.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/47 2Esr.Dijon, BM, 28, 1186-12158 Ios.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale8 Ios.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 1sqq8 Ios. etc.Paris, BnF, lat. 15190 ; 13e s., prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20178_10 Idc.Dijon, BM, 28, 1186-12159 Idc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale9 Rt.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)10 Rt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 271r sqq.10 1-4Rg.Dijon, BM, 25, 1186-121511_15 1-4Rg.Paris, BnF, lat. 15191 ; saec. 13 ½ ; prov. Sorbonne (Paris)11_15 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 1-67, origine Italie, 13e 1/2?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 1-45, origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1-4Rg Saint-Omer, BM, ms. 149 12_15 1-4Rg.Oxford, Trinity College, B.4.30, 1170-1180 c.? [MM2016]12_15 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 67 sqq., origine Italie, 13ee 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 45r sqq., origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 Par. (1-2).Avranches, BM, 10, après 1200.16 Par. (1-2).Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 139, 12e 3/3 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.16_17 Par. (1-2).Oxford, Bodleian, E. Mus. 64, après 1200.16_17 Par. (1-2).Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)16_17 Par. (1-2).etc.Paris, BnF, lat. 15193 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201716_17 1Esr.Dijon, BM, 28, 1186-121518 1Esr.Durham, Cathedral Library, A.03 (III).0518 1Esr.Paris, Mazarine, 08518 1Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 86v18 1Esr.Troyes, BM 0033, t. 2, f. 86r-109v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0078, f. 149r-180r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0104, f. 90r-116r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0106, f. 70v-82v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0113, f. 73r-91v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0143, f. 122r-157v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 2Esr.Paris, Mazarine, 08519 2Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 113v19 Ios.Dijon, BM, 28, 1186-121519 Tb.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 137v22 Idt.Paris, Mazarine, 08523 Idt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, 151r23 Est.Paris, Mazarine, 08524 Est.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 167v24 Iob.Avranches, BM 16, origine laonnoise non certaine, avant 1140.25 Iob.Laon, BM 51, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Nicolas-aux-Bois (f. 85v, xv e siècle) 25 Iob.Oxford, Bodleian Library, Rawlinson G 17, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135). 25 Iob.Oxford, Trinity College, 20. Signalé par B. Smalley, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann), avant 1140. 25 Iob.Paris, BnF, lat. 14781, f. 127-207, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OSA (St-Victor de Paris) (1180-1200) (suivie d’un autographe de Guillaume de Champeaux élève d’Anselme de Laon).25 Iob.Paris, BnF, lat. 15194  ; prov. Sorbonne (Paris) : legs de Robert de Sorbonne, Paris, 1240-1260 c. [MM2017]25 Iob.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15492 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15493 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15494 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15495 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15496 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, Mazarine, 08725 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 282 26 Ps. 1-89 Saint-Omer, BM, ms. 269 26 Ps. Boulogne-sur-Mer, 20, Odbertus de St-Bertin, Glossa praevia 26 Ps.Douai, BM, ms. 0016, (12e 4/4) (GP, Magna Glosatura in Ps. cum scoliis)26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0079 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse ; autre texte que la Glose ordinaire, à partir d’un commentaire du 12e siècle qui n’est pas celui attribué à Bruno le Chartreux [MM2016]26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0080 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse  [MM2016]26 Ps.Köln, Dombibliothek, cod. 7, saec. 13 2/326 Ps. Laon, BM 29, France, 1160-1180 c.; prov. Vauclair 26 Ps.Le recensement des manuscrits pour la Glose sur le Psautier (Glose ordinaire et Magna Glosatura) est en cours par Martin Morard (IRHT). Voir liste provisoire dans FAMA26 Ps.Lunel, BM, ms. 1, 12e. 3/3; prov. Saint-Guilhem du Désert ; manque Ps. 118, 73-125 cum glossa (propter defectum fol. inter f. 95 et 96)26 Ps. Paris, BnF, lat. 106, origine Laon ou Champagne ?, Aisne ?, 1140-1150 c. [omet les titres bibliques] non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 14403, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Saint-Victor.26 Ps.Paris, BnF, lat. 15199 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15200 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15201 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15202 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15203 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15204 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15205 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15206 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15207 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15208 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15209 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15210 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15498 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15499 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15500 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 16273 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 17212, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Paris (Petits-Pères 15).26 Ps. Paris, BnF, lat. 17213, origine Paris, 1140-1150; prov. Paris (Notre-Dame).26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 010 , Magna Glosatura 26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 016 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 032 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 035 , Magna Glosatura26 Ps. Tarragona, Bilb. publ., ms. 116 [inter f. 101 et 102 def. Ps. 62, 3 usque ad Ps. 72, 9]26 Ps. Troyes, BM 0726, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) ; version différente de la Glose ordinaire, enrichie de citations patristiques complétées26 Ps.Troyes, BM, ms. 0511, origine Paris (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).26 Ps. Troyes, BM, ms. 815 : Gilbertus Pictaviensis, Glosa media in Ps26 Ps.Valenciennes, BM, 44 : Gilbertus Porretanus, Glosa Media in Psalmos26 Ps.Vatican, BAV, Reg. lat., 13, 12e s.26 Ps. 1-17Paris, BnF, lat. 15211, f. 1-22vb [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. 1-17, 1526 Ps. 1-73Oxford, Trinity College, B.5.4, Paris, 1272, Magna Glosatura, Herbert de Bosham.26 Ps. 1-79Paris, BnF, lat. 15212 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 1-79 (glosé)26 Ps. 42:4-118:11Cava de' Tirreni SA, Biblioteca della Badia, Cod. 3526 Ps. 74-150Oxford, Bodleian, Auct. E inf. 6. (SC2051), Magna Glosatura (lac. inter f. 103 et 104 = Ps. 118, 54-175 = PL192, 1069B-1133B), Herbert de Bosham, entre 1173 et 1176/1177 ; lien vers images26 Ps. 80-150Paris, BnF, lat. 15213 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 80-150 (glosé)26 Prv.Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).28 Prv.Dijon, BM, 27, 1186-121528 Prv.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 5r-50v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]28 Prv.Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine avant 1140; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.28 Prv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv.Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]28 Prv.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]28 Prv.Paris, BnF, lat. 119, f. 1r-102r, 12e s. 4/4, version de la Glose à préciser.28 Prv.Paris, BnF, lat. 14476, f. 2r-65r, prothemata ajouté par une main 13e, f. 1v ; Paris, 1150-1160 c. 28 Prv.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15612, f. 20  ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Troyes, BM 1169, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).28 Prv.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).28 SapientiauxParis, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15501 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15502 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15503 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15504 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15505 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15506 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15507 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15508 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 Qo.Dijon, BM, 27, 1186-121529 Qo. (Ecl.)Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).29 Qo. (Ecl.)Grenoble, BM, ms. 0032, origine laonnoise incertaine avant 1140.29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 2r-3v (Qo. 1, 1-2, 5) ; f.173r (Qo. 2, 6-2, 12), autre origine que le reste du volume, saec. 13 2/2, avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 51r-66v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), f. 90v, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 119, f. 103r-137v, vac. 138), 12e s. 4/4, avec prologue, version de la Glose à préciser.29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 14476, f. 66r-87r ; Paris, 1150-1160 c. 29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 291 _ 30 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 376, f. 13v-14r fragmenta30 Ct.Cambridge, Pembroke College, 47 [sigle B : CM170.22 Dove]30 Ct.Dijon, BM, 27, 1186-121530 Ct. Evreux, BM, 90, f. 2-6, origine laonnoise incertaine, avant 1140.30 Ct.Hereford, Cathedral Library, MS P I 8 ; [Angleterre, Hereford ?, 1135-1145 ; sigle H : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 67r-84v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]30 Ct. Laon, BM 112, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145 c.; prov. Laon, Saint-Vincent.30 Ct.Laon, BM 278, f. 36r-57v, 1200 c.; prov. Laon, Saint-Vincent [CM170.22 Dove].30 Ct.Laon, BM 58, f. 60v-70v, Laon ?, 1150 c. selon Dove CM270.22, p. 5130 Ct. Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. [sigle L  : CM170.22 Dove]30 Ct.London, BL, Add. 18326, f. 2v-25v [Paris, 1160-1170 ; sigle N : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 33 sq., origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 1-27v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale30 Ct.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00245, f. 1r-43r non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 00246, f. 1r-56v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00466, f. 59r-76v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00467, f. 42r-59r30 Ct.Paris, BnF, lat. 00480, f. 1r-8r [alia Glosa]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00483, f. 1r-14r ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00567, f. 118r-127v ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00571, f. 84r-91r ; France, Nord, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 119, f. 139r-180r (180v vac.), 12e s. 4/4, avec proloques, version à préciser.30 Ct.Paris, BnF, lat. 124, f. 60v-79r ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 127, f. 63v-96v ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 128, f. 90v-136r ; Italie, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 129, f. 95v-122r ; Paris ?, saec. 12 ex. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 143, f. 85v-117r ; France, Nord-Ouest/Normandie, 1150 c. [Glosa ordinaria 1-3, 10] non numérisé sur Gallica le 7.5.2017 30 Ct.Paris, BnF, lat. 14405, f. 68v-87v, Paris, 1200 c.; prov. St-Victor30 Ct.Paris, BnF, lat. 14776, f. 90r-113r [France, Paris, 1150-1160; prov. St-Victor [Stirnemann 1987], sigle V : CM170.22 Dove, p. 20]30 Ct.Paris, BnF, lat. 14778, f. 1v-30v [sigle P : CM170.22 Dove]30 Ct.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15571, f. 57r-63v. Paris ?, saec. 13 inc.30 Ct.Paris, BnF, lat. 15612, f. 71 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Rouen, BM, ms. A 16230 Ct.Rouen, BM, ms. A 22430 Ct.Rouen, BM, ms. A 25830 Ct.Rouen, BM, ms. A 44130 Ct.Rouen, BM, ms. A 57030 Ct.Sankt Gallen, Stiftsbibliothek, ms. 29 ; Paris 1150-1160 [Dove], plus probablement St-Gall [e-codices], texte et glose interlinéaire à l’encre noire, différente de la glose marginale et des initiales peintes typiques de la région de St-Gall (MM2017) ; prov. OSB (St. Gallen), sigle S : CM170.22 Dove, p. 18]30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E IV 3 [sigle T : CM170.22 Dove] 30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E V 45, f. 46r-75r; prov. OFM (Chieri), s. 12 4/430 Ct. Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).30 Ct.Troyes, BM, ms. 1378 [CM170.22 Dove]30 Ct.Troyes, BM, ms. 1380, f. 63v-78v ; France Nord-Ouest / Angleterre, saec. 12 3/4 [CM170.22 Dove]30 Ct.Valenciennes, BM, 73, 12e 2/3; prov. Saint-Amand, olim « K.9 ». Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct. Valenciennes, BM, 75, f. 95r sqq. ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150. Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct.Vatican, BAV, Ottob. 83430 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 630 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 8230 Sap.Dijon, BM, 27, 1186-121531 Sap.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 85r-107r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]31 Sap.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale31 Sap.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]31 Sap.Paris, BnF, lat. 119, f. 181r-236v, 12e s. 4/4, version à préciser.31 Sap.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap. Saint-Omer, BM, ms. 142 _ Clarembaldus Atrebatensis (Tractatus super librum Boethii De trinitate) - Saint Augustin (Epistolae, De Genesi contra Manichaeos, De octo quaestionibus ex Veteri Testamento, De quantitate animae, De duabus animabus)31 Sir.Dijon, BM, 27, 1186-121532 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 038 (t. 8), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, f. 136 sqq., type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir. (Eccli.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 107v-171r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Paris, BnF, lat. 119, f. 237r-, 12e s. 4/4, capitula 1-52 (om. OrSal.).32 Sir. (Eccli.)Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).32 Is. Saint-Omer, BM, ms. 038 33 Is.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 039 (t. 9), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale33 Is.Munich, Staatsbibliothek, Clm 13904, 1140-1150, origine indéterminée; prov. : Prüfening)33 Is.Paris, BnF, lat. 14780, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor33 Is.Paris, BnF, lat. 15220, f. 1ra-62v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 33 Is.Paris, BnF, lat. 15221 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201733 Is.Paris, BnF, lat. 15222, f. 1ra-94rb ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, BnF, lat. 15223, f. 1r-72r- ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, Mazarine 098, origine indéterminée, 1140-1150.33 Is.Troyes, BM 1170, origine indéterminée, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).33 Is. 1-4Paris, BnF, lat. 8876, f. 3-102 ; + Stephanus Langton in Is. ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 33 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15510 ; prov. Sorbonne (Paris) ) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15511 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15512 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15514 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15515 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15516 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15517 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15518 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15519 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Ier.Paris, BnF, lat. 8876, f. 103-204v ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 34 Ier.Dijon, BM, 26, 1186-121534 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 040 (t. 10), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale34 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 1-99v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?34 Ier.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]34 Ier.Paris, BnF, lat. 15220, f. 63r-120v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15222, f. 95ra-180rb ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15224, f. 1r-79v ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15509, f. 1-53v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15513, f. 3r-90v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Troyes, BM 1030, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).34 Lam.Paris, BnF, lat. 8876, f. 204v-246r ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.)35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 100, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 30r-67v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale35 Lam.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]35 Lam.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15220, f. 120v-145r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15222, f. 180va-214vb ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15224, f. 80r-108r ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15509, f. 55r-82v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15513, f. 91r-126r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)35 Ez.Paris, BnF, lat. 15224, f. 108r-193v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15225, f. 1r-109v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201736 Dn. Paris, BnF, lat. 15223, f. 73r-104r ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15225, f. 109v-sqq. ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201737 Ez.Dijon, BM, 26, 1186-121537 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 041 (t. 11), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale37 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?37 Ez.Paris, BnF, lat. 15220, f. 145r-215r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 37 12Proph.Paris, BnF, lat. 15223, f. 104v-191r ; prov. Sorbonne (Paris)38 12Proph.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 12Proph.Paris, BnF, lat. 15227 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 Dn.Saint-Omer, BM, ms. 220  : Gilbertus Universalis, Glossae super Danielem ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus)38 Dn.Paris, BnF, lat. 15220, f. 216r-240v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 38 Dn.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.38 Dn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 137v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?38 Dn.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris).38 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 220 : Gilbertus Universalis, Glossae super XII prophetas ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus) ;   Hab., f. 102va ; Soph. f. 109rb ; 39_51 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 230 39_51 12Proph.Laon, BM 42, origine indéterminée, 1140-1150; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 042 (t. 12), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?39_51 12Proph.Paris, Arsenal, 34, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.39_51 12Proph.Paris, BnF, lat. 15220, f. 241r-314r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;39_51 12Proph. Troyes, BM 1028, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 12Proph. Troyes, BM 1035, origine Paris, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)52_53 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 17204, origine Paris après 1200; prov. Paris (Notre-Dame).52_53 Mcc. (1-2)Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 179r sqq.52_53 Mt. [ 489 ] Glossa super Evangelium Mathæi. 152 54 Mt. Saint-Omer, BM, ms. 274 54 Mc. Saint-Omer, BM, ms. 210 _ 55 Mt.Canterbury, Cathedral, Lit. D. 6, Kent, 1140-1150 ? (Richard Gameson, The earliest Books of Canterbury Cathedral. Manuscripts and Fragments to c. 1200, London, 2008, no 25, p. 257-269 le date du second quart du xiie siècle).55 Mt.Douai, BM, ms. 0022, (13e 1/2) (Bible glosée en 11 volumes)55 Mt.Grenoble, BM, ms. 0037 (451), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.)[4]55 Mt.Laon, BM 73, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint Vincent de Laon. 55 Mt.Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 55 Mt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 043 (t. 13), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale55 Mt. Montpellier, Fac. de Méd., H-155 , origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).55 Mt.Oxford, Trinity College, 20, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann) peut-être avant 1140.55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.10, f. 1-81, 12 s. ½ [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? pièces liminaires différentes de Rusch [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]55 Mt.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, Mazarine 113, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OP (Paris, Saint-Jacques).55 Mt.Rouen, BM A 405, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OSB (Jumièges).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 1-129, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. OSB (Saint-Bertin ).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 210, 13e s.55 Mt.Tours, BM, ms. 117, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Tours, Saint-Paul de Cormery.55 Mt.Troyes, BM 1040, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).55 Mt.Valenciennes, BM, 73, f. 1-81r ; 12e 2/4; prov. Saint-Amand, olim « K.9 » [MM2016].55 Mt. Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.55 Evang.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15522 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15523 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15524 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15526 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15527 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15528 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15529 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15530 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15531 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15532 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15533 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15535 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15537 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15538 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15539 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15540 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15541 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15542 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15543 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15544 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15545 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Mc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 232, 12e 1/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.56 Mc.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]56 Mc.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Rouen, BM A 327, origine laonnoise possible (antériorité à 1140 incertaine); prov. OSB (Saint-Wandrille).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 130-202, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. Abbaye de Saint-Bertin.56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, France, 1190-1230; prov. OSB (Saint-Bertin).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 274; prov. OSB (Saint-Bertin )56 Mc. Troyes, BM, ms. 0871, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France). 56 Lc.Grenoble, BM, ms. 0039 (434), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 334.]57 Lc.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 332.}57 Lc.Londres, British Library, Add. 35167, origine Paris, 1140-1150; prov. indéterminée.57 Lc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (t. 14), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale57 Lc.Oxford, Trinity College, B.1.12, 1160-1180 ? [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]57 Lc.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15534 ; Paris , saec. 13 1/4 ?, prov. Sorbonne (Paris), Glosa ordinaria surglosée avec autorités ajoutées [MM2017]57 Lc.Soisson, BM, ms. 78, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 incertaine)57 Lc.Troyes, BM 1083, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France) ; cf. Troyes, BM, 3196 (ex libris découpé).57 Lc.Troyes, BM 1214, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 pas certaine); prov. St-Etienne de Troyes.57 Lc.Troyes, BM, ms. 2260, origine : Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).57 Lc. 1-3, 13Paris, BnF, lat. 15211, f. 133r-141va [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;57 Io. Voir inventaire raisonné de quelque 210 manuscrits de la Glose laonnoise sur Jean dans Andrée (Alexander), « The Glossa ordinaria on the Gospel of John. A preliminary survey of the manuscripts with a presentation of the text and its sources »,  Revue Bénédictine, 118 (2008), p. 109-134, 289-333. 58 Io.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 333.}58 Io.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon, 58 Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 045 (t. 15), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale58 Io.Oxford, Trinity College, B.1.28, 12e 1/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, O.9.20, 1200-1215 c. ? [MM2016]58 Io.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Saint-Omer, BM, ms. 281; prov. OSB (Saint-Bertin )58 Io.Troyes, BM 1092, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux)58 Io.Troyes, BM 1181, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).58 Io.Troyes, BM, ms. 1023bis, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).58 Io.Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.58 Paul. (Rm.-1-2Cor.Oxford, Trinity College, B.5.6, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]59_62 Paul.Le recensement des manuscrits pour la Glose aux épîtres pauliniennes est en cours par Francesco Siri. Voir liste dans FAMA59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (olim 118 Z 33)59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 046 (t. 16), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 123, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Oxford, Christ Church, 95 peut-être laonnois (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Oxford, Trinity College, B.1.6, 12e 2/3 ? [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.16.12, Magna Glosatura, Channel style, 1180 c. [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.5.20, 12e 4/4, Magna Glosatura, [MM2016]59_73 Paul.Oxford, Trinity College, O.5.8, 1180-1200 c. [MM2016]59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 00312, Italie, 12e s. 2/259_73 Paul.Paris, BnF, lat. 14409, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor.59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15211, f. 23r-68rb; 70r-132va ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul (Rm. 1Cor. 1-11, [om. 2Cor.] Gal.-Hebr.)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15237 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15238 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15239 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;1239 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15240 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15241 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15242 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15243 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15244 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15245 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul. Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15552 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. Paris, Mazarine, 125 , origine Laon (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 195, origine incertaine ; allure germanique ou liégeoise (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 196, origine incertaine (antériorité à 1140 incertaine), addition de gloses qui ne se trouvent pas dans la glosa ordinaria annoncées par dicetur aliquis. 59_73 Paul.Tours, BM, ms. 116, style de Chartres (Stirnemann); prov. Tours, Cathédrale Saint-Gatien59_73 Paul.Troyes, BM 0880, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 0512, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 1026, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul. à préciser Paris, BnF, lat. 15536 ; suite de P15602 ; postilles de Jean de la Rochelle ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. (Gal.-Hbr.)Oxford, Trinity College, B.5.7, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]63_73 Act. Saint-Omer, BM, ms. 039 74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170 _ 74 Act.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 2r-86v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]74 Act.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15546 ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris)74 Act. Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16277 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16278 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170, 13e s.74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 172, 12e s. 4/474 Epcan.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 75_82 Epcan.Oxford, Bodl. Laud. lat. 30, origine laonnoise incertaine, avant 1140.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14789, 1175-1200 c. ?; prov. Paris, Saint-Victor.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14790, 1160-1180 c. ?.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15246, f. 1 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 39v-129v, XIIe siècle 4/4, origine à préciser.75_82 Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 358, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OCist (Clairmarais).75_82 Epcan. Troyes, BM 1132, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1228, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM, ms. 1620, orig. Paris ?, (Stirnemann, groupe II), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux), don d’Henri de France connu par une inscription du xve siècle 75_82 Epcan. prol.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 86v (non numérisé ?), Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]75_82 Iac.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 87r-99r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]76 Iac.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 576 1Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 99r-110v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]77 1Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 32v77 2Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 110v-117v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]78 2Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale78 1Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 118r-129v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]79 1Io. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 3279 2Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 129v-131r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]80 2Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale80 3Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 131r-132r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]81 Iud.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 132r-135r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]82 Iud.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale82 Iud.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/482 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ 83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 233 _83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 376 fragmenta83 Apc.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 136r-179v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 6983 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 298, f. 1-33, origine Italie, 12e 2/3; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 1-32, origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc. Oxford, Trinity College, 20 ?#, origine laonnoise possible (Stirnemann), avant 1140 [problème de cote ? il s’agit d’Ambroise sur le Ps 118].83 Apc.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15246, f. 58 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15247 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15571, f. 73 sqq.83 Apc. Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 1r-39v, XIIe siècle 4/4 avec ajouts plus tardifs, origine à préciser.83 Apc. Reims, BM 135, origine laonnoise incertaine, premier quart xiie siècle possible, sans doute le manuscrit le plus ancien du groupe primitif selon Stirnemann. (version primitive de la glose selon Lobrichon).83 Apc. Valenciennes, BM, 75 ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.83 Apc. Vatican, BAV, Reg. lat., 21, origine laonnoise incertaine, avant 1140.83 Corpus christianorum, continuatio medievalis Corpus christianorum, series latina Biblia Sixta-Clementina, iussu et auctorirate Clementis VIII, Romae 1592, 1593, 1598 Clavis patrum graecorum Clavis patrum latinorum Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum Hieronymus, Epistola 53 ad Paulinum [De studio Scripturarum] Ieronimus, De viris illustribus, c. 2, Texte und Untersuchungen zur Geschichte der Altchristlichen Literatur, 14, 1a, ed. E. Richardson, 1896, p. 7. Biblia sacra iuxta latinam vulgatam ad codicum fidem cura monachorum abbatiae Sancti Hieronymi in Urbe, Roma Weber dans l’apparat du texte Rusch (voir infra), exemplaire de UFB Erfurt/Gotha, FB Gotha <Inc 00083 (01-03), Mon.typ s.l.et a. 2° 00011 Rusch (voir infra), facsimile reprint, 4 vol., Brepols, 1992 [édition factice établies à partir de plusieurs exemplaires de l’incunable]. Patrologiæ cursus completus, series graeca, éd. J. P. Migne, Paris Patrologiæ cursus completus, serie latina, éd. J. P. Migne, Paris, 1844-1864 Patrologia latina, t. 29 Glossa ordinaria (Ps.), Patrologia latina, t. 113 Petrus Lombardus, In Ps , PL 191, loc. cit. Petrus Lombardus, Collectanea in omnes Pauli epistulas, PL 191-192, loc. cit. Patrologia latina, t. 22 Patrologia latina, t. 65 Patrologia latina, t. 68 Psalterium gallicanum, Edmaior. Psalterium iuxta Hebraeos, ed. H. de Sainte-Marie Psalterium Romanum, ed. Weber3 Biblia cum glossa ordinaria Walafridi Strabonis aliorumque et interlineari Anselmi Laudunensis [Strasbourg, Adolf Rusch pro Antonio Koberger, 1481 (23 septembre)], 4 vol. [GW 4282]. Dans les apparats de la présente édition, Rusch désigne le consensus de l’édition facsimile de Brepols (facsim.) et de l’exemplaire de Erfurt. Bibliorum sacrorum latinae versiones antiquae seu vetus italica… opera et studio D. Petri Sabatier, 3 vol., Reims, 1743. Stegmüller (Friedrich), Repertorium biblicum medii ævi, 11 vol., Madrid, 1940-1980. Biblia Sixtina, iussu et auctorirate Sixti V, Romae 1590 Weber (ed.), Biblia sacra iuxta Vulgatam versionem, Stuttgart 1969, réed. 1994 Novum testamentum domini nostri Iesu Christi latine secundum editionem sancti Hieronymi, Johannes Wordsworth et Henricus Iulianus White ed., [t. 1 (1889-1899) : Evangelia, t. 2 (1949) : Paul., t. 3 (1954) : Act. Epcan. Apc., Oxford. <26_1. Psalmi 1-25*> © Martin Morard laborante edidit, Marie-José Sorbets collaborante, Parisiis, 2015, 2e ed. corrigée 2019 [texte des Psaumes révisé, glose : révision en cours]. Glossa : Rusch : Biblia latina cum Glossa ordinaria, ed. A. Rusch, Strasbourg, 1480, t. 2, Erfurt, f. 228rbva-326rb ; facsim., p. 456b-651b. Textus Bibliae : Rusch Nous avons fait ici une exception au principe de reproduction du texte biblique de Rusch. Le texte des Psaumes établi ci-dessous est une reconstitution du textus receptus ‘gallican’ qui s’est progressivement imposé en Europe continentale, dans les liturgies latines du cursus romain et du cursus monastique, dans les psautiers glosés et dans les commentaires scolaires entre la fin du 9e siècle et le Concile de Trente. Les leçons propres à l’édition Rusch de la Glose ordinaire (Rusch tantum dans les apparats), ainsi que celles de l’édition critique de la Vulgate (Ps-G = Edmaior.) sont rejetées dans l’apparat du texte biblique, tandis que nous restituons les leçons majoritaires en circulation au Moyen-Âge signalées dans l’apparat de l’édition critique du Psautier gallican (rell. codd. et edd. = plerique codd.) confirmées par la collation de quelques témoins remarquables non glosés, non pris en compte par l’Edmaior, mais significatives des usages et de la réception liturgico-scolaire du texte : psautiers prototype cirstercien (D30) et dominicains, etc. La division médiévale des versets, commune dans la majorité des cas, aux psautiers liturgiques et glosés, est également restituée ainsi que les médiantes à partir du psautier protoype de Cîteaux (Dijon, BM, ms. 30 ; sigle D30). Les écarts observés sont signalé dans les notes d’apparat <divisio.> Le texte biblique de Rusch s’écarte des témoins du texte critique plus souvent dans le Psautier que dans les autres livres de la Bible. L’origine de ces leçons propres reste à déterminer par des sondages dans les psautiers des 12e et 13e siècles non pris en compte par les éditions critiques du Ps-G (Psautier gallican) et du Ps-R (Psautier romain et anciens pDsautiers latins). Rusch s’accorde plusieurs fois avec le groupe insulaire [Hi ΩM] contre le textus majoritaire du Psautier ; il s’écarte moins souvent du Ps-R et des versions vieilles latines que le textus receptus. Il est possible qu’il s’agisse de corrections apportées par Rusch pour faire concorder son texte avec les gloses patristiques mais je ne peux pas le prouver à ce stade de l’enquête, encore en cours, et cette hypothèse ne se vérifie pas dans tous les cas. => in apparatu : Ps-G : Psalterium iuxta Septuaginta Hieronymo translatu, in Biblia vulgata, ed. Weber-Gryson, Stuttgart, 1994, p. 770-954. Bari1 sine titulis : Ps. 73, 94 Bari3 sine titulis : Ps. 73, 94-95 D14 : Ps. 24-26, 34, 60-62, 94, 100, 109, 117, 118-3-4, 6, 9 D30 : Ps. 1-38, 60-71, 90-150. Hi : sine titulis Ps. 94, 117, 118-3-9 P748 : Ps. 94-96 P10489 : sine titulis P10525 : Ps. 73 (1 leçon commune avec Bari1), 94 P15613 : Ps. 94-95 ω1 (13e s. ¾ : prototype de la liturgie dominicaine): sine titulis Ps. 36, 60-62, 68, 73, 93-94, 109-110, 117-118 ω2 (13e s. 4/4 : exemplaire de référence du maître de l’ordre dominicain) : sine titulis Ps. 73, 94, 109, 118, 1-3 Pisa : Psautier-bréviaire de la seconde moitié du 15e siècle conservé au couvent des moniales dominicaines, communiqué par Sylvie Duval. P3255 : Ps. 93-94 ΩF : Ps. 94-96 ; 119-130 ΩP  : sine titulis Ps. 60-62, 68, 73, 94-96, 109 ΩR : Ps. 94-96 ΩX : Ps. 68, 86 etc. Cor2 : Ps. 73 (Cor2 F) et passim Cor3 : deficit Le titres des psaumes sont omis par les psautiers (non glosés) Hi Ψ B ΩM Δ (psautiers dominicains) Ed1455 omettent toujours les titres bibliques des Psaumes. Nous ne le signalerons plus dans les apparats. Val24 D30 associent titres bibliques et titres chrétiens, guide de la récitation du Psautier in personna (« voce ») Christi et Ecclesiae dont on retrouve des traces dans la plupart des commentaires des Psaumes antérieurs à l’exégèse des écoles, ainsi que dans certains manuscrits glosés du Psautier et du Cantique. D30 s’apparente à la série 1 [saint Columba] des tituli Psalmorum édités par Pierre Salmon, avec de nombreuses variantes de la sous-classe des témoins du 12e siècle. Les titres de D30 ont été intégralment collationnés. Psautier franciscain : Les franciscains ont adopté le bréviaire de la Curie d’Honorius III (à ne pas confondre avec le bréviaire romain). Dans ce dernier, le Ps-R est remplacé par le Ps-G [Oxford, Bodleian Library, Canonici Liturg. 379 (cat. 19462) ; Van Dijk, Ordinal, 1975, p. XXIV]. La règle franciscaine précise que la version du psautier utilisé sera le Ps-G Toutefois, à la différence de ce que feront les domicains à partir d’Humbert de Romans, la première version manuscrite du bréviaire franciscain diffusée à l’occasion du chapitre général de 1230, ne contenait pas de psautier [Van Dijk, Ordinal, 1975, p. XXV : « Gallican Psalter which howhever was not provided with the edition itself » ; v. g. Assisi, Sacro Convento, ms. 694]. Chacun demeurait libre d’adopter un psautier gallican disponible [voir par exemple Meaux, BM, ms. 3, f. 1-26 : psautier copié en France, 13e 2/4, avec ajout 13e des antiennes fériales et des accents toniques, ainsi que dans toute la suite du bréviaire, en vue de la psalmodie collective. Le bréviaire à proprement parlé est d’origine italienne selon Van Dijk, ibid., note 8]. Psautier dominicain : Le prototype de la liturgie dominicaine (Δ = ω 1 ω² ) est le seul témoin de la correction du Psautier gallican effectuée par les dominicains de Saint-Jacques de Paris au 13e siècle. Ni la bible dite « de Saint-Jacques » (ΩJ), ni les correctoires dominicains - Hugues de Saint-Cher (Cor1), Cor3 - ni le correctoire dit Sorbonne 1 (CorS1) issu du même antigraphe que le Cor3 des marges de la bible ΩJ ne comportent de Psautier. Pourtant le prototype d’Humbert de Romans ω 1, est contemporain de ΩJ ; ω² lui est postérieur d’au moins une décennie (v. 1270 selon M.-Th. Gousset, « La décoration du Prototype »). De nombreuses leçons de ces témoins confrontés par sondages aux psautiers-bréviaires P3255 [Poissy] T77 T79 [Toulouse ] Bo179 [Bologne] Fi [Firenze, Archivio di Santa Maria Novella, I.B. 56 (f. 49-194) monialium monasterii Sancti Iacobi de Ripolis de Florentia, corrigent le texte liturgique majoritaire par des leçons identiques à celles qui ont été retenues au 20e siècle comme texte critique du Psautier Hexplaire (Ps-G) ; d’autres le corrigent par un retour aux leçons du Ps-R, souvent considéré au Moyen-Âge comme témoin privilégié du texte grec de la Septante. On constatera dans nos apparats que nombre de ces corrections ont été écrasées par la force du textus receptus majoritaire et ne se sont pas maintenues de façon homogène dans la tradition dominicaine. On observera surtout que ω 1 et ω² ne concordent pas toujours. ω ² présente beaucoup d’erreurs de copie (voir Ps. 73 Psautier de Notre-Dame de Paris : le psautier du bréviaire parisien à l’usage de Notre-Dame est représenté par trois témoins choisis : Bari1, psautier-bréviaire, copié avant 1296 (13e 4/4) ; Bari3, psautier-bréviaire, copié avant 1296 (13e ¾ ? écriture méridionale) ; usage liturgique Le texte des deux psautiers présente quelques variantes uniques communes, mais il n’est pas possible à deux chantres de psalmodier ensemble les mêmes versets simultanément à partir des deux manuscrits en même temps. P15613 : Psautier bréviare contemporain, légué à l’usage de la Sorbonne par son fondateur (+1274) ; le psautier, d’une autre origine que le corps d’ouvrage, semble de la première moitié du 14e siècle. Sur la datation et la destination liturgique de ces livres, voir les travaux de Maria Gurrado sur la liturgie de Notre-Dame de Paris au 13e siècle à qui je dois la communication des photographies de ces manuscrits et les in. Nos collations (sondages : Ps. 101, 106, 107, 109, 116, 118-1 etc.) montrent que plusieurs leçons (idiosyncrasies graphiques et traces du Ps-R) sont communes à P15613 et Bari1 qui semblent dépendre d’un modèle commun (voir notamment la leçon allixisti me pour allisisti me, propre à ces deux manuscrits). D’autres leçons ne sont pas attestées dans les autres psautiers bibliques parisiens ou dominicains contemporains. La ponctuation psalmodique (division des versets, flexes, médiantes) des deux manuscrits est assez concordante et se rapproche de celle du psautier dominicain. P10525 : Nous y ajoutons le pseudo psautier de Louis IX copié entre 1258 et 1274, plus vraisemblablement à cette dernière date d’après l’analyse de P. Stirnemann. P748 : psautier bréviaire à usage d’une église de Paris (probablement Notre-Dame, selon Maria Gurado10.4.2018), 13e 2/4, sans titre ni antienne, liturgisé au cours du 13e s. *** La numérotation des Psaumes est celle du Psautier Septante (Ps-G) seule en usage dans jusqu’à la fin du 15e siècle. La numérotation des versets en chiffre arabes correspond à la division moderne établie par les éditeurs du 16e siècle à partir de la stichométrie hébraïque, appliqué au Psautier latin à la fin du 16e siècle. La numérotation en chiffres romains correspond à la stichométrie du Psautier latin traduit sur le grec de la Septante, déjà attestée par le Psautier romain (Ps-R) et conservée par saint Jérôme dans le Psautier gallican (Ps-G). Cette seconde division est la seule en usage dans la psalmodie liturgique latine et les commentaires bibliques jusqu’au concile Vatican II. C’est elle qui structure toutes les versions de toutes les versions médiévales de la Glose sur les Psaumes. La numérotation des versets de la stichométrie latine est pratiquement inconnue du Moyen Âge. Les ponctuations intermédiaires (mediantes) sont indiquée par un trait penché arrière « \ ». Ici encore nous avons fait usage de notre liberté d’éditeur en matière de ponctuation. Il a fallu parfois s’écarter de Rusch dont les particularités en la matière ne paraissent pas mériter l’attention. Nous avons préféré reproduisent la ponctuation du psautier cistercien modèle D30 qui coïncide le plus souvent avec l’usage majoritaire.Nous réservons à une étude spécifique l’analyse des nombreuses variations de ces données propres à l’histoire du Psautier latin. Les sondages effectués à ce jour indiquent que les gloses sur les titres bibliques des Psaumes sont plus nombreuses dans l’édition de 1481 que dans les anciens manuscrits de la Glose de Laon. Fontes principales : Augustinus Hipponenseis, Enarrationes sive tractatus in Psalmos. Cassiodorus, Expositiones in Psalmos. Hieronymus (pseudo), Breviarium in Psalmos, PL 26. [Martin Morard, 1 mars 2019, résultats partiels portant sur la collation de Rusch avec Edmaior. et des sondages dans les autres témoins cités] <26.1.1> Prologus beati Hieronymi in Psalterium incipit prol.|  {t. 2 : Erfurt, f. 228vb ; facsim., p. 456b} Psalterium Rome dudum positus emendaram et iuxta Septuaginta interpretes, licet cursim, magna tamen tamen] illud Ps-G ex parte correxeram. Quod quia rursum videtis, o Paula et Eustochium, scriptorum vitio depravatum plusque antiquum errorem quam novam emendationem valere, cogitis ut veluti quodam novali scissum iam arvum exerceam et obliquis sulcis renascentes spinas eradicem, equum esse dicentes, ut quod crebro male pullulat, crebrius succidatur. Unde consueta prefatione commoneo tam vos quibus forte labor iste desudat, quam eos qui exemplaria istiusmodi habere voluerint, ut que diligenter emendavi, cum cura et diligentia transcribantur. Notet sibi unusquisque vel iacentem lineam vel radiantia signa radiantia signa] inv. Ps-G , id est id est] + vel Ps-G obelos [÷] vel asteriscos asteriscos] scrips. cum Ps-G, astericos cacogr. Rusch., et ubicumque viderit virgulam videret virgulam] inv. Ps-G precedentem, ab ea usque ad duo puncta que impressimus [ :] sciat in Septuaginta translatoribus plus haberi. Ubi autem perspexerit stelle similitudinem perspexerit – stelle similitudinem] inv. Ps-G [*], de Hebreis voluminibus additum noverit, eque usque ad duo puncta, iuxta Theodotionis dumtaxat editionem qui simplicitate sermonis a Septuaginta interpretibus non discordat. Hec ego et vobis et studioso cuique fecisse me sciens, non ambigo multos fore qui vel invidia vel supercilio “malint contemnere videri preclara quam discere”, et e turbulento magis rivo quam de purissimo fonte potare. Prologus in Psalterium explicit. Hieronymus, Praefatio in libro Psalmorum, ed. Weber, p. 767. Codd. : Rusch Ps-G ; om. Glossa parva(La29 etc.) Glossa media, Magna Glossatura <26.1.2 Hieronymus, Tractus LIX in Psalmos, prologus> prol.| 2. In nomine Domini nostris Ihesu Christi filii Dei vivi incipit psalterium regis David filii Iesse. Lege in pace in consilio….pace ] om. De Bruyne, in consilio impiorum Schaf6 . Codd. : P13190 (Paris, BnF, lat. 13190, saec. 12¼, prov. Corbie). Om. Rusch et cett. <26.2> Prothemata in librum Psalmorum {t. 2 : Erfurt, f. 229ra ; facsim., p. 457a} Liber hymnorum vel soliloquiorum prophete de Christo incipit Codd. : Rusch PL113; om. Lunel  <Nota> Haec praefatio, quam « Prothemata » Rusch nuncupavit, in nullo codice psalterii glossati invenitur nec ante nec post Anselmum. Tamen, nonnulle ‘sententiae’ – id est fragmenta - illius praefationis ponuntur seu in calce seu in fronte aliquorum codicum psalterii glossati. Cf. Martin Morard, La harpe des clercs : réceptions médiévales du Psautier entre pratiques populaires et commentaires scolaires, thèse de doctorat, Paris-IV - Sorbonne, 2008, 3 vol., p. 2041-2063.. prol.| 2. AUGUSTINUS. Liber iste intitulatur apud Hebreos Liber hymnorum hac hac PL113] ac Rusch ratione quia hymnus est ubi habentur verba et laus cum cantico, quod in psalmis invenitur. Intitulatur etiam, secundum quosdam, Liber soliloquiorum, quod ideo videtur fieri quia illud quod aliquis secum rimatur, et a nullo discit nisi a veritate sibi interius presidente, soliloquium dicitur, verbi gratia, quemadmodum beatus Augustinus Cf. Augustinus Hipponensis, Retractationes, I, 4, CCSL 57, p. 13 ; ed. G. Bardy, 1950, BA 12, p. 288.1 : «Inter haec scripsi etiam duo volumina secundum studium meum et amorem, ratione indagandae veritatis de his rebus quas maxime scire cupiebam, me interrogans mihique respondens, tamquam duo essemus ratio et ego, cum solus essem, unde hoc opus soliloquia nominavi». secum de natura anime et de natura Dei investigavit ; odem modo potest dici propheta secum investigasse de incarnatione Filii Dei, et de reparatione humani generis. prol.| 3. Rex David et propheta, cum prospere regnaret, volens cultum Dei magnificare, cum arcam a Philisteis redditam, longo tempore post incertis sedibus vagantem, tandem in Hierusalem reduceret, nudus cum cithara precedebat 2Rg. (2Sm.) 6., sed et quattuor millia virorum elegerat Cf. 1Par. 23, 5. qui, non solum voce, sed etiam instrumentis musicis, psalmos canerent, quibus preposuit quattuor : Asaph, Idithun, Heman, Ethan, vel filios Chore, qui a patris scelere vel sacrilegio degenerantes (quem ignis consumpserat) Nm. 16., in cultu Dei devotissimi perstiterunt. Codd. : Rusch PL113 prol.| 4. HIERONYMUS. Psalterium est quoddam musicum instrumentum in modum delte delte] om. PL113 littere compositum et ab eo musico instrumento per quod modulatum fuit presens opus nomen sibi sumpsit Ut ref. Cassiodorus, Expositio Psalmorum, praef., c. 4, CCSL 97, p.11.1-5. Non invenitur in operibus Hieronymi. . prol.| 5. Psalterium apud Hebreos vocatur nablath Codd. : Rusch PL113| nablath] nebel PL113 , apud Grecos psalterium psalterium] om. PL113 , apud Latinos vero organum. prol.| 6. Multi dicunt David non fecisse omnes psalmos, eo quod quidam ex ipsis intitulantur in personis Codd. : Rusch PL113| personis] –na PL113 aliorum. Sed, ut dicit beatus Hieronymus, non sunt audiendi in hoc. Nam David composuit omnes psalmos : modos modos] modo PL113. etiam apposuit, in quo multos auxiliatores habuit, quibus prefecit quattuor, videlicet Heman, Ethan, Asaph et Idithun. Divino consilio hoc fuit factum, ut psalmi intitularentur in personis aliorum, vel propter interpretationem nominum tantum, vel propter negotium, vel propter utrumque. Propter interpretationem nominis nominis] –num PL113 tantum, ut in persona Idithun; propter negotium, ut in persona Aggei et Zacharie; propter utrumque, ut in persona Salomonis. prol.| Idithun, Asaph, filii Chore et ceteri huiusmodi non fuerunt auctores psalmorum, sed prepositi artificibus artificibus] + qui psalmos personabant tribus modis vel human La29 (interrupt.) La29 . Codd. : La29 (in calce vol.) Lunel Rusch PL113 prol.| 7.2 Qui psalmos personabant tribus modis - vel humana voce, vel musicis instrumentis, vel communiter utroque modo - et hoc dupliciter, vel post vocem instrumento, vel post instrumentum voce. Unde unde] + et Lunel nomina illorum ut honorem de ministerio ministerio] misterio Lunel sumerent, titulis inseruntur maxime pro significatione rerum. prol.| 7.3 Psalmus vero est instrumenti sonus; canticum humane vocis cantus in laudem Dei; psalmi canticum, cum post instrumentum vox, psalmus cantici psalmus cantici] cantici spiritus Lunel , cum post vocem instrumentum. prol.| 8. CASSIODORUS. Solet queri cur pre aliis scriptis Codd. : Rusch PL113 | Scriptis] Scripturis PL113 psalmi in Ecclesia legantur. Quod ideo est quia antiquitus apud Hebreos mos iste in templo Dei erat. Vel, quia psalmi plus mysteriorum quam cetere Scripture continent, et breviter multa dicunt, in quibus omnis lex et prophete et evangelium constat. prol.| 9.1 CASSIODORUS. Cassiodorus Rusch PL] om. La29 cett. «Prophetia est inspiratio» vel revelatio divina inspiratio vel revelatio divina Rusch PL] divina inspiratio P105, aspiratio divina La29 «que eventus rerum, vel per facta vel per dicta, immobili veritate pronuntiat». Codd. : La29 P105 Rusch PL113, om. P106 P766 P442 Va85 Cassiodorus, Expositio Psalmorum, praef., c. 1, CCSL 97, p. 7.2-3 : « Prophetia est aspiratio divina, quæ eventus rerum aut Gper facta aut per dicta quorumdam immobili veritate pronuntiat ». Sur la réception de ce texte et ses multiples réécritures dans les commentaires des Psaumes du 11e au 14e siècle, cf. Martin Morard, La Harpe des clercs : réceptions médiévales du Psautier entre pratiques populaires et commentaires scolaires, thèse de doctorat, Paris-IV - Sorbonne, 2008, 3 vol., 2870 p., en particulier ibid., Corpus prologorum Psalterii interpretum, p. 1691 à 2693 et note générale 7, p. 2660-2661. prol.| 9.1b Unde prophetia visio, propheta videns. Codd. : Rusch PL113, om. La29 (in calce voluminis) P105 P106 P766 P442 Va85 Cf. Hieronymus, Epist. 53, 4, CSEL 54, p. 450 : «Unde et prophetæ appellabantur videntes, quia videbant eum quem ceteri non videbant. […] Revela inquit David oculos meos et considerabo mirabilia de lege tua; lex enim spiritalis est et revelatione indiget ut intelligatur, ac revelata facie Dei gloriam contemplemur ». prol.| 9.2 Multis autem modis hec hec] om. P105 gratia data est vel per operationes hominum, ut fuit arca Noe Cf. Gn. 6-7. et sacrificium Abrae Habrahe P105 Cf. Gn. 22, 13 et transitus maris Rubri, vel per nativitates, ut Esau et Iacob, qui futura significabant; vel per loquentes loquentes] om. La29 P105 angelos, sicut locuti sunt Abrahe, Loth et aliis, vel per visiones, sicut Isaie et Ezechieli et ceteris, vel per somnia, sicut Salomoni, Ioseph Ioseph] om. La29 et Danieli; vel per nubem et vocem de celo, ut Moysi, velvel] et P105 adhuc aliis modis. David autem nullo horum, sed celesti aspiratione intus edoctus, Spiritu in eo loquente intus edoctus, Spiritu in eo loquente] intus P766, om. La29 P105 , completus est, ut in librolibro La29 P105 etc. Rusch] I id est primo PL113 Regum 1Rg. (1Sm.) 16, 13. : « Directus est est] om. La29 P105 Spiritus Domini in David ». Et Dominus Mt. 22, 45. : {t. 2 : Erfurt, f. 229rb ; facsim., p. 457b} « Si David in spiritu vocat in spiritu - vocat Rusch PL] inv. La29, vocat P105 eum Dominum, quomodo filius filius La29 (f.)] spiritus (marg.| ) P105 eius est ? » Spiritus autem autem] om. La29 P105 Sanctus sic sic La29] si P105 datus est prophetis, ut ut La29] ne aliquando praem. P105 aliquando pro peccatis recederet et placatus rediret. Et sicut ait Petrus 2Pt. 1, 21. : « Non voluntate humana allata est aliquando prophetia a. p.] inv. La29 , sed, Spiritu Sancto inspirati, locuti sunt sancti homines Dei h. d.] inv. La29  ». Non sunt autem illi illi] om. La29 P105 a munere prophetie alieni, quibus data est facultas intelligendi vel interpretandi Scripturas. Codd. : La29 (in calce voluminis) P105 P766 Rusch PL113 ; om. P106 Va85 < Parall . > Glosa Magistri Offridi, n°1.3#. prol.| 10. HIERONYMUS. Multa genera sunt christorum. Patriarche dicti sunt christi, ut 1Par. 16, 22 : « Nolite tangere christos meos et in prophetis meis nolite malignari » ; cf. Ps. 104, 15. « Nolite tangere christos meos » ; in Parabolis Parabolis] revera Paralipomenon ut Hieronymus refert. dicuntur christi omnes qui de Egypto egressi sunt. Chrisma in Exodo fit, unde sacerdotes uncti. Est aliud unguentum quo reges inunguntur sed hoc duobus modis quia, si David est et Salomon, id est fortis fortis] forti PL113 manu et pacificus, unguitur cornu, si Hieu et Azael lenticula, quod est vas fictile, sed Sed] + et PL113 Cyrus, rex Persarum et Medorum, qui Israel relaxavit, christus est, secundum illud Is. 45, 1 : «Hec dicit Dominus christo meo Cyro, cuius apprehendi dexteram, ut subiiciam ante faciem eius gentes, et dorsa regum vertam, et aperiam coram eo ianuas, et porte non claudentur ». : «Hec dicit Dominus christo meo Cyro». Quod non sinunt sequentia de Salvatore accipi, ut quidam putant. Est unguentum propheticum, quo precipitur Elie ut unguat Eliseum in prophetam 3Rg. (1Rg.) 19, 16.; super omnia est unguentum spiritale quod dicitur oleum exsultationis, quo Christus unctus est pre participibus, qui habent chrisma baptismi. Quod si perdat quis, non desperet; quia de reparando reparando] separando PL113 chrismate scribitur in Levitico Lv. 13., quod cum lepra alicuius fuerit mundata, mittat ei sacerdos oleum in manu sinistra, et cetera que ibi dicuntur, et ipse vocetur christus Dei. Hoc autem restat quod idem homo frequenter unguitur, ne sit occasio ruine negligenti. Sufficit enim leproso ut, post primum unguentum perditum, unguatur secundo; sed ille sepe unguitur qui semper proficit : et, de oleo leprosi, venit ad unguentum populi; inde ad sacerdotale; de quo ad chrisma pontificis, a pontifice ad regem, a rege ad patriarchas; a patriarchis ad Christum Hieronymus, I n Prophetas minores (Hab.), lib. 2 (Hab. 3, 13), CCSL 76A, p. 639.681-833 : « Septuaginta : egressus es in salutem populi tui, ut salvares christos tuos. Primum videamus quot sunt genera christorum, et postea tractabimus, quomodo egressus sit Dominus in salutem christorum suorum. Christi in Veteri Testamento dicebantur et patriarche, de quibus scriptum est in psalmis : corripuit reges pro eis, nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari. et in primo Paralipomenon libro, omnes qui de Egypto egressi sunt christi vocantur. Chrisma quoque in Exodo sacerdotale conficitur, quo postea sacerdotes in Levitico referuntur uncti. Est et aliud unguentum quo reges unguntur in regno, quod in duo scinditur. Si enim David est et Salomon, id est fortis manu, et pacificus, cornu ungitur. Si vero Iehu et Azael sunt, perfunduntur lenticula, vas autem fictile sic vocatur, id est phakos. Sed et Cyrus, Persarum rex atque Medorum, qui de captivitate populum relaxavit - licet multi errent, et de domino saluatore scriptum putent -, audit per Esaiam : hec dicit Dominus christo meo Cyro, cuius tenui dexteram, ut audirent coram eo gentes, et cetera. Et ad extremum dicitur : tu autem non cognovisti me, quod de salvatore nefas est intellegere. Est unguentum propheticum, quo precipitur Helie, ut Heliseum ungat in prophetam. Et super omnia unguentorum genera, est unguentum spiritale quod vocatur oleum exsultationis, quo ungitur salvator, et dicitur ad eum : propterea unxit te deus, Deus tuus, oleo exsultationis pre participibus tuis. Participes autem eos puto, ad quos loquitur et Ioannes : et vos unguentum habetis a sancto. Et post modicum : hec scripsi vobis de his qui seducunt vos et chrisma quod accepistis ab eo, maneat in vobis; et non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed ipsum chrisma docebit vos de omnibus, et verum est, et non est mendacium, et sicut vos docuit, manete in eo. Ac ne forte qui chrisma baptismi perdiderunt, desperent de chrismate reparando, scriptum est in Levitico, quod leprosus extra castra proiectus cum ad sacerdotem venerit, et lepra ipsius fuerit emundata, mittat sibi sacerdos oleum in manu sinistra, et intincto digito septies aspergat oleum coram domino, et tangat eodem oleo auriculam eius qui leprosus fuerat et dextram manum, et dextrum pedem, et quod remanserit de unguento totum mittat in caput eius. Cum que omnia hec rite compleverit, tunc immolet holocaustum pro eo, et ipse christus vocetur Dei. Volo aliquid dicere, sed timeo ne neglegentibus occasionem ruine tribuam, quod in scripturis sanctis idem homo frequenter unctus inveniatur. Denique David tertio unctus est, quod nos non intellegamus super eo qui peccaverit, et iterum ungitur - sufficit enim leproso ut post primum unguentum perditum, ungatur secundo -; sed super eo qui per dies singulos proficit, et semper eius augetur unctio; et de leprosi oleo migrat ad oleum populi atque sanctorum, et de oleo populi ad oleum peruenit sacerdotum, et a sacerdotibus transcendit ad chrisma pontificis, a pontifice quoque ad regem, a rege ad patriarchas, et a patriarchis pergit ad Christum; et ungitur oleo exultationis, quo qui fuerit linitus, unus cum deo efficitur spiritus, et ubi pater et filius est, ibi etiam ille erit.» – Cette sentence ne figure pas dans les recueils de sentences laonnois étudiés par Cédric Giraud [communication à l’éditeur, 2013].. Codd. : P14402, f. 4va ; P766 § 18 (ed. Morard, Corpus prologorum in Psalmos, 2008, n° ‎27 cum var.) Rusch PL113 ; om. P105 P106 P766 Va85 K7 prol.| 11. CASSIODORUS. Sicut prophetia fit diversis modis, ita et diversis temporibus. Est igitur alia de presenti, ut Elisabeth Lc.1, 43. : «Unde mihi hoc, ut veniat mater Domini ?» etc.; de preterito, ut Moyses Gn. 1, 1. : «In principio, creavit Deus celum et terram»; de futuro, ut Is. 7, 14. : « Ecce virgo concipiet Codd. : Rusch PL113 |concipiet] + etc. PL113  » Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum, praef., c. 1, CCSL 97, p. 7.25-27 : « Sciendum est sane quod omnis prophetia aut de preterito aut de presenti aut de futuro tempore loquatur aut agat aliquid ».. prol.| 12. Item prophetia alia est secundum prescientiam Dei, quam necesse est omnibus modis impleri, ut Is. 7, 14. : « Ecce virgo concipiet » etc. Alia secundum comminationem, ut Ion. 3, 4. : « Quadraginta dies, et Ninive subvertetur ». Codd. : Rusch PL113 prol.| 13. Notandum igitur quod propheta aliquando loquitur indiscrete de futuris quasi de presentibus; aliquando de preteritis, aliquando etiam proprie de futuris, quod ideo fit, quoniam omnia dictante Spiritu Sancto dicit, cui sunt omnia nota, sive preterita, sive futura, tamquam presentia. Codd. : Rusch PL113 prol.| 14. REMIGIUS. Liber iste ex centum quinquaginta psalmis, non sine altioris mysterii ratione, consistit. Hic enim numerus mysteriis celeberrimus. Constat enim ex octogenario et septuagenario, quibus ex octenariooctenario Rusch] octo- PL113 et septenario principium et significatio est. Octonarius enim octavam resurrectionis resurrectionis] resurrectionem PL113 significat : quia cum sex sint etates viventium, septima morientium, octava resurgentium erit. Per septenarium vero, huius vite tempus significatur, quod septem dierum repetitione agitur. Recte ergo tali psalmorum numero liber iste compositus est, quia sic in huius vite septenario operari ac vivere nos docet, ut in octava resurrectionis stolam glorie consequamur. Vel ideo quia per octonarium Novum Testamentum significatur : octoadi enim patres Novi Testamenti deserviunt, observantes diem octavam resurrectionis Christi, id est dominicam, octavas sanctorum, exspectantes octavam resurrectionis mortuorum. Per septenarium vero Vetus Testamentum, quia hebdoadi hebdoadi] hebdomadi PL113 , id est septenario, patres Veteris Testamenti servierunt, observantes septimum diem, septimam septimanam, septimum annum et quinquagesimum, qui septenis annorum hebdomadibus texitur, id est iubileum : unde Salomon Eccle. (Qo). 11, 2.  : « Da partes septem, necnon et octo ». Bene igitur hoc numero psalmorum liber hic hic] iste PL113 editus est, cuius partes utriusque Testamenti doctrinam et mandata continent. prol.| 15. AUGUSTINUS. Item per tres quinquagenas triplex fit psalmorum distinctio, propter tres status christiane religionis {t. 2 : Erfurt, f. 229va ; facsim., p. 458a} significandos : primus penitentie, in qua et prima psalmorum quinquagena terminatur, scilicet : « Miserere mei Deus » Ps. 50.; secundus iustitie, in qua et secunda quinquagena : «Misericordiam et iudicium cantabo tibi» Ps. 100.; tertius status vite eterne, in cuius laudem tertia quinquagena finitur, scilicet Ps. 150, 6. : «Omnis spiritus laudet Dominum». Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 150, 3), CCSL 40, p. 2193.4-10 : « Non enim frustra mihi uidetur quinquagesimus esse de penitentia, centesimus de misericordia et iudicio, centesimus quinquagesimus de laude Dei in sanctis eius. Sic enim ad eternam beatam que tendimus uitam, primitus peccata nostra damnando, deinde bene uiuendo, ut post condemnatam uitam malam gestam que bonam, mereamur eternam ». Codd. : Rusch PL113 prol.| 16. AUGUSTINUS. Unus est liber Psalmorum, non quinque, ut in Actibus apostolorum legitur Act. 1, 20. : « Sicut scriptum est in libro Psalmorum ». Hieronymus tamen dicit quinque libros, id est quinque distinctiones que fiunt per « fiat fiat » Cf. Ps. 40, 14 ; 71, 19-20 ; 88, 53 ; 105, 48.. Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 150, 2), CCSL 40, p. 2192.1-3.. Codd. : Rusch PL113 prol.| 17. Ordo psalmorum ab ordine historie discordat quia ante peccavit David cum uxore Urie, et de penitentia cecinit Ps. 50. : «Miserere mei Deus», quam filius eius eum persequeretur et cecinerit Ps. 3. : «Domine, quid multiplicati», sed ab Esdra propheta instinctu divino ita ordinati ordinati] ordinari PL113 creduntur. prol.| 18. Materia est integer Christus, sponsus et sponsa. [Cf. Petrus Lombardus, Glossa magna (Ps.), pref., PL 191, 59C : « Materia itaque huius libri est totus Christus, scilicet sponsus et sponsa ».]. Codd. : Rusch PL113 prol.| 19. Intentio : homines in Adam deformatos Christo novo homini conformare. [Petrus Lombardus, In Ps., pref., PL 191, 59C (ad verbum).] prol.| 20.1 Modus tractandi : Quandoque agit de Christo secundum quod caput est, aliquando secundum corpus, aliquando secundum utrumque. Secundum Codd. : Rusch PL113 | Secundum] + quod PL113 caput, tripliciter : quia vel secundum divinitatem, ut «Tecum principium» Ps. 109, 3. etc.; aliquando secundum humanitatem, ut «Ego dormivi» Ps. 3, 6. etc., aliquando per transsumptionem, ut quando utitur voce membrorum, sicut ibi : «Longe a salute mea» Ps. 21, 2. etc. [Petrus Lombardus, In Ps., praef., PL 191, 59C (ad verbum).] prol.| 20.2 Item de Ecclesia tribus modis : aliquando secundum perfectos, aliquando secundum imperfectos, aliquando secundum malos qui sunt in Ecclesia corpore non mente, numero non merito, nomine non numine. Codd. : Rusch PL113 Liber Psalmorum Psalmus 1 marg.| 21.  {t. 2 : Erfurt, f. 229va ; facsim., p. 458a} Psalmus iste primus ideo videtur carere titulo quia de commendatione Christi principaliter loquitur ad quem omnes alii psalmi pertinent qui loquuntur vel de passione vel de resurrectione vel de membris ipsius, quare videtur esse quasi titulus aliorum, vel, secundum Hieronymum, ne titulus prescriptus libri caput et initium videretur, vel quia iste psalmus est quasi prologus et titulus sequentis operis, vel quia Esdras non fuit ausus titulum ponere, videns in sequenti David in persona Christi hunc psalmum caput libri appellasse.| Codd. : Rusch, om. PL113 || marg.| 22. HIERONYMUS. In hoc Psalmo loquitur propheta considerans destructionem generis humani que contigit per Adam et ex opposito previdens prophetico spiritu reparationem per Christum futuram et ut contraria contrariis curentur. Vult enim omnino reddere oppositum et dissimilem priori Adam quia sicut ille destruxit se et humanum genus per superbiam et inobedientiam eodem modo Christus per humilem obedientiam suam reduxit quod destructum fuerat culpa primi parentis ad vitam et pro hac consideratione prorumpit in laudem illius dicens Beatus vir etc. In hoc primo versu notantur tres mortes anime per tres mortuos a Christo resuscitatos designate per filiam archisynagogi resuscitatam in domo patris Cf. Mc. 5, 36-43. designatur illa mors quam per delectationem et consensum patimur tantum in interiori. Per filium vidue extra portam resuscitatum exprimitur illa mors quam patitur homo, dum ducitur in operatione per pravam delectationem et consensum. Per Lazarum iam fetentem et quadriduanum Cf. Io. 11, 39. designatur illa que procedit ex consuetudine prave operationis qua prebemus nos aliis exemplum peccandi et corrumpimus alios sicut aer corrumpitur fetore cadaveris. Rogantibus discipulis Dominum ut quartum suscitaret mortuum, dixisse fertur Mt. 8, 22. : « Dimittite mortuos sepeliri mortuos suos ». Hi sunt impenitentes et in peccatis sepulti. | Non inveni in operibus Hieronymi. Codd. : Rusch, om. PL113 || marg.| 23. {t. 2 : Erfurt, f. 229vb ; facsim., p. 458b} Propheta humani generis reparationem per Christum futuram considerans hic quasi ad consolationem spiritu edoctus quasi viam qua liberari possit proponit. | Codd. : Rusch, om. PL113. || marg.| 24.1. Primus psalmus bipartitus : de beato viro et de ultionibus iniquorum. Statim per beatitudinem blanditur.| Codd. : Rusch, om. PL113 || marg.| 24.2 Per ultionem iniquos terret adversis ibi : Non sic impii etc. | Codd. : Rusch, om. PL113 .|| Beatus vir  interl.| cui succedunt omnia optata|| interl.| contra prospera et adversa firmus|| qui non abiit  interl.| cogitatione|| interl.| consensu|| interl.| a Deo in regionem dissimilitudinis quamvis impii hoc molirentur quod laudabilius|| in consilio impiorum \ interl.| positus|| interl.| ut Adam qui uxori consensit a diabolo decepte|| et in via peccatorum  interl.| in mundo|| interl.| in prava operatione que est via ad mortem|| non stetit  interl.| opere|| interl.| quia natus inter peccatores sed non tenuit eum illecebra seculi, id est noluit terrenum regnum|| et in cathedra  interl.| docendo|| marg.| IN CATHEDRA. Dans exemplum peccandi.|| pestilentie  interl.| pestilentia est morbus qui fere omnes invadit et amore dominandi vix caret aliquis. Vel cathedra pestilentie est perniciosa doctrina que ut cancer serpit.|| non sedit.  interl.| consuetudine|| marg.| BEATUS VIR. AUGUSTINUS. Hic ostenditur immunis ab omni peccato.|| marg.| ABIIT, STETIT, SEDIT. AUGUSTINUS. Ordo abiit Adam cum a Deo recessit. Stetit cum delectatus est peccato. Sedit cum in superbia confirmatus redire non potuit, nisi per istum liberatus qui nihil horum habuit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Abiit Adam cum persuasioni diaboli consensit. Stetit dum pomum comedit. Sedit dum se excusavit : ‘Mulier quam dedisti mihi me seduxit » Gn. 3, 12 : « Dixitque Adam : mulier quam dedisti sociam mihi dedit mihi de ligno et comedi » ; cf. 2Cor. 11, 3 : « Timeo autem ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua ita corrumpantur sensus vestri et excidant a simplicitate que est in Christo ».. Ad similitudinem exulantium qui dum sunt in via facilius revocantur dum iam stant difficilius demum difficillime dum ibi magistri et domini effecti sunt.|| marg.|  REMIGIUS. Peccatur cogitatione, actu et verbis docendo.|| marg.|  CASSIODORUS. Impius in Deum, peccator in se, pestilens in proximum.|| marg.|  CASSIODORUS. Thronus regum tribunal iudicum cathedra proprie doctorum.|| marg.|  CASSIODORUS. Quasi ita aiat : Vos qui cecidistis per primum Adam conformamini huic secundo quia beatus primo contrarius.|| Glosa Lombardi|+ [61B] [Cassiodorus] Beatus dicitur cui omnia optata succedunt, vir scilicet contra prospera et adversa firmus, qui non abiit [Glossa interlinearis] a Deo in regionem dissimilitudinis, id est cogitatione non peccavit, quamvis esset positus, in consilio impiorum, id est quamvis impii hoc molirentur: quod est laudabilius [Augustinus et Hieronymus] Non abiit iste, sicut Adam, qui consensit uxori, a diabolo decepte. Impii hoc molientes, demones sunt, et Scribe, et Pharisei. Et in via peccatorum non stetit [Augustinus]. Via peccatorum mundus est, in quo quidem natus, et inter peccatores conversatus est, sed non tenuit eum illecebra seculi [Glossa interlinearis] [61C] Vel, via peccatorum est prava operatio, que ducit ad mortem. Et est: in via peccatorum non stetit, id est vel in mundo, vel in prava operatione Et in cathedra pestilentie non sedit [Augustinus], id est, noluit terrenum regnum. Est enim pestilentia, morbus late pervagatus, omnes, aut pene omnes involvens, et dicitur a pastu, quasi pastulentia. Hic est amor dominandi quo vix caret aliquis. Vel cathedra pestilentie, accommodatius accipitur prava, et perniciosa doctrina, que ut cancer serpit. Et est in cathedra pestilentie non sedit, id est non perniciosam doctrinam docuit, sed salubrem. Ecce hoc primo versu ostenditur immunis ab omni malo per remotionem eorum que in primo homine fuerunt.| Codd. : PL191 || Sed in lege Domini  interl.| quia in voluntate, non sub, quasi ex tristitia vel timore|| marg.| SED IN LEGE. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Hic plenus omni bono in se.|| marg.|  AUGUSTINUS. Non est laus perfecta fugere vituperanda nisi sequantur laudanda.|| marg.| Quo ordine creverunt in primo removentur a secundo.|| marg.| IN LEGE. Qui est in lege secundum legem agit qui sub lege secundum legem agitur. Ille liber iste servus.|| marg.|  AUGUSTINUS. AMBROSIUS. Aliud est lex que scribitur servienti aliud que mente conspicitur ab eo qui non iudiget litteris.|| voluntas eius \ marg.| VOLUNTAS. CASSIODORUS. Ut non sit tedium laboris nec otiosa sed meditabitur semper. Voluntas sensus est sub lege. Rationis in lege. Divinitatis supra legem.|| et in lege eius  interl.| non litteris sed sanctitate propositi|| meditabitur die ac nocte.  interl.| vel assidue|| interl.| prosperis et adversis|| interl.| non ad horam|| Glosa Lombardi|+ [61D] Sed in lege Domini [Remigius]. Hic ostenditur Christus[62B] plenus omni bono in se, quia non est perfecta laus fugere vituperanda, nisi sequantur laudanda. Unde post ostensam immunitatem, addit, Sed in lege, quasi dicat: Non abiit, non stetit, non sedit, sed in lege Domini fuit voluntas eius [Augustinus]. Aliud est esse in lege, aliud sub lege. Qui est in lege, secundum legem agit, voluntarie legi obediens. Qui autem sub lege est, secundum legem agit, necessitatis timore coactus. Ille liber, iste vero servus. Iterum: Aliud est lex littere, que scribitur servo; aliud lex sanctitatis, que mente conspicitur a filio, qui non indiget litteris; iusto enim lex posita non est, ut ait Apostolus(I Tim., I) . Dicit ergo, in lege Domini quia voluntate serviebat, non sub lege, quasi ex tristitia et ex timore serviret voluntas eius, id[62C] est Christi [Cassiodorus]. Voluntas dicit, ut ostendat quod non sit tedium ei laborum. Et hec voluntas non est otiosa, vel non est ad horam [Augustinus]. Sed meditabitur die ac nocte, id est assidue, et in prosperis, et in adversis. Dies enim letitiam, nox adversitatem significat. [Cassiodorus] In lege eius: non utique in littera legis, sed in sanctitate propositi. Et est hec legis meditatio sanctitatis iugis observatio. Vide qualiter hec precedentibus respondeant. Ibi dicit, non abiit; hic, voluntas in lege. Ibi, non in via peccatorum stetit, non in cathedra pestilentie sedit; hic, assidue in lege Domini meditabitur.| Codd. : PL191 || Et erit  interl.| ad similitudinem. Vel homo fiet secundum operationem Spiritus Sancti. vel unitus sapientie vel insimilitudinem carnis peccati|| marg.| ET ERIT. CASSIODORUS. Hic utilis nobis dans fructum vite et folia et obumbrans.|| tamquam  interl.| vere similitudinem cum veritatis expressione|| lignum  interl.| Christus viridior ceteris|| marg.| TAMQUAM. CASSIODORUS. Secundum similitudinem ligni vite quod est in paradiso unde obediens homo comederet.|| marg.| LIGNUM. In paradiso est lignum vite lignum ad vitam. Et lignum scientie boni et mali.|| quod plantatum est  interl.| per quod ad eum accedere possumus|| secus decursus aquarum \ interl.| secundum sapientiam que hominem suscepit. Vel secundum Spiritum Sanctum. Vel secundum fluxus populorum|| marg.| AQUARUM. AUGUSTINUS. Aque Spiritus Sanctus secundum illud qui crediderit in me flumina de ventre eius fluent aque vive et est contra estus vitiorum.|| marg.|  CASSIODORUS. Vel per aquam sapientia Dei qua reficitur interior homo ut sitis aqua.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel mortale genus ut Iohannes aqua multe populi multi quia defluunt in mortem ut aqua in mare.|| quod fructum suum  interl.| vitam eternam|| interl.| Ecclesias constituet|| dabit in tempore suo.  interl.| post resurrectionem et ascensionem misso Spiritu|| interl.| tempore plenitudinis non est datus Spiritus quia nondum glorificatus est Christus|| interl.| «Cum exaltatus fuero a terra omnia traham ad meipsum » Io. 12, 32 : « Et ego si exaltatus fuero a terra omnia traham ad meipsum »..|| marg.| DABIT. AUGUSTINUS. Dare pertinet ad rationalem sensum et ad offerentis voluntatem.|| Glosa Lombardi|+ [62D] Et erit tanquam lignum quod plantatum. [Alcuinus] Supra ostendit Christum immunem ab omni malo,[63A] et plenum omni bono in se; hic utilis nobis ostenditur: et hoc tribus modis, scilicet dans fructum vite, et folia, et obumbrans. Et nota quia hec omnia non omni beato viro conveniunt, sed Christo soli. Et est hec plena diffinitio beati viri, quasi dicat: Meditabitur die ac nocte, et erit tanquam lignum. Loquitur de Christo, a simili ligni vite quod erat in medio paradisi, de quo homo obediens, si comederet, viveret in eternum. Ita qui Christum spiritualiter sumit, non videbit mortem in eternum [Gl. in.]. Et sicut illud lignum ceteris viridius erat, sic et Christus ceteris sanctis viridior erat, cui spiritus non est datus ad mensuram [Hieronymus]. Erat ergo tanquam lignum, id est vere lignum vite, ut ait Sapientia. Est lignum vite omnibus amplectentibus eam[63B] [Gl. in.]. Tanquam, aliquando similitudinem notat tantum, aliquando veritatis expressionem facit, aliquando utrumque, ut hic. Ita enim notat similitudinem, ut veritatis non excludat expressionem [Augustinus]. Quod plantatum est, id est humanatum est, vel incarnatum, per quod ad eum accedere accedere] hactenus deficit Cava22 possumus. Et hoc hoc] + est Cava22 , secus decursus aquarum [Alcuinus et Augustinus]. Aque Spiritum sanctum significant, iuxta illud: Qui crediderit in me, flumina de ventre eius fluent aque vive(Io. VII) . Et est contra estum vitiorum, ut aque contra estum sitis. Et est, plantatum est secus decursus aquarum, id est homo fiet secundum operationem Spiritus sancti, qui in eum plenissime descendit. Et ideo apponit decursus aquarum, ut plenitudinem notet [Alcuinus]. Vel per aquam, sapientia Dei intelligitur:[63C] quia interior homo reficitur, ut sitis aqua. Et est plantatum secus decursus aquarum, id est secundum sapientiam, que hominem suscepit, id est fiet homo unitus sapientie Dei. Et bene ait, secus aquam, quia non est factus homo Deus vertibilitate nature in naturam, sed unione persone [Augustinus]. Et ita aque sunt mortale genus. Unde Ioannes in Apocalypsi Apc. 17.: Aque multe, populi multiquia defluunt in mortem, ut aqua in mare. Et est plantatum secus decursus aquarum, id est secundum fluxum populorum, quia in similitudine carnis peccati apparuit [Glossa interlinearis]. Quod lignum dabit fructum suum, id est vitam eternam in tempore suo, id est in tempore plenitudinis, quo reseratus est aditus paradisi,[63D] de quo [Augustinus]: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis(II Cor. VI) . Vel ita: Dabit fructum suum, id est Ecclesias constituet, in tempore suo, id est post resurrectionem et ascensionem, misso Spiritu. Vel ita: Dabit fructum suum, id est Spiritum sanctum mittet. In tempore suo, id est post glorificationem suam. Unde in Evangelio: Non est datus Spiritus sanctus, quia nondum glorificatus est Christus Io. 7.. Et nota hoc lignum esse rationabile, per hoc quod ait, dabit [Cassiodorus]. Dare etenim pertinet ad rationabilem sensum et ad voluntatem offerentis.| Codd. : PL191 || Et folium eius  interl.| id est verbum eius non erit irritum cum : « Celum et terra transibunt » Mt. 24, 35 ; Lc.21, 33. etc.|| marg.| ET FOLIA. AUGUSTINUS. Sicut folia fructus tegunt, ita verba Domini promissiones suas custodiunt.|| non defluet \ interl.| sed ducet ad vitam|| et omnia quecumque faciet  interl.| id est fructus et folia, facta et dicta|| interl.| quia etsi morietur tamen omnia quecumque faciet etc. quia et mors eius est salus mundi|| marg.| ET OMNIA. AUGUSTINUS. Quid per singula.|| prosperabuntur.  interl.| circa casum Ade|| interl.| sibi et membris|| marg.| BEATUS VIR. SED IN LEGE. ET ERIT. Plena diffinitio beati viri. Hec omnia non omni beato viro sed soli Christo conveniunt.|| Glosa Lombardi|+  [Augustinus] Et folium eius non defluet id est verbum [64A] eius non erit irritum, sed deducet ad vitam. Unde: coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt(Mt. XXIV) . [Cassiodorus]. Et bene verba, folia dicuntur, quia sicut folia tegunt fructus suos, ita verba Domini suas promissiones custodiunt [Alcuinus]. Et quid per singula? [Augustinus, Cassiodorus, Glossa interlinearis] Et omnia quecunque faciet prosperabuntur, id est fructus et folia, id est facta et dicta, prosperabuntur sibi, contra casum Ade et membris suis. Et bene dicit omnia, quia etsi moreretur, tamen omnia que faciet prosperabuntur, quia mors eius est salus mundi.| Codd. : PL191 || interl.| Sed|| Non sic impii  interl.| quia nihil horum poterunt assequi|| non sic \ interl.| CASSIODORUS. immobilis firmitas ex repetitione|| marg.| NON SIC. Hic de ultione iniquorum adversis terret horum formido gratiora facit premissa.|| sed  interl.| cedunt suggestionibus quia sunt sine humore gratie Dei|| tamquam  interl.| ad similitudinem|| pulvis  interl.| qui prius conglutinatus in Adam ante peccatum oleo manante a capite Christo; nunc autem are factus est|| quem proicit ventus  interl.| id est superbia quia inflat et petit alta|| a facie terre.  marg.| A FACIE TERRE. AUGUSTINUS. Stabilitatis eterne quia ut hec terra nutrit et continet hominem ita illa interiorem.|| Glosa Lombardi|+ PARS II. Non sic impii. Hic est secunda pars, ubi agit[64B] de ultionibus iniquorum, et terret adversis. Horum formido gratiora facit promissa, quasi dicat: Omnia illius prosperabuntur. Sed impii non sic, quia nihil poterunt assequi. Et nota quia hac repetitione immobilis firmitas monstratur. Non sic, sed sunt tanquam pulvis, quia cedunt pravis suggestionibus, non habentes humorem gratie Dei; quem proiicit ventus, id est superbia, que vento comparatur, quia petit alta et inflat; a facie terre, id est a presentia stabilitatis eterne [ Augustinus ] , que dicitur terra a simili, quia sicut hec terra nutrit et continet exteriorem hominem, ita illa interiorem. | Codd. : PL191 || Ideo  interl.| quia ventus proiicit bene dicit eis tolli quod superbi ambiunt, id est ut iudicent quod planius repetit, neque peccatores in consilio etc.|| non resurgunt resurgunt Ps-G (F² cett. codd.) D14 Mz145 Mz374 P15205 P10489 Ω Δ] resurgent Ps-G (F* ΦV) cum Ps-γ Ps-Moz c Ps-H LXX  interl.| non resurgunt in fide a peccatis|| marg.| RESURGUNT. Due resurrectiones : anime a peccatis in presenti ; corporis a morte in futuro qua fiet impassibile et immortale.|| {t. 2 : Erfurt, f. 230ra ; facsim., p. 459a} impii  interl.| penitus infideles|| interl.| vel impii sunt qui cum resurgent non iudicabuntur quia iam iudicati peccatores qui non in consilio ut iudicent sed iudicabuntur|| in iudicio \ marg.| IN IUDICIO. In iudicio quattuor erunt ordines. Alii iudicabunt et non iudicabuntur ut perfectissimi. Alii nec iudicabunt nec iudicabuntur ut damnati infideles. Alii iudicabuntur et salvabuntur ut mediocriter boni. Alii iudicabuntur et pereunt ut fideles mali. Cf. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 26, cap. 27.15-35, CCSL 143B, p. 1304.15-35 : « Vel certe iudicium pauperibus tribuit quia hi qui nunc nequiter opprimuntur, ipsi tunc super oppressores suos iudices ueniunt. Duae quippe sunt partes, electorum scilicet, atque reproborum. Sed bini ordines eisdem singulis partibus continentur. Alii namque iudicantur et pereunt, alii non iudicantur et pereunt. Alii iudicantur et regnant, alii non iudicantur et regnant. Iudicantur et pereunt quibus dominica inclamatione dicitur : esuriui et non dedistis mihi manducare [...] Alii uero in extremo iudicio non iudicantur et pereunt, de quibus propheta ait : ‘Non resurgunt impii in iudicio’. Et de quibus Dominus dicit : ‘Qui autem non credit, iam iudicatus est’. Et de quibus Paulus ait : ‘Qui sine lege peccauerunt, sine lege peribunt’. Resurgunt ergo etiam omnes infideles, sed ad tormentum, non ad iudicium. Non enim eorum tunc causa discutitur, qui ad conspectum districti iudicis iam cum damnatione suae infidelitatis accedunt ». || neque peccatores  interl.| falsi fideles|| in consilio iustorum.  marg.| IN CONSILIO. AUGUSTINUS. In eterno bono quod sequi consilium fuit sanctis. Vel in consilio id est in iudicio ut cum eis iudicent quia iudicium in consilio est quia diversa peccata diversis penis punientur, et hoc ex similitudine dicitur.|| marg.| IDEO NON RESURGUNT. Quia proiicit ventus, id est ideo quia dati sunt {t. 2 : Erfurt, f. 230ra ; facsim., p. 459a} in reprobum sensum. Ideo non resurgunt prima resurrectione ut se iudicent. In consilio ut voluntates Dei suis preferant. Vel in consilio, id est in concordi multitudine iustorum. Impii idolatre vel apostate. Peccatores falsi christiani. Vel ideo non resurgunt in futuro ut iudicent, vel ut iudicati in consilio, id est in collegio iustorum quiescant.|| Glosa Lombardi|+  Ideo non resurgunt impii . Et quia ventus proiicit,[64C] id est quia dati fuerunt in reprobum sensum , ideo non resurgunt impii, prima resurrectione, que est in fide , scilicet a peccatis. Et hoc, in iudicio, id est ut se iudicent et accusent. | Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+  Due quippe resurrectiones sunt. Una, anime, in presenti, qua resurgit homo a peccatis. Unde Apostolus: Exsurge, qui dormis, et illuminabit te Christus(Ephes. V) . Altera, corporis, in futuro, qua fiet impassibile et immortale. Hic agit de illa que est anime.Neque ipsi peccatores item resurgent, in consilio iustorum, ut voluntatem Dei suis preferant voluntatibus, quod est consilium iustorum. Vel, in concilio, alia littera, iustorum, id est in concordi multitudine iustorum, et est idem sensus cum priori[64D] et accipit eosdem peccatores et impios. Vel ita: Dicit superbis tolli, quod ipsi ambiunt, id est ut iudicent, agens de resurrectione corporis et iudicio futuro, quasi dicat: Quia ventus proiicit, ideo non resurgunt impii in iudicio, id est ut iudicent, quod planius repetit [ Augustinus ] , neque ipsi, id est peccatores resurgent in concilio iustorum, id est in iudicio, ut cum eis iudicent . Consilium dicit iudicium ex similitudine quia iudicium Dei, quasi in consilio erit, in quo diversa peccata diversis penis punientur . Vel ita, ut alios accipiamus impios, alios peccatores. [Cassiodorus Augustinus]. Impii sunt infideles, idololatre , apostate , qui cum resurgent non iudicabuntur, quia iam iudicati sunt. Peccatores, sunt Christiani falsi. Et est, quia ventus proiicit; ideo impii, id est penitus infideles,[65A] non resurgent in iudicio, ad hoc ut iudicentur, quia iam iudicati sunt; neque peccatores, id est falsi fideles, resurgent in consilio iustorum, id est ut iudicent, sed iudicabuntur tantum.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+ [Hieronymus et Augustinus] Nota quod quatuor ordines in iudicio erunt: Alii namque erunt, qui iudicabunt et non iudicabuntur, ut apostoli, et alii perfectissimi; alii, qui neque iudicabunt, nec iudicabuntur, quia iam iudicati sunt. Sententia enim damnationis eorum toti Ecclesie nota est, ut infideles. Alii iudicabuntur et salvabuntur, ut mediocriter boni. Alii iudicabuntur et damnabuntur, ut mediocriter mali. Ideo Iob ait: Non salvat impios, et pauperibus iudicium tribuit(Iob. XXXVI) . Quia hi qui nequiter opprimuntur, ipsi tunc super oppressores suos iudices[65B] venient. [Greg. et Hieronymus] Due quippe sunt partes, electorum scilicet atque reproborum; sed bini ordines eisdem singulis partibus continentur. Alii namque iudicantur et pereunt, alii non iudicantur et pereunt; alii iudicantur et regnant, alii non iudicantur et regnant. Iudicantur et pereunt, quibus Dominica inclamatione dicitur: Sitivi, et non dedistis mihi potum. Discedite, maledicti, in ignem eternum, qui paratus est diabolo et angelis eius(Mt. XXV) . Alii vero in extremo iudicio non iudicantur et pereunt, de quibus, propheta ait: Non resurgunt impii in iudicio, et Dominus ait: Qui autem non credit, iam iudicatus est(Io. III) . Et Paulus: Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt(Rom. II) . Resurgunt vero omnes, etiam infideles, sed ad tormentum,[65C] non ad iudicium.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+ Non enim tunc eorum causa discutitur qui ad conspectum districti iudicis iam cum damnatione sue infidelitatis accedunt. Professionem vero fidei retinentes, sed professionis opera non habentes, redarguuntur ut pereant, ut mediocriter mali. Qui vero nec fidei sacramenta tenuerunt, increpationem iudicis in extrema examinatione non audient, quia preiudicati sunt infidelitatis sue tenebris, eius quem despexerant invectione redargui non merentur. Illi saltem verba iudicis audiunt, qui eius fidem saltem verbo tenuerunt. Isti in damnatione sua eterni iudicis nec verba percipiunt, quia eius reverentiam ne verbo tenus servare voluerunt. Illi legaliter[65D] pereunt, quia sub lege peccaverunt positi. Istis in perditione sua de lege nihil dicitur, quia nil legis habere conati sunt. Princeps namque terrenam rempublicam regens, aliter punit civem interius delinquentem, atque aliter hostem exterius rebellantem. In illo iura sua consulit, eumque sub verbis digne invectionis addicit. Contra hostem vero bellum movet, instrumenta perditionis exercet, dignaque eius malitie tormenta retribuit. De malo vero eius quid habeat, lex non requirit. Ita ergo in extremo iudicio et legalis illum invectio percutit, quia ab eo quod professione tenuit, actione declinavit, et iste sine iudicii invectione perimitur, qui lege fidei non tenetur. Ex electorum vero parte, alii iudicantur et regnant, qui vite maculas lacrymis[66A] tergent. Qui mala precedentia factis sequentibus redimentes, quidquid illicitum aliquando fecerunt, ab oculis iudicis, eleemosynarum superductione cooperiunt. Quibus iudex veniens, in dextera consistentibus dicit Mt. 25.: Esurivi et dedistis mihi manducare, etc. Alii autem non iudicantur, et regnant, qui et precepta legis, perfectionis virtute transcendunt, quia nequaquam hoc solum quod cunctis divina lex precipit implere contenti sunt, sed prestantiori desiderio plus exhibere appetunt quam preceptis generalibus audire potuerunt. Quibus Dominica voce dicitur: Vos qui reliquistis omnia, et secuti estis me, cum sederit Filius hominis in sede maiestatis sue sedebitis et vos super thronos iudicantes XII tribus Israel (Mt. XIX) . Et de quibus[66B] propheta ait: Dominus ad iudicium veniet cum senatoribus populi sui(Isa. III) . Et de quibus Salomon, cum de sancte Ecclesie sponso loqueretur, intulit dicens: Nobilis in portis vir eius, quando sederit cum senatoribus terre(Prov. XXXI) .| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+ Hi itaque in extremo iudicio non iudicantur et regnant, quia cum auctore suo etiam iudices veniunt. Reliquentes quippe omnia plus propria devotione exsecuti sunt, quam iuberi generaliter audierunt. Speciali namque iussione paucis perfectioribus, et non generaliter omnibus dicitur, hoc quod adolescens dives audivit Mt. 19.: Vade et vende omnia, etc. Si enim sub hoc precepto, id est consilio cunctos iussio generalis astringeret, culpa profecto esset, aliquid nos de hoc mundo possidere.[66C] Sed aliud est quod per Scripturam sacram dicitur omnibus, aliud quod specialiter perfectioribus imperatur. Hi ergo recte sub generali iudicio non tenentur, quia et precepta generalia vivendo vicerunt. Sicut enim non iudicantur et pereunt, qui suadente perfidia legem tenere contemnunt, ita non iudicantur et regnant, qui suadente etiam pietate ultra generalia divine legis precepta perficiunt. Hinc est quod Paulus etiam specialia precepta transcendens, plus opere exhibuit quam institutione legis et permissionis accepit. [Augustinus] Cum enim accepisset ut Evangelium predicans de Evangelio viveret, et Evangelium audientibus contulit, et tamen Evangelii sumptibus sustentari recusavit. Cur ergo[66D] iste iudicetur ut regnet, qui minus quod servaret accepit; sed maius quo viveret, invenit? Recte ergo iudicium pauperibus tribuit, quia quanto huic mundo magna humilitate despecti sunt, tanto tunc, acceptis sedibus, maiori culmine potestatis excrescunt. Hinc alias dicitur: Donec iustitia convertatur in iudicium(Ps. XCIII) . Iustitia ergo in iudicium vertitur, quia hi qui nunc iuste atque irreprehensibiliter vivunt, tunc iudicandi potentiam nanciscuntur. Hinc Laodicensi Ecclesie dicitur: Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo, sicut et ego vici et sedi cum Patre meo in throno eius(Apoc. III) , Vincens Dominus in throno cum Patre sedisse se asserit, quia post passionis certamina, post resurrectionis palmam, claruisse omnibus quod potestati[67A] Patris esset equalis iudicavit, eique se non disparem, calcato aculeo mortis innotuit. Unde et Marie, necdum se credenti Patri similem, dicit: Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem(Io. XX) . Nobis enim in throno Filii sedere est, ex eiusdem Filii potestate iudicare. Quia enim iudicii principatum ex eius virtute percipimus, velut in eius throno residemus. Nec abhorret a vero, quod alias super XII thronos venturos testatur esse discipulos. Hic vero in throno suo perhibet esse sessuros. Per thronos quippe XII, universale iudicium; per thronum vero Filii, singulare culmen iudiciarie potestatis ostenditur. Vel ita, et accipit eosdem impios et peccatores, quos quia ventus proiicit, ideo non resurgent impii in iudicio, id est ut iudicent in futuro.[67B] Hoc convenit cum secunda sententia, sed differt quod sequitur: Et ipsi ideo peccatores non resurgent in concilio iustorum, id est ut iudicati in collegio sanctorum quiescant. Vel, in concilio iustorum, in eodem sensu, id est in eterno bono, quod sanctis sequi consilium est. | Codd. : PL191 || Quoniam novit Dominus  interl.| Non resurgunt cum sanctis quia Deus diligit opera iustorum non impiorum|| marg.| QUONIAM NOVIT. Id est non resurgunt hic in anima, quia Deus non approbat opera eorum, nam iustorum tantum.|| viam iustorum \ interl.| ut suam et approbat|| et iter impiorum peribit.  interl.| pro non novit sed planius dicitur quia hoc est nesciri quod perire et sciri manere et esse|| Glosa Lombardi|+  Quoniam novit, quasi dicat: Impii non resurgunt cum sanctis in iudicio, quia opera iustorum Deus diligit; impiorum vero, non; hoc est, quoniam novit, etc. Vel sic, iunge secundum primam precedentem sententiam: Non resurgunt hic in anima, quia Deus non approbat eorum opera; nam iustorum tantum, et hoc est, quoniam novit Dominus viam[67C] iustorum, ut sua et approbat, et iter, id est opus impiorum peribit. Peribit dicit pro non novit Dominus, sed planius dicitur, quia hoc est nesciri a Domino quod perire; et sciri a Domino est manere et esse | Codd. : PL191 || Psalmus 2 Psalmus  interl.| Qui monet ad bene operandum|| interl.| attribuitur|| David. Psalmus David] Ipsi David Ps-G (ΦP), + de conventu infidelium in Cristi marg.| passione D30, + hic psalmus secundus ad nativitatem Christi pertinet ΩR (alii tituli cod. huius sunt biblici)  interl.| id est Christo quo agit de se rege ut ei subdamur|| marg.| Iste Psalmus est secundus in ordine, primus in titulo. Unde in Actibus Apostolorum Act. 13, 33 (Sabatier, t. 3, 545, nota ; Wordsworth, t. 3, p. 125b, loc. cit. : « Sicut et in psalmo primo scriptum est : Filius meus es tu... ») ut ref. v. g. Hilarius Pictaviensis, Tractatus super Psalmos (Ps. 2), § 30, p. 58.6. Weber : « ... in psalmo secundo... ». dicitur primus.|| marg.| Primo increpat persequentes et minatur predicit quasi propheta.|| marg.| PSALMUS. Modulatio que fit per tactum decem cordarum est bona operatio que fit per observantiam decem mandatorum.|| marg.| DAVID. CASSIODORUS. ‘’Manu fortis vel pulcher aspectu’’ Christus est, qui erias debellavit potestates in quem et angeli prospicere desiderant.| Fontes : cf. < Parall . > Glossa ordinaria (Mt. 1, 6). || Glosa Lombardi|+ [69A] Quare fremuerunt gentes [Cassiodorus] Psalmus iste secundus est in ordine, et primus in titulo. Unde et in Actibus apostolorum primus dicitur Act. IV [revera Act. 13, 33 iuxta Veteres latine versiones apud patres permultos laudatos : « Sicut et in psalmo primo scriptum est : Filius meus es tu... », ut refert Iohannes Wordsworth ed., Novum Testamentum Domini nostri Ihesu Christi latine secundum editionem sancti Hieronymi, 3/1, Oxford, 1905, p. 125b (in loc. cit.)]. Titulos autem Esdras propheta psalmis apposuit, [69B] qui sunt quasi claves et ianue psalmorum. Per eorum namque intelligentiam subiectorum psalmorum clarescit sententia. Licet enim in titulis frequenter tangatur historia, vel ponantur aliquorum nomina, unde ad litteram non agitur in psalmis; tamen et historia mystice intellecta, et nomina congrue interpretata psalmorum continentiam aperiunt, ut hic ubi ponitur David, qui interpretatur manu fortis, desiderabilis aspectu. Et significat Christum, qui vere est manu fortis debellando erias potestates, et desiderabilis aspectu, id est in quem sancti angeli desiderant prospicere (I Petr. I). Psalmus bonam operationem notat. Dicebatur enim ad litteram psalmus modulatio que fiebat per tactum decem [69C] chordarum, ita bona operatio que fit per observantiam decem mandatorum. Et est sensus tituli, psalmus; iste, id est tractatus iste, qui dicitur psalmus, quia monet ad bene operandum, attribuitur David, id est Christo, qui agit hic de se rege. Intentione monet ut ei subdamur. Modus talis, tripartitus est psalmus. Primo increpat persequentes et minatur, et loquitur Christus, vel Propheta; secundo, inducit verba Christi agentis de omnipotentis regno, et inerrabili genitura sua ubi de divinitate et humanitate eius multa discimus, ibi. Ego autem constitutus sum, etc.; tertio pro his arcanis patefactis admonet omnes humiliter obedire, et suadet ab utili scilicet ne pereant et ab honesto quia beati qui confidunt in eo: ibi, Et nunc reges. Increpans ergo persequentes [69D] Propheta, vel Christus, dicit,| Codd. : PL191 || Quare  interl.| CASSIODORUS. Qua utilitate sua ?|| interl.| AUGUSTINUS. quasi frustra quia non impleverunt ut Christus extingueretur|| interl.| REMIGIUS. ut fere sine ratione|| fremuerunt gentes \ interl.| REMIGIUS. Romani milites|| et populi  interl.| REMIGIUS. Iudei|| meditati sunt  interl.| in Scripturis de venturo adhuc Messia|| inania ?  interl.| falsa|| marg.| INANIA. CASSIODORUS. Detinere in morte, vel ne mundus post eum abiret.|| Glosa Lombardi|+  [Remigius] Gentes, id est Romani milites, crucifixores, [Cassiodorus] fremuerunt [Remigius] ut fere sine ratione: fremere enim ferarum est, [Cassiodorus] et populi scilicet Iudei, [Glossa interlinearis] meditati sunt inania, [Alcuinus] id est falsa in Scripturis, ut de futuro adhuc Messia, quem exspectant. Ipsi enim sunt pueri Abrahe, exspectantes cum asina. [Remigius] Vel medita sunt inania, id est Christum detinere in morte. Vel, meditati sunt inania, scilicet ne mundus post eum abiret; [Augustinus] et hoc, quare? id est qua utilitate sua? quasi dicat, frustra, quia non impleverunt, ut Christus exstingueretur. | Codd. : PL191 || Astiterunt  interl.| cum mora|| reges terre+  interl.| Herodes et Pilatus|| interl.| contra regem celi|| marg.| REGES. CASSIODORUS. Prior qui infantes occidit Herodes; posterior qui Pilato consensit in morte Christi.|| et principes  interl.| sacerdotum Annas et Caiphas|| marg.| REGES ET PRINCIPES. CASSIODORUS. Potuit etiam secundum Ambrosium de uno pluraliter dicere. Solus enim rex Herodes et princeps Pilatus in Apostolorum Actibus adversus Christum conspirasse voce Petri produntur.|| convenerunt in unum \ interl.| in unam voluntatem|| interl.| qui contradicit Filio et Patri|| adversus Dominum  interl.| Patrem|| et adversus christum eius eius°] + Diapsalma Ps-G .  interl.| me|| Glosa Lombardi|+ [70A] [Remigius] Astiterunt reges, quasi dicat, non solum populi et gentes, id est minores, contra Christum [70B] surrexerunt, sed etiam maiores, quia astiterunt, quasi cum mora, mora enim notatur in hoc, reges terre [Glossa interlinearis] id est Herodes et principes, id est Pilatus. [Augustinus] Ponitur plurale pro singulari, per synecdochen. Vel ita reges terre, scilicet Herodes prior, qui infantes occidit; et posterior Herodes, eiusdem filius, qui Pilato consensit in morte Christi. [Cassiodorus Remigius] Astiterunt et principes, scilicet sacerdotum, videlicet Anna et Caiphas convenerunt in unum, id est in unam pravam voluntatem. [Cassiodorus] Stulta presumptio, reges terre, contra regem coeli convenerunt, quod aperit dicens, adversus Dominum, id est Patrem. Qui enim contradicit Filio, et Patri contradicit. [70C] Ideo adversus Dominum, et id est quia adversus Christum eius id est me, secundum hoc quod Christus loquitur.| Codd. : PL191 || interl.| Sed o mei non consentiatis in mortem meam|| Dirumpamus  marg.| DIRUMPAMUS. AMBROSIUS. Vel convenerunt dicentes : Dirumpamus rationes eorum, Domini et Christi, vel Christi et discipulorum, quibus nos sibi astringere volunt.|| vincula eorum  interl.| blanditias et minas|| marg.| VINCULA. Promissiones vite eterne et comminationes gehenne per que volunt nos sibi subiugare.|| et proiciamus a nobis  interl.| ne dominentur|| marg.| PROIICIAMUS etc. Destructis rationibus dominium ipsius a nobis excutiamus.|| iugum ipsorum.  interl.| carnales observantias et cerimonias|| marg.|  AUGUSTINUS. Et si aliter posset dici, apertius illis convenit qui nolunt iugum Christi sibi imponi.|| marg.|  AUGUSTINUS. Iugum, id est legem, sed : qui habitat in celis irridebit.|| interl.| sed|| interl.| quia|| Qui habitat  interl.| Dominus|| in celis  interl.| id est spiritalibus|| interl.| in animabus sanctis|| irridebit eos \ interl.| quasi buccis|| interl.| irrisione dignos reddet in futuro|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 230rb ; facsim., p. 459b} AUGUSTINUS. IRRIDEBIT . Irrisio Dei vis est prescientie quam dat Deus sanctis, ut videntes nomen Christi futurum in omnibus gentibus, illos inania meditatos intelligant.|| et Dominus  interl.| repetitio|| subsannabit subsannabit Ps-G] subsamnabit cacogr. Rusch eos.  interl.| naso|| marg.|  AUGUSTINUS. irridebit ut quando positis custodibus surrexit, subsannabit quando per mundum dispersi sunt.|| Glosa Lombardi|+  Dirumpamus vincula quasi dicat ipsi ita [Glossa interlinearis] sed o mei, dicit Christus, ne consentiatis in morte mea, et hoc est, dirumpamus vincula eorum, id est blanditias et minas. et proiiciamus a nobis iugum ipsorum, [Remigius Glossa interlinearis] ne dominentur nobis. Qui habitat in celis. Sic continua, secundum hanc sententiam, dirumpamus, dicit Christus, quia qui habitat in celis. [Augustinus Remigius Cassiodorus] Aliter [70D] ab illo loco, dirumpamus vincula Licet enim hoc possit dici in persona Christi, ut legimus, aptius tamen illis conveniunt hec verba qui nolunt iugum Christi sibi imponi, id est persecutoribus Christi, quasi dicat Christus, vel propheta, convenerunt in unum reges et principes dicentes; Dirumpamus vincula eorum, [Alcuinus] id est rationes eorum, id est Dei et Christi, vel Christi et eius discipulorum, quibus nos sibi astringere volunt, et proiiciamus a nobis iugum ipsorum, [Remigius] id est legem. Ipsa ita, sed certe qui habitat [Augustinus Alcuinus] id est Dominus [in celis] scilicet spiritalibus, id est in sanctis animabus, et angelis irridebit eos quasi buccis, ut factum est, quando positis custodibus surrexit et Dominus subsannabit eos, quasi dicat naso, ut factum est, [71A] quando per mundum dispersi sunt. [Hieronymus] Irrisio enim sit bucca, subsannatio vero, rugato naso atque contracto exprimitur que tamen de Deo carnaliter nullatenus sunt existimanda, sed est ανθρωπο παθως. Aliter [Augustinus] Irrisio Dei est vis prescientie, quam dat sanctis, ut videntes nomen Christi futurum in omnibus gentibus, et dominationem pervagaturam in posteros, illos inania meditatos intelligant. Et accepit pro eodem, irridebit et subsannabit, etc. Qui habitat in celis, hoc non mutatur. Irridebit eos, id est dabit sanctis suis intelligere eos esse irridendos, et inania meditatos. Et Dominus subsannabit eos. Repetitio est.| Codd. : PL191 || Tunc  interl.| id est preterea|| interl.| vel quando irridebit || loquetur ad eos  interl.| per prophetas et prophetias|| in ira sua : \ interl.| in comminatione pene|| interl.| ira et furor non perturbatio sed vis qua iuste iudicat|| marg.| LOQUETUR IN IRA . AUGUSTINUS. Planius aperit : CONTURBABIT.|| marg.|  AUGUSTINUS. Ira Dei est motus qui fit in anima que legem Dei novit, cum videt eam a malo preteriri, per quem motum multa vindicantur.|| marg.| Vel ira Dei est obscuratio mentis transgressorum legis.|| et in furore suo  interl.| in eterna pena|| interl.| planius aperit : conturbabit || conturbabit eos.  interl.| corpore et anima|| Glosa Lombardi|+ Tunc, id est preterea: et tunc scilicet quando irridebit, loquetur ad eos in ira sua, ανθρωπο παθος est hic, id est humana propassio, quando quod creture est attribuitur Creatori. [Augustinus] Nam ira Dei, motus est, qui fit in sancta anima, que novit legem Dei, cum eam videt a malo homine preteriri. Per quem motum multa vindicantur, ut fecit Moyses, quando descendens de monte, et videns populum ante vitulum ludentem, transivit gladio, accinctus a porta usque ad portam; et Phinees, quando transfixit Iudeum et Madianitidem turpiter coeuntes. Et est, loquetur ad eos in ira sua, id est increpabit et vindicabit in eos, per sanctos qui movebuntur pro peccatis eorum. Postea planius aperit dicens: [71C] Et in furore suo conturbabit eos. [Augustinus] Et ira Dei et furor est obscuratio mentis transgressorum legis. Et est, tunc loquetur ad eos, id est excecabit eos Vel ita, ut partim de presenti, partim de futuro legatur versus iste, sic, [Glossa interlinearis] tunc id est quando irridebit, loquetur ad eos, per prophetas et per Scripturam sanctam et hoc, in ira sua, id est in comminatione pene; et in futuro, conturbabit eos, corpore et anima. In furore suo, id est, in eterna pena. Vel totum de futuro legitur ab illo loco. Qui habitat, hoc modo, [Remigius] qui habitat in coelis, hoc non mutatur. Irridebit eos, id est irrisione dignos reddet eos in futuro. Post ea idem repetit, et Dominus subsannabit eos. Tunc scilicet in futuro, loquetur ad [71D] eos, qui modo tacere videtur dum tolerat, in ira sua et in furore suo conturbabit eos. [Augustinus] Ira Dei et furor, non est perturbatio, que, ab eo penitus relegata est, sed vis, id est virtus eius, qua iuste vindicat, et est, in virtute sua puniet eos.| Codd. : PL191 || Ego autem  interl.| hic Christus|| interl.| AUGUSTINUS. cuius vincula et iugum volebant abiicere|| constitutus sum {t. 2 : Erfurt, f. 230rb ; facsim., p. 459b} rex ab eo  interl.| Patre|| marg.| EGO AUTEM. CASSIODORUS. Secundo inducit verba eius omnipotenti regno et inenarrabili generatione sua, ubi de divinitate et humanitate eius discimus.|| super Sion montem sanctum eius \ interl.| id est Ecclesiam que speculatur gratiam Dei et est mons eminentia et firmitate|| interl.| de Iudeis scilicet, quia prius receperunt radios fidei : « Non sum missus nisi ad oves que perierunt domus Israel » Mt. 15, 24..|| predicans preceptum eius.  interl.| «Mandatum novum do vobis ut diligatis » Io. 13, 34..|| interl.| evangelium|| marg.| REX : CASSIODORUS. sic et reges terre ab eo constituti, predicans super Sion : sic et prophete, Filius : sic et Israel, genui te : hoc soli Christo.|| Glosa Lombardi|+  Ego autem. [Cassiodorus Alcuinus] Hic est secunda partitio, ubi inducit verba Christi agentis de omnipotenti regno et ineffabili genitura sua, ubi multa discimus de divinitate, et humanitate Christi quasi dicat illi ita turbabuntur; sed [ego] dicit Christus. [Augustinus Glossa interlinearis] Ego cum pondere, quasi dicat, cuius iugum et vincula volebant abiicere, constitutus sum [72A] rex ab eo Patre super Sion montem sanctum eius. id est super Ecclesiam de Iudeis, que dicitur mons sanctus, quia prius recipit radios fidei, ut montes prius suscipiunt radios solis, secundum illud; Non sum missus nisi ad oves que perierunt domus Israel (Mt. XV). [Hieronymus Cassiodorus Remigius] Predicans preceptum eius, id est Evangelium, vel illud spirituale preceptum, de quo mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem (Io. XIII.) [Glossa interlinearis]. Et non tantum rex est super Iudeos, sed et super gentes: de quibus probat auctoritate Patris, quia dubium erat, et hoc est, vere etiam super gentes sum rex quia,| Codd. : PL191 || Dominus  marg.| DOMINUS DIXIT : persona regnantis|| dixit  interl.| non tantum rex super Iudeos, sed et super gentes ; de gentibus probat quia dubium erat|| ad me filius meus  interl.| coeternus|| es tu \ ego hodie  interl.| eternaliter|| genui te.  marg.| HODIE. AUGUSTINUS. Et si possit accipi de die qua secundum hominem natus est, tamen hodie quia presentiam significat, de sempiterna generatione sapientie Dei accipiatur.|| marg.| FILIUS MEUS. AUGUSTINUS. Ideo do tibi gentes hereditatem, potius quam alicui obedienti, quia filius per naturam, et consubstantialis ineffabili genitura.|| Postula a me  interl.| obedi patiendo, moriendo ut possis postulare|| marg.| POSTULA. AUGUSTINUS. Ad susceptionem hominis pertinet que pro salute hominum facta, secundum quam interpellat pro nobis.|| et dabo tibi  interl.| secundum quod homo|| gentes  interl.| nationes mundi quas excolas|| hereditatem tuam \ marg.| HEREDITATEM. CASSIODORUS. Hereditas ab hero, quod in ea potestate libera dominetur.|| et possessionem tuam  interl.| quas possideas ad earum salutem et tibi bona fructificent|| terminos terre.  interl.| pro gentes; sed planius ut omnes intelligas non portiunculam terre sed omnem|| Glosa Lombardi|+ [72B] Dominus scilicet Pater dixit ad me (Alcuinus], id est promisit mihi. Et nota quia persona regnantis hic loquitur, id est, Christus ut regnans, vel persona regnantis, id est Patris, promisit hoc quod dixi, id est, promisit mihi Pater, ecce ego dabo tibi gentes, [Glossa interlinearis] id est nationes mundi hereditatem tuam, quas scilicet excolas; tuam, quasi dicat que hereditas est tua, secundum quod tu es Deus. [Cassiodorus] Hereditas dicitur ab hero, eo quod in ea libera potestate dominetur, et dabo terminos terre. [Augustinus] Terminos hic ponit pro eo quod supra dixit gentes; sed hoc planius, ut omnes gentes intelligas, non [72C] particulam terre sed omnem possessionem, quas scilicet possideas ad earum utilitatem ac salutem, et tibi bona fructificent. Possessionem dico, tuam quasi dicat, dabo tibi gentes, quas tamen ut Deus mecum possides. [Glossa interlinearis] Et ut ego dem tibi, postula a me, id est obedi patiendo, moriendo, ut sic possis postulare [Augustinus]. Hoc enim quod dicit, postula, ad susceptionem hominis, id est humane nature pertinet, que pro salute hominum facta est, secundum quam interpellat pro nobis, quod est postulare. Ideo autem dabo tibi gentes hereditatem, potius quam alicui obedienti [Alcuinus], quia tu es Filius meus, per naturam consubstantialis, ineffabili genitura et vere, quia ego coeternus tibi hodie, id [72D] est eternaliter, genui te [Glossa interlinearis], id est non est nova, sed ab eterno facta generatio [Augustinus]. Quod dicit, hodie genui, et si posset ad litteram accipi de die illo quo Christus secundum hominem natus est, tamen quia hodie presentiam significat, et quod eternum est, semper est, de eterna generatione sapientie Dei divinitus accipitur. Et nota quia in quibusdam predictorum convenit Christo cum aliis [Alcuinus] Constitutus est enim rex a Deo: sic et reges terre constituti sunt ab eo, et predicans super Sion [Cassiodorus] sicut prophete predicaverunt. Ipse est Filius, sic et Israel dicitur filius. Unde Dominus ad Pharaonem dicit per Moysen: Dimitte primogenitum meum Israel. Hodie genui te, hoc soli Christo. [Remigius] [73A] Aliter, per Sion, que interpretatur specula vel speculatio, intelligitur Ecclesia generalis, que speculatur gloriam Dei, et est mons eminentia virtutum et firmitate. Et est, Ego autem constitutus sum rex ab eo, hoc non mutatur. Super Sion montem sanctum eius [Augustinus], id est: super sanctam Ecclesiam generalem, que Deum speculatur, firma et alta in virtutibus. Predicans preceptum eius, nec hoc mutatur. Bene dico quod sum rex constitutus ab eo, quia Dominus dixit ad me: Dabo tibi gentes hereditatem tuam, etc. Hec et sequentia non mutantur. Nota vero quia dicere Patris, pluribus modis accipitur, pro disponere, pro facere, pro gignere, et pro promittere: hic autem pro disponere, vel promittere potest accipi.| Codd. : PL191 || Reges eos  interl.| non tyrannus|| marg.| REGES EOS. AUGUSTINUS. Partim reges, partim franges, secundum illud Lc. 2, 14.  : « Ecce hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum », ut « qui iustus est iustificetur adhuc, et qui in sordibus est, sordescat adhuc » Cf. Apc. 22, 11 : « Qui nocet noceat adhuc et qui in sordibus est sordescat adhuc et iustus iustitiam faciat adhuc et sanctus sanctificetur adhuc »..|| in virga ferrea \ interl.| vel regali potestate|| interl.| in iustitia inflexibili|| et tamquam va s figuli et Ps-G (M* ΨB² V D*) ΩS Ed1455 Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G Rusch   interl.| quidquid de peccati limo contraxerunt conteres in eis|| confringes eos.  interl.| ad vitam|| marg.| VIRGA FERREA. CASSIODORUS. Post ea Christus : virga ferrea ; peccator : vas figuli, quod et luteum et facile frangitur.|| Glosa Lombardi|+ [73B] Reges eos. [Cassiodorus] Quasi dicat: Tibi dabo gentes, et merito, quia reges eos, [Cassiodorus] id est, non eris tyrannus in virga ferrea, [Augustinus Cassiodorus] id est in iustitia inflexibili, vel in regali potestate, et confringes eos, ad vitam tanquam vas figuli, [Augustinus] id est secundum hoc quod sunt vas figuli, id est lutum, id est quidquid de 4 peccatore limo contraxerunt, conteres in eis. [Alcuinus] Vel ita, ut partim in bono, partim in malo accipiatur, secundum illud Simeonis: Ecce hic positus est in ruinam, et resurrectionem multorum (Luc. II), ut qui iustus est, iustificetur adhuc; et qui in sordibus est, sordescat [73C] adhuc (Apoc. XXII). [Cassiodorus] Et est, reges eos, id est bonos, in virga ferrea, hec est regalis potestas Christi: et confringes eos, scilicet peccatores, permittendo eos amplius sordescere, qui sunt tanquam vas figuli, quod et luteum est, et facile frangitur.| Codd. : PL191 || Et nunc  marg.| ET NUNC REGES. Nunc, id est per ea que dicta sunt.|| reges intelligite \ interl.| quanta facit Filius|| interl.| ita Pater mihi promisit et, o vos facti reges,|| interl.| iam contrito luto, iam innovati, iam valentes regere vos, id est qui iudicatis terram.|| erudimini  interl.| si per vos non sufficitis, erudimini ab aliis|| qui iudicatis terram.  interl.| in vobis terrena|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel, me rege constituto, ne tristemini reges terre, expedit enim vobis ut sub illo sitis, a quo est intellectus et eruditio, et, ut non temere dominemini, sed Domino omnium serviatis, et in beatitudine exultetis.|| marg.|  CASSIODORUS. Tertio, pro his patefactis, admonet omnes humiliter obedire, et suadet ab utili ne pereant, et ab honesto quia beati qui confidunt in eo Ps. 2, 13.. In hoc, post Christum, quasi apostolus loquitur.|| Glosa Lombardi|+  Et nunc reges. [Cassiodorus] Hic est tertia partitio, ubi pro his patefactis, admonet omnes humiliter ei obedire, et suadet ab utili, scilicet ne pereant, et ab honesto, quia, Beati omnes qui confidunt in eo. Et nota quia in prima parte Propheta loquitur secundum quamdam sententiam; in secunda parte, Christus tantum; hic in tertia, iterum Propheta loquitur post Christum secundum quamdam sententiam. [Cassiodorus] [73D] In prima ergo parte precedit quasi Propheta, id est ante Christum loquitur, sicut prophete ante Christum prophetaverunt. In hac post Christum loquitur quasi apostolus, id est gerens figuram apostolorum, qui post Christum predicaverunt. Quasi dicat, contritum est lutum. Et nunc iam contrito in vobis luto, iam innovati et facti reges, [Augustinus] id est iam valentes regere vos, scilicet qui iudicatis, id est damnatis, terram, [Remigius] id est terrena in vobis, intelligite que dicta sunt. Et si per vos non sufficitis, erudimini ab aliis, et dicit reges, sanctos, et loquitur Christus vel propheta. [Glossa interlinearis] Aliter, et loquitur Christus, quasi dicat: Ita promisit mihi Pater, sed, o vos facti reges, scilicet qui iudicatis terram. Hec non mutantur a prima sententia. Nunc, [74A] id est per ea que dicta sunt, intelligite quanta facit Filius, [Augustinus] et si per vos non sufficitis, erudimini ab aliis. Ne autem inde superbiant, subditur.| Codd. : PL191 || interl.| Et|| Servite  interl.| AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Ne mihi superbiant subditi, servite in timore sed, ne misera servitus videatur, adddit : et exultate, sed ne iterum in temeritatem eatur subdit : in tremore || Domino  interl.| qui non sinit peccare|| in timore \ interl.| ut qui stat videat ne cadat|| et exultate ei  interl.| quia timor Dei non est miserie sed gaudii|| cum cum Ps-G (R* F* ΨB V D edd.) Ω Rusch cum Ps-R] in Ps-G tremore. interl.| et|| interl.| ne negligens exultatio|| Glosa Lombardi|+  [Augustinus] Servite Domino, qui non sinit peccare, in timore, ut qui stat, videat ne cadat [Cassiodorus]. Ne vero misera servitus videatur, addit, et exsultate ei, [Augustinus] quia timor Domini non est miserie, sed gaudii. Sed ne iterum in temeritatem catur, subditur cum tremore, ne sit negligens exsultatio. [Cassiodorus, Augustinus] Aliter totum, et loquitur Christus ad reges terre, quasi dicat: Constitutus sum rex, et nunc me constituto rege, vos reges, qui iudicatis terram, [74B] ad litteram, ne contristemini, sed intelligite et erudimini; expedit enim vobis ut sub illo sitis, a quo est intellectus et eruditio; et expedit ut temere non dominemini, sed Domino omnium serviatis et in beatitudine exsultetis. Et hoc est quod sequitur: Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore. Et.| Codd. : PL191 || Apprehendite  interl.| etsi fugerent, scilicet adversa,|| disciplinam+  interl.| Dei|| interl.| quia quem diligit arguit et castigat Cf. Apc. 3, 19 : « Ego quos amo arguo et castigo emulare ergo et penitentiam age ». || interl.| quasi presidium et munimentum adversus omnia que obesse possunt|| nequando  interl.| quia diu sustinet in seculo|| marg.| NEQUANDO. AUGUSTINUS. Dubitatio non secundum prophetam, sed secundum ipsos qui cum dubitatione cogitant iram Dei.|| irascatur Dominus \ et pereatis de via iusta.  interl.| magna pena his qui dulcedinem iustitie gustaverunt|| marg.| DE VIA IUSTA. Id est Christo sublati, vel de bona operatione.|| Glosa Lombardi|+ Apprehendite, etiamsi fugiat disciplinam Dei, scilicet adversa. [Glossa interlinearis, Augustinus] Apprehendite, dico, quasi presidium et munimentum. Nequando irascatur Dominus, dubitative dicit, Nequando. [Augustinus] [74C] Hec autem dubitatio non est secundum Prophetam, sed secundum illos qui cum dubitatione cogitant iram Dei. [Cassiodorus] Vel, nequando, dicit, propter patientiam Dei, quia in hoc seculo diu sustinet; Ne pereatis de via iusta, id est Christo sublati, vel de operatione bona. [Augustinus] A qua deficere magna pena est, his scilicet qui dulcedinem iustitie gustaverunt.| Codd. : PL191 || Cum exarserit  interl.| AUGUSTINUS. id est cum venerit, vindicta iniquis non modo non attinget confidentes, sed et beati erunt quia ad regnum pervenient|| marg.| CUM EXARSERIT. CASSIODORUS. Modo non ardet, cum castigat ut pater, sed in futuro ardebit quia nihil patientie in futuro erit.|| {t. 2 : Erfurt, f. 230va ; facsim., p. 460a} in brevi ira eius \ beati omnes  interl.| quicumque putant longe futurum|| qui confidunt in eo.  marg.| IN BREVI . Quia non singula horum separatim sed simul omnia discutit.|| Glosa Lombardi|+  Cum exarserit quasi dicat: Apprehendite ne pereatis, et ut beati sitis, quod plus est; [Alcuinus, Cassiodorus] quia cum exarserit modo non ardet, cum castigat ut pater, sed in futuro ardebit, quia nihil patientie erit in brevi; [Cassiodorus, Augustinus] quia [74D] non singula horum separatim, sed simul omnia discutiet. Vel in brevi, qui cum putent longe futurum ira eius, id est vindicta iniquorum, beati erunt omnes qui confidunt in eo, et est sensus, [Augustinus] cum exarserit, id est cum venerit vindicta iniquorum, non modo non attinget confidentes in Deo, sed et beati erunt, quia ad regnum pervenient.| Codd. : PL191 || Psalmus 3 Psalmus David cum fugeret a facie Absalom Absalom] scrips., Absolon Rusch, Abessalon Ps-G filii sui.  marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 230va ; facsim., p. 460a} PSALMUS Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 1), CCSL 38, p. 7-8.. Psalmus de passione et resurrectione Christi. Filius Iudas a quo fugit cum illo discedente cum ceteris in montem secessit. Vel potius cum mentem eius sapientia Dei deservit, ut totus esset diaboli, que desertio fuga propter celeritatem dicitur. Unde : « Quod facis, fac citius » Io. 13, 27. cui Christus pacem exhibuit, ut et David filio iniquo. Unde ‘pax patris’ dicitur. Iudas vero ut Absalom Absalom] scrips., Absolon Rusch suspensus interiit. Proponit duas partes oppositas.|| marg.| Vox Christi quasi admirantis cum ad salvandum venit : Domine quid.|| marg.| DOMINE QUID. CASSIODORUS. Primus psalmus de his qui breviter de passione et resurrectione facit contra eos et maxime paganos qui gloriam maiestatis non putant ad humilia posse descendere.|| Glosa Lombardi|+ [77A] Domine, quid multiplicati? Titulus: Psalmus David cum fugeret a facie Absalonis filii sui. De historia sumpsit Esdras velamen mysteriorum; legitur [77B] enim in libro Regum quod Absalon filius David persequens patrem suum, querebat eum occidere. Cui David cessit cum suis, exiens de civitate Ierusalem, nudis plantis: intelligens hoc sibi contingere propter peccatum adulterii commissi cum Bersabee, et homicidii de Uria perpetrati, sicut Nathan propheta predixerat ei dicens: Non recedet gladius de domo tua, et suscitabit Dominus semen tuum contra te (II Reg. XII). Dum autem Absalon persequeretur David converso contra eum exercitu, Absalon terga vertit in fugam, atque impetu muli ductus est in ramosam quercum: ramis cuius circumnectentibus collum eius, ibique capite intercepto pendens, ab Ioab principe militie David, interfectus [77C] est. Quo mortuo David restitutus in regnum, in pace regnavit. Huic historie alludit titulus, de quo tamen non agit psalmus, sed de significato historie, id est de passione et resurrectione Christi. [Augustinus] David enim, Christus est: Absalon filius eius, Iudas est, quem cum aliis apostolis filium vocat Christus in Evangelio, dicens: Non possunt filii sponsi ieiunare quandiu sponsus cum illis est (Luc. V). A quo Iuda Christus fugit, cum illo ad Scribas et Phariseos discedente, cum ceteris apostolis in montem secessit, et potius tunc ab eo fugit, cum mentem eius sapientia Dei deseruit, ut totus esset et plene diaboli. Que desertio dicitur fuga, propter celeritatem. Unde et Dominus ei dixit: Quod facis, id est facere moliris, fac citius, id [77D] est facies (Io. XIII). Et sicut David pacem exhibuit filio iniquo, scilicet Absalon, qui precepit populo eunti ad bellum servare puerum Absalon, eoque interempto dixit: Quis mihi det ut moriar pro te, fili mi Absalon? (II Reg. XVIII.) Ita Christus Iude proditori, ut in convivio, et in osculo, et in aliis: propter quod bene Absalon dicitur, quod pax patris interpretatur; aba enim pater, salem pax dicitur: inde Absalon, quasi Absalem dicitur. Et sicut Absalon, ita Iudas supensus interiit. Quo mortuo Christus in pace regnavit, quia in gloria resurrexit. Hoc igitur intelligens Esdras, scilicet illo facto significari mysterium passionis et resurrectionis Christi, de quibus agit psalmus, tituli verba posuit de historia, [Remigius] quasi dicat idem et David per Spiritum [78A] sanctum tantum intelligens, in psalmi serie verbis allusit historie, et est sensus tituli: Psalmus iste, attribuitur David, id est Christo, qui hic loquitur. Psalmus dico agens de eo quod figuratum est, cum fugeret a facie Absalonis filii sui, [Augustinus] id est de [78B] passione et resurrectione Christi, que in illa historia significata sunt. Et est psalmus iste primus de his qui breviter de passione et resurrectione Christi agunt. [Cassiodorus] Intentio Prophete est redarguere eos, et maxime paganos: qui non putant gloriam maiestatis posse descendere ad humilia, id est Deum et hominem fieri, pati mori. Modus talis est, bipartitus est psalmus: primo, ponit duas partes oppositas a simili preliantium, ex una parte persequentium multitudinem, ex altera, Christum oratione armatum, et Deo susceptore securum; secundo finis rei ostenditur, id est resurrectio: que est consummatio passionis. Unde proponit non esse timendum, ibi, Ego dormivi. Christus ergo ad Patrem [78C] loquens, et quasi admirans cur tot habeat persecutores, cum ad salvandum venerit, dicit:| Codd. : PL191 || Domine quid multiplicati sunt  interl.| ut et de numero discipulorum Iudas|| qui tribulant me ?  interl.| ecce|| multi insurgunt adversum me.  interl.| ut me deprimant|| Glosa Lombardi|+ Domine multiplicati sunt qui tribulant me, [Augustinus, Cassiodorus, Remigius] ut de numero discipulorum augeretur numerus persecutorum, et ut quid? nimirum est, quia nil mali ab eis merui. Multiplicati dico, [Glossa interlinearis] quia ecce multi in surgunt deprimendo me, id est ut deprimant me, adversum me, et vere.| Codd. : PL191 || Multi  interl.| CASSIODORUS. nota iterari multi pro magno numero|| dicunt  interl.| verbo|| interl.| in rei evidentia|| marg.| MULTI DICUNT, christianum nomen extinguere cupientes.|| anime mee \ interl.| insidiantes :|| non est salus ipsi  interl.| nisi resurrecturum resurrecturum] correximus Magna Glossatura (loc. cit., PL 191, 78D), resurrectivum Rusch. desperarent, nec Iudas traderet nec illi occiderent|| marg.| non est salus aliter non sperarent delere Ecclesiam late pullulantem.|| in Deo eius eius] + Diapsalma Ps-G interl.| quem sibi Deum facit|| marg.| MULTI DICUNT. AUGUSTINUS. Vel hoc dicit unusquisque qui a vitiis et cupiditatibus impugnatur.| Sententialiter ; cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.1-4 : « Potest etiam unusquisque nostrum dicere, cum uitiorum et cupiditatum multitudo resistentem mentem ducit in lege peccati : domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me, multi insurgunt aduersum me ». || marg.| DICUNT : NON EST SALUS, coacervatione vitiorum surrepit desperatio sanitatis quasi vitiis insultantibus anime. Vel e contra diabolis et angelis eius per suggestiones, Susceptor in Christo.| Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.4-10 : « Et quoniam plerumque coaceruatione uitiorum subrepit desperatio sanitatis, tamquam ipsis uitiis insultantibus anime, uel etiam diabolo et angelis eius per noxias suggestiones ut desperemus operantibus, uerissime dicitur : Multi dicunt anime mee : non est salus illi in deo eius. Tu autem Domine susceptor meus es ». || Glosa Lombardi|+ Multi enim anime mee insidiantes dicunt in rei evidentia, id est hoc, scilicet ostendentes verbo et opere. [Cassiodorus, Glossa interlinearis] Et nota iterari multi [78D] pro magno numero persequentium. Quid dicunt hoc, non est salus ipsi in Deo eius, id est in eo quem sibi Deum facit? hoc dicunt persecutores. Nisi enim resurrecturum desperarent, nec Iudas traderet, nec illi occiderent, [Augustinus] et est sensus, Deus non salvabit eum, nec est Filius Dei.| Codd. : PL191 || Tu autem Domine susceptor meus es \ interl.| hominis, susceptione Verbum caro factum ; gloria quia et Deus cum illo qui suscepit|| interl.| ad similitudinem iudicis vel oratoris vel medici|| marg.| susceptor quia in Christo suscepta et cum eo exaltata. caput, ipsum qui primus ascendit in celum. de monte, id est Christo auditur oratio Ecclesie. Vel de iustitia Dei.|| gloria mea  interl.| procedit augendo|| interl.| in resurrectione|| et exaltans  interl.| in celo|| caput meum.  interl.| id est mentem que tanta passione non deponitur|| marg.| CAPUT. Christum vel mentem que servit legi Dei.| Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.15-18 : « Caput enim mulieris uir, et caput uiri Christus. Exaltatur autem mens, cum iam dici potest : ‘Mente seruio legi Dei’ [Rm. 7, 25], ut cetera hominis pacata subdantur, cum iam carnis resurrectione absorbetur mors in uictoriam. || marg.|  AUGUSTINUS. Vel hoc loquitur Ecclesia et caput eius inter procellas persecutionum per totum orbem constituta.|| Glosa Lombardi|+Tu autem, Domine. Proposuit multitudinem hostium contra se; hic alteram partem, scilicet suam contra illos ostendit. Quasi dicat illi ita: [Cassiodorus] Sed tu Domine, Verbum Fili Dei eterne, dicit homo Christus es susceptor meus, [Augustinus] id est mee humanitatis, non persone quidem, sed nature humane. [Glossa interlinearis, Remigius] Hominis vero, id est humane [79A] nature susceptio, est Verbum caro factum, id est Verbi incarnatio. Et nota, quia loquitur de Deo a simili oratoris, et iudicis, et medici. [Cassiodorus] Suscipit enim orator reum ut eum defendat, iudex vero ut parcat, medicus egrum, ut curet. Gloria mea, [Augustinus] ecce procedit augendo, tu gloria mea es, quia homo ille est, et Deus unus cum illo qui suscipit, id est cum Verbo quod illius humanitatem hominis suscepit. Et es exaltans caput meum, id est mentem meam, que tanta passione non deponitur. Hoc mihi merito, quia| Codd. : PL191 || Voce mea  interl.| cordis que Deo sonat|| ad Dominum clamavi \ interl.| clamor propter vim intentionis ut de Moyse exauditus est clamor tuus|| marg.| VOCE MEA. Hec mihi merito quia voce mea. Qui bonus est et bona petit voce sua clamat. Qui bonum petit et in vitiis manet clamat aliena voce, id est vite sue non concordante.|| et exaudivit me de monte sancto suo suo] + Diapsalma Ps-G .  interl.| id est de me in quo habitat ; vel de sua iustitia|| interl.| quia eram sanctus mons. Unde Cf. Is. 2, 1 : « Erit in novissimis diebus preparatus mons domus Domini in vertice montium ». : « Et erit in novissimis diebus mons Domini in vertice montium » etc.|| interl.| In quo|| Glosa Lombardi|+Voce mea, [Glossa interlinearis] voce cordis, que sonat Deo, qua Moses tacens ore clamabat ad Dominum, quando [79B] dictum est ei: Quid clamas ad me de terra? [Augustinus, Glossa interlinearis] Hac etiam voce clamans Susanna, audita est. Hac, inquam, voce clamavi ad Dominum. Clamor dicitur oratio, propter vim intentionis. Et exaudivit me de monte sancto tuo, id est de me, qui eram sanctus mons, in quo habitat; de quo Isaias: Et erit in novissimis diebus mons domus Domini in vertice montium, et fluent ad eum omnes gentes, etc. (Isa. II). Hic est lapis parvus de monte sine manibus precisus, qui crevit in montem magnum, et occupavit totam faciem terre, sicut ait Daniel (Dan. II). [Augustinus] Vel, de monte sancto suo, id est de sua iustitia. Iustum erat enim ut innocentem resuscitaret, qui pro aliis, non pro se mori voluit.| Codd. : PL191 || Ego  interl.| [a] quia sponte mortem suscepi dormivi, [c] id est passioni me permisi et somnus, id est mors subsecuta est, [b] ut a dormitione transitur ad somnum.| Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 5), CCSL 38, p. 9.18-20.22-24 : « [a] Ego ad significandum quod sua voluntate mortem sustinuit. [...] [b] Nisi forte dormitio morientis, somnus autem mortui accipi potest, ut dormitio sit qua transitur ad somnum, ueluti est expergefactio qua transitur ad uigilationem. [...] [c] Bene ergo accipitur ego dormiui, et somnum cepi : ego me passioni permisi, et mors consecuta est. ». || dormivi et  interl.| iniuriis|| soporatus sum \ interl.| in corde terre|| marg.| DORMIVI ET. Secundum illud Eph. 5, 14. : « Exsurge a mortuis et illuminabit tibi Christus ». Millia : Gentes que nomen Christi conantur extinguere.|| marg.| EGO DORMIVI. Finis rei, unde proponit non timendum.|| marg.| Ego cum pondere, quasi seviunt illi, sed non dormirem nisi vellem.|| marg.| Vel dormivi consentiendo, soporatus male operando, exurrexi peccata deserendo.|| et exsurrexi et Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G (R F) | exsurrexi Ps-G] scrips., exurrexi Rusch quia Dominus suscepit suscepit Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] suscipiet Ps-G (I ), suscepiet Ps-G (F) me.  interl.| in regno ;unde, misso Spiritu, confirmat predicatores.|| Glosa Lombardi|+PARS II. [79C] Ego dormivi. [Alcuinus] Hic est secunda pars huius psalmi, ubi ostenditur finis rei, id est passionis. [Glossa interlinearis, Alcuinus] Unde proponit non esse timendum. Quasi dicat: Exaudivit me. In quo? in hoc, quia ego exsurrexi a morte, et quia Dominus suscepit me in regno suo, unde misso Spiritu confirmat predicatores. Et merito, quia mortem sponte suscepi. Et hoc est quod dicit, quia ego dormivi id est passioni me sponte permisi, et soporatus sum. Alia littera: [Augustinus, Glossa interlinearis] Et somnum cepi, id est mors subsecuta est, ut ad dormitatione transitur ad somnum. Aliter, secundum littere seriem. Quasi dicat: Serviunt illi contra me; sed non dormirem, [79D] nisi vellem. Et hoc ego cum pondere pronuntiandum est, quasi dicat qui tantus sum. Dormivi, id est iniuriis fui affectus: et soporatus sum, in corde terre sepultus, et post exsurrexi, quia Dominus suscepit me.| Codd. : PL191 || interl.| Et ideo :|| Non timebo millia populi circumdantis me \ interl.| quanta multitudo crucifixum circumstetit|| exsurge Domine  interl.| AUGUSTINUS. Mos est Scripture ut persone Dei tribuat quod in nobis facit|| interl.| id est ut exsurgamus obediendo tue voluntati tunc enim Deus nobis surgit cum nos ei surgimus|| interl.| quia Dominus exsurget quod affirmando debuit ponere deprecando possint|| marg.| Exsurge Domine caput Christe in cuius resurrectione salus est. Quoniam percussisti. Iam regnante Ecclesia inimici confusione percussi sunt. dentes contrivisti, verba scilicet maledica vel principes in interitum fiunt. Ergo creditehomines quod Domini est salus, et o Domine benenedictio tua sit super populum tuum.|| {t. 2 : Erfurt, f. 230vb ; facsim., p. 460b} salvum me fac Deus meus.  Glosa Lombardi|+Non timebo, quasi dicat: Et ideo, quia modo sum liberatus, non amplius timebo millia populi circumdantis me pendentem in cruce, quanta multitudo crucifixum circumstetit, que post resurrectionem nihil ei nocere potuit. [Augustinus] Et ut non timeam exsurge, Domine, nec dormienti Deo dicit, exsurge; sed mos est Scripture sacre Deo attribuere quod [80A] in nobis facit ipse. Et est, Exsurge, Domine, id est fac me resurgere a morte. Quod aperit subdens, salvum me fac, Deus meus.| Codd. : PL191 || Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa \ dentes peccatorum contrivisti.  interl.| etiam hereticos|| marg.| PERCUSSISTI OMNES. Recte in predestinatione dicitur de diabolo et angelis eius.| Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.29-31. || marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 230vb ; facsim., p. 460b} QUONIAM TU PERCUSSISTI. AUGUSTINUS. . Non retropendet. Non preterea salvum facit quia percussit, sed inde contriti sunt dentes quia percussit, id est maledica verba in irritum ducta sunt. Vel dentes sunt qui quosdam de numero sanctorum precidunt et malis incorporant.|| Glosa Lombardi|+ Quoniam tu percussisti, hoc non retropendet, id est a precedentibus non continuatur, nec precedentis causa hic redditur; non enim propterea salvum facit, quia percussit; sed inde contriti sunt dentes, id est maledica verba in irritum ducta, quia percussit. Et est, salvum me fac, Deus meus, et, me salvato, contrivisti dentes peccatorum, id est maledica verba in irritum deduxisti: quibus mali dilacerant Christum et Christianos. [Glossa interlinearis] [80B] Vel, dentes sunt principes peccatorum, qui quosdam de numero sanctorum precidunt, et malis incorporant. Et hoc inde est, quoniam percussisti omnes adversantes mihi sine causa dentes peccatorum contrivisti, [Augustinus] id est omnes hereticos, qui sunt intus in Ecclesia nobiscum, corpore quidem, non mente.| Codd. : PL191 || Domini est salus \ et super populum tuum benedictio tua.  interl.| O homines, hoc vobis credendum ; inde pro eis oratio ad Deum. Et : o Domine super populum tuum, qui de te sperat salutem, sit benedictio. || marg.| SUPER POPULUM. Hoc est unumquemque nostrum.| Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 3, 10), CCSL 38, p. 13.36-37. || Glosa Lombardi|+Domini est salus. [Glossa interlinearis] Convertit verba ad homines, quasi dicat: Et quia ita est, ut dixi, o homines, hoc vobis credendum est, quia Domini est salus: [Augustinus] inde pro eis fit oratio ad Dominum, ad quem loquitur Christus sic, et, o Domine, benedictio tua sit super populum tuum, id est qui sperat [80C] de te salutem, non ab alio.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+ Aliter potest legi psalmus iste, ut loquatur totus Christus hic, id est Ecclesia et caput eius inter procellas persecutionum constituta. Et secundum hoc, in titulo per David intelligitur Ecclesia, cum capite suo; per Absalon, persecutores Ecclesie. Et est sensus tituli, psalmus iste attribuitur David, id est Ecclesie, agens de hoc quod fuit, cum fugeret David a facie Absalon filii sui, id est a presentia persecutorum. Timens ergo Ecclesia, ait: Domine, multiplicati sunt qui tribulant me, et ut quid? et vere, quia multi insurgunt adversum me, Christianum nomen exstinguere cupientes. Multi dicunt anime mee: Non est salus ipsi in Deo eius. Aliter, [80D] persecutores non sperarent delere Ecclesiam late pullulantem. Ipsi ita: Tu autem, Domine, susceptor meus es, quia in Christo homine suscepta est Ecclesia, et cum eo exaltata. Unde sequitur: 6 Et tu es gloria mea, et exaltans in celo vaput meum, id est Christum, qui primus ascendit in celum. Et merito, quia voce mea ad Dominum clamavi, hoc non mutatur. Et excudivit me de monte sancto suo, id est de Christo, vel de iustitia sua. Quid tibi fecit? [Hieronymus. Augustinus. Alcuinus.] Ecce: Ego dormivi, olim in vitiorum torpore, et soporatus sum, et post exsurrexi secundum illud: Exsurge a mortuis qui dormis, et illuminabit te Christus. Et hoc non propter me, sed quia Dominus suscepit me. Et ideo, Non timebo millia populi circumdantis me, id [81A] est gentes que conantur exstinguere Christianum nomen. Et ut hoc fiat, Exsurge, Domine, scilicet Christe, caput meum, in cuius ressurectione salus est. Unde: Salvum me fac Deus meus. Et me regnante dicit Ecclesia: Percussisti confusione omnes adversantes mihi sine causa. Et quoniam percussisti omnes adversantes mihi sine causa, ideo dentes peccatorum contrivisti, id est verba maledica vel principes. Et quia ita fecit Dominus, ergo credite, homines, quod Domini est salus, et, o Domine, super populum tuum benedictio tua.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+Potest etiam legi psalmus iste moraliter, in persona uniuscuiusque fidelis, qui a vitiis et cupiditatibus impugnatur, et secundum hoc per David accicipitur quilibet fidelis; et per Absalon, vitia et concupiscentie [81B] carnales. Fidelis ergo vitiorum pugnam sentiens, ait: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? multi insurgunt adversum me. Multi dicunt anime mee: Non est salus ipsi in Deo eius. Coacervatione namque vitiorum, subrepit desperatio sanitatis, quasi vitiis insultantibus anime vel etiam diabolo et angelis eius per suggestiones. Tu autem, Domine, susceptor meus es, gloria mea et exaltans caput meum. id est Christum in celo, vel mentem meam que servit legi Dei. Et merito, quia Voce mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto suo: hoc non mutatur. Ego dormivi et exsurrexi, Dominus susceptor meus; hoc non mutatur. Ideo non timebo millia populi circumdantis me. Hic cum est populus [81C] vitiorum et demonum, Exsurge Domine, salvum me fac, Deus meus; hoc non mutatur. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa. Recte hoc dicitur de diabolo et angelis eius in predestinatione, id est secundum hoc quod a Deo predestinatum est de eis, et futurum. Dentes peccatorum, id est auctores vitiorum, qui conantur eum de corpore Christi precidere, eos scilicet qui ei maledicunt. Domini est salus. Cavenda est superbia, et totum Deo dandum. Et super populum tuum benedictio tua, id est super unumquemque nostrum.| Codd. : PL191 || Psalmus 4 {t. 2 : Erfurt, f. 230vb ; facsim., p. 460b} In finem  interl.| Christum vel penitudinem temporis|| marg.| IN FINEM PSALMUS. AUGUSTINUS. Finis duobus dicitur modis : quando aliquid deficit, vel quando perficitur.|| marg.|  AUGUSTINUS. Canticum letitiam indicat. Psalmi sunt qui cantantur ad psalterium, quo in magno mysterio usus est propheta.|| marg.| Psalmus de moribus ad agendum ut deserantur falsi dii et vana seculi. Cantici quia fit mentio de eterna iocunditate.|| psalmus cantici psalmus cantici Ps-G (W K V D) Rusch cum Ps-R] in carminibus psalmus Ps-G (F Q ΦRGP ΩJ) D30 Ed1530 Clementina | David] + in carminibus ppis David ΩS David.  interl.| prophete|| Glosa Lombardi|+[81D] Cum invocarem. Titulus: In finem psalmus cantici David. [Augustinus. Hieronymus. Alcuinus.] Finis duobus modis accipitur, scilicet pro consumptione, et pro consummatione, id est quando aliquid deficit, vel quando perficitur. Pro consumptione, ut cum dicitur, finita est candela, vel finita est expensa. Pro consummatione, ut cum dicitur, [82D] finita est domus, finitus est liber, id est consummatus est. [Augustinus] In titulis autem psalmorum pro consummatione accipitur, et significat Christum, qui est consummatio fidelium in presenti ad iustitiam; in futuro, ad coronam. [Glossa interlinearis] Vel significat plenitudinem temporis. Unde Apostolus: Cum venit igitur plenitudo temporis, misit Deus Filium [83A] suum, factum de muliere factum sub lege (Gal. IV). [Cassiodorus] Quod autem hic habetur, psalmus cantici diligenter advertendum est; in titulis namque psalmorum aliquando tantum ponitur psalmus, aliquando tantum canticum, interdum utrumque, sed diverso modo. Quandoque enim canticum psalmi, quandoque psalmus cantici, Esdras posuit. Cuius diversitatis ratio, secundum litteram, ut liqueat, sciendum est quia quandoque psalmus ante arcam in tabernaculo Domini solius instrumenti, quod dicebatur psalterium, sono decantabatur sine chori voce, quandoque voce humana, sine instrumento; quandoque instrumento, et chori voce. Et quando utroque cantabatur, aliquando precinebat sonus instrumenti, et acclamabat vox chori. Aliquando vox [83B] chori precinebat, et instrumentum sequebatur. Quando solo instrumento cantabatur dicebatur tantum psalmus. Quia psalmus ad litteram sonus est instrumenti et modulatio. [Augustinus, Cassiodorus] Quando sine instrumento sola voce cantabatur, dicebatur tantum canticum. Canticum enim sonus est humane vocis. Quando instrumento precedente, et voce sequente, dicebatur psalmi canticum, vel canticum psalmi. Quando vero chori vox precedebat, et instrumentum sequebatur, dicebatur cantici psalmus, vel psalmus cantici. Quod etsi secundum litteram predicta ratione factum esse videatur, maxime tamen pro mysterii significatione, hac diversitate in titulis usus est Esdras, sicut David in [83C] magno mysterio usus est predicto instrumento. [Augustinus Cassiodorus] Ut enim supra diximus psalmus bonam operationem notat, canticum letitiam mentis habitam de eternis indicat. Dicitur itaque psalmus in quo tantum de bona operatione agitur; canticum, in quo de mentis exsultatione solum tractatur. Psalmi canticum, vel canticum psalmi, ubi primum de bona operatione, postea de mentis iocunditate; cantici psalmus, vel psalmus cantici, ubi primum de mentis letitia, postmodum de bona operatione tractatur, ut hic; prius enim dicit se exauditum, et in tribulatione dilatatum; deinde de penitentia et sacrificio iustitie agit. Et est psalmus iste de moribus, quia ad bonos mores nos informat. | Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+Et est sensus tituli talis, psalmus iste, [83D] qui dicitur psalmus, quia monet ad bene operandum; psalmus dico cantici, quia agit de mentis letitia, faciens mentionem de eterna iucunditate. Psalmus dico dirigens nos in finem, id est, in Christum, qui est finis consummans in presenti ad iustitiam, in futuro ad coronam. Vel in finem, id est in plenitudinem temporis, quia agit de his que facta sunt tempore plenitudinis. Est David prophete, qui hic loquitur in sua persona, vel alicuius perfecti. [Alcuinus] Intentio, monet ut deserantur falsi dii et vana seculi, id est temporalia.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+Modus talis. Tripartitus est psalmus. [Cassiodorus] Primo, exemplo sui increpat infideles de falsis diis et falsis bonis; secundo, proponens novum hominem, veterem iubet exuere ibi, et scitote quoniam, [84A] etc., tertio; deposito vetere homine, nos in sacrificium Deo iubemur offerre, quia certi sumus de bonis, ibi, sacrificate, etc. Propheta ergo redarguens idololatras, et ab idololatrie superstitione revocans, dicit:| Codd. : PL191 || Cum invocarem exaudivit exaudivit] exaudisti ΩS   interl.| Quasi dicat : convertimini et Deus vos exaudiet sicut me. Ego enim de iniustitia ad iustitiam me convertens invocavi et exauditus sum|| marg.| CUM INVOCAREM. CASSIODORUS. Exemplo sui increpat infideles de fals<is>.| Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 4), divisio, CCSL 98, p. 56.32-34 : « In prima siquidem parte rogat ut eius audiatur oratio, increpans infideles, quia colentes falsos deos, culturam ueri dei neglegebant». || me Deus iustitie mee \ interl.| vel, scilicet, quam suscepi ab illo quia Deus dedit mihi discretionem invocandi eum|| in tribulatione dilatasti mihi.  marg.| DILATASTI. AUGUSTINUS. Ab angustiis tristitie in latitudinem gaudii duxisti. Unde « Gaudemus in tribulatione, scientes quod tribulatio operatur patientiam » Rm. 5, 3 : « Gloriamur in tribulationibus scientes... ». ; prius indicavit se auditum, iam quasi habens in corde Deum. Ei loquitur :|| Glosa Lombardi|+ Cum invocarem exaudivit me. Quasi dicat: Vestri dii, o idololatre, cum invocantur, nequeunt exaudire, quia non vere vivunt; sed Deus, scilicet dator iustitie mee, id est me iustificans, scilicet a quo est iustitia mea, exaudivit me, cum invocarem eum, [Augustinus] id est intus in mente habens gratiam, vocarem ad maiorem conferendam. Vel in secunda persona legitur secundum aliam litteram, que est exaudisti [84B] me; sic, o Deus iustitie mee, exaudisti me, cum invocarem te, et est idem sensus cum priori. In tribulatione dilatasti mihi, id est ab angustiis tristitie in latitudinem gaudii deduxisti me, quod gaudium est de pura conscientia, et de spe vite eterne. Unde Apostolus: Gaudemus in tribulatione, scientes quoniam tribulatio operatur patientiam; patientia, probationem; probatio vero, spem; spes autem non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris (Rom. V). Hec dilatationem cordis generat, angustias depellit. Hac viri sancti intus recreantur, etsi extra affligantur, qua qui carent, in visceribus angustiantur. Hec sunt deambulatoria sacerdotum in templo Ezechielis (Ezech. XLII). Unde [84C] alibi, Deambulabam in innocentia cordis mei. Et nota mutationem persone. A tertia enim persona, ubi ait, Exaudivit, transit ad secundam, ubi ait: Dilatasti mihi. Prius enim indicavit hominibus se esse exauditum, deinde quasi iam habens in corde Dominum, de quo ante loquebatur, ex dilectione ei familiariter loquitur, in quo demonstratur cordis dilatatio.| Codd. : PL191 || Miserere mei \ interl.| adhuc miserere ut cepta perficiantur|| marg.| MISERERE. Misertus de iustitia et dilatatione. Item Miserere contra miserias hec vite.|| et exaudi orationem meam.  marg.| ORATIONEM : de petendis bonis et cum ita de me : filii hominum.|| Glosa Lombardi|+ Miserere. [Alcuinus] Quasi dicat: Misertus es de iustitia, et de dilatatione. [Augustinus] Item adhuc miserere mei contra miserias huius vite, ut in me coepta perficiantur, exaudi orationem meam, que est de petendis bonis, dicit vir iustus. Et cum ita de me [84D] sit, o| Codd. : PL191 || Filii hominum  interl.| qui uti ratione debent. Vel Ade non Dei|| usquequo gravi corde \ interl.| vel in adventu Filii presenti veritate cesset error|| ut quid diligitis vanitatem  interl.| AUGUSTINUS. de terrenis et que vana sunt vultis esse beati|| marg.| DILIGITIS. CASSIODORUS. Voto amplexamini queritis labore vana idola et mendacia que non Deus. Vel terrena que non faciunt quod promittunt.|| et queritis mendacium mendacium Rusch] + Diapsalma Ps-G (om. I Q W Φ G* Ω J * K V D) D30 Ω Ed1455 Ed1530 Clementina )?  marg.|  AUGUSTINUS. Nota et in initiis poni ut dicta cum visione que in corde est coniungat ita hec. Ut nolite diligere vana. Et scitote. Sed diapsalma sic coniungi vetat.|| marg.| diapsalma : secundum Hieronymum : semper. Hebrei hebrei] sic pro hebreo Rusch  : sela id est semper in confirmatione precedentis partis. Synpsalma, id est coniunctio psalmi.|| Glosa Lombardi|+Filii hominum. [Glossa interlinearis] Quasi dicat: Qui uti ratione deberent. Vel, filii hominum, scilicet Ade et Eve, non Dei. Adam enim homo fuit, et non filius hominis, cuius filii sunt qui eius imaginem portant. Vos, inquam, estis gravi corde, id est cor vestrum sarcina peccatorum, et pondere iniquitatis gravatum est, quo demergitur in profundum. Iniquitas enim in Zacharia propheta legitur sedere super talentum plumbi (Za. V). Ideoque de Pharaone et Egyptiis legitur quod submersi sunt velut plumbum in aquam vehementissimam (Ex. XV), [85A] quia ingravatum erat cor Pharaonis et Egyptiorum. Petrus quoque quasi aliquid plumbi habens, super aquam ambulans timuit; sed pondere non gravatus, aquis non est submersus; sed extenta ad eum Dominica manu, est eductus (Mt. XIV). Dominus autem Christus ab omni peccati contagione, immunis super aquas intrepidus ambulavit, tanquam plumbee gravedinis nihil habens. Unde dicit Isaias: Et ascendit Dominus super nubem levem (Isa. XIX). Quia carnem suscepit, nobis contra incentiva vitiorum refrigerium prebentem, omnis noxie gravedinis liberam. Vos, inquam, filii hominum, estis gravi corde, et usquequo erit istud? [Augustinus] Id est saltem in adventu Filii Dei, presente veritate cesset error vester. Ut quid diligitis, quasi dicat: Vere [85B] gravi corde estis, quia vos diligitis, [Alcuinus] id est voto amplexamini, et queritis cum labore vanitatem et mendacium, [Cassiodorus] id est idola, que vana sunt, scilicet, a vero esse aliena et mendacia, quia non sunt Deus ut dicuntur. Et ut quid hoc facitis, vel diligitis, vel queritis vanitatem et mendacium, [Augustinus] id est terrena, que sunt vana, quia ut umbra transeunt? Omnia enim que sub sole sunt vanitas sunt et mendacia, [Remigius, Augustinus] quia non faciunt quod promittunt, scilicet beatos. Et ut quid hoc facitis, scilicet cur de terrenis, que vana sunt et transeunt, vultis esse beati? Sola veritas facit esse beatos, ex qua vera sunt omnia. Ut quid igitur temporalium rerum amore detinemini? ut quid tanquam prima, extrema sequamini?| Codd. : PL191 || Et Et Ps-G Rusch etc.] sub * Ps-G (ΩJ²), om. D30² (eras.) cum Ps-R scitote  interl.| quod vana sunt scitote et quid sequamini|| interl.| revocatos exemplo sui a vanis, Christi exemplo vocat ad bonos mores|| marg.| ET SCITOTE. Proposito novo homine, veterem iubet exuere.|| quoniam mirificavit Dominus sanctum suum \ interl.| Sanctum sanctorum suscitando et ad dexteram collocando ad quem ab amore mundi converti debetis|| Dominus exaudiet me  interl.| per eum|| cum clamavero ad eum.  marg.| DOMINUS EXAUDIET. De requie ita et vos ; et ideo clamate, sic digni auditu. irascimini si motus surgit animi qui non est in potestate, non ei consentiat ratio.|| Glosa Lombardi|+ Et scitote. [Hieronymus, Augustinus] Secunda pars, ubi posito novo homine, veterem iubet exuere. Et sciendum quod ubi nos habemus diapsalma, Hebrei habent SELA, quod interpretatur semper. Et est confirmatio et commendatio precedentium, vel sequentium. [Hieronymus] In huiusmodi vero locis, dum psalmi ante arcam Domini cantarentur, in psallendo interponebatur silentium, et fiebat quedam verborum intercisio, quasi speciali laude aliud intelligerentur sequentia continere quam precedentia. [Augustinus] Ideoque [85D] Septuagintainterpretes magis attendentes sensum et rei ordinem, quam Hebrei verbi proprietatem, non transtulerunt SELA, sed pro eo posuerunt diapsalma. Quo vocabulo significatur vocum divisio, in psallendo, ut psalma sit quod psallitur, diapsalma vero interpositum in psallendo silentium. Sicut sinpsalma σύμψαλμα dicitur vocum copulatio in cantando. Et certum est, ubicunque diapsalma ponitur, rei et persone fieri narrationem, ut sic post increpationem infidelium Christum proponit, per quem Deus exaudit, dicens: scitote. Et nota et coniunctionem in initiis solere poni in propheticis Scripturis, ut dicta cum visione que est in corde coniungat. Nam sepe invenis ita coeptum: Et dixit Dominus ad illum; Et factum est verbum Domini ad illum. Ita hic. [86A] Vel ita coniungi potest cum superioribus, quasi dicat: Nolite diligere vanitatem. Et scitote Quare? Quoniam mirificavit Dominus sanctum suum; Dominus exaudiet me cum, etc. Sed diapsalma interpositum sic iungi vetat. Proprietas enim diapsalmatis non coniunctionem inferiorum et superiorum verborum exigit, sed disiunctionem, licet hoc pene nusquam servetur. Licet enim diapsalma interponatur, sequens tamen cum precedenti littera coniungitur. Unde et hic aliter potest continuari littera, [Cassiodorus] quasi dicat: Quod vana sunt scitote, et etiam scitote quid sequamini. Quoniam Dominus Pater mirificavit sanctum suum, scilicet Christum, qui est Sanctus sanctorum, [Augustinus] id est mirabilem eum ostendit suscitando, et ad dexteram suam [86B] collocando, ad quem converti debetis ab amore mundi; de quo dicitur: Cum venerit Sanctus sanctorum, cessabit unctio vestra (Dan. IX). Sicut ergo dicitur Dominus dominantium, et Deus deorum, ita et Sanctus sanctorum, qui in se sanctus est, et alios sanctificans. [Glossa interlinearis] Et per eum Dominus exaudiet me de requie eterna, cum clamarem (vel cum clamavero) ad eum. Ita et vos exaudiet si clamaveritis. Et ideo clamate, et sic digni auditu eritis, scilicet, si clamaveritis, et feceritis quod subditur.| Codd. : PL191 || Irascimini  interl.| vobis de preteritis peccatis, et ulterius nolite peccare, vel irascimini moribus et ne ducatis ad actum|| marg.|  CASSIODORUS. Motus animi in potestate nostra non est, sed Dei gratia temperare possumus quod ergo consuetudinis est permittit quod culpe prohibet.|| marg.|  HIERONYMUS. Hieronymus, Dialogi contra Pelagianos libri iii, lib. 2, par. 5, linea 19 [*] : « Unde et in psalmo dicitur : irascimini, et nolite peccare; qui uersiculus quem sensum habeat, apostolus docet : sol non occidat super iracundiam uestram, ut peccatum omnino sit uel leuiter irasci, iustitia autem iram celeri penitudine mitigare ». Hoc docet Apostolus Eph. 4, 26 : « Irascimini et nolite peccare. Sol non occidat… ». : « Sol non occidat super iracundiam vestram » ut peccatum sit omnino vel leviter irasci iustitia autem iram celeri penitudine mitigare.|| et nolite peccare \ que dicitis  interl.| labiis|| in cordibus vestris  interl.| AUGUSTINUS. Dicite ne sitis de illis Mt. 15, 8 ; Mc 7, 6. : « Populus hic labiis me honorat cor autem eorum longe est ».|| marg.| IN CORDE. AUGUSTINUS. De his que tractatis in corde que novit Deus, id est de consensu et de his que voluistis in cubili, id est delectatione carnis in qua captiva versatur ratio, ut fera in cubili. Compugimini per penitentiam. Vel cubilia sunt cogitationes ferocium.|| marg.|  CASSIODORUS. Venialis est ira que non ducitur ad effectum.|| et et Ps-G (Q* ΦRG ΨB²) D30* Ω Rusch Ed1530 cum Ps-R] om. Ps-G D30² (eras.) in cubilibus vestris interl.| id est : in cordibus vestris compugimini, dolore penitentie et quasi stimulis excitare vos ad videndam lucem Christi|| {t. 2 : Erfurt, f. 231ra ; facsim., p. 461a} compungimini compugimini] + diapsalma Ps-G .  Glosa Lombardi|+ Irascimini. Quasi dicat: Ut autem et vos mereamini [86C] exaudiri, irascimini et nolite peccare, [Augustinus] id est si motus animi surgit, qui non est in potestate nostra, non ei consentiat ratio. [Cassiodorus, Alcuinus] Venialis enim ira est, que non ducitur ad effectum. Et sciendum quod primus motus animi non est in nostra potestate, sed Dei gratia contemperare possumus. [Cassiodorus] Quod ergo consuetudinis est, permittit, id est non prohibet; quod culpe, scilicet mortale, prohibet. Quasi dicat: Irascimini quidem primo motu, qui est invincibilis; [Augustinus; Hieronymus lib. II adv. Pelag.] et si irascimini, nolite peccare, consentiendo, et ad effectum ducendo. Hec eadem Apostolus docet dicens: Sol non occidat super iracundiam vestram (Ephes IV). Quibus verbis innuit, [86D] ut peccatum sit omnino vel, id est etiam leviter irasci: iustitia autem est iram celeri penitudine mitigare. [Augustinus] Vel, irascimini, vobismetipsis, de preteritis peccatis, et ulterius nolite peccare. [Glossa interlinearis] Vel, irascimini, primis motibus, eis resistendo et nolite peccare, id est ne ducatis ad affectum. Post iram enim, removet etiam simulationem, dicens, que dicitis. [Augustinus] Labiis etiam in cordibus vestris dicite, ne sitis de illis de quibus dicitur: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Mt. XV). Et in cubilibus vestris compungigimini, id est in cordibus vestris compungimini dolore penitentie, ut seipsam anima puniens compungat, ne in Dei iudicio damnata torqueatur. Vel, in cubilibus vestris compungimini, id est quasiquibusdam [87A] stimulis adhibitus excitate vos, non pro dolore peccatorum, sed ad videndam lucem Christi, scilicet, non pro irriguo inferiori, sed pro irriguo superiori, ut invisibilium amore inardescatis. Vel ita, dico nolite peccare, et si peccaveritis, compungimini per penitentiam de his que dicitis in cordibus, [Cassiodorus Remigius] id est de his que tractatis in corde vestro, que etiam novit Deus, id est de consensu et de his que voluistis. In cubilibus vestris, id est de delectatione carnis, in qua captiva versatur ratio, ut fera in cubili. Vel cubilia sunt cogitationes ferocium, ut de homicidiis, vel rapinis, et huiusmodi. Et est, compungimini de his que dicitis in cubilibus vestris, id est compungimini de atrocissimis cogitationibus.| Codd. : PL191 || interl.| Et|| Sacrificate sacrificium iustitie et sperate in Domino \ interl.| non enim hic recipietis|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 231ra ; facsim., p. 461a} DIAPSALMA. SACRIFICATE. CASSIODORUS. Deposito veteri homine nos in sacrificium iubemur offerri quia certi de bonis.|| marg.|  AUGUSTINUS. « Sacrificium iustitie spiritus contribulatus » Ps. 50, 19. ut se puniens mactet Deo. Vel opera iusta post penitentiam quod notat diapsalma ut de veteri vita transeatur ad novam ; et sic sperate bona. Sed quia vix est qui diligat interiora bona subdit : Multi dicunt quis ostendit nobis bona futura de quibus dubitant et desperant ; ad quod respondens ostendit breviter que bona sunt querenda.|| interl.| sed|| multi dicunt quis ostendit ostendit Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] ostendet Ps-G (R I V) nobis bona ? Glosa Lombardi|+[87B] PARS III. Διάφαλμα. Sacrificate, tertia pars. [Cassiodorus Alcuin] Deposito in precedenti parte homine veteri, hic nos in sacrificium iubemur offerre, quia certi sumus de bonis. Quasi dicat: Compungimini, irascimini, et sacrificate, id est offerte, non animalia quibus non delectatur Deus. Unde per Isaiam: Sacrificia vestra odivit anima mea (Isa. I), sed sacrificate sacrificia iustitie, quod est spiritus contribulatus. Ut se puniens homo per penitentiam, mactet Deo. Unde alibi: Sacrificium Deo spiritus contribulatus. (Ps. L). [Augustinus] Quod bene dicitur sacrificium iustitie. Quid [87C] enim iustius quam ut suis quisque peccatis potius quam alienis irascatur, seque puniens per penitentiam et satisfactionem Deo offerat? Vel ita, compungimini et sacrificate sacrificium iustitie, id est opera iusta facite, post penitentiam et lamentum: quod notat fortassis interpositum diapsalma, scilicet ut de veteri vita transeatur ad novam, ut scilicet exstincto per penitentiam veteri homine, sacrificium iustitie secundum regenerationem novi hominis offeratur Deo, quia sic se offert ipsa anima iam abluta in altari fidei, divino igne, id est Spiritu sancto succensa, ut post Pascha, quando torrebant spicas igni confricantes manibus, sequatur Pentecoste, quando novos panes de novis messibus offerebant. Quibus significabantur opera iustitie. Dico [87D] sacrificate, [Augustinus, Cassiodorus] et sic sperate in Domino, dona eterna. Non enim hic ea recipietis, sed quia vix aliquis est qui diligat interiora bona, que sola diligenda sunt; ceteris autem ad necessitatem utendum, non ad gaudium perfruendum est, subiicit, multi dicunt. Quasi dicat: Dico sperate, sed multi dicunt: quis ostendit nobis bona? [Augustinus] scilicet futura, de quibus ipsi dubitant et desperant. Ideoque dicunt: Quis novit si vera sint? aut quis venit ab inferis, ut ista nuntiaret? Ad quos respondet Propheta, scilicet quod queritur. Quis ostendit nobis bona? ostendit breviter que bona sint querenda, subdens:| Codd. : PL191 || Signatum est super nos lumen vultus tui Domine \ interl.| hoc illi sed iam signatum, id est impressum rationi qua ei similes sumus, ut sigillum cere|| marg.| SIGNATUM EST. AUGUSTINUS. Hoc lumen est totum et verum hominis bonum, quo signatur ut denarius imagine regis. Homo, cum factus est ad imaginem Dei quam peccando corrupit, sed renascendo signatur ; unde sicut redditis suam imaginem Cesari Cf. Lc. 20, 25., sic animam Deo, lumine vultus eius illustratam et signatam.|| marg.| LUMEN. AUGUSTINUS. Lumen id est luminosus vultus et illuminans nos, imago qua cognosceris.|| marg.|  CASSIODORUS. Vel crux nobis impressa est in signum regis nostri, que est lumen vultus quia in talibus radiat Deus. Imago creatoris ratio, recreationis gratia, similitudinis tota Trinitas.|| interl.| et per hoc|| dedisti letitiam in corde meo.  marg.| intus sunt vera et certa bona que mali non vident, de quibus recte subdit : A tempore frumenti || marg.| IN CORDE. Non foris in vanis, sed intus ubi habitat Deus, querenda est letitia.|| Glosa Lombardi|+Signatum est. Quasi dicat: Hoc illi dicunt, sed iam, o Domine, lumen vultus tui, scilicet lumen gratie tue, quo reformatur imago tua in nobis, qua tibi similes sumus, est signatum super nos, id est impressum rationi, que superior vis anime est, qua Deo similes sumus, cui impressum est illud lumen, ut sigillum cere. Vultus ergo Dei, ratio nostra accipitur, quia sicut per vultum cognoscitur aliquis, ita per speculum rationis, cognoscitur Deus, et sicut vultus conformitate alius alii assimilatur, ita per rationem nos Deo similes sumus, secundum illud: Fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam (Gen. I). Hec autem ratio per peccatum hominis deformata est, per quod homo dissimilis [88B] Deo factus est; sed per gratiam Christi reformata est, vel recuperata. Unde Apostolus: Renovamini spiritu mentis vestre, etc. (Eph. IV.) Gratia ergo qua renovatur imago creata, hic lumen dicitur. Triplex enim est imago, imago scilicet creationis, imago recreationis, imago similitudinis. Imago creationis est, in qua creatus est homo, scilicet ratio; imago recreationis est, per quam reformatur imago creata, scilicet Dei gratia, que menti reparande infunditur; imago similitudinis est, ad quam factus est homo, qui factus est ad imaginem et similitudinem non Patris tantum, vel Filii, sed totius Trinitatis. [Augustinus] Per memoriam, similis Patri; per intelligentiam, Filio; per dilectionem, Spiritui sancto. Unde meminerim te, intelligam te, diligam [88C] te. Lumen ergo vultus est gratia iustificationis, qua imago creata insignitur. Hoc lumen est totum et 8 verum hominis bonum, quo signatur ut denarius in imagine regis. Homo enim factus est ad imaginem Dei, quam peccando corrupit, sed renascendo signatur. Unde Dominus in Evangelio: Reddite que sunt Cesaris Cesari, et que sunt Dei Deo. (Mt. XXII.) [Alcuinus] Ac si diceret: Sicut reddit Cesari suam imaginem, sic animam Deo, lumine vultus eius illustratam et signatam. Vel ita, ut intransitive legatur, lumen vultus tui, id est luminosus vultus tuus, et illuminans nos, scilicet imago per quam cognoscetis nunc in enigmate, in futuro prout es. Signatum est super nos, id est impressum est [88D] anime nostre. [Hieronymus, Cassiodorus] Et dicit, lumen vultus rationem, quia illuminosa est, et illuminat hominem; et vultus Dei, quia ut predictum est, per eam videtur Deus. Vel lumen vultus, dicitur crux Christi, que nobis impressa est intus et exterius, scilicet in fronte mentis, et in fronte corporis, et in signum regis nostri. [Augustinus] Ut enim nummus imperatoris imaginem portat, ita fidelibus signa coelestis principis imprimuntur, que crux est lumen verum, quia in talibus irradiat Deus. Et per hoc lumen dedisti letitiam spiritualem non foris, et in vanis, sed intus in corde meo, ubi habitat Deus, ibi querenda est letitia; intus enim sunt vera et certa bona, que mali non vident, temporalia sectantes, de quibus recte subdit:[89A] | Codd. : PL191 || interl.| Sed illi|| A fructu frumenti frumenti Ps-G (ΨB² D) D30 Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] + et Ps-G vini et olei sui \ multiplicati sunt.  interl.| quia aliud est Dei « panis qui de celo descendit » Io. 6, 33.59., aliud vinum Dei quod « letificet cor hominis » Ps. 103, 15. aliud oleum Dei de quo « impinguasti in oleo caput meum » Ps. 22, 5..|| interl.| AUGUSTINUS. Qui non vident regnum celorum in se esse, in his multiplicati sunt, non in veritate, sed in multiplici distractione et erumna, non in simplicitate cordis querunt simplex bonum de quo bonus exultat|| marg.| FRUCTU. CASSIODORUS. Quia putant in his consummatum bonum. Hec tria tamquam usibus humanis magis accommoda pro omnibus divitiis ponit.|| Glosa Lombardi|+ A fructu, vel tempore frumenti. [Alcuinus] Quasi dicat: Dedisti mihi letitiam intus, sed illi qui dicunt, Quis ostendit nobis bona, multi sunt a tempore frumenti, vini et olei, id est a temporali frumento, vino et oleo. Vel: A fructu frumenti, vini et olei, quia putant in his esse fructum, id est consummatum bonum. Et addit sui, non sine significationis causa, et est referendum ad hec tria, ut dicatur frumenti sui, vini sui, olei sui, ad differentiam notandam. [Augustinus] Quia est aliud frumentum non suum, scilicet panis Dei qui descendit de coelo. Est et aliud vinum quod letificat cor hominis. Est et oleum Dei de quo dictum est: Impinguasti in oleo [89B] caput meum (Ps. XXII). Et nota quod hec tria magis humanis usibus necessaria ponit pro potioribus omnibus divitiis, quibus illi multi qui non querunt verum bonum, multiplicati sunt. Qui enim non vident regnum coelorum intra se esse, in his multiplicati sunt, non quidem in veritate, sed multiplicati in distractione et erumna. Non enim multiplicatio semper ubertatem significat, sed plerumque ad multa distractionem, cum anima temporalibus dedita semper exardescit cupiditate, nec vacare potest, sed multiformi et erumnosa cogitatione distracta. Simplex bonum non sinitur videre. Isti ergo innumeris phantasmatibus distracti, non in simplicitate cordis querunt simplex bonum, agentes contra quod preceptum est: Servite Domino in bonitate, [89C] et simplicitati cordis querite illum (Sap. I). Ista multiplicitas vehementer adversa est illi simplicitati, qua simplex et verum bonum queritur de quo bonus exsultat dicens:| Codd. : PL191 || In pace  interl.| que est immutabilis|| in idipsum \ dormiam et requiescam.  marg.| IN PACE IN IDIPSUM. CASSIODORUS. Ego autem in pace mentis dormiam, hic oblitus mundi et requiescam in futuro quia iam in una spe, non in multiplicitate seculi.|| Glosa Lombardi|+ In pace in idipsum. [Cassiodorus] Quasi dicat: Dedisti mihi letitiam utique de hoc quod in pace que et in idipsum, id est, immutabilis, dormiam ab omni strepitu mundi secretus. Et hoc erit, cum mortale hoc induerit immortalitatem; et requiescam id est fruar vita beata. [Alcuinus] Et hoc vere, quia iam est spes que non confundit. Et hoc est quod ait:[89D] | Codd. : PL191 || interl.| AUGUSTINUS. Contra quod illi multiplicati, securi enim ab omnibus uni Deo adherere debent|| Quoniam tu Domine singulariter in spe \ constituisti me.  marg.| IN PACE DORMIAM. AUGUSTINUS. Ab omnibus seculi, cum mortale hoc induet immortalitatem, et hoc vere erit quia iam est spes et hoc est Quoniam tu Domine ; et profecto erit quod speratur.|| Glosa Lombardi|+ Quoniam tu Domine etc. [Remigius, Cassiodorus] Vel ita, In pace. Quasi dicat: Illi laborant multiplicari his temporalibus, ego autem in pace mentis dormiam, hic oblitus mundi tendens in idipsum, id est ad illud bonum, quod est id ipsum, id est quod nulla vicissitudine commutatur, sed ipsum in se manens immutabili perennitate consistit. Et requiescam in futuro. Et hoc vere erit, quoniam iam tu, Domine, constituisti me. Vel habitare fecisti me singulariter in spe, id est in una spe, qua singulariter unum et verum bonum speratur, non in multiplicitate seculi. Et profecto erit quod speratur. Et bene ait singulariter; hoc enim ait contra hoc quod [90A] multiplicati sunt a tempore frumenti, vini et olei; perit enim hec multiplicitas, et singularitas tenetur in sanctis, de quibus dicitur: Multitudinis credentium erat cor unum, et anima una in Deum (Act. IV). Secreti enim ab omnibus rebus nascentibus et morientibus amatores eternitatis et unitatis, uni Deo herere debent.| Codd. : PL191 || Psalmus 5 {t. 2 : Erfurt, f. 231ra ; facsim., p. 461a} In finem pro ea  interl.| libera, id est Sara|| que hereditatem consequitur consequitur Ps-G (U V) ΩS] + psalmus David Ps-G D30   interl.| non sic Agar id est Synagoga|| marg.| PRO EA. Quia hic honoratur cui habenda hereditas affirmatur, a qua emula excluditur.|| marg.| Ecclesia est que hereditatem, id est vitam eternam, ipsum Deum accipit, que hic loquitur.|| marg.| De hereditate quam sibi petit et asserit emulam dicens excludi.|| Glosa Lombardi|+[93C] Verba mea. Titulus: In finem pro ea que consequitur hereditatem. [Remigius] Titulus huius psalmi historie Genesis alludit, ubi legitur quod Abraham duos filios habuit, unum quidem de ancilla Agar, scilicet Ismelem; alterum vero de libera Sara, scilicet Isaac. Ismel vero maior natu persequebatur Isaac, dum luderet cum eo. Intelligens ergo Sara ludum Ismelis cum Isaac persecutionem esse, dixit viro suo : Eiice ancillam et filium eius de domo. Eiecta itaque est ancilla de domo cum filio, et libera cum filio hereditatem obtinuit. Ad hanc historiam videtur respicere titulus, cui etiam quedam verba psalmi alludunt. Verum non de historia, [93D] imo de significato agitur hoc psalmo. Libera enim Sara, que non secundum naturam, sed per Dei gratiam peperit, Ecclesiam significat, que filios spirituales Deo generat, non vi carnis, sed gratia Dei. Ancilla significat Synagogam, que pro temporalibus servit; et totum corpus malorum, qui fecundi et terrenis abundantes persequuntur Ecclesiam et filios eius tormentis et illusionibus: que tamen consequitur hereditatem eternam, illis exclusis. Et est sensus tituli talis Psalmus iste, [94C] dirigens nos in finem, id est ad eternam hereditatem, que est consummatio. Est pro ea libera, id est Sara honoranda, id est agit de Ecclesia honoranda, per liberam Saram significata. [Remigius, Alcuinus] Quia hic honoratur Ecclesia, cui habenda hereditas affirmatur, a qua emula excluditur. Unde sequitur quare consequitur hereditatem, non sic Synagoga que eiicitur de domo. [Augustinus] Ecclesia vero est que hereditatem, id est vitam eternam, id est ipsum Deum accipit, qui dicitur nostra hereditas, quia ipse pascit nos et continet, et nos quoque hereditas Dei dicimur, quod ipse nos administrat et regit | Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+ [Cassiodorus] Intentio prophete est certificare fideles de hereditate habenda. Modus: tripartitus est [94D] psalmus: primo, agit de hereditate quam sibi petit, et asserit sibi dari, emulam dicens excludi; secundo, petit auxilium contra ea que emula ingerit; ibi, Domine, deduc; tertio, premia bonorum ostendit, ut sicut terret pena, ita illiciant premia; ibi, Et letentur. Hoc modo distinguitur hic psalmus. secundum Cassiodorum. Augustinus autem, qui quinque facit partitiones, hoc modo: prius orat Ecclesia, ut audiatur; secundo, ut intelligat que impediunt eam ad videndum Deum, vel ut se [95A] exauditam cognoscat, ibi, Quoniam ad te orabo; tertio, promittit se futuram Dei domum, ibi, Ego autem; quarto, orat iuvari intus, ibi, Deduc me; quinto, prophetat que pena sit malis, quod premium; iustis ibi, Iudica illos. [Cassiodorus] Ecclesie ergo vocate a Deo, trina est oratio hic, que orat separari a malitia seculi, et ad Deum pervenire, ita dicens:| Codd. : PL191 || Verba mea  interl.| egri|| auribus  interl.| aures Dei sunt potentia misericordia ; per potentiam potest, per misericordiam vult|| marg.| AURIBUS. Aures Dei sunt potentia, clementia ; potentia qua potest, clementia qua vult exaudire. Nisi enim esset clementia nullius preces exaudiret.|| percipe Domine \ intellige clamorem meum.  interl.| AUGUSTINUS. Spiritualis est clamor qui intelligitur ; unde et auris Dei presentia maiestatis accipitur|| marg.|  CASSIODORUS. Trina oratio : verba oris psalmodiam ; clamorem cordis affectum ; ideo exaudi. Ecce ter de eodem.|| marg.| VERBA MEA. CASSIODORUS. Hic innuit propheta trinam orationem esse faciendam. Sunt enim tria principalia vitia in prosperis, tria in adversis. Contra que trinam debemus facere orationem : in prosperis contra carnis concupiscentiam, contra concupiscentiam oculorum, contra superbiam vite ; in adversis contra timorem mortis, periculi, utilitatis.|| Glosa Lombardi|+ Domine percipe verba oris mei, [Cassiodorus] id est psalmodiam, et intellige clamorem meum, id est cordis affectum, quo ad te clamo, [Augustinus] quod clamabat Moyses tacens, et Susanna a presbyteris accusata. Intellige, dico, et percipe auribus, id est [95B] presentia tue maiestatis. Et per hoc quod ait. Intellige, bene ostenditur quod spiritualis clamor est, non vocalis, qui intelligitur. Unde et auris Dei, non corporeum instrumentum, sed presentia divine maiestatis accipitur. Vox enim corporalis aure corporis auditur, spiritualis vero intelligitur, Ideoque nota congruam verborum distinctionem, cum ait, Verba percipe, clamorem intellige. Et quia ore et corde clamo, ideo.| Codd. : PL191 || Intende voci orationis mee \ interl.| alia littera : Exaudi orationem meam|| rex meus  interl.| Christus|| et Deus meus  interl.| Pater|| marg.| VOCI. Illa oratio vocem habet que est digna audiri.|| marg.| REX. AUGUSTINUS. Proprie Filius, bene primo rex, quia per eum itur ad Patrem. Unde subdit : et Deus meus, et tamen non dicit ‘intendite’ sed intende, quia unus Deus.|| Glosa Lombardi|+ Intende voci orationis mee vel exaudi orationem meam (alia littera): [Cassiodorus] Ecce ter de eodem oravit, orationem diriges ad sanctam Trinitatem, [95C] dicens: Tu dico qui es rex meus, scilicet Christus, et tu qui es Deus meus, scilicetpater. [Augustinus] Rex enim proprie dicitur filius, secundum consuetudinem Scripture, et fortassis ideo, quia secundum hominem unctus est oleo spirituali. Et bene primo ponitur rex, quia per eum itur ad Patrem. Unde subditur, Et Deus meus. Et tamen non dicit, intendite, sed intende. Quia fides catholica non duos aut tres deos predicat, sed ipsam Trinitatem unum Deum; non ut eadem Trinitas simul possit aliquando Pater, aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus dici, sicut Sabellius credidit; sed ut Pater, non nisi Pater; et Filius, non nisi Filius; et Spiritus sanctus, non nisi Spiritus sanctus. Et hec Trinitas non nisi unus Deus [95D] sit: quia vere unus Deus est. [Augustinus tract. 36 in Io.] Unde Christus dominus ait: Ego et Pater unum sumus (Io. X). Utrumque audi, et adverte, et unum, et sumus, et a Charybdi et a Scylla liberaberis. Quod enim dixit unum, liberat te ab Ario; quod dixit sumus, liberat te a Sabellio. Si unum, ergo non diversum; si sumus, ergo et Pater et Filius. Sumus non determinate diceret de uno, nec unum de diverso. Erubescant ergo Sabelliani, qui dicunt ipsum esse Patrem qui est Filius, confundentes personas; qui dicti sunt Patripassiani, quia dicunt Patrem fuisse passum. Ariani vero dicunt aliud esse Patrem, aliud Filium: non unam substantiam, sed duas: Patrem maiorem, Filium minorem. Noli hoc dicere, tu catholice; una enim [96A] substantia Patris et Filii, et una divinitas, una coeternitas, perfecta equalitas, nulla dissimilitudo. Si igitur credis alium Christum esse a Patre in aliquo tamen distantem secundum naturam, a Charybdi Sabellii evasisti; sed in Scylleis scopulis Arii naufragasti. In medio ergo naviga, utrumque periculosum latus devita, et dic: Pater, Pater est, Filius, Filius:. alius Pater, alius Filius, sed non aliud, imo hoc ipsum, quia unus Deus.| Codd. : PL191 || Quoniam ad {t. 2 : Erfurt, f. 231rb ; facsim., p. 461b} te orabo Domine \ interl.| Vere exaudies vocem meam, quoniam ad te orabo, id est te in simplici corde petam|| interl.| oravi et non desistam sed semper orabo|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 231rb ; facsim., p. 461b} QUONIAM. AUGUSTINUS. Hucusque oratio ut audiatur ; hic iam est intellectus eorum que impediunt ad videndum Deum, id est ut se exauditam cognoscat prius quasi in presenti volens audiri dixit : exaudi, in quo ipsam invocationem ostendit sed caligans intus procellas seculi sentit se non videre quod cupit et tamen sperat. Scit autem quare non videat quia adhuc est nox peccatorum. Dicit ergo quia ad te orabo, id est quia tantus es ad quem orabo. Mane exaudies vocem meam, non in nocte quam peccata fecerunt, sed ea finita videbis. Mane finis tenebrarum, initium lucis que semper crescat ut nec incipientes excludantur. Cur ergo prius dixit exaudi forsam calmavit et quia non est audita sentit quid oporteat transire ut audiatur. Vel superius audita est sed non intelligit se auditam quia nondum videt auditorem et est exaudies, id est intelligam me auditam. Et in hoc mane non ero horarius sed astabo et sciam quod esse Deum et placere iniquitatem numquam conveniunt. Es proprie. Astat Deo ut presens qui purus est et hoc mane mox ut tenebras deserit.|| mane exaudies vocem meam.  Glosa Lombardi|+Quoniam ad te. Secunda pars secundum Augustinum. Hucusque est oratio Ecclesie, ut audiatur, hic tamen intellectus eorum que impediunt [96B] eam ad videndum Dominum. Vel ad hoc ut se exauditam esse cognoscat, prius Ecclesia quasi in presenti volens audiri, dixit: Exaudi orationem in quo ipsa tuam vocationem ostendit; sed caligans inter procellas huius seculi, sentit se non videre quod cupit, et tamen sperat. Scit autem quare non videat, quia adhuc est ei nox peccatorum. Dicit ergo: Quoniam ad te, quasi diceret oravi, nec sum exaudita; nec tamen desistam, imo ad te orabo, o Domine, non in nocte peccatorum, sed in mane exaudies vocem meam. Non in nocte, quoniam peccata fecerunt; sed ea finita, videberis. [Alcuinus] Mane est finis tenebrarum, et initium lucis, que semper crescit, ut nec incipientes excludantur, qui consuetudine et amore peccandi [96C] discedentibus quasi tenebris et incipiunt Dominum videre, et in eo paulatim proficiunt, [Augustinus] Et quia nondum exaudita est, sed se exaudiendam dicit, cur ergo prius dixit, Exaudi, et non, exaudies? Quia forsan supra clamavit, volens in presenti audiri, et ideo dixit, Exaudi. Sed quia in nocte clamavit, non est exaudita. Et quia non est exaudita, sentit quid oporteat transire, ut audiatur. Et ideo ait, Exaudies. Vel superius exaudita est, sed non intelligit se exauditam, quia nondum videt auditorem, nisi tenuerit. Et est sensus: Oravi, nec sentio me exauditam; et adhuc, Ad te orabo, Domine. [Alcuinus] Et quoniam ad te orabo, mane, hoc non mutatur, exaudies vocem meam, id est intelligam [96D] me exauditam. Et in hoc,| Codd. : PL191 || Mane astabo tibi  interl.| certus de hereditate|| interl.| non iacebo in terrenis|| et videbo \ interl.| non videt Deum qui terrenis inheret|| quoniam non Deus volens iniquitatem tu es.  interl.| AUGUSTINUS. Iniquitas, mendacium, homicidium, dolus et huiusmodi sunt nox qua transeunte fit mane ut videatur Deus. Et reddit causam cur mane astabit et videbit : quia Deus non vult iniquitatem ; quam, si vellet, posset ab iniquis videri videri] scrips., vider²( ?) cacogr. Rusch sine mane|| marg.| MANE. CASSIODORUS. Vel mane quando incipiet eternitas, et tunc plene videbo quod non placet iniquitas quia tunc non habitabit « sed tolletur impius ne videat gloriamDei » Cf. Is. 26, 10, ut ref. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 109), CCSL 98, lin. 159 ; Gregorius Magnus, Bernardus Claravallensis, etc. . Et tunc non permanebunt, etsi misericordiam eius habuerint.|| Glosa Lombardi|+ Mane. [Augustinus] Non ero horarius, sed astabo tibi perseveranter, et per munditiam vite, non iacebo in terrenis, querens in eis beatitudinem. Per hoc enim quod ait, astabo, duo notat, mentis directionem ad eterna, et perseverantiam. Et videbo, id est sciam, quoniam tu es proprie, qui stabilis manens das cuncta moveri. Deus es. Et ideo non es volens iniquitatem, id est scientiam, [Alcuinus] quod Deum esse, et placere iniquitatem, nunquam conveniunt [Cassiodorus, Alcuinus] Nota singula verba, es dicit, quod proprie convenit Deo. Item astabo tibi. Astat ille Deo ut presens, qui purus est. [Hieronymus, et Augustinus] [97A] Et hoc, Mane, scilicet mox ut tenebras vitiorum deserit. Vel ita, Mane astabo tibi, non mutatur. Et tunc videbo, te. Non enim videt Deum qui terrenis inheret, sed qui in mane virtutum Deo astat. Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt, etc. (Mt. V). Ideo, Mane astabo, ut videam te, quoniam tu Deus es non volens iniquitatem. Iniquitas, scilicet mendacium, homicidium, dolus, et huiusmodi sunt nox, qua transeunte fit mane, ut videatur Deus. Et reddit hic causam, quare mane astabit, et videbit. Quoniam Deus non vult iniquitatem, quoniam si vellet, posset ab iniquis videri sine mane. Vere non vis iniquitatem, quia,| Codd. : PL191 || Neque  interl.| intellectus exclusionis emule per exauditionem libere|| interl.| id est non sic videbit ut hereat|| habitabit iuxta te malignus \ interl.| qui male vult proximo|| neque permanebunt iniusti ante oculos tuos.  interl.| AUGUSTINUS. Quia oculi mentis eorum pro tenebris peccatorum non sustinent lucem, etsi aliquando vident veram non permanent quia amant ea que a vero avertunt, sed si hec transit nox fit mane ut videant et hereant veritati|| marg.| INIUSTI. Qui mala faciunt. Nam odisti qui operantur, non qui operati sunt.|| Glosa Lombardi|+[97B] Malignus. [Glossa interlinearis] Qui malum vult proximo, etsi non possit, neque habitabit iuxta te, id est non sic videbit te, ut adhereat tibi. Unde subdit, neque permanebunt iniusti. Iniustus est qui non facit quod debet. Ante oculos tuos, id est ante lucem tuam, quia oculi mentis eorum pre tenebris peccatorum non sustinent lucem recte intelligentie, et si aliquando vident veram lucem, non permanent, quoniam ea amant que a vero avertunt. Sed si hec nox transit, fit eis mane, ut videant, et inhereant veritati.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+Vel ita, Mane, mane dicit, quando incipiet eternitas. Et est, Orabo ad te, Domine; et quoniam ad [97C] te orabo, hoc non mutatur. [Remigius] Mane, id est in initio eternitatis. Exaudies vocem meam. Et in illo, mane, ego astabo tibi, ut presens. Et tunc plene videbo, Quoniam tu es Deus non volens iniquitatem, id est, intelligam quod non placent tibi iniqui. Et vere, quia tunc, non habitabit iuxta te malignus, sed tolletur impius ne videat gratiam Dei. Et tunc non permanebunt iniusti ante oculos tuos, et si hic misericordiam eius habuerunt, qui solem suum oriri facit super bonos et malos. [Alcuinus] Iniusti sunt, qui mala faciunt. Vere non permanebunt. Nam| Codd. : PL191 || Odisti  interl.| quia non sinit manere in se|| omnes qui operantur iniquitatem \ interl.| AUGUSTINUS. Operatur cui placet, si displicet et si cadit languor nature facit, non ipse.|| perdes  interl.| generaliter|| omnes qui loquuntur  interl.| non solum operantes|| mendacium.  marg.| MENDACIUM. AUGUSTINUS. Quia hoc est veritati contrarium. Veritas est de eo quod est. Mendacium non est substantia vel natura, sed de eo quod non est. Et merito perditur quod quod Rusch] sic pro qui ; cf. Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit., PL 191, 98A. declinat ab eo quod est ad id quod non est.|| marg.|  AUGUSTINUS. Mentiri est loqui contra hoc quod animo sentit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Sunt mendacia quedam pro salute vel commodo alicuius non malitia sed benignitate ut obstetrices que dixerunt pharaoni falsum pro filiis Hebreorum. Hec autem mendacia non re sed in dolo laudantur quia qui sic mentiuntur merebuntur aliquando ab omni mendacio liberari. Est etiam mendacium ioco quod non fallit. Scit enim cui dicitur causa ioci dici et hec duo genera non sunt sine culpa sed non cum magna. Perfectis autem non convenit mentiri nec pro temporali vita cuius morte sua vel alterius non occiditur anima, licet autem eis si non falsum dicere verum tacere ut, si quis non vult prodere hominem ad mortem, verum taceat, sed non falsum dicat, ne pro corpore alterius animam suam occidat. Non est culpa verum tacere, ut et Dominus Io. 16, 12 : « Adhuc multa habeo vobis dicere sed non potestis portare modo ». : « Multa habeo vobis » etc. Illud autem ubi non est duplex cor non debet dici mendacium ut si quis commodet mihi gladium et promittant reddere poscenti ; si furens poscit non debeo reddere ne se vel alium occidat. Ideo hic non est duplex cor quia cum promisi reddere non cogitavi furentem posse repetere.|| Glosa Lombardi|+[97D] Odisti omnes. [Remigius Augustinus] id est videris odisse, dum separas a te. Non enim odium cadit in Deum, si odire dicitur malos, quia non sinit manere in se. Omnes dico qui operantur iniquitatem. [Hieronymus] Non dicit qui operati sunt, ne excludat penitentiam, per quam peccatores iustificantur; sed qui operantur iniquitatem. Et accipit iniquitatem, generaliter quodlibet a divinis mandatis alienum; quod operatur ille cui placet. [Glossa interlinearis] Si vero displicet, etsi cadit, languor nature facit, non ipse facit. Unde Apostolus: Iam non ego operor illud, sed quod inhabitat in me peccatum (Rom. VII). Sequitur: Et perdes omnes non solum operantes, sed etiam eos qui loquuntur mendacium. [Augustinus] Quia hoc est veritati contrarium. Veritas enim est de eo [98A] quod est. Mendacium vero non est substantia, vel natura, id est non est de eo quod est naturaliter, sed de eo quod non est. Et merito perditur, qui declinat ab eo quod est ad id quod non est. Et sciendum quia non omnino idem est mentiri, et mendacium loqui. [Augustinus in Ench. cap. 18, et De mendacio, c. 12.] Mentiri enim est contra loqui quam quod animo sentit quis. Et sane aliquando verum dicens, mentitur, quia contra conscientiam loquitur; aliquando falsum dicens, verax est, quia non contra conscientiam loquitur. Mendacium vero est, falsa significatio vocis, cum intentione fallendi. Ut ergo mandacium sit, necesse est ut falsitas subsit, et contra conscientiam dicatur. Hoc autem quod hic ait, non generaliter de omni mendacio [98B] accipiendum est, sicut nec illud: Os quod mentitur occidit animam (Sap. I). | Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+Sunt enim tria genera mendaciorum. Nam sunt mendacia quedam pro salute, vel commodo alicuius, non malitia, sed benignitate dicta, ut obstetrices in Exodo fecisse leguntur, que dixerunt Pharaoni falsum, pro filiis Hebreorum servatis (Ex. I). Hec autem mendacia non re, sed in dolo, vel indole laudantur. Qui sic mentiuntur, non mendacium in eis, sed dolus, id est prudentia vel indoles laudatur, quia qui sic solummodo mentiuntur, merebuntur aliquando ab omni mendacio liberari.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+Est etiam aliud mendacii genus, quod fit ioco, quod non fallit. Scit enim ille cui dicitur, causa ioci dici. Et hec duo genera mendaciorum non [98C] sunt sine culpa, sed non cum magna. Perfectis autem non convenit mentiri, nec etiam pro temporali vita alicuius servanda, cuius morte non occiditur anima sua, id est iusti tacentis, vel alterius, id est occisi. Licet autem eis si non falsum dicere, verum tacere. Ut si quis non vult hominem ad mortem perdere, verum taceat, sed non falsum dicat, ne pro corpore alterius animam suam occidat. Non est enim culpa verum aliquando tacere, ut et Dominus in Evangelio ostendit discipulis suis, dicens; Multa habeo vobis dicere, que non potestis portare modo (Io. XVI). Illud autem ubi non est duplex cor, non debet dici mendacium. Ut, verbi gratia, si quis commendet mihi gladium, et promittam reddere [98D] poscenti: si furens poscit, non debeo reddere, ne se vel alium occidat. Ideo non hic est duplex cor, quia cum promisi reddere, non cogitavi furentem posse repetere. Si quis ergo omnia mendacia vitare non potest, vel sola huius necessitatis habeat mendacia, ut etiam ab istis, si sola remanserint, liberari mereatur, et Spiritus sancti robur accipere, quod quidquid perpetiendum est, pro veritate contemnat. | Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+Tertium vero genus mendacii est, quod ex malignitate et duplicitate procedit, quod omnibus et summopere cavendum est.| Codd. : PL191 || Virum  interl.| hoc est quod supra : qui operantur iniquitatem || sanguinum  interl.| homicidam|| et dolosum  interl.| quod supra : loquitur mendacium || interl.| qui decipit vicinum|| abominabitur  interl.| id est exheredabit|| Dominus \ ego autem  interl.| qui autem consequuntur hereditatem exultant in spe|| in multitudine misericordie tue.  interl.| AUGUSTINUS. Multitudo misericordie est multi et perfecti sancti quos nunc parit Ecclesia|| marg.| EGO AUTEM. AUGUSTINUS. Tertio dicit se futuram domum Dei et nunc proximare in timore ante consummationem que expellit timorem.|| Glosa Lombardi|+ Virum sanguinum, [Cassiodorus, Augustinus] id est homicidam, idem repetit quod supra dixit, ibi, qui operantur iniquitatem et dolosum, scilicet qui decipit vicinum, hoc est, quod supra dixit: Qui loquuntur mendacium. Hos inquam Dominus abominatur, id est exheredabit. Solent enim abominati dici exheredati. Ecclesia autem que consequitur hereditatem, exsultat in spe, dicens: Ego autem. [Augustinus in conclus. hui. Ps.] Tertia pars secundum Augustinum, ubi Ecclesia se promisit futuram Dei domum, et hunc proximare in timore, ante futuram consummationem, que expellit timorem. Quasi dicat: Maligni et iniusti non permanebunt ante oculos, [99B] Ego autem in multitudine misericordie tue, id est non meis meritis, sed multa misericordia tua. | Codd. : PL191 || Introibo  interl.| ut lapis in edificium; in hoc introitu perfectio notatur|| marg.| INTROIBO. CASSIODORUS. Per hoc introibo quia adorabo.|| marg.|  CASSIODORUS. Petit contra ea que emula ingerit, unde ipsa peribit.|| in domum tuam \ interl.| celestem|| adorabo ad templum sanctum tuum  interl.| id est prope, non in templo, hoc de processu prius|| in timore tuo.  interl.| | AUGUSTINUS. Qui est magnum presidium proficientibus sed pervenientibus foras mittitur quia non timent amicum|| Glosa Lombardi|+ Introibo in domum tuam, [Remigius] id est coelestem, vel multitudo misericordie Dei est, multi et perfecti sancti, quos nunc parit Ecclesia. Cum quibus dicit Ecclesia: Introibo in multitudine misericordie tue, id est cum multitudine hominum perfectorum, et beatorum, qui tales sunt ex misericordia tua. [Glossa interlinearis] Introibo in donum tuam coelestem, ut lapis in edificium. Hic notatur libere Sare, id est Ecclesie receptio, sicut supra ancille exclusio, ut dictum est: Non habitabit iuxta te malignus, etc. In hoc introitu perfectio est, per hoc introibo: quia adorabo ad templum sanctum tuum, coeleste. [Augustinus] Id est proprie templum, non in templo, cui operibus [99C] bonis et orationibus appropinquo, orans ut sim in eius edificio. Hoc dicitur de progressu, qui est prius quam detur consummatio. Adorabo dico, in timore tuo, qui est magnum presidium proficientibus ad salutem, sed pervenientibus foras mittitur. Non enim timent iam amici, quibus dictum est: Iam non dicam vos servos, sed amicos (Io. XV), cum scilicet ad id perducti fuerint, quod promissum est.| Codd. : PL191 || Domine  interl.| sed nunc contra adversa|| {t. 2 : Erfurt, f. 231va ; facsim., p. 462a} deduc me  interl.| deductio convenit proficiscenti|| in iustitia tua \ interl.| AUGUSTINUS. Non hominis ubi malum pro malo datur quod non Deus quia, etsi punit, non suum malum infert sed malis suis eos relinqui. Homo vero cum punit malo voto hoc agit ; et ideo prior ipse malus|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 231va ; facsim., p. 462a} IUSTITIA TUA. CASSIODORUS. Qua penitentes et supplices recipis.|| propter inimicos meos dirige in conspectu tuo tuo viam meam Ps-G (K V D) D30 Ω Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] meo viam tuam Ps-G   interl.| vel : meo || interl.| REMIGIUS. meo, ut pre oculis habeam precepta|| viam meam.  interl.| vel tuam|| marg.| DOMINE DEDUC. AUGUSTINUS. Quarto proficiens intus impedimenta orat iuvari intus ne linguis dolosis avertatur.|| marg.| IN CONSPECTU. AUGUSTINUS. Ubi homo non videt cui laudanti vel vituperanti non est credendum quia non videt in conscientia in qua iter ad Deum dirigitur. Ideo subdit : Quoniam non est in ore eorum veritas. || Glosa Lombardi|+ Domine deduc me. Quarta pars secundum Augustinum, ubi Ecclesia proficiens inter impedimenta [99D] orat iuvari intus, ne linguis dolosis avertatur. Secundum Cassiodorum et Alcuinum, est hic secunda pars, ubi Ecclesia petit auxilium contra ea que emula ingerit. Unde ipsa peribit, quasi dicat: Introibo, in futuro, adorabo, sed nunc contra adversa, o Domine, deduc me, id est fac me proficere. [Alcuinus. Glossa interlinearis.] Deductio enim convenit proficienti. Per hoc declarat se in profectione esse, id est in provectu ad perfectionem, nondum in ipsa perfectione. [Cassiodorus. Augustinus.] Deduc, dico in iustitia tua qua penitentes et supplices recipis, non in iustitia hominis, id est que homini videtur iustitia, ubi malum pro malo datur, quod videtur homini iustitia, quod Deus non facit. Quia etsi punit, non suum malum infert, sed suis [100A] malis eos relinquit, in id quod elegerunt expellens eos. Homo vero cum punit, malo voto hoc agit. Et ideo ipse prior malus est, dum punire vult malum. Deinde causam supponit, quare debeat deduci. Propter inimicos meos, confundendos, vel convertendos: Et dirige viam meam qua itur ad te, in conspectu tuo, id est conscientia, ubi homo aliquis non videt, sed tu solus, cui homini laudanti vel vituperanti non est credendum: quia non videt in conscientia, in qua iter ad Deum dirigitur. Ideo subditur :| Codd. : PL191 || Quoniam non est in ore eorum  interl.| AUGUSTINUS. Quorum iudicio non est credendum, et ideo ad conscientiam ubi Deus videt fugiendum est|| veritas \ marg.| QUONIAM NON. Non modo non est veritas in ore sed sepulcrum quia fetida promunt ad corrumpendum quibus, si non proficiunt, dolose agunt, id est non modo moliuntur sed efficiunt.|| cor eorum vanum est.  interl.| AUGUSTINUS. Quia cor eorum fallitur de peccato et pena peccati|| Glosa Lombardi|+ Quoniam non est in ore eorum veritas, cor eorum vanum est. [Hieronymus] Vel ita secundum aliam litteram, [100B] ubi etiam distinguitur littera sic: Propter inimicos meos, qui insidiantur mihi, dirige, id est ostende. [Remigius]. Viam meam, id est precepta tua, in conspectu tuo, ut pre oculis habeam ipsa precepta. Et per ea me regas, ita ut in heresim non declinem, vel ad dexteram prosperitatis, vel ad sinistram adversitatis, sed regia incedam via, que est Christus, qui dicit: Ego sum via, veritas, et vita (Io. XIV). Quoniam non est in ore eorum veritas, [Augustinus] scilicet inimicorum meorum, quorum iudicio non est credendum. Et ideo ad conscientiam ubi Deus videt, fugiendum est. Nec mirum si veritas in ore eorum non est, quia, cor eorum vanum est. Et ex abundantia cordis os loquitur (Lc. VIII). Vanum est cor eorum, quia cor eorum fallitur de peccato, [100C] putans peccata quedam non esse peccata, et aliquid esse peccatum quod non est peccatum. Et de pena peccati, quia promittunt sibi impunitatem. Et tantum modo non est in ore eorum veritas. Sed etiam| Codd. : PL191 || Sepulcrum  interl.| AUGUSTINUS. pro voracitate pro qua adulando mentiuntur|| patens est guttur eorum+  interl.| AUGUSTINUS. quia semper hiat voracitas, vel adulatione trahunt homines et devorant sibi assimilando quibus mortuis ipsi sunt sepulcra|| linguis suis  interl.| malis|| dolose agebant \ iudica illos Deus.  Glosa Lombardi|+ [Hieronymus. Remigius. Alcuinus] Guttur eorum est sepulcrum patens, id est comparabile sepulcro patenti, quia fetida promunt ad corrumpendum alios. Quibus si non proficiunt linguis suis, id est malis, dolose agebant. Si enim apte non possunt decipere, dolose agunt, sub specie veri falsa inducentes. Et [100D] nota quod ait, agebant, quia non modo moliuntur dolos, sed efficiunt quod intendunt, cum alios seducunt. Vel ita: Guttur eorum est sepulcrum. Pro voracitate, pro qua adulando mentiuntur. Et addit, patens quia semper hiat illorum voracitas, ut sepulcrum patens in recipiendis cadaveribus paratum est. Vel ita: Guttur eorum est sepulcrum patens, [Augustinus] quia mendaces blanda adulatione ad se trahunt homines, et sibi assimilando devorant, quibus mortuis, ipsi sunt sepulcra. Sequitur: Linguis suis dolose agebant: hoc non mutatur. Iudica. Quinta pars secundum Augustinum. Et est hec prophetia. qua predicitur que pena sit malis, quod premium iustis. Non est hic optatio, sed videt quod futurum est, secundum iustitiam Dei. Quasi dicat, Et quia [101A] tales sunt, o Deus, iudica illos. Non optat, sed quod futurum est predicit. Iudica, dico, sic:| Codd. : PL191 || Decidant  interl.| sic|| a cogitationibus suis+ :  interl.| teste conscientia et accusante|| secundum multitudinem  interl.| AUGUSTINUS. id est longe ut merentur pelli ab hereditate que videndo Deum possidetur|| impietatum eorum expelle eos \ interl.| qui sibi videntur intromissi|| quoniam irritaverunt  interl.| vel amaricaverunt|| te Domine.  interl.| AUGUSTINUS. Panis de celo qui dulcis egris per peccata ita amarus est ut sustinere non possint|| marg.| IUDICA ILLOS. DECIDANT. Non optat sed quod futurum est predicit ; decidit qui spe bona frustratur.|| interl.| Quinto, prophetia, que pena malis, quod premium iustis, non enim est optatio sed previdet quod futurum est|| Glosa Lombardi|+ Decidant a cogitationibus suis, id est frustrentur opinionibus suis [Cassiodorus, Augustinus] Decidit enim qui spe sua frustratur. Vel sic decidant, id est damnentur. Et hoc, a cogitationibus suis, id est teste conscientia eorum, et accusante eos. Ita decidant. Expelle eos qui sibi videntur intromissi secundum multitudinem impietatum eorum, id est longe, ut merentur multe impietates eorum, pelle eos ab hereditate eterna, que videndo Deum possidetur. Nam secundum quantitatem et qualitatem [101B] peccatorum, expellentur plus minusve. Ideo expelle, quoniam, o Domine, irritaverunt te, vel amaricaverunt te, id est peccando te cibum veritatis suavem sibi amarum fecerunt. Panis enim qui de celo descendit, qui in se dulcis est, et vita egris, ita amarus est per peccata, ut sustinere non possint.| Codd. : PL191 || Et  interl.| e contra|| letentur  interl.| de adepta hereditate|| omnes qui sperant in te \ interl.| quibus gratulantibus vel gustantibus suavis est|| marg.| ET LETENTUR OMNES. CASSIODORUS. Post retributiones malorum subdit premia bonorum ut, sicut pena terret, premia incitent.|| in eternum  interl.| non dubie dico|| interl.| non temporaliter|| exultabunt et  interl.| id est quia|| habitabis in eis. habitabis Ps-G D30 Rusch] inhabitabis Ps-R  interl.| hec est eterna eorum exultatio|| Glosa Lombardi|+ Et letentur. Tertia pars est hic secundum Cassiodorum, ubi post retributiones malorum subdit premia honorum, ut sicut terret pena, ita alliciant premia. [Hieronymus. Augustinus.] Quasi dicat: Illi decidant, et contra letentur boni in futuro de habita hereditate. [101C] Omnes qui modo sperant in te. Quibus gustantibus suavis es. Unde: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Ps. XXXIII): Dico letentur, et non dubie dico [Cassiodorus] quia exsultabunt in eternum, non temporaliter. Unde exsultabunt? ecce, et, id est quia habitabis in eis [Augustinus]. Hec est eterna exsultatio eorum, cum templum Dei fient iusti, et erit gaudium ipsorum, ipse incolatus eorum.| Codd. : PL191 || Et gloriabuntur in te omnes qui diligunt nomen tuum \ interl.| AUGUSTINUS. Tamquam habentes ad fruendum quod diligunt, que est hereditas eterna|| quoniam tu benedices iusto.  interl.| AUGUSTINUS. Benedictio est gloriari in Deo et habitari ab eo sed quia hanc precedit vocatio que est gratie subdit : Domine ut scuto etc.|| Glosa Lombardi|+Et tunc qui diligunt nomen tuum gloriabuntur in te, tanquam habentes ad fruendum quod diligunt, que est hereditas eterna, de qua intitulatur psalmus. Ideo gloriabuntur, quoniam tu benedices iusto, [101D] id est benedictionem eternam dabis iusto. [Augustinus] Benedictio est gloriari in Deo, et habitare ab eo. Sed quia hanc precedit vocatio. que est gratie, subdit:| Codd. : PL191 || Domine \ ut scuto bone voluntatis tue tue Ps-G (K² ΨB² V D edd.) D30 ΩS Rusch cum Ps-R] om. Ps-G coronasti nos.  interl.| Bona voluntas Dei precedit nostram ut vocet ad penitentiam ; et hec sunt arma quibus vincitur inimicus. Hoc scutum contra eum qui tribulationibus et temptationibus suggerit desperationem|| marg.| UT SCUTO. CASSIODORUS. Uno verbo indicat beneficia Dei gratuita. Voluntas que vocat est defensio contra omnia et corona et clipeus. Capiti aptatus corona est cordi defensio.|| Glosa Lombardi|+Domine ut scuto bone voluntatis tue coronasti nos, id est bona voluntas tua, qua nos vocasti, nobis est ut scutum contra inimicum quo protegamur; et ipsa est ut victricia arma, quibus vincitur inimicus. [Augustinus, Cassiodorus] Nam bona voluntas Dei precedit nostram bonam voluntatem, ut vocet ad penitentiam; et hec sunt arma, quibus expugnatur inimicus. [Augustinus] Hoc est scutum contra eum qui in tribulationibus et tentationibus suggerit desperationem. [102A] Et est sensus/, bona voluntas tua qua vocas, protegit nos, et vincere facit, et accipitur totum de presenti. [Cassiodorus] Vel ita, uno verbo indicat beneficia Dei, scilicet presentis et futuri temporis, cum ait, scuto bone voluntatis tue coronasti nos, etc. Et accipitur partim de presenti, partim de futuro. Scutum enim quod a rotunditate dicitur, et est rotundum in patria David, duo facit, quia corpus munit, caput coronat. Ita gratuita Dei voluntas, qui nos vocat, est defensio hic contra omnia, et in futuro corona, ut clypeus capiti aptatus, corona est, cordi defensio. Et, Domine coronasti nos ut scuto bone voluntatis tue, id est bona voluntas tua, in presenti nobis est ut scutum, in futuro ut corona.| Codd. : PL191 || Psalmus 6 In finem finem Rusch cum Ω] + in carminibus Ps-G D30   interl.| id est Christum|| pro octava  interl.| pro metu iudicii|| marg.| OCTAVA est adventus Domini in qua peccator timet argui et ideo penitet.|| marg.|  AUGUSTINUS. Octavam dicunt aliqui adventum Domini qui venturus est post septem millia annorum (ut aiunt) sed nulli hoc tempus cognitum est. Potius octavus dies dicitur quia omnia tempora septem dierum repetitione volvuntur. Ille nullam habent varietatem.|| marg.| Vel due vite sunt : una pertinet ad corpus quod est vetus homo, cui et vetus datum est testamentum in qua regnavit mors. Altera ad animam, quod est novus homo regeneratus per Christum. Ad corpus autem quaternarius, ad animam ternarius pertinent. Per acta ergo utraque quasi septenario numero veniet octavus dies iudicii ubi cuique pro meritis reddetur. Unde timens Ecclesia hic orat.|| psalmus {t. 2 : Erfurt, f. 231vb ; facsim., p. 462b} David.  interl.| penitentis|| Glosa Lombardi|+[103B] Domine ne in furore. Titulus: In finem psalmus David pro octava. [Augustinus] Octava dicunt aliqui adventum Domini ad iudicium, quia venturus est Dominus ad iudicandum vivos et mortuos, post septem millia annorum, ut aiunt; sed nulli hoc tempus notum est, ut Dominus dicit in Evangelio: De die autem illa et hora nemo scit, neque angelus, neque Filius, nisi solus Pater (Mt. 24). Et Apostolus ait: Dies autem Domini tanquam fur, ita in nocte veniet (1Th. 5). Filius autem dicitur nescire, non quod apud se ipse non noverit, sed quia nescire faciat eos quibus non expedit hoc scire. Unde quorumdam nimium videtur temeraria presumptio, qui annis computatis certissimum sperant post septem millia annorum diem Domini futurum. Potius ergo octavus [103C] dies dicitur, dies iudicii, quia omnia tempora septem dierum repetitione volvuntur, post que erit ille dies qui nullam habet varietatem. Vel ideo dies iudicii dicitur octavus, quia post duas vitas futurus est, scilicet carnalem et spiritualem. Due enim vite sunt, que in presenti aguntur. Una est in delectatione carnis, que pertinet ad corpus; quod est exterior et vetus homo, cui datum est Vetus Testamentum, scilicet viventi secundum corpus, in qua vita regnavit mors. Altera vero vita pertinet ad animum, qui est novus homo, regeneratus per Christum; ad corpus autem pertinet quaternarius, quia constat ex quatuor elementis, et quatuor qualitatibus afficitur, scilicet sicca, humida, calida, frigida, et quatuor [103D] temporibus anni administratur, vere, estate, autumno, hieme: ad animam vero pertinet ternarius propter triplicem vim anime, que est rationalis, irascibilis, concupiscibilis. Peracta ergo utraque vita, quasi septenario numero transacto, veniet octavus dies iudicii, ubi cuique pro meritis reddetur. Unde timens Ecclesia, et penitens hic orat. Et est sensus, Psalmus iste, qui dicitur psalmus eo quod monet ad bene agendum, dirigens nos, in finem, id est in Christum, qui est consummatio fidelium, in presenti ad iustitiam, in futuro ad coronam. Attribuitur David, id est penitenti, qui hic loquitur, penitens et timens de peccatis suis, [Cassiodorus, Alcuinus] Psalmus dico, compositus pro octava, id est pro metu iudicii. Octava est adventus Domini, in [104A] quo peccator timet argui, et ideo penitet. Et est [104B] iste psalmus primus omnium penitentialium psalmorum, qui sunt septem. Ideo ut ostendatur per septiformem Spiritum posse deleri quidquid in septenario huius vite committitur, et quia septem sunt precipue modi remissionis, quibus peccata delentur, scilicet baptismus, eleemosyna, martyrium, conversio fratris errantis, remittere in se peccanti, fletus et satisfactio pro peccatis, communicatio corporis et sanguinis Domini: horum penitentialium psalmorum talis est forma, quia lacrymis et amaritudine penitudinis incipiunt, et in certitudinem venie terminantur, sicut hic patet. Concessio quoque deprecativa est hic, ubi peccatum conceditur, et venia postulatur, que, licet apud iudices seculares locum non habeat, apud Deum tamen multum valet, cui placet peccati confessio et damnatio.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+[104C] Intentio: Monet ad penitentiam. Modus: Quatuor sunt partitiones. Primo, est exordium in quo captat a persona iudicis, per eius potestatem, et a sua persona, per infirmitatem suam. Item a persona iudicis per consuetudinem parcendi, quia non vult a mortuis, sed a vivis rogari. Secundo, exponit erumnas penitentis, ibi, Laboravi. Tertio, ostendit se correctum, ut separetur a malis, ibi, Discedite a me, etc. Quarto, pro inimicis convertendis orat, ibi, Erubescant, etc. In persona ergo penitentis, in iudicio puniri metuentis orat dicens, o| Codd. : PL191 || Domine  interl.| «Hic seca hic ure » etc. Fons : Dictum vel sententia pseudo augustiniana : « Hic ure, hic seca, modo in eternum parcas » vel « Hic ure, hic seca, hic mihi nihil parcas, modo in eternum parcas ». Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 6, 3), CCSL 38, p. 29.32-34 : « Quid ergo iste orat, qui non vult in ira Domini vel argui vel emendari ? Quid nisi ut sanetur ? Ubi enim sanitas est, nec mors metuenda est, nec urentis aut secantis medici manus ». Cf. Beda (pseudo), De Psalmorum libro exegesis, loc. cit., PL 93, 512A : « Loquitur autem sic : Domine, ure seca in hoc seculo, ne arguas me, id est damnes me in furore tuo ». [Gilbertus Porretanus, Glossa media, loc. cit., v. g. cod. Troyes, BM 764, f. 5v : « AUGUSTINUS.[...] corripias me casti gaudii#, sed potius hic seca, ure, sana ne ibi sit opus. Unde subiecit : Miserere mei Domine... ». Petrus Lombardus, In Ps. 6, PL 191, 105A : « Orans dicit : o Domine qui potens es, hic seca, hic ure me ; sed in furore tuo, vel indignatione tua, id est in futuro iudicio, ubi malos damnabis ne arguas me, id est quasi damnandum convincas, neque etiam corripias quod minus est, me quasi castigandum in ira tua, id est in iudicio, quasi dicat hic sana me, ne ibi opus sit ». Cf. Radulphus Ardens, Homilie, Homil. 12 , dominica quinta post Trinitatem, PL 155, 1721C : « Non timeamus, sed amemus disciplinam, quia ut Sapiens ait : Beatus est vir, qui corripitur a Domino (Iob 5). Auferant nobis res, proferant vitia, inferant supplicia filii ancille, quoniam cadent, cum dominati fuerint pauperum (Ps. 10), et dominabuntur eorum iusti in matutino (Ps. 48) . Interim ergo dicamus Domino : « Hic ure, hic seca, ne in eternum perdas, » quoniam beatus qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vite, quam repromisit Deus diligentibus se (Iac. 1) ». Petrus Cantor, Verbum abreviatum, pars 2, cap. 50, CCCM 196, lin. 126 : « Pete igitur cum psalmista et dic : O Domine, ne in furore tuo arguas me, quoad penas gehenne, neque in ira tua corripias me, que minor, quoad purgatorium, sed miserere mei; "hic ure, hic seca," ut ueraciter cum propheta dicere queas : Quoniam conturbata sunt ossa mea et anima mea turbata est ualde; turbatus est a furore, id est a peccatis que quasi furiosus commisi, oculus meus ». || ne in furore tuo  interl.| AUGUSTINUS. Furor idem est ex greco quod ira ; unde et hic varie dicitur ; prius furor postea ira, vel e converso.|| marg.| DOMINE NE IN. CASSIODORUS. Confessio est deprecativa que apud Deum valet primo est exordium in quo captat per potestatem iudicis, per infirmitatem suam, per consuetudinem parcendi, quia non vult a mortuis sed a vivis rogari rogari] correximus, rogar cacogr. Ps-G .|| arguas me \ interl.| quasi convincas|| neque in ira tua  interl.| quod minus est|| corripias me.  interl.| quasi castigandum|| marg.| ARGUAS. AUGUSTINUS. Argui gravius est quam accusari ; unde damnatio timetur. Corripi mitius, id est emendari vel erudiri. Arguuntur in iudicio qui sine fudamento emendantur, id est purgantur, qui supra illud lignum fenum stipulam edificaverunt. Dicit ergo hic sana ne ibi sit opus ; unde subdit miserere.|| Glosa Lombardi|+ Domine ne arguas me in furore tuo. [Augustinus] Furor [104D] idem est ex Greco, quod ira, unde et hic varie dicitur. Nam in aliis codicibus prius invenitur furor, post ira. In aliis e converso, prius ira, deinde furor. In aliis pro furore, indignatio ponitur sive bilis, alia littera. Est autem ira et furor motus animi, provocans ad penam inferendam, qui tamen motus in Deum non cadit. De quo scriptum est: Tu autem, Domine virtutum, cum tranquillitate iudicas (Sap. 12). Quod autem tranquillum est, perturbatum non est. Non ergo in Deum iudicem cadit perturbatio; sed furor eius idem accipitur quod ira, scilicet iudicium quo malis quasi iratus videbitur, et velut furibundus. Argui autem et corripi diversa sunt. Nam argui gravius est quam accusari unde, damnatio timetur. Corripi vero mitius est, id est [105A] emendari vel erudiri. Arguentur ergo in iudicio, id est damnabuntur qui sine fidei fundamento sunt. Emendabuntur vero, id est purgabuntur qui super fundamentum illud, ligna, fenum, stipulam edificaverunt. Iste ergo nolens esse inter eos qui arguentur, vel corripientur, sciens horrendum esse incidere in manus Dei viventis [Alcuinus, Glossa interlinearis] orans dicit :o Domine qui potens es, hic seca, hic ure me Cf. Glosa Magna in Ps. 16, v. 15, PL 191, 343C : « Dico, diverte a malo, inquire pacem, et ne ex infirmitate tua dissidas, quia oculi Domini, [Aug.] id est respectus misericordie Dei, sunt super iustos, etsi ut medicus secat et urit, per quod videtur non exaudire, sed hoc facit ut sanet, et pariat in sempiternum ».. | Codd. : PL191 || scholia in Glosa Lombardi|+ Contra 2 Regum 24.E. : “Melius est ut incidam in manus Domini". Multe enim mi<sericord>ie eius sunt quam in manibus hominum. Sed contra Danielis 13.C Cf. Dn. 13, 23. : “Melius est michi incidere absque opere in manus vestras quam peccare in conspectu Domini” quia sic incideret in manus Domini. Solutio : Sunt manus misericordie Dei in quas melius est incidere ut misericorditer flagellet ut patet; et manus iustitie in quas horrendas incidere quia hic es : Hic seca. Ergo si orat pie et perseverat etc. hoc habebit; verum est si sit ad salutem quod novit Deum. Nonne ante erant erant] erunt P15204 purgati electi ?Sic, sed hoc referendum est est] om. P15204 ad statum purgatorii vel dissolutionem anime et corporis quia tunc eandem habebunt certitudinem pene vel glorie quam in iudicio vel in iudicio idest idest] + in P15204 tempore iudicii tunc enim purgabuntur multi in eta in ipso raptu. | Codd. : P15204, f. 14va marg sup. ;P15205, f. 10ra marge (main posée régulière) avec renvoi. || Glosa Lombardi|+Sed in furore tuo, vel indignatione tua, id est in futuro iudicio, ubi malos damnabis ne arguas me, id est quasi damnandum convincas, neque etiam corripias quod minus est, me quasi castigandum in ira tua, id est in iudicio, quasi dicat hic sana me, ne ibi opus sit. [Augustinus] Ubi enim est sanitas, nec mors metuenda est, nec urentis aut secantis medici manus. Unde subiecit:| Codd. : PL191 || interl.| Sed|| Miserere mei Domine quoniam infirmus sum \ interl.| quia iustitiam sustinere nequeo|| interl.| natura et peccato|| marg.| INFIRMUS. AUGUSTINUS. Reatu infirmatur anima, a quo sana, quia ossa, id est {t. 2 : Erfurt, f. 231vb ; facsim., p. 462b} mens, conturbatur ad penitentiam, et anima, id est sensualitas, ergo usquequo differs, quasi dicat : quid restat quin sanes ?|| sana me Domine quoniam conturbata sunt  interl.| non parum sed usque ad ossa pervenit, id est robur anime, hoc valde|| ossa mea ossa Ps-G (codd. edd.), D30 (eras.) Cor2] + omnia D30* Rusch cum Ps-R   interl.| fortitudo anime|| Glosa Lombardi|+[Hieronymus] Miserere: quasi dicat: Ne arguas, sed potius, o Domine, miserere in hac vita mei miseri. Et opus est [Cassiodorus] quoniam infirmus sum natura et vitio, adeo quia iustitiam sustinere nequeo. Et non parum sum infirmus, sed usque ad ossa pervenit infirmitas, id est ad robur anime, et hoc valde. [Augustinus] Et hoc est quod ait: vere sum infirmus Quoniam conturbata sunt ossa mea, id est fortitudo anime. Deinde sequitur expositio ossium cum [105C] ait:| Codd. : PL191 || interl.| Expositio ossium :|| Et anima mea turbata est valde \ et et Ps-G D30 Rusch] sed ΩS Clementina   interl.| ideo|| tu Domine usquequo ?  interl.| differs|| marg.| USQUEQUO. AUGUSTINUS. Innuit se diu luctari cum vitiis. Non est autem crudelitas dilatio Dei sed ut persuadeat anime in que mala se precipitavit. Nondum enim tam perfecte orat ut ei dicatur. Adhuc te loquente dicam : ‘ecce assum’. Et ut ex difficultate sanationis inde magis caveat sibi, et ut ostendatur que pena sit non conversis, si tanta difficultas sit conversis ; unde « Si iustus vix salvabitur, impius ubi pare<bit> ? »|| Glosa Lombardi|+Et anima mea, (ecce ossa) turbata est, et hoc valde Et quia ita morbum detego tibi sana me, o Domine, [Hieronymus] quasi dicat cura me ut sapiens medicus, quia ego egrotus sum, tu medicus: ego habeo infirmitatem, tu sanitatem; ego sum infirmus pro peccato, tu sana per misericordiam. Oro ut sanes, et tu, Domine, differs, sed usquequo? [Augustinus] Innuit iste se diu luctari cum vitiis. Non est autem crudelitas dilatio Dei; sed ideo differt, ut persuadeat anime in que mala se precipitavit. Et ideo etiam, quia nondum hic tam perfecte orat, ut dicatur ei: adhuc te loquente, dicam: Ecce adsum. Et etiam ideo, ut ex difficultate sanationis, inde magis caveat sibi. Quod [105D] enim facile sanatur, non multum cavetur. Ex difficultate autem sanationis, fit diligentior custodia recepte sanitatis. Et ideo, ut ostendatur que pena sit non conversis, si tanta difficultas est conversis. Unde alibi: Si iustus vix salvabitur, impius ubi parebit? (1Pt. IV). Vel ita potest legi: miserere mei, Domine. Hoc non mutatur. Et necesse est, quoniam infirmus sum. [Alcuinus] Reatu infirmatur anima. A quo reatu, sana me, Domine. [Remigius] Et debes, quoniam ossa mea conturbata sunt, id est mens mea conturbatur ad penitentiam. Et anima mea, id est etiam sensualitas, turbata est valde, ad penitentiam. [Alcuinus] Ergo, usquequo? o Domine, tu differs? quasi dicat: Quid restat quin sanes? nihil. Et ideo tu qui pius es, ne differas: sed potius, o,| Codd. : PL191 || Convertere Domine  marg.| CONVERTERE. CASSIODORUS. Qui aversus eras. Vel a vindicta.|| et et Ps-G (R M² Q* ΦP² ΩJ² ΨB² V D ) Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G eripe animam meam \ interl.| AUGUSTINUS. Et ideo qui pius es non differas sed convertere ut ego convertar ad te sed, quia perfecte conversioni nostre semper est paratus, videtur dici convertere, id est fac me perfecte converti, in quo sentit laborem. Unde addit : eripe animam, quasi in conversione multis impeditam|| marg.| ERIPE ab imminente morte. Vel eripe animam peccatis ligatam.|| salvum me fac  marg.| Salva dando virtutes.|| propter misericordiam tuam.  interl.| non merita quia iusta damnatio peccanti|| Glosa Lombardi|+ [106A] [Augustinus] Convertere, Domine, ad me, qui aversus eras, ut ego convertar ad te iuxta illud: Convertimini ad me, et ego convertar ad vos, dicit Dominus (Za. 1). Sed, quia perfecte nostre conversioni semper est paratus Deus, sicut propheta dicit: Tanquam diluculum paratum inveniemus illum (Os. 6). Que ut admitteremus non fecit eius absentia, qui ubique est, sed nostra fecit aversio. Melius autem videtur dici: Convertere, Domine, id est fac me perfecte converti P15205, f. 10rb marge (main posée régulière): “Fac me perfecte converti gracie infusione, culpe dimmissione, pene remissione”.: in quo sentit laborem. Durum enim est, et laboriosum ad serenitatem et tranquillitatem divine lucis a terrenarum cupiditatum caligine retorqueri. [106B] Unde, postquam dixit: Convertere, addit, et eripe animam meam peccatis ligatam, quasi in conversione, multis impeditam hostibus et oppressam, tanquam inherentem perplexitatibus huius seculi, et spinas quasdam dilacerantium desideriorum in ipsa conversione patientem. Et salvum me fac, id est fac me incolumem proficere in bono, dando virtutes. Et hoc, propter misericordiam tuam, non meritis meis, quia iusta damnatio debetur peccanti, et datum preceptum pretereunti. [Cassiodorus] Vel ita, Conkvertere, Domine, a vindicta, et eripe animam meam ab imminente morte, salvum me fac propter misericordiam tuam; hoc non mutatur. Sequitur.| Codd. : PL191 || Quoniam non est in morte qui memor sit tui \ interl.| AUGUSTINUS. Intelligit nunc esse tempus conversionis, quia, cum hec vita transierit, non restat nisi retributio|| in inferno autem quis confitebitur tibi ?  interl.| AUGUSTINUS. Infernus est cecitas animi que mortuum involvit sed, ut inde liberer, laboravi et quasi parum profuerit, addit : lavabo || marg.| IN INFERNO. AUGUSTINUS. Confessus est dives qui Lazarum vidit etsi de profundo cuius comparatione coactus est confiteri mala sua usque adeo ut et fratres roget ab his premoneri, sed post iudicium in profundioribus tenebris nullam lucem Dei videbunt cui confiteantur Lc.16, 19-31..|| marg.| Vel mortem dicit peccatum in quo immemor est Dei qui mandata eius contemnit.|| marg.| QUONIAM NON. CASSIODORUS. Ideo hic festino dimitti quia post mortem et in inferno non accipitur confessio.|| Glosa Lombardi|+ [Cassiodorus] Quoniam non est, quasi dicat: Ideo hic festino dimitti, quia post mortem vel in inferno non accipitur confessio. Et hoc est, quoniam non est in mortequi memor sit tui, ad veniam, scilicet in morte, id est postquam mortuus est. [Augustinus] Intelligit enim nunc esse tempus conversionis, quia, cum hec vita transierit, non restat nisi retributio. Non est qui memor sit tui in morte: in inferno autem quis confitebitur tibi? [Cassiodorus] Nullus confitebitur ad veniam, scilicet, vel post iudicium. Non est ergo contra hoc, quod in inferno confessus est dives ille evangelicus, qui Lazarum vidit in requie, etsi de profundo, cuius Lazari comparatione coactus est confiteri mala [106D] sua, usque adeo ut etiam fratres roget ab his premoneri. Sed post iudicium in profundioribus tenebris erunt impii, ubi nullam Dei lucem videbunt, cui aliquid confiteantur. Vel mortem dicit peccatum quod contempta divina lege committitur, ut aculeum mortis mortem appellamus, eo quod mortem generet. Aculeus enim mortis peccatum est, in quo immemor est Dei, qui precepta eius contemnit. Infernum autem dicit cecitatem animi quam incurrit quis cum desperat. Cecitas enim desperationis, peccantem, id est morientem excipit et involvit, ut detur in reprobum sensum. Littera sic continuatur: Ideo ita gemo pro peccato et doleo, quoniam non est qui memor sit tui in inferno, id est in peccato, quo lex divina contemnitur. In inferno autem, id est in cecitate [107A] desperationis, que mortuum involvit, quis confitebitur tibi? nullus.| Codd. : PL191 || interl.| Ego autem|| Laboravi  interl.| satisfaciendo| Codd. : Tr511 || marg.| LABORAVI. CASSIODORUS. Narrat erumnas quibus penitens avertitur, gemit dum videt quid egit et que pena futura.|| in gemitu meo+  interl.| cordis|| lavabo  interl.| et post|| per singulas noctes lectum meum \ interl.| ad litteram; vel peccata| Codd. : Tr511 || interl.| lectus est voluptas corporis et delectatio seculi in quo eger animus quiecit|| interl.| AUGUSTINUS. Quasi alternatim patitur : noctes cum carne servit legi peccati, et dies sentit cum mente servit legi Dei|| lacrimis lacrimis Ps-G (R² I plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] praem. in Ps-G (R* F) cum Ps-α, lacrimis meis meis Ps-G (F plerique codd., edd.) Rusch cum Ps-R (M) Ps-βσ²] om. Ps-G (R I) cum Ps-R stratum meum  interl.| idem quod lectus|| rigabo.  interl.| rigare ad interius pertinet, ut sit fletus usque ad intima dordis|| marg.| LECTUM. CASSIODORUS. Conscientiam que quibusdam quies, quibusdam tormentum. Stratum sensualitatem, fertilem faciam que erat arida. Vel lectus delectatio corporis in qua homo resolvitur. Stratus : cumulus peccatorum ut vestium, quo, resoluto imbre lacrimarum, nova messis virtutum crescat.|| Glosa Lombardi|+PARS II. Laboravi. [Cassiodorus, Alcuinus] Secunda pars, ubi narrat erumnas, quibus penitens atteritur, quasi dicat nullus est memor tui in morte, vel in inferno; [Augustinus, Glossa interlinearis, Cassiodorus, Alcuinus] sed, ut inde liberer, ego laboravi, satisfaciendo; In gemitu meo, id est cordis. Gemit iste, dum videt quid egit, et que pena sit futura. Et quasi parum profuerit, addit. [Augustinus, Hieronymus, Cassiodorus] Et post, lavabo per singulas noctes lectum meum, ad litteram, per noctes in lecto plorabo pro peccatis. Quod idem repetit aliis verbis [107B] lacrymis meis stratum meum rigabo. Idem accipitur hic stratus quod supra lectus, quasi dicat vestem superpositam lecto rigabo lacrymis meis, id est multum lacrymabor. [Remigius, Alcuinus] Vel lectum vocat conscientiam, que quibusdam est quies, quibusdam tormentum. Ibi enim mundi corde quiescunt. Ibi male cordati cruciantur. Stratum dicit sensualitatem. Et est sensus: Lavabo lectum meum, id est mundabo conscientiam meam. [Remigius] Per singulas noctes, id est per singula peccata. 13 [Remigius, Alcuinus] Et lacrymis meis, id est amaritudine penitentie, stratum meum, id est sensualitatem, rigabo, id est fertilem faciam, que prius erat arida a bonis operibus. [Augustinus, Cassiodorus] Vel, lectus est voluptas corporis [107C] et delectatio seculi, in qua eger animus quiescit: in qua homo resolvitur. Stratus est, cumulus peccatorum, ut vestium: quo resoluto per imbrem lacrymarum, nova messis virtutum succressit. Et est sensus: Lavabo, id est lacrymis penitentie delebo, [Augustinus, Item.] lectum meum, id est voluptatem corporis et delectationem seculi, quam lavat ille qui se ab ea conatur extrahere. Et hoc faciam, per singulas noctes, id est per singula peccata ex ea orientia. Ideo autem ait, per singulas noctes, ut intelligi daret quod quasi alternatim patitur, dies et noctes. Qui enim spiritu promptus, sentit aliquam lucem veritatis, et tamen in delectatione huius seculi per carnis infirmitatem aliquando requiescit, tanquam dies et noctes alterno affectu cogitur pati. Noctes [107D] patitur, cum carne servit legi peccati, et dies sentit, cum mente servit legi Dei. [Cassiodorus] Lacrymis meis stratum meum rigabo, id est imbre lacrymarum cumulum peccatorum dissolvam, ut post messis virtutum germinet. Et nota, quod ait, rigabo, cum supradixit, lavabo. Amplius enim est rigare quam lavare, quia potest aliquid in superficie lavari, rigatio vero ad interiora pertinet. Per quod significat fletum usque ad cordis intima permanere.| Codd. : PL191 || interl.| Ideo quia|| Turbatus est a furore  interl.| futuro quem timeo|| marg.|  CASSIODORUS. Correptio ut separetur ab illis quorum collegio peccavit, et insistat mandatis Dei.|| oculus meus \ inveteravi  interl.| quia etiam inter omnes a nullo immunis omnibus consensi|| inter {t. 2 : Erfurt, f. 232ra ; facsim., p. 463a} omnes inimicos meos.  marg.| A FURORE. AUGUSTINUS. Ab ira vel Dei que in iudicio et hic in cecitate mentis. Ibi exteriores tenebre quia tunc penitus extra Deum id est lucem quia in summa cecitate hic iam incipiunt in peccante et ideo dicit turbatum non extinctum oculum. Vel a sua ira qua turbante solem, id est sapientiam Dei non potest videre. Vel ideo sic laboro, quia inveteravi membrum factus veteris hominis ; unde hoc quia turbatus a furore primo parenti exerto. Inveteravi ad similitudinem veteris vestis, que nec est usui nec decori. Ne quis desperet de gravitate peccatorum subdit : discedite.|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 232ra ; facsim., p. 463a} INIMICOS. AUGUSTINUS. Id est vitia vel malos homines qui vere sunt inimici ad Deum se convertentium a quibus separatur omnis bonus non loco sed animo, quia vero non est inanis tantus labor penitentie. Exauditum se significans subdit : discedite.|| Glosa Lombardi|+ [Augustinus] Turbatus est a furore. Vel ab ira oculus. Furor sive ira accipitur hic, vel Dei, vel ipsius hominis. Item ira Dei duplex est, scilicet que in iudicio erit, et hic in presenti est, in cecitate mentis, [108A] cum dantur peccatores in reprobum sensum. Ibi exteriores tenebre erunt, quia tunc peccatores penitus erunt extra Deum, id est extra lucem, quia in summa cecitate erunt. Quid enim est penitus esse extra Deum, nisi esse in summa cecitate? Siquidem Deus habitat lucem inaccessibilem: he autem tenebre hic iam incipiunt in peccante, cum ab interiore Dei luce secluditur; sed nondum penitus, dum in hac vita est. Et ideo dicit turbatum, non exstinctum oculum quasi dicat, ideo lavabo, quia oculus meus, id est ratio mea, turbatus est a furore Dei, et futuro, quem timeo, et presenti, quem sentio. Et a sua ira propria turbatus est oculus, qua conturbante solem interiorem, id est sapientiam Dei, non potest videre, et quasi occasum in se pati arbitratur mens que [108B] sua perturbatione illum videre non sinitur. Unde Apostolus: Sol non occidat super iracundiam vestram. Et est, ideo sic gemo, quia oculus meus, scilicet ratio, turbatus est a furore, vel ab ira mea propria. Turbatus est, et merito, quia inveteravi inter omnes inimicos meos, scilicet vitia vel malos homines qui vere sunt inimici ad Deum se convertentium, a quibus separatur omnis bonus, non loco, sed animo. Et addit, omnes, quasi dicat: Etiam inter omnes inveteravi, a nullo fui immunis, omnibus consensi. Vel ita legi potest: Ideo sic laboro, quia inveteravi, membrum factus veteris hominis. Et dicit hoc a simili veteris vestis, que nec est decori, nec usui. Inter omnes inimicos meos visibiles et invisibiles, quibus consensi. Per hoc ostendit se [108C] omnibus vitiis subiectum. Hoc ideo dicit, quis desperet de gravitate peccatorum. Sed unde hoc? quia, oculus meus, rationis, turbatus est a furore, primo parenti exerto, [Alcuinus] id est a pena primo homini illata, per quem in universam posteritatem est transfusa: ipse enim origo, nos propago sumus pene. [Augustinus, Alcuinus] Quia vero non est inanis labor penitentie post laborem et gemitum, et imbres creberrimos lacrymarum, exauditum se significans; subdit:| Codd. : PL191 || interl.| AUGUSTINUS. Vel prophetia est quia ira in iudicio vel nunc ubi grana a paleis nuda etsi intereas :|| Discedite a me omnes qui operamini iniquitatem \ quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei.  interl.| compunctionem pro commissis|| Glosa Lombardi|+ Discedite a me. [Cassiodorus] Tertia pars, ubi ostenditur [108D] correptio huius qui orat, ut separetur ab illis malis nunc animo, in futuro, etiam loco, quorum collegio peccavit, et insistat mandatis Dei. Vel non est optatio, sed prophetia hic, quia ita in iudicio futurum est, quando a iustis impii separabuntur. Vel etiam nunc fit hoc in area, ubi iam grana a paleis nuda sunt, et separata mente, etsi inter eas lateant, et eisdem conventiculis contineantur. Dicit ergo iste penitens post tantas difficultates se exauditum significans. Discedite a me, nunc animo in futuro, etiam loco. Omnes qui operamini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei.| Codd. : PL191 || Exaudivit  interl.| remittendo|| Dominus deprecationem meam \ interl.| pro deponendis peccatis|| marg.| EXAUDIVIT DOMINUS. CASSIODORUS. Dat exemplum fideliter orantes audiri.|| Dominus  interl.| AUGUSTINUS. Repetitio crebra ex affectu quia gaudenti non sufficit semel dicere quod gaudet|| marg.| DOMINUS. Ter Dominus quia Trinitatem affuisse precibus ostendit. Incepit a lacrimis, exauditus exultat.|| orationem meam  interl.| pro impetrandis virtutibus|| suscepit.  interl.| quasi oblationem|| Glosa Lombardi|+Exaudivit Dominus remittendo deprecationem [109A] meam que est pro deponendis peccatis. [Remigius, Augustinus] Repetitio eiusdem sententie crebra est hic ex affectu nimio, quia gaudenti non sufficit semel dicere quod gaudeat, unde subdit: Dominus suscepit [Cassiodorus, Remigius] quasi oblationem orationem meam, [Glossa interlinearis, Alcuinus] que est pro virtutibus adipiscendis. Deprecatio namque est, pro removendis malis: Oratio, pro adhibendis bonis. [Cassiodorus] His verbis dat exemplum fideliter orantes exaudiri. Et nota quod ter hic ponitur Dominus, quia sanctam Trinitatem precibus adfuisse ostendit. Incipit a lacrymis, exauditus exsultat, sicut fit et in aliis penitentialibus psalmis.| Codd. : PL191 || interl.| Ergo iam|| Erubescant  interl.| de actibus quia mali|| et conturbentur vehementer omnes inimici mei \ interl.| timore iudicii|| convertantur  interl.| AUGUSTINUS. Illis conversio ad confusionem qui noluerunt habere ad salutem|| et erubescant  interl.| et hec omnia|| valde velociter.  interl.| CASSIODORUS. Ne eant quo tendebant et non differatur sed erubescant valde velociter ; vel post conversionem ex recordatione quod est custodia virtutis|| marg.| ERUBESCANT. CASSIODORUS. Quasi in conclusione iam liber a peccatis exultans pro inimicis, ut convertantur orat, ut sicut ipse habeant veniam.|| marg.|  AUGUSTINUS. Erubescant. Hoc non hic ubi potius irrident eos qui omnia relinquunt et infirmos erubescere faciunt sed in iudicio.|| Glosa Lombardi|+ Erubescant. Quarta pars ubi iam liber a peccatis in conclusione exsultans pro inimicis ut convertantur orat, ut sicut ipse, habeant veniam, quasi dicat et quia Dominus me penitentem exaudivit, ergo iam meo exemplo. Omnes inimici mei convertantur et erubescant, id est de actibus suis quia mali sunt; et conturbentur iudicii timore, ad penitentiam. Et hoc, vehementer, id est vehementi gemitu. [Augustinus] Perfectus vir orat hic, ut mali de peccatis erubescant, et peniteant, et convertantur [Cassiodorus] ne eant quo tendebant, et non differatur, sed erubescant valde velociter. [Augustinus] Hoc ad effectum optantis refertur, vel ad potentiam Christi, qui tam celeri tempore cito gentes ad fidem convertit. Vel ita, convertantur [109C] velociter a malis. Et post conversionem, erubescant valde, ex recordatione peccatorum, quod est custodia virtutum. Vel prophetia est hic non optatio, ubi predicit quid futurum sit inimicis qui hic suorum peccatorum penitere nolunt, quasi dicat me exaudivit Dominus, sed omnes inimici mei, etc., id est erubescent et conturbabuntur vehementer in futuro. Hoc utique non est hic, ubi potius iniqui irrident eos qui omnia relinquunt, et suis irrisionibus infirmos de Christi nomine erubescere faciunt. Sed [110A] in iudicio hoc erit, ubi erubescentes dicent de bonis sicut scriptum est: Hi sunt quos aliquando habuimus in derisum et in similitudinem improperii. Nos insensati vitam illorum estimabamus insaniam, et finem illorum sine honore. Ecce quomodo computati sunt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est? Quid nobis profuit superbia, aut quid divitiarum iactantia contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra (Sap. V). Et convertantur et erubescant, quasi dicat, illis conversio sit ad confusionem qui noluerunt habere ad salutem quod iustissimum est. Et hec omnia fiant valde velociter, quia, cum desperare coeperint de iudicio, et dixerint: Pax et securitas est, tunc repentinus superveniet interitus (I Thess. V), qui cum venerit, sentietur non esse [110B] longa omnis vita; quia sicut desiderantibus tarde, ita desperantibus cito venire videbitur.| Codd. : PL191 || Glosa Lombardi|+Psalmus hic in exsequiis mortuorum cantatur, quia per huiusmodi gemitum atque penitentiale lamentum post hanc vitam a fidelibus obtinetur quod in hac vita diu ac vehementer desideraverunt et a malis sentitur, quod hic non timuerunt, sed contempserunt.| Codd. : PL191 || Psalmus 7 In finem In finem Ps-G (M V D) D30 ΩS Rusch] om. Ps-G   interl.| Christum|| psalmus  interl.| dirigens nos|| David  interl.| fidelis cui facta est mysterii revelatio|| quem cantavit  interl.| ad honorem|| Domino pro verbis Chusi filii  interl.| manifestatione alti silentii quo Christus occultavit Iudeis mysterium passionis|| Gemini David... Gemini] pro torcularibus Psalmus David D30 cum Ps-σ | Gemini Ps-G (U V D) ΩS Rusch] Iemini Ps-G .  interl.| id est ‘dextere’ quia consuluit saluti David necessaria proditione, vel quia illud silentium Deus dexter, id est favens et propitius, huic fideli aperuit|| marg.| IN FINEM PSALMUS. AUGUSTINUS. Chusi qui transivit in partem, Absalom Absalom] scrips., Absolon Rusch sed de historia velamen sumpsit mysteriorum. Chusi silentium, Gemini dexter, Achitophel fratris ruina, id est Iude scelus qui Dominum tradidit. Contra hos dolos Dominus dimicavit silentio, id est alto secreto quo cecitas in Israel facta est ut, cum plenitudo gentium intret, totus Israel salus fieret, de quo Apostolus exclamat admirans, non exponens : « O altitudo divitiarum sapientie et scientie Dei » Rm. 11, 33. . Hoc silentio Dominus, passionis occultans sacramentum, ruinam fratris, id est scelus Iude, convertit in misericordiam et quod ille ad perniciem unius hominis fecit iste ad salutem omnium flexit. Cantat ergo hunc psalmum Domino fidelis cui facta sunt verba Chusi, id est manifestatio huius silentii quod dexter et favens Deus operatus est ei. Non enim erat eis abscondendum pro quibus gestum est.|| marg.|  AUGUSTINUS. Potest hic psalmus in persona Christi intelligi si qua humiliter dicta sunt ad infirmitatem nostram referantur quam gestavit.|| marg.| Primo petit ex omnibus tribulationibus liberari.|| Domine  interl.| per potentiam|| Deus  interl.| per creationem|| meus  interl.| voluntate|| interl.| pretendit meritum|| in te  interl.| non in me|| speravi \ salvum me fac ex omnibus persequentibus me  interl.| spiritalibus nequitiis, vitiis et peccatis|| et libera me.  interl.| a diabolo et angelis eius|| interl.| a leone|| marg.| DOMINE DEUS MEUS IN TE etc. CASSIODORUS. Iste est primus psalmus eorum in quibus per actus David futura mysteria Domini significantur. Mysterium incarnationis silentium fuit Iudeis. Ut David a filio, ita Christus a populo quem nutrierat persecutionem sustinuit.|| marg.| LIBERA. AUGUSTINUS. Quasi superato omni bello vitiorum iam profecto nihil restat nisi invidus diabolus.|| {t. 2 : Erfurt, f. 232rb ; facsim., p. 463b} Nequando  interl.| aliquando|| rapiat  interl.| de corpore non curat si carne affligatur|| ut leo  interl.| id est diabolus qui in illis vitiis et peccatis impugnat unde « ut leo rugiens circuit » 1Pt. 5,8. etc.|| animam meam \ interl.| cui semper insidiatur|| dum  interl.| si tu non redimis ille rapit|| non est qui redimat  interl.| nisi Christus|| neque qui  interl.| nisi qui redimit|| salvum faciat  interl.| dando vitam eternam|| marg.| RAPIAT REDIMAT. CASSIODORUS. Propria verba Domini est liberare leonis rapere. Ordo prius persequentes ponit inde leonem. Expiatus enim ab omnibus spiritalibus nequitiis a diabolo liberatur.|| interl.| Quia, sine innocentia neminem videt posse salvari, dicit :|| Domine Deus meus si feci istud \ interl.| item pretendit meritum|| si  interl.| scilicet|| est iniquitas in manibus meis.  interl.| AUGUSTINUS. Hic patet perfectum loqui cui solius diaboli insidie cavende sunt.|| marg.| DOMINE SI FECI ISTUD. CASSIODORUS. Ad litteram de David et Absalom. Si feci istud, id est si hoc malum mihi per preteritam culpam contigit. Vel si modo est iniquitas in manibus id est operibus meis. Vel Si reddidi retribuentibus mihi mala etc. quod {t. 2 : Erfurt, f. 232rb ; facsim., p. 463b} dicitur equitas apud homines merito et, si non videatur hominibus, decidam superatus ab inimicis meis inanis a fructu mansuetudinis.|| marg.|  AUGUSTINUS. Si feci istud vel universale peccatum quod sine nomine dixit quod est superbia, que est radix omnium malorum. Vel quod sequitur si est iniquitas quod de omni peccato accipitur.|| Si  interl.| mala scilicet|| reddidi retribuentibus mihi mala \ interl.| pro bonis|| interl.| AUGUSTINUS. Hoc non potest dicere nisi perfectus sciens Christum hoc fecisse|| interl.| AUGUSTINUS. maior patientia si non reddidi his qui pro bonis reddiderunt mala|| marg.| SI REDDIDI. AUGUSTINUS. Id est si te non sum imitatus in illo silentio id est patientia qua pro me operatus es.|| decidam merito ab inimicis meis inanis.  interl.| AUGUSTINUS. Qui se vindicat occulte a diabolo superatur|| marg.| DECIDAM MERITO. AUGUSTINUS. Non iureiurando hoc sibi imprecatur sed dicit quod contingit se vindicantibus. Prophetat ergo non iurat per execrationem quod est gravissimum iurisiurandi genus.|| marg.|  AUGUSTINUS. Inanis factus vana et superba letitia quod quasi vinci non potuit. Salomon Prv. 16, 32 (Septuaginta, ut ref. Augustinus). : « Melior est qui vincit iram quam qui capit civitatem ». | Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 7, 3), CCSL 38, p. 38.37-43 : « Inanis effectus vana et superba letitia, quod quasi vinci non potuit. Intellegit ergo iste ubi maior fiat uictoria, et ubi pater reddat qui uidet in occulto. Ne reddat itaque retribuentibus mala, iram potius quam hominem uincit, illis etiam litteris eruditus, in quibus scriptum est : Melior est qui uincit iram, quam qui capit ciuitatem ». || Persequatur  interl.| impugnando id est suggerendo|| interl.| etiam|| inimicus  interl.| singularis|| interl.| diabolus|| animam meam  interl.| cui homines non habent quid faciant|| et comprehendat \ interl.| decipiendo per consensum|| et conculcet in terra vitam meam \ interl.| id est occultando vitam meam, terram faciat scilicet cibum sibi quia non est tantum leo sed et serpens, et ibi sit despicabilis|| marg.| CONCULCET etc. AUGUSTINUS. Anima peccatoris de quo Gn. 3, 19 (Vetus latina) : « Terra es et in terram ibis » ; Vulg. : « Pulvis es et in pulverem reverteris ». : « Terra es et in terram » reverteris cibus serpentis est, cui in maledictione dictum est : ‘Terram manducabis’ Cf. Gn. 3, 14 : « Terram comedes cunctis diebus vite tue ». id est diaboli quia terra, id est terrena, est. Et ideo hic ait : Conculcet in terra vitam meam, id est in terram redactam sibi incorporet et ibi sit despicabilis.|| et gloriam meam  interl.| hominem ad imaginem Dei factum|| in pulverem deducat deducat] + diapsalma Ps-G .  interl.| ad nihilum redigat|| marg.| GLORIA MEA. Gloria mea] sic Rusch AUGUSTINUS. Que debet esse in conscientia ubi Deus videt. Et solida in Domino ut qui gloriatur in Domino glorietur ; deducat in pulverem, id est in superbiam et iactantiam, ut scilicet velim gloriari apud homines.|| marg.| PULVEREM. Pulvis quasi, pro Augustino, superborum iactantia. Vult ergo ut gloria sua sit solida intus ubi Deus videt. Est enim pulvis si apud homines gloriatur. Ecce quam cavenda superbia.|| ExsurgeDomine  interl.| si hoc feci, hoc mihi contingat, sed quia non merui|| interl.| AUGUSTINUS. Appare per carnem. Dormit enim cum in secretis suis latet incognitus|| marg.| EXSURGE. Petit ut gloria resurrectionis Christi subveniat.|| in ira tua \ interl.| CASSIODORUS. id est vindicta contra diabolum|| marg.| IN IRA TUA. Perfectus enim iste non precatur hic adversus homines sed adversus diabolum ut possessionem eius amittat peccatores, scilicet et impios qui sunt eius possessio. Et quia ablatio hominis, quia pena est diabolo, dicitur ira Dei contra contra] scrips., cõrta cacogr. Rusch eum. Vel precatur hic Christi resurrectionem, sicut in precedenti eius incarnationem, ut : ‘O Domine Deus meus’ etc.|| et et Ps-G (I Q² ΩJ² ΨB² V D ) ΩS Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G exaltare in finibus  interl.| id est in possessione ut ibi honoreris a conversis|| inimicorum meorum.  interl.| diaboli et angelorum eius|| marg.| IN FINIBUS. Mundus vel infernus sunt fines diaboli.|| Et exsurge Domine Deus meus in precepto quod mandasti \ interl.| AUGUSTINUS. Quia humilitatem precipis, prior eam imple ; humilis appare ut a te discant alii superbiam vincere|| marg.| EXSURGE DOMINE DEUS. Superbus diabolus quia per iniquitatem vincitur subdit. Vel exsurge, id est toto orbe notus efficere resurgendo in precepto ut preceptum humilitatis facias implere, et hoc inde sequitur quia Synagoga de diversis populis, vel specialiter Iudeis, circumdabit te amando vel persequendo. Propter hanc, id est amantem, regredere, id est fac scire eos omnipotentiam tuam, qui descendisti ut te viderent. Vel Propter hanc, id est persequentem in qua locum non invenis, regredere in, id est altum, subtrahe te his qui te persequuntur.|| et synagoga  interl.| congregatio|| {t. 2 : Erfurt, f. 232va ; facsim., p. 464a} populorum circumdabit te.  interl.| quidam amando, quidam persequendo|| Et propter hanc  interl.| ut diligens exerceatur odiens amplius excrucietur|| in altum  interl.| celum|| regredere \ Dominus iudicat populos.  marg.| DOMINUS IUDICAT. De iudicio regressi id est Christi.|| marg.| SYNAGOGA. AUGUSTINUS. Congregatio populi, scilicet qui vel humilem contemnentes circumdederunt ut persequentes, vel amando ut credentes. Regredere resurgendo, ascendendo propter Synagogam credituram ut mittas spriritum de alto {t. 2 : Erfurt, f. 232va ; facsim., p. 464a} quo fit congregatio vel propter hanc, id est persequentem Synagogam, in altum regredere te illi subtrahendo quia locum non habes in malis ; subtrahe te illis vel exsurge in ira, id est exerce iram tuam contra inimicos, scilicet Iudeos, dicit Ecclesia. Deinde quasi exponendo subdit : exaltare in finibus, id est altus efficere, ut te non intelligant quod est silentium tituli ut sic te crucifigant. Et exsurge in precepto, id est cum appares humilis, altus esto. Ipsa enim humilitate exaltatus est, id est « non est intellectus » Ps. 31, 9 : « Nolite fieri sicut equus et mulus quibus non est intellectus » ; cf. Tob 6, 17 : « Vacent sicut equus et mulus in quibus non est intellectus ». et per hoc quod non intelligunt te Iudei qui crucifigunt, credent inter gentes. Et ita synagoga populorum circumdabit te, plenitudo scilicet gentium credendo, et propter hanc synagogam gentium in altum regredere, id est rursus desine intelligi quia et ista te offensura est ; unde putas ‘’cum venit venit] sic Rusch Filius hominis inveniet fidem in terra’’ Lc.18, 8.. « Refrigescet enim caritas multorum » Mt. 24, 12. . Et Dominus in altum regredietur ut a paucis sincera fides teneatur. Sed quomodolibet hic locus exponatur, convenienter sequitur : Dominus iudicat populos post ascensionem in celum ; que regressio accipitur quia inde « venturus est iudicare vivos et mortuos » Symbolum fidei misse, Nicee-Constantinopolitane synodi nuncupatum. vel cum peccantes christianos deserit intelligentia veritatis, que iterum ‘regressio’ dicitur. Secundum aliam sententiam venit christianos iudicare. Quod iudicium non timens perfectus audet orare : Iudica me.|| Iudica me Domine secundum iustitiam meam \ interl.| in bonis faciendis|| et secundum innocentiam meam super me.  interl.| supra quam dignus sum|| interl.| quia sine malis sum, quia non reddidi retribuentibus mihi mala || marg.| INNOCENTIAM. AUGUSTINUS. Quia non reddidi retribuentibus m<ichi>.|| marg.| SUPER ME. AUGUSTINUS. Iustitia et innocentia sunt super me, quia non a me sed a Deo.|| interl.| Penitens supra aiebat : « Salvum me fac propter misericordiam tuam » Ps. 6, 5., qua vocat ad penitentiam iam vocatus ; quia precepta servavit secundum iustitiam petit iudicari|| Consumetur Consumetur Ps-G (F Q* W*ΦP ΩJ² ΨB edd. .) Ω Rusch cum Ps-R (nonnuli codd.) Ps-γδ Ps-Med] consummetur D30 ΩX Δ Ps-G cum Ps-R   interl.| etiam|| nequitia peccatorum \ interl.| «Qui in sordibus est sordescat adhuc » Apc. 22, 11. ut iam tandem veniat « iustum iudicium » 2Mcc. 12, 41 : « Benedixerunt iustum iudicium Domini qui occulta fecerit manifesta » ; Io. 7, 24 : « Nolite iudicare secundum faciem sed iustum iudicium iudicate ». || interl.| ex eo|| et diriges iustum iustum Ps-G (ΨB V D edd. .) Ω Rusch cum Ps-R] + et Ps-G  :  interl.| ut iustus iustificetur adhuc|| scrutans corda  interl.| in occulto ubi nullus videt nisi ipse qui perspicit corda|| interl.| cogitationes|| marg.| CORDA. AUGUSTINUS. Quid quisque cogitet.|| et renes  interl.| delectationes|| Deus.  marg.| RENES. Quid quemque delectet quia finis cure et delectationis est delectatio ad quam nititur pervenire. Opera nostra in dictis et in factis possunt videre homines sed quo animo fiant et quo pervenire cupiant solus videt Deus, qui, cum videt cor esse in celo et non delectari in carne sed in Domino, id est cum bone sunt cogitationes et earum fines, dirigit iustum ; et non solum dirigit sed adiuvat iustum. Unde subdit : Iustum adiutorium etc.|| Iustum  interl.| quia iam iusto tribuitur et est quasi medicina que servat salutem, altera est que facit|| adiutorium meum a Deo Domino Ps-G (Q² ΦG* D* plerique codd., edd.) D30 Ω Rusch cum Ps-R] Deo Ps-G (F Q* ΦRG²P D².) ΩM cum Ps-Moz C  :qui salvos facit rectos corde.  interl.| non ait ‘et renibus’ quia ubi cor, ibi et delectatio cum eterna cogitantur|| marg.| IUSTUM ADIUTORIUM. AUGUSTINUS. Duo facit officia medicine, scilicet morbum sanare et sanitatem custodire. Secundum primum dixit in alio psalmo Ps. 6, 3 : « Miserere mei Domine quoniam infirmus sum : sana me Domine quoniam conturbata sunt ossa mea ». : « Infirmus sum sana me Domine ». Iuxta alteram <litteram> dicit hic perfectus : « Iustum est adiutorium meum a Domino » Ps. 7, 11. Domino Ps-Ecclesiasticum] Deo Ps-G . Et illa enim et ista medicina « salvos facit ». Sed illa ex egritudine transfert ad salute, hec in ipsa salute conservat. Illa ad morbum evadendum remedium. Hec autem ne ad morbum recidat remedium prestat. Illa sanamur infirmi, hac custodimur sani. »|| interl.| Sed, o iniqui quorum nequitia consummatur Cf. Ps. 7, 10 : « Consumetur nequitia peccatorum »., convertimini|| interl.| quia|| Deus iudex iustus iustus Ps-G (R Q* ΨB V D) D30 Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] + et Ps-G   interl.| secundum merita|| fortis et patiens \ interl.| cui nemo resistet et si modo patiens|| numquid irascetur irascetur Ps-G (F M* Q* W ΦRG U ΩJ² K.) ΩM D30* Ω Rusch cum Ps-R (6 codd.)] irascitur Ps-G D30² per singulos dies ?  interl.| non sed expectat ad penitentiam ; unde, post, gravius punit|| marg.| DEUS IUDEX. CASSIODORUS. Hic metu futuri iudicii terret et spem reversis promittit.|| marg.| NUMQUID. AUGUSTINUS. Alia littera : « Numquid adducit iram per singulos dies ». In greco significantius adducit iram quia non in ipso est ira qua punit sed in angelis ire per quos punit qui non propter iustitiam, qua non gaudent, sed propter malitiam pena humana delectantur, quos per singulos dies non congregat {t. 2 : Erfurt, f. 232vb ; facsim., p. 464b} ad vindictam sed per patientiam ad penitentiam invitat.|| interl.| Quasi dicat : iusti salvabuntur sed, o vos peccatores :|| Nisi conversi fueritis gladium  interl.| AUGUSTINUS. Gladius : Christus qui primo adventu vagina humilitatis tectus, secundo coruscabit lumen suis terror impiis|| marg.| GLADIUM. AUGUSTINUS. Alia littera Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 7, 17), CCSL 38, p. 47.8-11 : « Nam in aliis exemplaribus, pro eo quod est gladium suum uibrabit, frameam suam splendificabit positum est. » Cf. Vetus latina itala, Cod. Casin. (Amelli 1912) : « Frameam suam vibrabit ». : « Frameam suam splendificavit ».|| suum vibravit vibravit Ps-G (R F* M Q² W ΦRGP K D*) ΩS Ed1455 Rusch cum Ps-R] vibrabit Ps-G D30  : arcum suum  interl.| AUGUSTINUS. Scripturam ubi per cordam novit duritia veteris flectitur et domatur|| tetendit  marg.|  AUGUSTINUS. Arcum suum tetendit : Temperando vetus testamentum per novum testamentum.|| et paravit illum.  marg.| PARAVIT per explanationem.|| marg.| ARCUM SUUM. CASSIODORUS. A simili. Sicut enim qui tetendit arcum minatur. Ita per sacram Scripturam minatur malis, ne remissa puteturDei patientia. Et paravit quasi mox missurus sagittam putetur sicut quis arcum parat ut sagittam mittat.|| marg.|  CASSIODORUS. Gladium suum, manifestam vindictam exercebit nec impredictum est hoc quia arcum suum tetendit. Minatur ne putetur remissa patientia ; paravit ut mox missurus sagittam putetur.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel paravit . Parat et disponit Deus, non quidem faciendo sed errare permittendo ut propter peccata quidam, malo voto legentes, male intelligantur in Scripturis quod est eis pena peccati, ut et quasi spine a somno excitent bonos ut Scripturis invigilent. Vel de bonis utrumque potest accipi qui idem sunt vasa mortis et sagitte, secundum illud Apostoli 2Cor 2, 16. : « Aliis sumus odor mortis in mortem, aliis odor vite in vitam ». Unde veniet iudicium de quo dicit quod non pax Dei et ineffabile lumen de se profert. Unde puniantur iniqui, sed ipsa peccata vertuntur homini in penam, ut que fuerunt delectamenta homini facienti sint instrumenta Deo punienti ; vel vasa mortis, obscura quedam loca ; unde mors hereticis sed ardentibus studio sagitte.|| Et in eo paravit {t. 2 : Erfurt, f. 232vb ; facsim., p. 464b} vasa mortis \ interl.| AUGUSTINUS. hereticos qui ex Scripturis venenant animas|| sagittas suas  interl.| Apostolos ; unde : « Sagitte potentis acute » Ps. 119, 4. || ardentibus effecit.  interl.| Inde etiam sagittas iaculatur, id est apostolos, quas effecit ardentibus amore Dei qui omnia contemnentes dicunt : ‘’Quis me seperabit ab amore Christi’’ Cf. Rm. 8, 35 : « Quis nos separabit a caritate Christi »..|| Ecce  interl.| autem|| marg.| ECCE. Quasi hec paravit Deus in Scripturis. AUGUSTINUS. Unde videtur homini esse causa damnationis. Sed ecce quasi non ex Deo sed ex homine est quia lacum aperuit etc.|| parturit parturit Ps-G (R I Q W ΦRGP² U ΩJ² K ΨB D) D30 Ω Δ Ed1455 Rusch cum Ps-R (nonnulli codd.)] parturiit Ps-G cum Ps-R   interl.| nititur efficere|| iniustitiam iniustitiam Ps-G (W U K ΨB V D) D30² (eras.) Ω Δ Ed1455 Clementina cum Ps-R] + et Ps-G (I R Q* ΦRG²P D30* Rusch  :  interl.| cum nequitia in animo concepta in opere consummatur|| et concepit dolorem et peperit iniquitatem Iob. 15, 35 : « Concepit dolorem et peperit iniquitatem »..  interl.| quia a diabolo per suggestionem|| interl.| AUGUSTINUS. Qui est de terrenis rebus pro quibus mala machinamur, he sunt semen ; unde iniquitas, id est iniustitia, nascitur.|| marg.| CONCEPIT. AUGUSTINUS. id est appetitum temporalium rerum ; peperit : effecit, emisit et in emissa iniquitate est lacus, id est precipitium aliis ; unde subdit : lacum aperuit. Et sic est comparabilis aperienti lacum. Aperit enim concipiendo fraudem, effodit parturiendo, instando operi fraudis, incidit pariendo fraudem, scilicet perpetrando.|| Lacum  interl.| etiam|| aperuit  interl.| consentiendo suggestioni suggestioni] fuggestioni cacogr. Rusch terrenarum cupiditatum|| interl.| fraudem inchoavit|| et effodit eum \ interl.| instando operi fraudis|| et incidit incidit Ps-G (F² plerique codd., edd.) D30 Ω Ed1455 Rusch] incidet Ps-G (R) in foveam quam fecit. interl.| AUGUSTINUS. Fraudem pariendo prius leditur fraudator damno innocentie, quam alius damno pecunie Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 7) § 17, CCSL 38, p. 47.8-11 : « Itaque fraudator pecunie, uerbi gratia, dum cupit alium damno lacerare, ipse auaritie uulnere sauciatur. Quis autem vel demens non videat quantum inter hos distet, cum ille patiatur damnum pecunie, ille innocentie ? ».|| Convertetur  interl.| AUGUSTINUS. Quia noluit evadere, sed servus esse peccati, libidine rationi dominante|| dolor eius  interl.| quem concepit|| in caput eius \ interl.| mentem|| et in verticem ipsius  interl.| rationem|| iniquitas eius  interl.| quam peperit. In Zacharia Sententia ex Za. 5, 6-7 (LXX) ; cf. nota prolixior in Glossa ordinaria (Za. 5, 6-7).  :"Sedens super talentum plumbi".|| descendet.  interl.| quasi impetu et ideo gravatur ut non revolet ad requiem sanctorum|| marg.| CONVERTETUR IN CAPUT EIUS. Caput anima, vertex ratio cui dominantur peccata et supersunt; et super descendent cum in penas detrudent.|| interl.| Ideo|| interl.| laudabo :|| Confitebor Domino secundum iustitiam eius \ interl.| Hec confessio non est peccatorum sed iustitie Dei, qui iustus iustos protegit et malos pro sua malitia punit ; contra hanc laudem nihil valent blasphemie impiorum qui mala excusant per fortunam vel fatum, vel diabolum cui non potest resisti, vel aliam naturam que non est ex Deo|| marg.| CONFITEBOR. CASSIODORUS. Conclusio, quasi omnia in summam colligens alacriter se dicit confiteri.|| et psallam  interl.| opere|| interl.| hoc ad gaudium pertinet sicut penitentia ad tristitiam|| nomini Domini  interl.| quia|| altissimi.  Psalmus 8 In finem  interl.| id est Christum quia agit de exaltatione secundum duas naturas|| psalmus David  interl.| tendens|| pro torcularibus psalmus D. – pro t.] inv. Ps-G, in carminibus pro octava psalmus David D30 ; < Non hab. > Ps-G (apparatus) Ps-R (apparatus).  interl.| id est Ecclesiis de quarum constitutione et causa constitutionis agit|| marg.| IN FINEM etc. PRO TORCULARIBUS. AUGUSTINUS. Pro torcularibus, id est Ecclesiis, quia de Ecclesie constitutione agit cum Dominus, post resurrectionem, ascendit, misit Spiritum quo, impleti apostoli et alii fideles, predicando Ecclesias congregaverunt. Ecclesia dicitur torcular ubi boni a malis opere ministrorum seperantur, non loco sed affectu, et quasi a tegumentis purgantur, ut frumenta in area a paleis, et in torcularibus vina a vinaciis, que tamen necessaria erant ut simul nascerentur et crescerent et ad maturitatem pervenirent. Cf. Anon. in Ps. cit., ms. Cambrai, BM, 384, f. 27va : "Torcular quo vinum exprimitur non tantum vocatur illud longum lignum quo vinum in Francia exprimitur, sed omnia illa vasa in quibus uve calcantur et tunc tegumenta a vino separantur". || marg.| Vel quia in ea intellectus verbi Dei, dum sono vocis ministratur, quasi vinum includitur vinacio ; et sic fertur ad aures, quasi ad torcular, ubi discernitur, quia valet sonus auribus ; intellectus {t. 2 : Erfurt, f. 233ra ; facsim., p. 465a} vero a memoria quasi a quodam lacu excipitur ; inde in mentem et mores quasi in cellas transit.|| marg.| Vel torcularia sunt martyria ubi corpora, pro nomine Christi, persecutione calcantur, et quasi acina in terra remanent anime, in requiem emanant.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo laudes Dei maiestas eius et operatio excelsa describuntur.|| {t. 2 : Erfurt, f. 233ra ; facsim., p. 465a} Domine  interl.| omnium secundum potentiam|| Dominus noster \ interl.| secundum receptionem et cultum|| quam admirabile est nomen tuum  interl.| gloria fama|| interl.| CASSIODORUS. que infinite. Nullus enim sufficit omnes creaturas agnoscere in quibus es admirabilis|| in universa terra.  interl.| non in Iudea tantum|| interl.| per hoc admirabilis|| marg.| IN UNIVERSA. CASSIODORUS. Non ergo Iudei vel quilibet alii sibi vendicent quod omnium est, quod est intentio.|| Quoniam  interl.| incomprehensibilitate|| interl.| de terrena humilitate|| elevata est magnificentia tua \ interl.| fama|| interl.| Deus homo sedens ad dexteram Patris|| interl.| Filius|| super celos.  interl.| REMIGIUS. Super omnes rationabiles creaturas|| marg.| CELOS. AUGUSTINUS. Ad litteram vel Scripturas quia excedit eloquia omnium Scripturarum. Vel super celos continuando cum sequentibus, id est Scripturas quas inclinat infantibus propter inimicos crucis qui destruuntur cum videntur, id est intelliguntur Scripture usque ad infantes ducte, et cum per eas usque ad robur nutriuntur et sublimitatem intelligentie eriguntur.|| Ex ore infantium  interl.| simplicium|| interl.| incipientium|| et lactentium lactentium Ps-G (M² K² ΨB V D edd. .) D30 Ω Rusch cum Ps-R (plerique codd., edd.)] lactantium Ps-G Ps-R  interl.| non pro etate sed qualitate|| interl.| quasi : non solum a perfectis sed ab incipientibus predicaris|| marg.| INFANTIUM. AUGUSTINUS. Incipientium quibus apostolus lac dabat quos signabant illi qui Dominum laudabant, in quos hoc utitur Dominus testimonio. Ex his perfecit laudem quia, si si] coniec., s. Rusch soli perfecti essent in Ecclesia, non consolaretur humano generi sicut nunc, cum et minimi nondum capaces cognitionis rerum spiritalium nutriuntur fide temporalis historie. Inimici sunt omnes qui dispensationi per crucifixum facte contraria dicunt. Defensores videntur heretici fidei, philosophi sapientie, cum tamen et illi fidem, et hi sapientiam veram impugnent.|| marg.| LACTENTIUM. CASSIODORUS. Non etate sed, ut Petrus : quasimodo geniti qui nondum escam sed lac sumere possunt et est non solum a perfectis sed et ab incipientibus predicaris. Vel infantes et lactentes dicit apostolos qui fuerunt homines simplices et indocti. Unde : « Stulta mundi elegit Deus ut confundat fortia » 1Cor. 1, 27 : « que stulta sunt mundi elegit Deus ut confundat sapientes et infirma mundi elegit Deus ut confundat fortia ». . Unde perfectior est laus.|| marg.| Vel ex ore infantium et lactentium, id est ex verbis puerorum Hebreorum, perfecisti laudem que videbatur pueriliter agi, propter inimicos, ne videatur humana sapientia sed divinitus data.|| perfecisti  interl.| Perfecisti : destrues.|| laudem propter inimicos tuos \ interl.| paganos|| interl.| destruendos|| marg.| INIMICOS paganos.|| ut destruas inimicum  interl.| Iudeum|| marg.| INIMICUM. Iudeum qui inimicus est Dei, dum Patrem solum defendit quia qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem vel inimicus voto.|| et ultorem.  interl.| defensorem|| marg.| ULTOREM. Secte sue defensor, expositio eius quod est inimicum.|| Quoniam videbo  marg.| QUONIAM VIDEBO : prevideo prevideo] corr., pre iudeo cacogr. Rusch spiritu.|| celos tuos  marg.| CELOS : apostolos. Videbo presentialiter in posteris ; hoc bene convenit primitivis.|| opera digitorum tuorum \ interl.| Intelligam Scripturas que Spiritu Dei facte sunt, cuius sunt septem dona, cum sit unus Spiritus sicut plures digiti in una manu|| marg.| OPERA DIGITORUM : quia cooperatione Trinitatis perfecti, que significatur in tribus digitis hic, ut ibi qui « appendit tribus digitis molem terre » Is. 40, 12 : « Quis mensus est pugillo aquas et celos palmo ponderavit quis adpendit tribus digitis molem terre et libravit in pondere montes et colles in statera ». et per eos :|| lunam  interl.| universalem Ecclesiam|| interl.| vel doctores|| et stellas  interl.| Ecclesias singillatim per loca|| marg.| LUNAM ET STELLAS que tamen tu fundasti, non illi.|| que tu fundasti.  interl.| in celis id est in Scripturis|| marg.| QUID EST. CASSIODORUS. Secundo, naturam hominis olim vitiatam dicit in Christo super omnia exaltatam. Prius enim ostenderat omnipotentiam deitatis.|| interl.| elevata est magnificentia etc. Ps. 8, 2 : « Quoniam elevata est magnificentia tua super celos ». || interl.| Et quia hoc per Filium, ergo|| Quid est homo  interl.| peccator terrenus|| quod memor es eius \ interl.| quasi longe positi|| aut filius hominis  interl.| Christus homo|| marg.|  CASSIODORUS. Per hominem peccatores, per filium hominis spiritales.|| marg.|  CASSIODORUS. Homo quilibet vilis, cuius memor Deus miserendo. Filius hominis {t. 2 : Erfurt, f. 233rb ; facsim., p. 465b} Christus homo, quoniam per eum tu visitas eum, cum « Verbum caro factum est », in quo medicus venit ad infirmos.|| marg.| AUT FILIUS. AUGUSTINUS. Disiunctio innuit distare inter hominem et filium hominis. Omnis filius hominis homo, sed non e converso, ut Adam. Homo ergo omnis qui portat imaginem terreni ; filius hominis qui celestis et merito novus homo, filius hominis quia novus ex veteri quadam mutatione fit.|| quoniam visitas eum.  interl.| visitatur, id est vultu illustratur ; unde « Signatum est super nos » etc. Ps. 4, 7 : « Signatum est super nos lumen vultus tui Domine ». || interl.| quasi presentem, qui prope est munditia vite|| Minuisti eum paulominus ab angelis+  interl.| quia passibilis et mortalis in aliis superat|| gloria  interl.| corporis incorruptibili claritate|| et honore  interl.| ut omnibus sit venerabilis|| coronasti eum \ interl.| quia circulus mundi ad fidem eius venit|| {t. 2 : Erfurt, f. 233rb ; facsim., p. 465b} et constituisti  interl.| stabilivisti|| eum super opera manuum tuarum.  interl.| AUGUSTINUS. quia angeli sunt opera manuum et super eos contitutus est unigenitus Dei Filius|| Omnia  interl.| omnia quidem quia super omnia opera constituisti eum. Ideo dico|| subiecisti sub pedibus eius \ interl.| sub dominio et potestate|| oves et boves  interl.| arantes et triturantes|| universas,  interl.| fructificantes|| marg.|  AUGUSTINUS. Cur relictis altioribus hec ima dicit, sed oves innocentes dicit boves, qui operantes terrenos faciunt fructificare, et hoc de angelis et hominibus dicitur ut de omnibus probet quod subiecti sint oves innocentes, tam homines quam angelos. Boves arantes et triturantes qui in vinea Domini vomere spiritali arbusta criminis prescindunt. Universas femineo genere utitur ut notet fructificantes qui semine verbi Dei hominum corda fructificare faciunt.|| insuper et pecora campi.  interl.| Per hec distinguit a predictis sanctis. Hec sunt acina sicut predicta vinum|| marg.| INSUPER ET PECORA CAMPI. Malos ergo Christo subiectos esse notat, quod minus videtur. Hi enim carnales in latitudine campi, id est in amplitudine voluptatum, non in montibus virtutum habitantes.|| marg.| PECORA. AUGUSTINUS. Qui in carne vivunt ubi nihil arduum ascendunt sed lata via cui inherent est, que ducit ad interitum. Unde et Abel in campo occiditur Cf. Gn. 4, 8..|| Volucres celi  marg.| VOLUCRES : superbi de quibus Ps. 72, 9. « posuerunt in celum os suum » ; quorum caput dicit Is. 14, 13-14 : « Qui dicebas in corde tuo in celum conscendam super astra Dei exaltabo solium meum sedebo in monte testamenti in lateribus aquilonis. Ascendam super altitudinem nubium ero similis Altissimo ». : « Ascendam in celum et exaltabo solium meum et ero similis Altissimo ».|| et pisces maris \ interl.| curiosos qui in profundo seculi temporalia que, quasi semite in mari cito vanescunt, inquirunt pertinaci studio|| marg.| PISCES : Curiosi. Hec tria : voluptas carnis, superbia, curiositas includunt omnia vitia que sunt concupiscentia carnis, ambitio seculi, id est superbia, concupiscentia oculorum. Per oculos curiositas maxime prevalet.|| qui perambulant semitas maris.  interl.| Ergo :|| Domine Dominus noster \ quam admirabile est nomen tuum in universa terra.  interl.| conclusio quo tendit totum|| Psalmus 9 {t. 2 : Erfurt, f. 233rb ; facsim., p. 465b} In finem  interl.| Christum|| pro  interl.| id est ‘de’|| occultis filii  interl.| scilicet Dei vel ipsius David, de quo natus est Christus|| psalmus David. David] + Mors Christi et resurrectio regni susceptio inimicorum autem omnium destructio D30   interl.| loquentis in persona Ecclesie|| marg.| IN FINEM PRO OCCULTIS FILII PSALMUS. FILII. Nec additur cuius per excellentiam est unigenitus Dei. Occultis. Quia alia eius sunt manifesta. Duo ergo sunt adventus : primus occultus Iudeis, qui gentibus profuit. Unde Rm11,25 : « Nolo enim vos ignorare fratres mysterium hoc ut non sitis vobis ipsis sapientes quia cecitas ex parte contigit in Israhel donec plenitudo gentium intraret ». : « Cecitas contigit in Israel ut plenitudo gentium intraret ». Secundus manifestus omnibus. Duo etiam sunt iudicia Dei. Occultum quod nunc agit, quod incipit a domo Dei, id est pena qua quisque vel exercetur ad purgationem, vel monetur ad conversionem, vel, si contemnit, excecatur ad damnationem. Manifestum autem erit in ultimo, cum cuique retribuet secundum merita. Hic ergo agit de humili adventu qui, cecatis Iudeis, profuit gentibus ; et de pena qua iudicat purgando, convertendo, excecando.|| interl.| Quicumque detrahat ; ego|| Confitebor  interl.| laudabo|| tibi Domine in toto  interl.| non in parte|| corde meo \ interl.| quia in nullo de providentia dubito, sed omnia recte agi, sentio que stulti temere et casu agi putant|| narrabo  interl.| aliis|| omnia mirabilia  interl.| generaliter visibilia et invisibilia|| interl.| vel quecumque dico sunt mirabilia|| tua.  interl.| non nostra|| interl.| omnia narrat qui de visibilibus ad invisibilia transit, ut qui Lazarum in corpore, Paulum suscitavit in mente, quod maius est|| interl.| Non solum narrabo aliis sed et|| Letabor et exultabo  interl.| apud me|| interl.| non in secularibus sed in occultis filii|| in te \ interl.| alibi non est letitia|| psallam  interl.| opere|| nomini tuo Altissime Altissime Ps-G (plerique codd., edd.) Valic24 D30 Rusch cum Ps-R LXX] Altissimi Ps-G (R* F* Q*).  interl.| ut meo exemplo psallant alii|| marg.| CONFITEBOR TIBI DOMINE IN TOTO CORDE MEO. Propheta letus psallit quia cultura diaboli adventu Christi destruitur et Christus regnat, iudicat, adiuvat.|| interl.| Ecce quare predicta :|| {t. 2 : Erfurt, f. 233va ; facsim., p. 466a} In convertendo inimicum meum  interl.| diabolum|| retrorsum \ interl.| amisso iure|| interl.| qui precedebat|| infirmabuntur  interl.| impii ut nihil possint contra pios|| et peribunt  interl.| quia non erunt. Unde : « Converte impium et non erit, scilicet impius sed iustus ».|| a facie tua.  interl.| a cognitione Dei vel impugnatione tua cum dices : « Ite maledicti » Mt. 25, 41 : « Tunc dicet et his qui a sinistris erunt discedite a me maledicti in ignem eternum qui paratus est diabolo et angelis eius ». etc.|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 233va ; facsim., p. 466a} IN CONVERTENDO INIMICUM MEUM. AUGUSTINUS. Quia dum diabolum convertisti retro, membra infirmantur, ut nihil nocere possint et non erunt, vel destruentur ex toto ab impugnatione tua, cum dices :"ite maledicti" Cf. Mt. 25, 41 .. Vel peribunt cum aufert Deus ab eis iniquitatem.|| interl.| Sed quomodo hoc ?|| Quoniam fecisti iudicium meum  interl.| quando iudicatus est Christus|| et causam meam \ interl.| quam egit contra impios accusatus|| marg.| MEUM ET MEAM. AUGUSTINUS. Quia mihi servierunt ad utilitatem quia sedisti.|| interl.| quia|| sedisti sedisti Ps-G Δ P3255 P 3 D30 Rusch] sedes Ps-G (Q² D) ΩMS ΩJL P P10489 Valic24 cum Ps-R   interl.| vel : sedes || interl.| O Deus super animam Christi, quia Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi. Vel, o Christe, post resurrectionem ad dexteram Patris. Unde, mittens Spiritum, per apostolos increpasti gentes pro peccatis, et sic periit impius factus pius, vel diabolus|| super thronum qui iudicas iustitiam.  marg.| IUDICAS. HIERONYMUS. Pater ut Christus moriatur pro genere hominum.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel Christus in fine iuste iudicabit cui Pater omne iudicium dedit.|| Increpasti  interl.| terruisti|| gentes et periit  interl.| adeo periit quod|| impius \ interl.| non dicuntur impii qui credunt Deo|| nomen eorum  interl.| impiorum|| delisti in eternum  interl.| alia littera : ‘in seculum (et in seculum seculi)’ . Sententialiter ; cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 9, 7), CCSL 38, p. 61.27-62.33 : « Nam in grecis exemplaribus sic est : εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Quod latini plerique interpretati sunt, non ‘in seculum et in seculum seculi’, sed : ‘in eternum et in seculum seculi’, ut in eo quod dictum est ‘in seculum seculi’, illud exponeretur quod dictum est ‘in eternum’ ».Vide infra, Glossa ordinaria, marg. : in seculum et in seculum seculi. || et  interl.| pro ‘id est’|| in seculum seculi.  interl.| quia amodo nihil poterunt in populo Dei tranquillo|| marg.| IN SECULUM ET IN SECULUM SECULI. AUGUSTINUS. Seculum est hoc presens quod volvitur ; seculum seculi eternum cuius istud imago est. Vel determinatio est ne hoc presens acciperes. Sententialiter ; cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 9, 7), CCSL 38, p. 61.10-27 : « Deletur autem nomen eorum in seculum, id est quamdiu temporale seculum uoluitur. Et in seculum seculi. Quid est seculum seculi , nisi cuius effigiem et tamquam umbram habet hoc seculum ? Vicissitudo enim temporum sibi succedentium, dum luna minuitur et rursus impletur, dum sol omni anno locum suum repetit, dum uer, uel estas, uel autumnus, uel hiems sic transit ut redeat, eternitatis quedam imitatio est. Sed huius seculi seculum est quod incommutabili eternitate consistit. Sicut uersus in animo, et uersus in uoce : ille intellegitur, iste auditur; et ille istum modificat; et ideo ille in arte operatur et manet, iste in ere sonat et transit. sic huius mutabilis seculi modus ab illo incommutabili seculo definitur, quod dicitur seculi. et ideo illud in arte dei, hoc est in sapientia et uirtute permanet; hoc autem in creature administratione peragitur. si tamen non repetitio est, ut postea quam dictum est in seculum, ne hoc acciperetur quod transit, subiceretur in seculum seculi ». || Inimici  interl.| genitivus|| interl.| diaboli|| defecerunt framee  interl.| diversi errores quibus animas occidit|| interl.| rebelliones|| marg.| FRAMEA. CASSIODORUS. Virtus diaboli in fine seculi destruetur.|| in finem \ interl.| per Christum nunc ex parte, tunc plenarie|| et civitates civitates Ps-G D30² Rusch] + eorum Ps-G (M² V) Valic24 D30* (eras.) ΩS ΩP Δ Clementina cum Ps-R   interl.| illos in quibus diabolus regnat|| interl.| munitiones|| marg.| CIVITATES. Populi eius.|| destruxisti.  interl.| excluso diabolo ut serviant iustitie|| interl.| ut nec memoria eorum sit|| Periit memoria eorum cum sonitu \ interl.| apud Deum ne puniat|| interl.| vel ritus eorum excidet|| marg.| CUM SONITU. Id est clamore maximo ut fit cum res prospere gravi fine clauduntur sed e contra Dominus permanet.|| marg.| FINIS. AUGUSTINUS. Est gladius quem vibrabit in secundo adventu aperte iudicans et qui modo occulte usque ad quem aliquid valent hostis framee sed tunc penitus deficient.|| marg.| EORUM. CASSIODORUS. Eorum pluraliter cum supra inimici singulariter dixit, quia cum plures sunt demones, quia tamen in malitia similes sunt quasi unum.|| marg.| CUM SONITU. AUGUSTINUS. Id est et strepitus et tumultus impietatis periit. Vel, cum impietas evertitur, strepitus fit quia non venit ad summam pacem, nisi qui magno strepitu cum vitiis pugnavit.|| et  interl.| sed e contra|| Dominus in eternum permanet.  interl.| frustra ergo contra eum nisi sunt impii|| Paravit  interl.| Permanet et iudicabit quia paravit || in iudicio  interl.| cum iudicatus est, quia per patientiam celos acquisivit|| thronum suum \ marg.| THRONUM. CASSIODORUS. Iudiciariam potestatem. Qui in humilitate iudicatus est in maiestate iudicabit.|| et ipse iudicabit  interl.| tandem aperte|| orbem terre  interl.| mundum ipsum ; vel de toto orbe omnes gentes|| in equitate \ interl.| ex meritis digna reddens|| iudicabit populos in iustitia.  interl.| omnes gentes|| interl.| hoc est quod dixit : orbem terre in equitate || Et factus est  interl.| interim|| interl.| ut inimicus retro conversus non noceat sed hoc non nisi|| Dominus refugium  interl.| in malis vitandis|| pauperi \ interl.| illi qui nihil amat in transitoriis|| marg.| ET FACTUS. Quantum est eum qui iudex est esse refugium pauperi qui nihil mundi cupit.|| adiutor  interl.| in agendis|| in opportunitatibus  interl.| in quibus opus est|| marg.| IN OPPORTUNITATIBUS. AUGUSTINUS. Non opportunius homo a seculo avertitur nisi his voluptatibus labores et dolores misceantur.|| {t. 2 : Erfurt, f. 233vb ; facsim., p. 466b} in tribulatione.  interl.| CASSIODORUS. dulce auxilium quod in necessitate datur|| interl.| exponit opportunitatibus || interl.| posito paupere|| Et  interl.| Et ideo o Domine|| interl.| quia refugium es et adiutor|| sperent in te  interl.| non in seculo|| qui noverunt nomen tuum \ interl.| novit nomen Dei qui colit eum|| marg.| SPERENT. AUGUSTINUS. Sententialiter ; cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 9, 11), CCSL 38, p. 63-64. Cum desinunt sperare in rebus seculi. Aversos a seculo querentes ubi figant spem. Excipitur « cognitio nominis ». Nomen scitur « cum ille cuius est nomen noscitur ». Nomen est vel ‘Dominus’, quod novit qui libenter ei servit, vel ‘Qui est’. Et ideo nemo speret in transitoriis, nihil habentibus preter ‘fuit’ et ‘erit’. Nam « quod in illis futurum est, cum venerit fit statim preteritum, expectatur cum cupiditate, amittitur cum dolore », non tenetur cum certitudine.|| quoniam  interl.| vere adiutor et refugium es|| non dereliquisti  interl.| etsi ad horam videtur|| marg.| QUONIAM NON DERELIQUISTI. Fideles provocat ad laudem propheta respiciens beneficia presentis temporis et futuri.|| querentes te Domine.  interl.| cum quo nemo potest querere transitoria|| Psallite Domino  interl.| Laudate eum predicando et opere quod predicatis implendo|| qui habitat in Sion \ interl.| In presenti Ecclesia que nunc per speculum contemplatur|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 233vb ; facsim., p. 466b} SION. AUGUSTINUS. Speculatio que modo agitur ut perveniamus ad pacis visionem, id est de Sion in Hierusalem, quelibet autem studiosa speculatio it in errorem, nisi Dominus in ea habitet.|| interl.| Ergo, o vos quos querentes non reliquit :|| annuntiate inter gentes studia eius.  interl.| que habet erga suos|| interl.| que sunt hec :|| marg.| STUDIA. HIERONYMUS. Id est mandata eius quibus studendum est.|| Quoniam requirens  interl.| ultione|| sanguinem eorum  interl.| occisorum|| recordatus est \ interl.| consolando et glorificando|| marg.| QUONIAM REQUIRENS. AUGUSTINUS. Sed, quasi dicant qui missi sunt evangelizare : ‘nemo credit nobis et occidimur’, respondit : ‘non sine fructu quia, requirens ultione sanguinem eorum in iudicio, ubi gloria occiso, pena occisori erit. Recordatus est etc.|| marg.| RECORDATUS. AUGUSTINUS. Non post oblivionem sed post longum tempus secundum affectum infirmorum qui oblitum putant, quia non tam cito fit ut volunt, quibus etiam adde : immo non est oblitus, ut putatis, etsi dixi recordatus, hoc contra querentes qui pro dilatione putant oblitum.|| non est oblitus clamorem pauperum.  Miserere  interl.| ecce clamor|| mei  interl.| unus pro omnibus|| marg.| MISERERE. CASSIODORUS. In sua persona dicit quod unusquisque petit.|| Domine \ interl.| contuitu misericordie que quanta sit estimatur|| vide humilitatem meam de inimicis meis.  marg.| VIDE. CASSIODORUS. Aspectus Dei auxilium est qui cum sit et lux tenebras fugat ; de superbia inimici estimatur humilitas patientis quia tantum hi humiliantur quantum illi extolluntur.|| Qui exaltas  interl.| longe facis|| me de portis mortis \ ut annuntiem omnes laudationes tuas  interl.| quidquid dico laudatio est|| in portis  interl.| prophetis, apostolis, id est in imitatione doctrine apostolorum qui sunt porte quibus intratur ad Ecclesiam|| filie Sion.  marg.| QUI EXALTAS ME DE PORTIS MORTIS. AUGUSTINUS. Id est ab omnibus cupiditatibus quibus itur ad mortem mors iam est ipsa letitia in perfruendo cupitis. Unde Apostolus 1 Tim. 5, 6 : « Que autem vere vidua est et desolata speravit in Deum et instat obsecrationibus et orationibus nocte ac die. 6 Nam que in deliciis est vivens mortua est ». : ‘’Vidua que vivit in deliciis mortua est’’.|| marg.| PORTE FILIE SION. Sunt omnia optima studia per que venitur ad visionem pacis in Ecclesia in quibus bene nuntiantur omnes laudes Dei ut petentibus detur sanctum et non canibus. Vel porte mortis sunt corporei sensus a quibus exaltantur qui querunt non que videntur sed que non videntur. Et portis filie Sion sunt sacramenta et initia fidei que pulsantibus aperiuntur ut perveniatur ad occulta que « nec oculus vidit nec auris audivit » 1Cor. 2, 9 : « Sed sicut scriptum est [cf. Si (Qo) 1, 8)] quod oculus non vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascendit que preparavit Deus his qui diligunt illum »..|| marg.|  CASSIODORUS. Porte contra portas quia he mortis ille vite.|| marg.| SION. CASSIODORUS. Omnes Ecclesias mundi generavit quia ibi natus est Christus unde fides incepit.|| Exultabo  interl.| Ideo|| in salutari tuo \ interl.| Iesu Christo|| marg.| EXULTABO. AUGUSTINUS. Hucusque clamor inde dicit Ecclesia que affligitur : ‘Exultabo in Iesu’. CASSIODORUS. Spe enim salva est.|| infixe sunt  interl.| quibusdam clavis peccatorum|| gentes  interl.| volentes corpora sanctorum occidere in anima moriuntur|| interl.| sed|| in interitu  interl.| anime|| quem fecerunt.  interl.| pena cuique sua est iniquitas|| In laqueo  interl.| fraude|| interl.| etiam|| isto quem absconderunt \ comprehensus est pes eorum.  interl.| affectus|| interl.| amor anime|| marg.| IN LAQUEO. AUGUSTINUS. Laqueus occultus dolosa cogitatio. pes anime amor qui, si pravus est, dicitur cupiditas, si rectus caritas ; eo movetur anima quasi ad locum quo tendit, id est delectationem bonam vel malam, quo se pervenisse per amorem letatur. In laqueo ergo, id est fraudulento consilio, pes, id est amor qui per fraudem pervenit ad vanam letitiam, comprehensus est, quia illa delectatio alligat eos, ut inde abrumpere amorem, et ad utilia vertere non audeant. Si enim conentur, dolor est deserere que delectant, et ille dolor non sinit abscedere.|| Cognoscetur Cognoscetur Ps-G (F² M² plerique codd., edd.) Valic24 D30 Ω ΩP Rusch cum Ps-R (nonnuli codd.) Ps-Med] Cognoscitur Ps-G (I M* ΦRG) cum Ps-R   interl.| et|| interl.| vel hic a suis, vel in iudicio ab omnibus|| Dominus iudicia faciens \ interl.| hoc|| interl.| secernens malos a bonis|| interl.| hic merito non loco, ibi autem et loco|| in operibus manuum suarum  interl.| non a Deo procedit quo cruciet eos sed ab eis|| comprehensus {t. 2 : Erfurt, f. 234rb ; facsim., p. 467b} est peccator peccator] + Canticum diapsalmatis Ps-G .  interl.| pro qualitate operum damnatus penis exterioribus|| marg.| COGNOSCETUR. CASSIODORUS. Vel de futuro iudicio potest totum accipi. Quasi {t. 2 : Erfurt, f. 234ra ; facsim., p. 467a} inde scietur vera iudicia facere quia peccator suis operibus constringetur et in infernum convertetur, non memoria eorum tantum punitus, ut quidam falso putant.|| Convertantur peccatores in infernum \ interl.| Illaqueentur delectatione mortifera|| interl.| scilicet exponit peccatores :|| omnes gentes que obliviscuntur Deum.  interl.| AUGUSTINUS. quasi sicut non probaverunt Deum habere in notitia, ita det illos Deus in reprobum sensum|| marg.| CONVERTANTUR PECCATORES. AUGUSTINUS. Hic est canticum diapsalmatis quasi occulta letitia separationis que hic fit non loco sed affectu intra bonos et malos.|| marg.|  CASSIODORUS. Peccatoribus cum Antichristo finem malorum predicit quasi hoc interim, sed tandem convertentur ne in suis gaudeant, in infernum ne alibi mittendos se putent.|| Quoniam non in finem oblivio erit pauperis \ interl.| Etsi hoc videtur cum mali florent felicitate et iusti laborant, in fine tamen mundi non contemnentur pauperes|| patientia pauperum  marg.| PATIENTIA. AUGUSTINUS. Patienter ; propter hoc precipue memor erit Deus pauperum, scilicet propter patientiam.| Non inveni in operibus Augustini Hipponensis. || non peribit  interl.| Patientia pauperum non peribit ut autem non pereat|| in finem.  interl.| AUGUSTINUS. qua modo opus est ad ferendos malos, qui iam voto separati donec finaliter seperentur et loco|| Exsurge Domine  interl.| ad iudicandum|| marg.| EXSURGE. AUGUSTINUS. Precatur futurum iudicium.|| marg.|  CASSIODORUS. Loquens de fine seculi, propheta prospexit adventum Antichristi. Unde, quasi territus, clamat : exsurge.|| non confortetur  interl.| super eos|| homo \ interl.| purus, non Deus, sicut finget Antichristus|| interl.| per eum precipitentur in peccatum, damnentur, et de malo in malum|| interl.| AUGUSTINUS. sed ante|| iudicentur gentes in conspectu tuo.  interl.| CASSIODORUS. in occulto quod pauci iusti et sancti vident|| interl.| Quia te et tuam legem noluerunt|| Constitue Domine legis  interl.| prave|| latorem  interl.| Antichristum| Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 9, 19), CCSL 38, p. 67.5-7 : « Constitue, domine, legislatorem super eos. Videtur mihi Antichristum significare, de quo apostolus dicit : cum reuelabitur homo peccati ». || super eos \ interl.| in ruinam illorum|| sciant gentes sciant Ps-G D30] ut praem. Ps-G (U) Ed1455 Rusch Clementina cum Ps-R   interl.| gentiliter viventes|| quoniam homines sunt.  interl.| quia nolunt esse filii hominis, id est novi, sint veteres|| marg.| SCIANT. Id est cruciati experiantur quod homines stulti fuerunt.|| marg.| UT QUID. AUGUSTINUS. diapsalma quia illi licebit tanta facere ut Deus putetur, subdit quasi vocem gementium et querentium de dilatione iudicii.|| Ut Ut] praem. diapsalma Ps-G quid  interl.| gentes iudicentur ?|| interl.| o|| Domine recessisti  interl.| scilicet a tuis|| longe \ despicis in opportunitatibus in tribulatione?  interl.| quasi subito intellexerit, vel quasi sciens ut doceret que scierit solvit ; opportune despicis et sinis tribulari hoc consilio ut incendantur desiderio adventus tui|| marg.|  CASSIODORUS. AUGUSTINUS. Ut quid. Mala illius temporis pertractat quorum nimietate permotus dicit Deo. Cur recessisti dum tardat subvenire ? Querit ut simplices sanctos doceat. Ecce, cur despicis ut videtur gementibus dum differtur, vel modico tempore sed opportune, ita scilicet dum superbit.|| Dum superbit impius incenditur pauper \ interl.| spiritu amore Dei vel purificatur|| marg.| INCENDITUR. AUGUSTINUS. Mire providentia Dei de malis operatur comparatione peccantium boni magno studio bone spei accenduntur ad recte vivendum sicut et per hereses crescit et gratior est inventio veritatis.|| marg.| Fornax ligna cinerat, aurum purgat, sic tribulationes ligna vitiorum et aurum virtutum ; sic damnantur mali, iusti salvantur.|| comprehenduntur  interl.| impii|| interl.| male cogitationes sunt eis vincula|| in consiliis  interl.| cogitationibus|| quibus cogitant.  interl.| comprehendere sanctos|| interl.| Cur hoc est ?|| Quoniam  interl.| magna ira Dei ut desit correctio et assit adulatio|| laudatur peccator  interl.| in se|| marg.| QUONIAM LAUDATUR. Ideo superbit vel comprehenditur quia laudatur a suis impletione desideriorum sensualitatis sue.|| marg.|  AUGUSTINUS. Adulantium lingue alligant animas in peccatis, delectat enim ea facere in quibus non solum non metuitur reprehensor, sed etiam auditur laudator.|| in desideriis anime sue \ et iniquus  interl.| nocendo|| benedicitur.  interl.| quasi Deus|| interl.| quia|| interl.| et per hoc|| Exacerbavit Dominum peccator \ interl.| Antichristus verum Deum ut puniatur|| interl.| ut hoc patiatur, id est correctionis flagella, ab eo suspendantur|| interl.| ideo|| secundum multitudinem ire sue non queret.  interl.| non attendit peccata|| marg.| IRE SUE. CASSIODORUS. Antichristi, quia omnia turbulenter et crudeliter faciet. Vel Dei : non queret Deum penitendo vel Deus eum ut hic ulciscatur, sed in futuro gravius puniturus.|| interl.| Quia|| interl.| tanta est ira Dei vel nequitia Antichristi|| Non est Deus in conspectu eius \ interl.| AUGUSTINUS. Magnum est malum luce veritatis deseri|| inquinate sunt vie illius  interl.| cogitationes et consilia|| marg.| INQUINATE. CASSIODORUS. Nequitie causa est quod Deum non habet ante oculos ; {t. 2 : Erfurt, f. 234rb ; facsim., p. 467b} et ideo vie, id est cogitationes et opera, sordent.|| in omni tempore.  marg.| IN OMNI TEMPORE AUGUSTINUS. suo, scilicet vite sue, vel ad comparationem omnium qui fuerunt. Quod inde procedit quia auferuntur iudicia tua, id est quia differtur non putat se puniendum et quia omnium inimicorum suorum dominabitur.|| Auferuntur {t. 2 : Erfurt, f. 234rb ; facsim., p. 467b} iudicia tua a facie eius \ interl.| AUGUSTINUS. Putet quod non iudicet Deus|| omnium inimicorum suorum dominabitur.  interl.| AUGUSTINUS. dicitur omnes reges superaturus ut solus regnet et sedeat in templo Dei extollens se supra omne quod colitur et dicitur Deus et quia per malas artes ad illud culmen veniet addit :|| Dixit enim  interl.| apud se extra alia dicit ut bonus videatur|| in corde suo \ non movebor a generatione in generationem sine malo.  interl.| AUGUSTINUS. id est fama mea non transibit ad posteros nisi malis artibus tale culmen consequar de quo tacere non possint|| marg.| DIXIT ENIM. Omnes gentes occupabo sed non sine malo, id est peccato quod ei proprium est. Vel semper ero sine malo ; hoc sibi promittit cuius maledictione os plenum etc.|| marg.| NON MOVEBOR. AUGUSTINUS. Vel putabit se malis artibus et non aliter venturum de mortali generatione in eternam, quod et Simon magus putavit.|| Cuius maledictione  interl.| exequitur eius malitiam|| os plenum est,  interl.| inter os, non extra, quia effectu caret|| interl.| blasphemiis contumeliis|| et amaritudine  interl.| ira et insidiis alios sibi convertet|| interl.| amaris verbis, minis scilicet|| et dolo \ interl.| blandis| Codd. : Tr511 Rusch || sub lingua eius  interl.| non in lingua, tacite enim apud se ista cogitabit, aliter extra loquetur|| marg.| SUB LINGUA. CASSIODORUS. Cassiodorus] eius Tr511 Id est cogitationes eius sunt de labore sanctorum et dolore corporeo, quod in martyribus patet patet] om. Tr511, pt3 Rusch.. Vel labor sanctorum et dolor qui est in penis corporis est sub lingua eius, id est levior lingua eius corporis… lingua eius id] hom. Tr511 , que intus nocet ; illa, scilicet pena scilicet pena] om. Tr511 , extra.| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Vel sub lingua quia verba plus timentur et nocebunt quam verbera quibus precipitatur et peribit peribit] peribt Rusch anima.| Codd. : Rusch, om. Tr511 || labor et dolor.  interl.| iniquitas unde sequitur pernicies| Codd. : Tr511 Rusch || Sedet  interl.| cum mora| Codd. : Rusch, om. Tr511 || interl.| moram notat| Codd. : Tr511, om. Rusch || in insidiis  interl.| latroni comparat| Codd. : Tr511 Rusch || cum divitibus  interl.| quos ditabit quorum felicitatem ad alios decipiendos ostentabit| Codd. : Tr511 Rusch || in occultis \ marg.| IN OCCULTIS. AUGUSTINUS. Id est ambiguis ubi non facile videtur quid petendum, quid non.|| ut interficiat innocentem.  interl.| faciendo nocentem|| Oculi eius in pauperem  interl.| quia pauperes spiritu maxime persequetur| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| OCULI. CASSIODORUS. Cassiodorus] eius Tr511 Exponit insidias oculi quasi quasi] om. Tr511 misericordia et et] om. Tr511 affectu. Vel alios sic decipit quod oculi quod oculi] oculi vero Tr511 crudeliter respiciunt in « pauperes spiritu » in pauperes spiritu] om. Tr511   Mt. 5, 3. Mt. 5, 3..| Codd. : Tr511 Rusch || respiciunt \ insidiatur in abscondito  interl.| quia quia] om. Tr511 nescit qui decipitur| Codd. : Tr511 Rusch || quasi leo  interl.| propter vim| Codd. : Tr511 Rusch || in spelunca sua.  interl.| propter dolum| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| LEO. AUGUSTINUS. Augustinus] in spelunca Tr511 Quia in eo vis et dolus. Vis in imperio, dolus in miraculis. Hec est tertia persecutio composita vi et fraude vi et fraude] om. Tr511 . Due sunt ante. Prior violenta, cum martyres tormentis agebantur tormentis agebantur] inv. Tr511 , altera fraudulenta per hereticos et falsos fratres.| Codd. : Tr511 Rusch || Insidiatur  interl.| ad quid ?| Codd. : Tr511 Rusch || ut rapiat  interl.| dolo vel vi| Codd. : Tr511 Rusch || pauperem \ rapere pauperem  interl.| violentia vel dolo vel dolo] om. Tr511 || interl.| de utroque repetit| Codd. : Rusch, om. Tr511 || dum attrahit eum.  interl.| trahit ad se cruciatibus, vel e converso dum blandis dum blandis] blandiciis Tr511 attrahit, quod tamen non minus non minus Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 est rapere | Codd. : Tr511 Rusch || In laqueo  interl.| ecce dolus|| suo  interl.| qui sibi fit|| humiliabit eum \ interl.| AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Quanto mirabiliora faciet signa, tanto sancti contrarii magis contenentur, et pro nihilo habebuntur sed inclinabitur et cadet cum sanctis supplicia intulerit|| inclinabit se et cadet \ interl.| vel putare impunitum se inclinatio est et casus|| marg.| INCLINABIT. CASSIODORUS. Cum nimia felicitate in otium remiserit animum, cadet repentino interitu, et Dominus « spiritu oris eius » Ps. 32, 6. interficiet eum.|| cum  interl.| vis|| dominatus fuerit pauperum.  Dixit enim  interl.| merito inclinabit et cadet || in corde suo oblitus est Deus \ interl.| pauperum ad salvandum ad salvandum] om. Tr511 vel sui ad puniendum ad puniendum] om. Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || avertit faciem suam ne videat  interl.| me vel illos|| in finem.  interl.| in die iudicii| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| cito veni| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| IN FINEM. Negant videre Deum qui dicunt eum non curare humanas res, quia terra finis est rerum et ultimum elementum in quo nihil agitur sine ordine, sed homines eum non vident quoniam pertinet ad occulta filii. Laborans ergo Ecclesia illo tempore in fluctibus excitat Dominum : Exsurge Domine. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 9, 29), tract. 2, CCSL 38, p. 71.21-72.28 : « Usque in finem autem negant Deum uidere, qui dicunt eum res humanas et terrenas non curare. Quoniam terra quasi finis est rerum, quia ultimum elementum est in quo homines ordinatissime laborant, sed laborum suorum ordinem uidere non possunt, qui maxime pertinet ad occulta filii. Laborans ergo Ecclesia illis temporibus, tamquam nauis in magnis fluctibus et procellis, quasi dormientem excitat dominum, ut imperet uentis, et tranquillitas redeat. Dicit ergo : exsurge , domine deus, exaltetur manus tua, ne obliuiscaris pauperum in finem ». || interl.| Sed| Codd. : Tr511 Rusch || Exsurge  interl.| iam de vindicta| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| manifesta potentia potentia] potentiam Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| EXSURGE CASSIODORUS. Precatur iudicium ut hic cito finiantur que tanta sunt ut nemo velit tempus quo hec fiunt dilatari.|| marg.| Exsurge quasi ex improviso ut conterantur dum tui tecum exaltati glorificantur.|| Domine Deus meus meus Ps-G (U) Rusch] ÷ meus ÷ et Valic24, om. Ps-G D30 ΩM Δ Cor2, et Ps-G (M* V) ΩS ΩP ΩX P? P10489 Ed1455 Ed1530 exaltetur manus tua \ interl.| potentia| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| iudicium| Codd. : Tr511 Rusch || ne obliviscaris pauperum.  interl.| ut putant dicentes Ps. 21, 25. : « Avertit faciem suam ».|| {t. 2 : Erfurt, f. 234va ; facsim., p. 468a} Propter quid irritavit impius  interl.| Antichristus|| Deum ? :  marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 234va ; facsim., p. 468a} PROPTER QUID. AUGUSTINUS. Iam itaque et de iudicio illo intelligens et exaltans dicit : propter quid, id est quid proficit tanta mala facere ?|| dixit enim in corde suo non requiret.  interl.| Deus que facio.|| interl.| CASSIODORUS. irritavit non credens Deum punitorem|| interl.| Sed tu|| Vides quoniam tu laborem et dolorem  interl.| quod supra, sub lingua eius labor et dolor quod putabat Deum nescire|| consideras \ marg.| DIXIT NON REQUIRET. Et : vides quoniam tu laborem et dolorem vel iram consideras. Sensus iste pronuntiationem querit in qua si erratum fuerit obscuratur ; sic enim dixit impius, non requiret Deus, quasi Deus laborem et dolorem consideret ut tradat eos in manus suas, id est quasi laborare et irasci timeat. Et ideo parcat eis ne puniendo eos laboret et turbetur ira, sicut aliquando faciunt homines dissimulata vindicta ne laborent vel irascantur.|| marg.|  AUGUSTINUS. Christus Iudam toleravit, et ad predicandum misit, et ei eucharistiam dedit ut ostenderet dona pervenire ad eos qui fidem accipiunt, etiam si talis sit per quem accipiunt qualis Iudas fuit.|| marg.| VIDES. id est iam preordinasti ubi tradas eos in manus tuas.|| ut tradas eos  interl.| Antichristum et complices|| interl.| qualiter tradas ?|| in manus tuas.  interl.| hic hic] coniec., hie<ronymus> cacogr. Rusch; hec glosa non invenitur in originalibus Hieronymi Stridonensis nec in spuriis). : vindictas Glosa Psalmorum ex traditione seniorum, loc. cit., p. 47.3 : « Manus Dei illi dicuntur qui iustam uindictam Dei exercent super peccatores ». Cf. Petrus Lombardus, In Ps., Ps. cit. : « id est vindictas ». [MM2016] || interl.| Quia|| Tibi derelictus est pauper \ interl.| AUGUSTINUS. Ideo enim pauper est omnibus contemptus, ut tu tantum sis spes eius.|| orphano orphano] pupillo Valic24 cum Ps-R, + hebr. orphano Valic24   interl.| «cui moritur pater mundus » Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 9, 31), CCSL 38, p. 72.4. || marg.| ORPHANO. AUGUSTINUS. Cui moritur pater mundus, per quem carnaliter est genitus, ut dicat : « Mihi mundus crucifixus est et ego mundo » Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 9, 31), CCSL 38, p. 72.3-6 : « Pupillo tu eris adiutor, id est ei cui moritur pater hic mundus, per quem carnaliter genitus est, et iam potest dicere : ‘mundus mihi crucifixus est, et ego mundo’ [Gal. 7, 14] »..|| interl.| ergo :|| tu eris eris Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩP Rusch cum Ps-R] eras Ps-G (R F* I Q* ΦRG K) adiutor.  Contere  interl.| potentiam illius pessimi|| marg.| CONTERE. Penis terret, bonis demulcet.|| brachium  interl.| in vi|| peccatoris  interl.| in se|| et maligni \ interl.| in fraude|| interl.| in alios|| queretur  interl.| vindicabitur de peccato suo|| peccatum illius et non invenietur.  interl.| id est et ipse peribit propter peccatum suum|| marg.| QUERETUR. AUGUSTINUS. Augustinus] Non inveni. Quasi : an adhuc neccesarium ad purgandos bonos sicut supra : dum superbit impius etc. Ps. 9, 23., sed quia non inveni, id est quia iam non est in quo sit locus peccato illius, plano ferro non est opus lima.|| Dominus  interl.| autem|| regnabit regnabit Ps-G D30 ΩP] regnavit Ps-G (F* M Q* ΦRG) in eternum et in seculum seculi \ marg.| DOMINUS REGNABIT. Hoc regnum gratius erit pro concurrentibus malis, quod veniet, destructo Antichristo ; ab hoc regno peribitis gentes sed pauperes habebunt quia desiderium pauperum etc. Ps. 9, 38. || interl.| sed vos|| peribitis gentes  interl.| id est peccatores omnes qui sine lege Dei estis|| de terra illius illius Ps-G D30 ΩP] eius Rusch cum Ps-R . interl.| viventium|| Desiderium pauperum  interl.| quo estuabant in malis seculi cupientes diem Domini|| exaudivit Dominus \ preparationes preparationes Ps-G (ΨB) Rusch cum Ps-Med] preparationem Ps-G D30 (-ationê) Ps-αβ Ps-Moz C   interl.| vel : preparationem || interl.| id est cor paratum servire per patientiam expectans|| cordis eorum audivit auris tua.  interl.| potentia qua audit|| interl.| misericordia|| marg.| PREPARATIONES. CASSIODORUS. Vel concupiscentiam quod est ubi omnibus viribus anime aliquid ardentius petitur. Vel hoc quod in cordibus eorum ipse Deus preparavit. Vel quam statim volunt petere Deus audiat.|| marg.| AURIS. Nominatis membris que in nobis visibilia et corporea sunt, in Deo potentias operationum intelligi oportet.|| Iudicare  interl.| ecce desiderium pauperum|| interl.| ut iudices|| marg.| IUDICARE. Secundus adventus manifestus erit sed et nunc in occultis ponitur quia de eo nemo scit.|| pupillo  interl.| non conformi seculo|| et humili \ interl.| non superbo|| ut non apponat ultra  interl.| ut fecit in terra|| marg.| APPONAT. Tunc omnia mala finientur cum homo, id est auctor malorum, cum sua plebe damnabitur.|| magnificare se  interl.| magnum se facere|| homo  interl.| ille superbus|| super terram.  Psalmus 10 {t. 2 : Erfurt, f. 234vb ; facsim., p. 468b} In finem psalmus David.  Codd. : (Ps. 10) D30 ΩP Rusch Ps-G | marg.| IN FINEM. In finem psalmus David prophete docentis resistere hereticis.|| In Domino confido :  interl.| ergo|| marg.| IN DOMINO CONFIDO. AUGUSTINUS. De hereticis qui catholicos in suam volunt convertere pravitatem.|| marg.|  AUGUSTINUS. In Domino confido quomodo. Ad litteram potest legi de passione, et dicit Christus secundum hominem, ut solet, contra terrores Iudeorum. In Domino confido, cum peccantes volunt sagittare rectos.|| quomodo dicitis  interl.| ecce increpatio|| anime mee \ transmigra  interl.| a tuo imo|| in montem montem Ps-G (plerique codd., edd.) ΩP D30 PortaRusch cum Ps-R] montes Ps-G (R F) interl.| vel : montes || interl.| ad Christum qui apud nos est|| interl.| eminentiam intellectus quem nos habemus|| sicut passer?  interl.| qui in alto nidificat vel avis quasi instabilis sum si transeo|| interl.| quibus hoc ; et quare ? Vel ideo : In Deo fidendum|| Quoniam ecce peccatores intenderunt arcum+  interl.| versus se detorserunt ad vulnerandas animas|| paraverunt sagittas suas  interl.| parata in corde habent venenosa verba vel in Scripturis subtilem ut sibi videtur intellectum habuerunt|| in pharetra \ interl.| in exceptaculo mentis|| ut sagittent in obscuro obscuro Ps-R Ps-G D30 ΩP] occulto Bruno (pseudo), In loc. cit., PL 152, 677D. Cf. Ps. 9, 30 (reminiscentia ?). < Non hab. > apparatus editionum Psalterii; Remig. Altissiod., loc. cit., Reims, BM 132, f. 16va ; Reims, BM 133, f. 14vb ; cf. Hieronymus, Dialogi contra Pelagianos libri iii (CPL 0615) : « Sed impugnat inimicus, nec uictus recedit, sed semper in insidiis est ut sagittet in occulto rectos corde ». Glossa Psalmorum ex traditione seniorum, loc. cit., p. 49.1 : « 3. quoniam ecce peccatores tetenderunt arcum, heretici ora illorum contra ecclesiam, parauerunt sagittas suas hoc sunt uerba illorum, in pharetra in semet ipsis, quia ipsi sunt pharetra; ad quid? ut sagittent in occulto rectos corde. Heretici illos innocentes et simplices sagittant qui non sunt fortes uel firmi in fide ». Augustinus (pseudo) Belgicus, Sermones ad fratres in eremo commorantes, serm. 76 de cogitationibus [Remigiano Ms. ann. circiter 700, Augustino tribuitur], PL 40, 1358 : « Solet enim tristitiam afferre et dubitationes de proposito et desperationem bonorum aspirare et uarias cupiditates ingerere et omnes omnino sagittas acuere ut sicut in decimo psalmo scriptum est ut sagittent in occulto rectos corde ». Bernardus Claraeuallensis, Sermones super Cantica Canticorum, serm. 64, par. 6, t. 2, p. 169.8 : « Sunt autem aut cogitationes hominum vanae, aut factae immissiones per angelos malos, angelos Satanae, qui se transfigurant in angelos lucis, parantes sagittas suas in pharetra, hoc est in occulto, ut sagittent in obscuro rectos corde Unde et pusillas eas propter hoc reor dici, quod, cum cetera vitia quadam quasi corpulentia sui manifesta se praebeant, hoc genus pro sui subtilitate haud facile agnosci, et ideo nec caveri possit, nisi dumtaxat a perfectis et exercitatis, et qui habeant illuminatos oculos cordis ad discretionem boni et mali, maxime que ad discretionem spirituum, qui cum Apostolo dicere possint, quia non ignoramus astutias Satanae neque cogitationes eius ».   interl.| alia littera : in obscura luna Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 10, 2), CCSL 38, p. 75.10 (lemma), cum Septuaginta ; Cf. Ps-α : . « obscuro luna ». Cas557 : “tenebroso lune”. Cf. Sabatier, t. 2, p. 24. || marg.| in obscura luna, id est repleta peccatoribus Synagoga Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 10, 2), CCSL 38, p. 75.10-13 : « Ut sagittent in obscura luna rectos corde ; ut cum senserint, Ecclesie lumine propter multitudinem imperitorum et carnalium obscurato, non se posse convinci, corrumpant bonos mores colloquiis malis ». .|| interl.| Cum senserint se non posse convinci lumine Ecclesie obscurato propter multos carnales et imperitos homines Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 10, 12), CCSL 38, p. 82.11-13 : « Cum peccatores sagittare uolentes rectos corde, id est qui Christo crediderant, in obscura luna, id est repleta peccatoribus synagoga, non absurde intellegitur ». .|| rectos corde.  Quoniam que perfecisti destruxerunt \ marg.| destruxerunt Iudei.|| iustus autem quid fecit ?  interl.| Si heretici offendunt, Christus nonne pacem dat vobis ?|| interl.| Quid utrisque det incipit ostendere|| marg.| Iustus : quem destructorem legis contemnebant.|| Dominus  interl.| communiter omnium per potentiam|| interl.| est|| in templo sancto suo \ interl.| quod est celum|| interl.| id est in sanctis suis ut faciat eos sibi templum|| interl.| ubicumque non est sic ut in suo templo|| Dominus in celo sedes sedes Ps-G (F I² M² Q² ΦRGP ΩJ K ΨB V D edd.) D30 Ω ΩP Rusch cum Ps-R (nonnuli codd.)] sedis Ps-G (I* M* Q* K*) cum Ps-R (A H M* S K) eius. interl.| specialiter|| interl.| in fidelibus ; unde 1Cor. 3, 17.  : « Templum Dei sanctum est » etc.|| marg.| DOMINUS IN TEMPLO. Verbum in homine, vel filius hominis in celo.|| Oculi eius  interl.| misericordia|| in pauperem respiciunt \ interl.| et ideo non sunt timendi tumultus qui in retibus fiunt antequam ad litus veniatur|| interl.| quia est ei lux|| marg.| IN PAUPEREM quem suscepit, vel propter quem passus.|| {t. 2 : Erfurt, f. 235ra ; facsim., p. 469a} palpebre eius  interl.| crebra apertio Scripturarum per loca et opertio per alia|| marg.| PALPEBRE. Apertio et opertio oculorum mors et resurrectio ubi probavit discipulos.|| interrogant  interl.| probant|| filios hominum.  interl.| de veteribus innovatos per fidem|| Dominus  interl.| solus de conscientiis iudicat|| interrogat  marg.| interrogat iam de celo regens Ecclesiam.|| marg.| INTERROGAT. AUGUSTINUS. Id est probat quia boni de obscuris non fatigantur sed exercentur de cognitione non inflantur sed confirmantur.|| interl.| etiam|| interl.| per hereses et tribulationes|| iustum et impium \ qui autem diligit  interl.| non qui facit ; diligit qui ex desiderio et affectu|| iniquitatem  interl.| idem quod peccatum|| odit animam suam.  marg.| ODIT ANIMAM. Cur ita sit docet ?. Pluit enim etc.|| marg.|  AUGUSTINUS. Respondet hereticis qui se mentiuntur habere Christum, et alios ad se ab Ecclesia retrahere volunt. Unus mons est in quo confido. Quomodo monetis {t. 2 : Erfurt, f. 234vb ; facsim., p. 468b} transire quasi sint multi christi ? Vel in vos montes per superbiam passer pennatus virtutibus et preceptis, sed hec non sinunt ad vos transire, quia habeo domum etc. Sententialiter ; cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 10, 1), CCSL 38, p. 74-75 quia habeo... etc.] ibid., p. 75.20-25 : « Habeo domum ubi requiescam, quia in domino confido. nam et passer inuenit sibi domum. et factus est dominus refugium pauperi. dicamus ergo tota fiducia, ne dum christum apud hereticos querimus, amittamus : in domino confido; quomodo dicitis anime mee : transmigra in montes sicut passer ? » || marg.| QUONIAM ECCE. AUGUSTINUS. Hi sunt terrores comminantium nobis de peccatoribus ut ad se quasi iustos transeamus. Dicunt enim peccatores : intenderunt arcum Scripturas unde venenatas sagittas mittant quas in cordis occulto parant Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 10, 2), CCSL 38, p. 75 (ad sensum)..|| marg.| QUONIAM QUE. Convertit ab his sermonem ad Deum quasi : cur dicunt transmigra ? Cur de peccatoribus terretur qui intendunt sagittare rectos ? Quia que perfecisti destruxerunt in suis conventibus ubi parvulos qui erant lacte nutriendi, ex quorum ore laus perficitur venenis necant Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 10, 6), CCSL 38, p. 79.1-18 : « Et sermonem ab ipsis conuertat ad Dominum, et dicat : quoniam que perfecisti destruxerunt. Et hoc dicat, non contra istos solos, sed contra omnes hereticos. omnes enim quantum in ipsis est, destruxerunt laudem, quam ex ore infantium et lactentium perfecit Deus, dum questionibus uanis et scrupulosis exagitant paruulos, et eos nutriri fidei lacte non sinunt. quasi ergo dictum sit huic anime : quare isti tibi dicunt : transmigra in montes sicut passer ? quare te de peccatoribus terrent, qui intenderunt arcum ad sagittandos in obscura luna rectos corde ? respondet : ideo utique me terrent, quoniam que perfecisti destruxerunt. ubi, nisi in conuenticulis suis, ubi paruulos et interioris lucis ignaros, non lacte nutriunt, sed uenenis necant ? ».|| marg.| QUID FECIT secundum utramque partem invitat ad solutionem que est : Dominus est in suis ut faciat templum et celum, id est arcana scientes. In minores vero oculi re<scipiunt>. Vel hoc etiam a Domino quia oculi eius <in pauperem respiciunt>.|| marg.| IN OBSCURO. CASSIODORUS. In simplici sensu degentes, vel in suis ambiguis sententiis non quod Scriptura ad hoc valeat sed quia que perfecisti, id est perfecte edidisti, vel implendo predicta destruxerunt male exponendo.|| marg.|  AUGUSTINUS. In obscuro, vel obscura luna Oscura luna] Parall : Glosa ordinaria (Ps. 10, 3 § II).. Due sunt opiniones lune quarum que vera est vel non omnino vel difficile sciri potest. Alii dicunt eam lumen suum habere sed globum eius dimidium lucere, dimidium obscurum esse, dum autem partem que lucet paulatim ad terram convertit ut videri possit, corniculata apparet, et sic crescit donec tota illa pars videatur, et dum iterum convertitur, obscura pars incipit apparere donec tota iterum nobis offeratur. Hec est Ecclesia que ex spiritali parte lucet, ex carnali obscura est, et spiritalis pars modo per bona opera apparet hominibus, modo in conscientia latet, soli Deo nota, et solo corpore videtur. Alii dicunt quod non habet lumen nisi a sole, sed, quando cum illo est, eam partem habet ad nos qua non illustratur ab eo. Et ideo non lucet, sed cum recedit illustratur ab ea parte quam habet ad nos, donec sole occidente plena surgat ab oriente ; cum autem ex altera parte soli cepit propinquare, superior pars illustratur, inferior obscuratur. Hoc item Ecclesie convenit que lumen non habet nisi a sole iustitie. Si quis autem hec obscura vitat, satis habet incrementa lune et detrimenta attendere, que, si deficit ut renovetur, notat Ecclesiam ubi creditur resurrectio mortuorum futura. Obscura autem est luna, vel cum menstruis cursibus finitur, vel cum fulgor nubilo interpolatur, vel in eclipsi ubi cruenta videtur, id est cum nova Ecclesia nondum terris effulsit, vel cum nubibus blasphemorum tecta vituperatur, vel in eclipsi ubi cruenta videtur, id est cedibus martyrum. In his terroribus iniqui dolosa verba iaculantur ut rectos pervertant. Vel cum filii Ecclesie peccant occasione lune obscure opprobria iniqui ingerunt catholicis. {t. 2 : Erfurt, f. 235ra ; facsim., p. 469a} Sed nihil timendum confidenti in Domino ; timeat qui confidit in homine qui tunc dicit sancta sacramenta cum per sanctos dentur Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 10, 3-5), CCSL 38, p. 75-77.11 (ad sensum)..|| interl.| Quia|| interl.| etiam|| Pluet Pluet Ps-G D30 ΩP Rusch] Pluit Ps-G (R F² I M Q² W ΦRGP U ΨB D²) D30 (pluſt cacogr. ) cum Ps-R super peccatores  interl.| inde inexcusabiles|| marg.| PLUET. Quid malis reddat ostendit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Pluit de nubibus, id est pseudo prophetis vel de bonis. Unde emanant laquei cum male intelliguntur sed non nisi his qui peccatores sunt.|| laqueos*  interl.| doctrinam illaqueantem|| ignis  interl.| cupiditatis|| marg.| IGNIS. AUGUSTINUS. Primo igne cupiditatum vastantur. Inde malorum operum fetore abiiciuntur a sanctis. Inde merguntur eternis penis.|| et et Ps-G D30* Rusch cum Ps-R (A² H M K)] om. Ps-G (V D) D30² (cancell. super ras.) Ω ΩP cum Ps-R sulphur  interl.| malorum operum fetor|| interl.| pena blasphemorum|| et spiritus procellarum  interl.| in futuro vel tumultuosa mens|| interl.| ultima separatio a iustis|| pars calicis eorum.  interl.| quia et pene secundum mensuram meritorum|| interl.| Quare hoc ?|| Quoniam iustus Dominus et et Ps-G (F L ΨB² V D) D30² Ω ΩP Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina] ÷ et : Ps-G (R I), om. Ps-G (M Q W ΦRGP U ΩJ² K ΨB*) D30* cum Ps-R iustitias dilexit \ marg.| IUSTITIAS. AUGUSTINUS. Pluraliter ut iustos accipias in quibus multe iustitie cum una sit Dei.|| equitatem vidit vultus eius.  interl.| secundum utranque partem|| marg.| EQUITATEM VIDIT VULTUS. Equitas visa est in facie id est notitia eius. Facies enim est notitia eius id est potentia qua dignis innotescet. Vel vidit quia non se dat noscendum a malis sed bonis quod est equitas.|| Psalmus 11 {t. 2 : Erfurt, f. 235ra ; facsim., p. 469a} In finem  marg.| PRO OCTAVA. CASSIODORUS. Pro octava quia hic petit propheta iniquitatem mundi destrui ut ad veritatem promissionis future perveniat.|| marg.|  AUGUSTINUS. Octava pro die iudicii,sicut in sexto psalmo dictum est.|| psalmus David pro octava Codd. : (Ps. 11) D30 ΩP Rusch Ps-G | psalmus David - pro octava Ps-G (V) ΩS Ed1530 Rusch] inv. Ps-G D30 .  Salvum me fac  interl.| CASSIODORUS. Quasi timens subito exclamat pro magnitudine periculi|| marg.| SALVUM ME FAC. Revocat autem a falsitatibus seculi ad eloquia Dei ubi salus a perversitate seculi petit salvari.|| Domine quoniam defecit sanctus \ interl.| non invenitur sanctus in mundo ubi tot mali|| interl.| et vere sanctus : quoniam diminute etc.|| marg.| QUONIAM DEFECIT. CASSIODORUS. Exponit que timuit multa congregans in unum ut sit maior vis.|| marg.| SANCTUS. CASSIODORUS. Deus qui ubique presens quantum ad homines defecit qui in eum non credunt.|| quoniam diminute sunt veritates  interl.| veritas una sed in in] iu cacogr. Rusch hominibus multe|| interl.| insuper|| a  interl.| non ‘in’ quia culpa eorum dona Dei depravantur|| filiis hominum.  Vana  interl.| vere diminute sunt veritates|| locuti sunt unusquisque ad proximum suum \ interl.| quod deterius|| marg.| PROXIMUM. AUGUSTINUS. Proximus omnis homo cum nullo male agendum est, proximus prime nativitatis condicione est omnis homo, carnis cognatione amici et cognati, misericordie compassione beneficus quilibet.|| labia  interl.| garruli|| dolosa  interl.| ad decipiendum|| in corde et corde  interl.| multiplici corde propter geminationem|| marg.| CORDE ET CORDE. Geminatio duplex cor significat in quo dolosus describitur. Unde Salomon vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis. Boni habent unum cor et unam animam.|| locuti sunt.  interl.| garruli et dolosi sunt|| interl.| sed|| Disperdat Dominus universa  interl.| ne quis se excipiat|| marg.| DISPERDAT DOMINUS. CASSIODORUS. Id est passim pereant qui in una pravitate conveniunt.|| labia dolosa \ interl.| garrulitates et dolos|| interl.| non ipsos homines|| et et Ps-G (M ΨB² V D*) D30 Ω ΩP Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G linguam magniloquam.  interl.| superbam|| marg.| LINGUAM MAGNILOQUAM. CASSIODORUS. Id est superbam hi sunt hypocrite habentes speciem in sermone ad decipiendos homines et Deo non subditi.|| marg.|  REMIGIUS. Vel philosophi.|| Qui dixerunt  interl.| CASSIODORUS. Loquacitate se extollunt et ponunt in sua potestate quod se a Deo accepisse non putant|| marg.| QUI DIXERUNT. CASSIODORUS. Iactant se de potestate labiorum quasi non a Deo acceperint.|| linguam nostram magnificabimus+  interl.| facundia et eloquentia|| labia nostra a {t. 2 : Erfurt, f. 235rb ; facsim., p. 469b} nobis sunt \ quis noster dominus est ?  interl.| cuius regule subiicimur|| Propter  interl.| sed contra hoc|| interl.| AUGUSTINUS. Pro inopia et paupertate spiritalium bonorum filium mittam|| miseriam  interl.| mortalitatem et passibilitatem|| inopum et gemitum pauperum \ interl.| de malis naturaliter non essent digni|| marg.| INOPUM ET GEMITUM PAUPERUM. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Inopes gentiles qui nec legem nec prophetas habuerunt pauperes Iudei.|| nunc exsurgam dicit Dominus.  interl.| Pater|| marg.| NUNC. Quod non in priori populo. EXSURGAM apparebo in Filio.|| Ponam  marg.| PONAM. Consolationem pauperum.|| marg.| PONAM. AUGUSTINUS. Non dicit quid sed sciendum est quod ad pauperes consolandum {t. 2 : Erfurt, f. 235rb ; facsim., p. 469b} pertinet.|| in salutari \ interl.| Iesu, non in servis|| fiducialiter  interl.| AUGUSTINUS. docendo|| interl.| non quasi scribe et Pharisei sed tamquam potestatem habens mutandi et addendi ut auctor legis|| marg.| FIDUCIALITER potenter cui nihil resistit.|| agam in eo.  interl.| quod non in servis|| Eloquia Domini  interl.| hic propheta|| marg.| ELOQUIA DOMINI. CASSIODORUS. Contra mala seculi Christus a Patre missus cuius eloquia vera sunt impiorum falsa.|| eloquia casta \ interl.| sine corruptione simulationis|| marg.| CASTA. CASSIODORUS. Contra hoc quod supra vana locuti sunt.|| argentum  interl.| eloquia per tribulationes probata|| igne examinatum  marg.| EXAMINATUM. Contra labia dolosa in corde et corde locuti sunt Ps. 11, 3..|| probatum terre  interl.| nihil terrenitatis habens|| interl.| id est a terra genitivus pro ablativo more greco|| purgatum septuplum.  marg.| SEPTUPLUM. AUGUSTINUS. Perfecte vel per septiformem Spiritum verbum nitet scilicet per pietatem per timorem et cetera dona ; vel purgatum per septuplum scilicet per paupertatem spiritus, mansuetudinem et ceteros gradus beatitudinis, de quibus totus sermo in monte Cf. Mt. 5.. Octava ergo beatitudo est persecutio ignis quo septupliciter septupliciter] sic, septupl’r Rusch probatur argentum. Hec enim examinat et clarificat et quod perfectum est demonstrat.|| Tu Domine  interl.| et o Domine tu, non ipsi nos|| marg.| TU DOMINE. CASSIODORUS. Utilitatem divinorum eloquiorum ad Dominum se convertens ostendit.|| servabis nos \ interl.| supra, de malis : « Disperdat Dominus universa labia dolosa » Ps. 11, 4..|| et custodies  interl.| hic de bonis quod servet etc.|| nos  <divisio.> s. nos \... nos² D30] s. nos... nos² \ ΩP interl.| hic tamquam inopes et pauperes, ibi opulentos et divites|| a generatione hac hac Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Ω Rusch cum Ps-R] + et Ps-G (R F I)  interl.| huius seculi|| in eternum.  interl.| ducendo in eternum beatitudinem|| In circuitu  interl.| Unde Ps. 82, 14.  : « Deus meus pone illos ut rotam ».|| marg.| IN CIRCUITU. Conclusio de utraque parte.|| marg.|  AUGUSTINUS. In circuitu, id est cupiditate temporalium que septem diebus volvuntur, et non veniunt in octavum, id est in eternum. Unde ventilator est impiorum rex sapiens et immittit illis rotam malorum, id est ambitum volubilium.|| impii ambulant \ secundum altitudinem tuam  interl.| non secundum meritum sed ut altum decet|| multiplicasti filios hominum.  interl.| sicut stellas celi|| interl.| secundum promissionem Abrahe|| marg.| MULTIPLICASTI FILIOS HOMINUM. AUGUSTINUS. Est et multiplicatio in temporalibus que avertit ab unitate Dei, sed iusti multiplicantur secundum altitudinem quando “eunt de virtute in virtutem » Cf. Ps. 83, 8 : « Ibunt de virtute in virtutem »..|| Psalmus 12 In finem  interl.| Plenitudinem scilicet temporis, vel consummationem eterne beatitudinis|| marg.| IN FINEM. CASSIODORUS. Psalmus de caritate Christi, in qua totius legis perfectio est, quam qui habet mundum non amat. Propheta in persona antiquorum patrum plenus caritate quam avide incarnationem expectat, quasi de dilatione conqueritur, in quo dilectio proximi ostenditur, cuius saluti hoc optatur, ut abiecta superstitione, cultura unius Dei suscipiatur. Vel in persona modernorum sanctorum, secundum adventum expectantium, secundum illud sententia ex Phil. 1, 23-24, ut laudant Augustinus, Ambrosius, Hieronymus et passim ; cf. Sabatier, t. 3, p. 815. : « Cupio dissolvi et esse cum Christo ».|| psalmus  interl.| dirigens|| David.  interl.| Christi vel prophete|| Usquequo Domine  interl.| AUGUSTINUS. Id est differs me ad intelligendum ipsum specialiter qui est sapientia et finis.|| marg.| USQUEQUO. CASSIODORUS. Hec prima pars est de dilatione adventus conquestio.|| oblivisceris me in finem ?  interl.| |usque ad temporis plenitudinem|| interl.| «Cum venerit plenitudo temporis » Gal. 4, 4 : « Ubi venit plenitudo temporis misit Deus Filium suum factum ex muliere factum sub lege 5 ut eos qui sub lege erant redimeret ut adoptionem filiorum reciperemus ». etc.|| usquequo  interl.| repetit|| avertis usquequo] quousque Ps-G (L*) Valic24 cum Ps-R | avertis Rusch Ps-R Ps-G Valic24 D30] avertes Ps-G (ΦRGV) tantum cum Septuaginta ; Bruno (pseudo), In loc. cit., PL 152, 682D.  interl.| non das anime notitiam tui|| faciem tuam  interl.| presentiam filii que hominibus videnda est|| a me ?  Quamdiu  marg.| QUAMDIU. CASSIODORUS. Magnus ardor sustinentis dicit deesse consimilium ut videndi mitiget affectum, quando magna anxietas et concupiscere bonum et diutius sustinere crescit desiderium in dolorem, quia spes protrahitur.|| ponam consilia  interl.| de diversis ut qui anxius est|| marg.| CONSILIA. AUGUSTINUS. Consilio non est opus nisi in adversis, id est quamdiu ero in adversis, vel est respectus tamdiu avertis quamdiu ponam consilia, ut nisi ponat quisque consilium in anima, ut operetur misericordiam, nec eum diriget Deus in finem, neque det ei plenam sui notitiam.|| in anima mea \ dolorem  interl.| scilicet quamdiu ponam|| in corde meo per diem.  interl.| absolute, id est per singulos dies|| marg.| PER DIEM. AUGUSTINUS. Continue, vel diem pro tempore quo vult exui dolens precansque eterna.|| Usquequo exaltabitur {t. 2 : Erfurt, f. 235va ; facsim., p. 470a} inimicus meus  interl.| id est diabolus vel carnalis consuetudo|| super me ?  marg.| USQUEQUO EXALTABITUR INIMICUS etc. CASSIODORUS. Dicit quia ante adventum Christi diabolus {t. 2 : Erfurt, f. 235va ; facsim., p. 470a} captivos tenebat homines. Vel super me, id est meam credulitatem quia toto orbe colitur et quia sic orbis interit plorat.|| Respice  interl.| contra : avertis|| marg.| RESPICE. CASSIODORUS. Post conquestionem oratio ut illuminetur ne cedat fraudibus inimici qui in misericordia confidit.|| marg.| RESPICE. AUGUSTINUS. mitte quem missurus es.|| et et] om. Ps-G exaudi  interl.| contra : oblivisceris|| marg.| EXAUDI. CASSIODORUS. Pro omnibus pro quibus generaliter petit.|| me Domine Deus meus.  Illumina oculos meos  interl.| cordis ne delectatione peccati claudantur|| marg.| ILLUMINA. CASSIODORUS. Si non corpore videamus vel mente.|| ne umquam obdormiam  interl.| per concupiscentiam que ex me fit|| in morte morte Ps-G (plerique codd., edd.) Valic24 D30 ΩP cum Ps-R (plerique codd., edd.)] mortem Ps-G (R F* L W ΦRG D) Ed1455 cum Ps-R  : interl.| criminali|| marg.| IN MORTE. CASSIODORUS. Id est in peccato quod fit in Spiritum Sanctum de quo Iohannes Cf. 1Io. 1, 16 : « Qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem petet et dabit ei vitam peccantibus ; non ad mortem est peccatum ad mortem non pro illo dico ut roget ». : « Est peccatum ad mortem, non pro eo dico ut quis oret ».|| marg.| OCULI OBDORMIAM IN MORTE. CASSIODORUS. Quando fidei lumine sepulto carnali delectatione clauduntur.|| nequando  interl.| nec per alium et hoc est|| interl.| ecce timenda est insultatio diaboli|| dicat inimicus meus  interl.| diabolus qui insultat dum capit|| prevalui adversus eum.  interl.| quia|| Qui  interl.| nequando dicat #inimicus etc.|| tribulant me  interl.| diabolus et angeli eius|| exultabunt si motus fuero \ interl.| de stabilitate fidei|| marg.| EXULTABUNT. AUGUSTINUS. Non solum propter me illuminare sed ne inimicus gaudeat.|| ego autem  interl.| quasi illi tribulant|| in misericordia tua  interl.| Non de me presumpsi. AUGUSTINUS. Quia et qui non movetur non sibi dat|| speravi.  interl.| de adventu Christi|| marg.| SPERAVI. CASSIODORUS. Et si festinat tamen patiens est quia et si differtur firmus est in spe et interius iam videns exultat quem carne videre desiderat. Unde et sibi bona data dicit qui prius querebatur.|| interl.| Unde|| Exultabit cor meum in salutari tuo \ interl.| Iesu quem mente futurum conspicio|| cantabo  interl.| AUGUSTINUS. Corde.|| interl.| CASSIODORUS. Cordis letitia quod ad contemplativam vitam pertinet|| Domino qui bona  interl.| spiritalia|| tribuit mihi  marg.| TRIBUIT. CASSIODORUS. Non tribuet magna virtus fidei iam habet quod futurum est.|| et psallam nomini Domini altissimi.  interl.| cum gaudio gratias agam|| interl.| opere|| interl.| ad activam vitam|| marg.| EXULTABIT, CANTABO, PSALLAM. Si tantum desiderat, si sic famulatur venturo, quid faciendum suscepto ?|| Psalmus 13 Psalmus David  interl.| Christi vel prophete|| in finem Codd. : (Ps. 13) D30 ΩP Rusch Ps-G | Psalmus David – in finem] inv. Ps-G D30, + vox Christi ad divitem de populo iudeo D30 .  interl.| dirigens|| Dixit insipiens  interl.| gentilis vel Iudeus|| in corde suo \ interl.| quia nemo audet dicere et si cogitare|| non est Deus. marg.| DIXIT INSIPIENS. CASSIODORUS. Increpatio Iudeorum, descripta eorum malitia.|| marg.|  CASSIODORUS. Primus psalmus de increpatione Iudeorum et conversione. Increpat insipientiam et duritiam Iudeorum qui Christo presente quem optaverunt non credunt. Quasi priores expectaverunt Christum venturum sed cum appareret dixit insipiens : hic homo non est Deus.|| interl.| quia|| Corrupti sunt  interl.| ceci ut dicant : non est Deus|| et abominabiles  interl.| reprobi|| interl.| AUGUSTINUS. Sicut non probaverunt Deum habere in notitia, ita tradidit illos Dominus in reprobum sensum|| facti sunt in studiis suis \ interl.| affectionibus|| interl.| quia seculum amant, non Deum|| interl.| et quia a Christo recedunt|| non est  interl.| de illis|| qui faciat bonum non est usque ad unum.  interl.| id est nec unus, vel preter unum Christum sine quo nemo facit bonum|| Dominus de celo  interl.| mittendo Filium misertus est|| marg.| DOMINUS DE CELO. CASSIODORUS. Sed inde « inexcusabiles » Rm. 1, 20-22 : « Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur sempiterna quoque eius virtus et divinitas ut sint inexcusabiles quia cum cognovissent Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt ». quia Dominus prospex, id est de humana natura eminuit.|| marg.|  AUGUSTINUS. De celo. Id est per sanctas animas prospicit, nam per se nihil eum latet.|| marg.| Vel de celo per animas sanctas que sunt celum et sedes Dei.|| marg.| Vel Dominus Pater de celo, id est secreto divine mentis.|| marg.|  CASSIODORUS. vel de equalitate Dei Patris.|| prospexit super filios hominum \ interl.| non homines|| interl.| AUGUSTINUS. honoratius nominat Iudeos propter unius Dei cultum|| ut videat  interl.| videri faciat|| si est intelligens  interl.| corde Deum in homine|| marg.| SI EST INTELLIGENS. CASSIODORUS. Vel vidit si est intelligens et invenit quod aliquis non intelligit quia non requirit sed declinat. Nam omnes declinaverunt etc.|| aut requirens Deum.  interl.| sequendo mandata|| interl.| Sed|| Omnes  interl.| Iudei tames facti quales et gentes de quibus supra : Dixit insipiens etc.|| declinaverunt simul inutiles facti sunt \ interl.| cum declinatione perniciosi sibi et aliis|| non est qui faciat bonum non est  interl.| nullus facit bonum sine uno scilicet Christo|| {t. 2 : Erfurt, f. 235vb ; facsim., p. 470b} usque ad unum.  Sepulcrum patens interl.| in fetidis|| interl.| AUGUSTINUS. ut voracitatem gule significat vel quia devorant eos quibus suos mores persuadent|| marg.| SEPULCRUM. CASSIODORUS. Ita inutiles aliis facti quia guttur eorum est sepulcrum etc.|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 235vb ; facsim., p. 470b} SEPULCRUM. CASSIODORUS. Dicuntur hi tres versus qui sunt usque ad secundam divisionem, ibi : Nonne cognoscent etc., non esse de Hebreo Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 13), CCSL 97, lin. 87 : « Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant. Hi quinque uersus usque ad diuisionem secundam in hebreis exemplaribus non habentur. Sed quoniam in usum Ecclesie consuetudine longa recepti sunt, prout concessum fuerit, singulos exponemus ». quos tamen Apostolus ad Romanos Rm. 3, 10-18. contra Iudeos adducit. Sed dicuntur ab Apostolo propter Iudeorum vituperationem de multis psalmis compacti et a Septuaginta interpretibus additi. Unde inferius repetitus iste idem psalmus Ps. 52. eos non habet.|| est guttur eorum+ linguis suis dolose agebant \ interl.| mala sub specie boni suadentes|| interl.| CASSIODORUS. comes est voracibus adulatio et omnibus malis|| interl.| adulantes aliis|| venenum aspidum sub labiis eorum.  interl.| in corde quod peius est quam in ore|| interl.| dolus aspis quia nolunt audire precepta legis sed mala reddunt predicantibus ea|| Quorum os maledictione et amaritudine  interl.| hoc est venenum aspidis|| interl.| opprobriis, blasphemiis|| interl.| minis Minis] coniec., M nis Rusch. || plenum est \ veloces  interl.| inconsulte omnia facientes|| interl.| expediti consuetudine male faciendi|| pedes eorum  interl.| voluntas et affectus|| ad effundendum sanguinem.  interl.| Christi et suorum|| Contritio  interl.| AUGUSTINUS. omnes vie malorum plene sunt laboribus et|| interl.| quia tales ideo|| et infelicitas  interl.| miseria|| marg.| INFELICITAS. Quia ad infernum ducit, unde et nec revertuntur quia viam pacis non cognoverunt. Hec omnia ideo quia non est timor Dei ante etc.|| marg.| CONTRITIO. AUGUSTINUS. Ita inutiles sibi facti sunt quia contriti per Titum et Vespasianum ubi et infelices ubique divisi.|| in viis  interl.| operibus|| eorum+  marg.| Vel lapis angularis Christus, super eos cadens, conteret eos per excecationem. Et sic contritio est modo in viis eorum et infelicitas in futuro.|| marg.|  CASSIODORUS. Via impiorum contritio quia terit et teritur dum aliis et sibi nocent.|| et viam pacis  interl.| Christum vel evangelium|| interl.| AUGUSTINUS. de qua Dominus : « Iiugum meum suavis » Mt. 11, 30 : « Iugum enim meum suave est et onus meum leve est ». || non cognoverunt \ non est timor Dei ante oculos eorum.  interl.| isti non dicunt non est Deus Ps. 13, 1. sed tamen non timent|| Nonne  interl.| quasi predicta mala faciunt nec de his timent in futuro iudicio sed : Nonne cognoscent || cognoscent cognoscent ΩP ΩX etc.] scient ΩX* (exp.)  interl.| quasi hoc cognoscent, tunc quod modo scire nolunt scilicet quod Dominus est in generatione iusta Ps. 13, 6. || marg.| NONNE COGNOSCENT. Minatur iudicium impiis.|| interl.| tunc|| omnes qui operantur iniquitatem* qui devorant plebem meam  interl.| AUGUSTINUS. ut qui ministerio suo utuntur ad capienda commoda ab hominibus, non ad salutem hominum vel gloriam Dei|| interl.| seducendo vel occidendo|| ut cibum ut cibum Rusch cum Ps-α] sicut cibum Ps-βη1 Ps-Moz X Ps-Med, sicut escam Ps-G D30 ΩP Ps-R panis  interl.| CASSIODORUS. ut sit eis satietas de deceptione christianorum|| interl.| AUGUSTINUS. quotidie sicut panis quotidianus est cibus|| Deum Deum Ps-G (W) Valic24 Rusch cum Ps-R] Dominum Ps-G D30 ΩP non invocaverunt \ illic  interl.| in damno temporalium timuerunt perdere, scilicet regnum terrenum, ubi non erat timendum et non celum ubi esset timendum|| marg.| DEUM NON INVOCAVERUNT. AUGUSTINUS. Non enim vere Deum invocant qui Deo displicentia amant.|| trepidaverunt timore ubi non erat timor.  marg.|  CASSIODORUS. Inde augetur interitus quia necesse est mala agere cum superbi nolunt Deum invocare. Sicut cautela est opportune timere, ita ignavia inepte trepidare ut pro gente et loco timore Dei abiecto.|| Quoniam Deus Deus Ps-G Valic24 Rusch cum Ps-R] Dominus Ps-G (Q² ΦP V D) D30 Ω ΩP Ed1455 Ed1530 Clementina cum Ps-γ Ps-Moz in generatione iusta est iusta Ps-G Valic24 D30 ΩP] ista Ps-R (H*) Bruno (pseudo), In loc. cit., PL 152, 686A | est Ps-G (plerique codd., edd.) ΩP etc. Rusch] om. Ps-G (R tantum cum Septuaginta) :  interl.| AUGUSTINUS. non in ea qua seculum diligit|| consilium  interl.| AUGUSTINUS. Humilem adventum Christi contempsistis factum ideo ut quos vocabat in Deo solo spem ponerent non in seculo ; ideo adventus consilium dicitur|| inopis  interl.| vel cuiuslibet|| confudistis  <divisio.> confudistis \ ΩP interl.| vos Iudei|| quoniam Dominus spes eius est.  marg.| CONSILIUM INOPIS CONFUDISTIS. CASSIODORUS. Invectio in Iudeos quibus obscure dicitur consilium Christi confudistis, id est recipere noluistis, qui ad vos liberandos veneratur. Admirative legendum quoniam Dominus : unde magis esset reverendus inde magis contemnitur. Postremo conversio eorum predicitur cum « plenitudo gentium intraret » Rm. 11, 25 : « Nolo enim vos ignorare fratres mysterium hoc ut non sitis vobis ipsis sapientes quia cecitas ex parte contigit in Israel donec plenitudo gentium intraret ».. Quis ex Sion, id est de Iudeis procedens etc. Ps. 13, 7 ; 52, 7. || interl.| Sed|| Quis  interl.| alius|| interl.| scilicet nisi ille quem humilem sprevistis|| dabit ex Sion salutare Israel \ marg.| QUIS DABIT. CASSIODORUS. Postremo Iudeorum conversio predicitur que fiet cum « plenitudo gentium intraverit » Rm. 11, 25 : « Nolo enim vos ignorare fratres mysterium hoc ut non sitis vobis ipsis sapientes quia cecitas ex parte contigit in Israel donec plenitudo gentium intraret »..|| cum averterit  interl.| CASSIODORUS. Cum damnaverit diabolum qui populum eius captivat|| marg.| CUM AVERTERIT. CASSIODORUS. Pro Iudeis etiam hoc testimonium Isaie ponit apostolus. Veniet ex Sion qui avertet captivitatem vel impietatem a Iacob.|| Dominus  interl.| Christus|| captivitatem plebis sue \ exultabit Iacob et letabitur  interl.| repetit|| interl.| quod est|| Israel. <divisio.> Israel \... plebis sue \ D30] Israel... plebis sue \ ΩP   Psalmus 14 {t.2 : Erfurt, f. 236ra ; facsim., p. 471a} Psalmus David Codd. : (Ps. 14) D30 ΩP Rusch Ps-G | David] + de exemplo et magisterio Christi de apostolis et de sanctis D30 .  Domine quis habitabit  interl.| Alia translatio : « Quis peregrinabitur in tabernaculo tuo ? » Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 14, 1), CCSL 38, p. 88.2. || marg.|  {t.2 : Erfurt, f. 236ra ; facsim., p. 471a} DOMINE QUIS. CASSIODORUS. Psalmus iste proprie morum est institutorius, presumptionis repressio ubi agitur de unitate presentis Ecclesie et futura quiete. Primo interrogat propheta quasi sacerdos ante faciem Domini stans et responsa petit, volens scire quos Deus sua dignos iudicet Ecclesia.|| in tabernaculo tuo \ interl.| quod proprie est belli atque militantium|| interl.| id est presenti Ecclesia ubi contra diabolum dimicamus|| aut quis requiescet in monte sancto tuo ?  interl.| eterna beatitudine ubi pax et eterna quies|| Qui ingreditur  interl.| quasi ille habitabit et requiescet|| interl.| in tabernaculum|| marg.|  CASSIODORUS. Aliter de Christo legitur. Quasi : Quis habitabit etc. ? Quis requiescet etc. ? Ille scilicet qui ingreditur. || marg.| QUI INGREDITUR. Responsio Domini qui dicit in exemplum decalogi decem virtutibus ad atria sua perveniri, decem virtutes, decem virtutum effectus, qui omnes ad quattuor principales referuntur. Et quedam de his ad aliquam harum specialiter, quedam vero ad plures communiter ; item quedam perfectis tantum, quedam imperfectis conveniunt.|| sine macula \ interl.| innocens|| interl.| in quo notatur temperantia|| interl.| ecce prima Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 14), CCSL 97, lin. 56 : « Prima siquidem gloria ipsius fuit ingredi tabernaculum sine macula, quando templum Ierusalem a peccatis liber intrabat ». || marg.| SINE MACULA. CASSIODORUS. Ut Christus agnus sine fractura membrorum qui proprie templum ingressus est non ut expiaretur sicut ceteri, sed sine macula.|| et operatur iustitiam.  interl.| quia non satis est abstinere a malo|| interl.| ecce secunda|| marg.| OPERATUR IUSTITIAM ut dum vendentes et ementes eiecit de templo Mt. 21, 12 ; Mc 11, 15 ; Lc.19, 45 ; Io. 2, 14..|| Qui loquitur veritatem  interl.| conceptam|| in corde suo \ interl.| ecce tertia|| interl.| id est qui scit et dicit in quo notatur prudentia et iustitia|| marg.| QUI LOQUITUR. Hic exequitur plenius. Veritas est cum res ita est, ut dicitur, hoc proprie Christus fecit. In corde quia aliquando tacuit indignis fraudulenter querentibus.|| qui non egit dolum in lingua sua.  interl.| quia aliquis aliquando verum dicit et putat fallere|| interl.| ecce quarta Cf. n° 0. || interl.| pars innocentie, id est temperantie|| marg.| NON EGIT. Dolus est in lingua cum aliud dicitur aliud est in pectore. Vel non egit dolum quia omnia que audivit a Patre sine aliqua adiectione vel suppressione nota fecit proximis, id est discipulis Iudeis proximis secundum carnem.|| Nec fecit proximo suo  interl.| pro omni homine|| malum \ interl.| ecce quinta Cf. n° 0. || et opprobrium non accepit  interl.| AUGUSTINUS. item pars innocentie|| interl.| ecce sexta Cf. n° 0. || interl.| non libenter vel temere credidit criminatori|| adversus proximos suos.  interl.| quasi non accepit opprobrium etc.|| marg.| NON FECIT MALUM sed pro eis oravit non acceptum habuit oppobrium adversus proximos suos sicut est patens per hoc quod Iudam non mordaci increpatione lacerabat.|| interl.| Sed|| Ad nihilum deductus est in conspectu eius  interl.| fortitudo|| interl.| non potuit cogi nocere alicui|| interl.| ecce septima Cf. n° 0. || malignus \ interl.| diabolus vel homo male suggerens|| marg.| AD NIHILUM. AUGUSTINUS. Hec est perfectio ut nihil in homine valeat malignus et ut hic sit in conspectu id est certe sciat malignum non esse nisi qui a creatore ad creata convertitur.|| timentes autem  interl.| iustitia|| Dominum glorificat.  interl.| AUGUSTINUS. Glorificat Deus timentes quod est « initium sapientie » Cf. Ps. 110, 10 ; Sir. (Eccli.) 1, 16 : « Initium sapientie timor Domini »., superiora ad perfectos, hic ad incipientes Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 14, 4), CCSL 38, p. 89.6-10 : « Timentes autem dominum glorificat, utique ipse dominus. initium autem sapientie timor domini. sicut ergo illa superiora pertinent ad perfectos, ita ea que nunc dicturus est pertinent ad incipientes ». || marg.| MALIGNUS, id est diabolus despicitur ut cum dixit « vade retro Satana » etc. Mc. 8, 33 : « Comminatus est Petro dicens vade retro me Satana quoniam non sapis que Dei sunt sed que sunt hominum ». E contra : Timentes Dominum glorificat.|| Qui iurat proximo suo  interl.| non nocet sed subvenit|| interl.| firmiter promittit|| interl.| ecce octava|| et non decipit+  <divisio.> decipit+ D30, decipit ΩP interl.| sed promissum reddit|| marg.| IURAVIT quando apostolis certissima veritate promisit : « Iam non dicam vos servos sed amicos » Io. 15, 15 : « Iam non dico vos servos quia servus nescit quid facit dominus eius vos autem dixi amicos quia omnia quecumque audivi a Patre meo nota feci vobis »..|| qui pecuniam suam non dedit ad usuram \ interl.| non temporale expetit mercimoniam|| interl.| ecce nona Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 14), CCSL 97, lin. 125 ; cf. n° 0. || marg.| PECUNIA : Vel terrena est que penitus ad usuram dari prohibetur quam Dominus Iude tradidit ad erogandum pauperibus, non ad usuram. Vel spiritalis que ad usuram dari iubetur, id est predicatio ad instruendos homines. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 14), CCSL 97, lin. 126 : « Duobus modis in scripturis sanctis pecunia probatur intellegi : una est ista metallica quam ad usuram dari omnino prohibetur quoniam uitium cupiditatis est exigere uelle quod te nescias commodasse. Hanc quidem habuit dominus christus, quam iude tradidit pauperibus erogandam, quam non dedit ad usuram, quando illam indigentibus ad informandos nos pia largitate concessit. Altera uero est quam ad usuram dari, euangelio docente, suademur, id est predicationes sanctissimas et instituta diuina. ». || et munera super innocentem innocentem Ps-G (Q* V D) D30 (innocentê) Ω ΩP Ed1455 Ed1530 Clementina cum Ps-R hebr.] innocentes Cor2 (antiq. innocentes similiter et Aug. et Cassiod. et grecus sed hebr. innocentem; primis autem standum est) Rusch Weber non accepit.  interl.| ecce decima Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 14), CCSL 97, lin. 140 : « Virtus decima »; cf. n° 0. || interl.| causam innocentis non deprimit pro munere alicuius|| marg.| ET MUNERA accepit quidem Christus munera ut a magis et quotide pias oblationes sed non contra innocentes, immo animam pro eis dedit. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 14), CCSL 97, lin. 145 « Accepit enim a magis munera sed non super innocentes. Sumit etiam cotidie que sacris altaribus offeruntur sed non super innocentes. Quapropter intellegamus pias et paruas oblationes caritatis studio non esse omnimodis respuendas. Nam si omne munus abici uoluisset, nequaquam fuisset additum, super innocentes ». || Qui facit hec \ non {Erfurt, f. 236rb ; facsim., p. 471b} movebitur in eternum.  interl.| ab ipso non movebitur|| marg.| QUI FACIT. Ecce absoluta responsio interroganti. Facit, dicit ut ad actum nos invitet non solum ad cantandum hec. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 14), CCSL 97, lin. 152 : « Expositis decem uirtutibus que de domino iesu christo non incongrue sentiuntur, interrogationi prophetice breuiter data est absoluta responsio; quoniam qui facit hec, ipse habitat in tabernaculo domini, et in sancto monte eius requiescit. Sed considera quia facit dixit, non cantat, ut nos ad actualem uirtutem interposita lege constringeret, ne secreta tanti mysterii, intenti solis cantibus inaniter psalleremus ». || marg.| QUI IURAT ET NON DECIPIT QUI PECUNIAM. AUGUSTINUS. Hec tria non sunt magna sed qui {Erfurt, f. 236rb ; facsim., p. 471b} nec ista potest, multominus potest loqui veritatem in corde et non agere dolum, et non facere malum proximi. Tamen hec parva ita concludit : qui facit hec non movebitur in eternum, id est perveniet ad illa maiora in quibus est stabilitas. Unde et per futurum tempus dicit, cum in superiori conclusione preteritum posuerit : ad nihilum deductus est. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 14, 5), CCSL 38, p. 89.3-10 : « Ista non sunt magna; sed qui nec ista potest, multo minus potest loqui ueritatem in corde suo, et non dolum agere in lingua sua, sed ut est in corde uerum ita proferre, et habere in ore : est est, non non, et non facere proximo suo malum, id est nulli homini, et opprobrium non accipere aduersus proximum suum; que sunt perfectorum, in quorum conspectu ad nihilum deductus est malignus. tamen etiam ista minora ita concludit : qui facit hec, non commouebitur in eternum, id est perueniet ad illa maiora, in quibus est magna et inconcussa stabilitas. Nam et ipsa tempora non sine causa fortasse sic uariata sunt, ut in superiore conclusione preteritum tempus poneretur, in hac autem futurum; nam ibi dictum est : ad nihilum deductus est in conspectu eius malignus; hic autem : non commouebitur in eternum ». || marg.| QUI FACIT HEC. CASSIODORUS. Conclusio similiter qui facit hec requiescet in monte.|| Psalmus 15 Tituli inscriptio ipsi David Codd. : (Ps. 15) D30 ΩP Rusch Ps-G| Tituli Ps-G Rusch] In tituli inscriptione. Ps-G (W) D30, + vox Christi ad Patrem D30, + vox ecclesie confitentium Christo Valic24 .  interl.| sicut in arcu triumphali|| marg.| TITULI. CASSIODORUS. Hic titulus de evangelio non de Veteri Testamento sumitur. Quod titulus notavit, id est victoria et regnum. Convenit Christo quod hic agitur.|| marg.|  AUGUSTINUS. Christus secundum hominem hic loquitur de quo titulus regalis in passione eminuit. Iesus Nazarenus rex Iudeorum.|| marg.| CONSERVA. Psalmus secundus qui breviter de passione et resurrectione, primo unam hominis naturam Christus ostendens petit se servari dicens : omnia que pertulit ad gloriam hereditatis sue perducta.|| Conserva me Domine  interl.| inter pericula|| interl.| et debes|| quoniam speravi in te speravi in te Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩP] in te speravi Ps-G (R I L) Valic24 Rusch cum Ps-R * :  interl.| non in me|| interl.| ecce meritum quo servari debeo|| dixi  interl.| speravi|| interl.| quia vel et|| interl.| non labiis sed cordis affectu|| Domino Deus Deus Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩP Rusch cum Ps-R] Dominus Ps-G (R F) meus  interl.| id est mei hominis|| es tu,  interl.| vere Deus|| quoniam bonorum meorum non eges.  interl.| AUGUSTINUS. Bonis meis non expectas beatus fieri|| marg.| BONO MEORUM NON EGES. CASSIODORUS. Si Christi hominis bonis non eget Deus sed ab ipso habet omnia, destruitur arrogantia hominum et heresis Pelagianorum qui putant aliquid boni suis viribus fieri.|| Sanctis qui sunt in terra eius Sanctis Ps-G ΩP] Sancti Ps-R | sunt - in terra eius Ps-G Od D30 ΩP] inv. Rusch tantum, in terra sunt eius Valic24 Ps-R :  interl.| non maledictionis sed cui benedicitur|| marg.| SANCTIS QUI. CASSIODORUS. Exposuit iam Christus qualiter oravit narrat nunc que bona fecit illi Deus.|| marg.|  AUGUSTINUS. Qui in terra viventium spem suam fixerunt, que est eis ancora in fluctibus seculi, miras fecit omnes voluntates meas in provectu eorum in quo senserunt quid eis profuit, et humilitas ut morerer, et potentia ut resurgerem.|| mirificavit mirificavit Ps-G D30 ΩP Ps-R] mirificabit Ps-G (Q² ΦRG) Ps-R (D), + mihi Ps-G, mirificavi Ps-R (Q² U) Ps-Moz C omnes voluntates meas in eis.  interl.| completas plantatas vel in eis id est inter eos qui hec viderunt et intellexerunt|| interl.| AUGUSTINUS. Christus dicit voluntatem moriendi et resurgendi|| marg.| MIRIFICAVIT. CASSIODORUS. Quasi hec dixi Domino. Dominus autem mirificavit id est fecit miras voluntates. He sunt mire dum eis obedientes fiunt de terrenis celestes.|| interl.| Sed prius|| Multiplicate sunt  interl.| AUGUSTINUS. Non ad perniciem sed ut ad medicum accelerarent|| marg.| MULTIPLICATE SUNT. CASSIODORUS. Quasi mirificavit voluntates meas sanctis quibus per severitatem legis infirmitas carnalis multiplicata est ut gratiam Novi Testamenti desiderarent. Vel multiplicate salubri affectione Deo providente ut de exteriori afflictione intelligatur.|| infirmitates eorum \ postea  interl.| sed non priori more|| acceleraverunt.  interl.| Quia|| Non congregabo  interl.| AUGUSTINUS. Non erunt conventus eorum carnales nec de sanguinibus pecorum propitiatus congregabo eos quasi non secundum legalem ritum faciam eis|| conventicula eorum  interl.| instituta|| de sanguinibus \ nec memor ero nominum eorum  interl.| AUGUSTINUS. Id est antiquorum patrum sed spiritali mutatione obliviscentur quod fuerunt quia non iam dicentur peccatores inimici, vel homines, sed iusti fratres, filii Dei|| marg.| NEC MEMOR etc. Ut prius in Veteri Testamento quando specialiter designabat, vel populum ut hec dices filiis Israel. Vel personam ut Moysi. Vel Vel] Ve cacogr. Rusch tribum ut dic domui Beniamin domui Iude. Nunc autem non est distinctio personarum sed in omni gente qui timet Deum hic acceptus est illi.|| per labia mea.  interl.| loquens modo|| marg.| PER LABIA. CASSIODORUS. Propria vel per apostolos. Vel labia duo testamenta que in uno sono consonant quibus voluntates eius ostenduntur.|| Dominus  interl.| Pater|| interl.| quasi non ero memor sed potius habebunt mecum hereditatem ipsum Dominum|| pars hereditatis mee  interl.| intransitive id est portio hereditaria mei et meorum|| marg.| PARS HEREDITATIS. AUGUSTINUS. Eligant alii alia quibus fruantur; pars autem mei et sanctorum Deus.|| marg.| NON CONGREGABO DE SANGUINIBUS, fundentes {t. 2 : Erfurt, f. 236va ; facsim., p. 472a} sanguinem, sed qui Deum eligunt partem. TU ES QUI RESTITUES, id est tu es Domine hereditas, tu restitutor eius.|| marg.|  CASSIODORUS. Vel Dominus est pars, id est portio, et premium hereditatis mee, id est sanctorum, ET PARS CALICIS MEI, id est merces passionis. Hereditas enim ad gentes, calix ad passsionem pertinet qui bibitus dat resurre<ctionem>.|| marg.|  CASSIODORUS. Sed nemo se putet heredem nisi preclarus.|| et calicis mei \ interl.| AUGUSTINUS. Bibant alii venena et mortiferas voluptates, ego et mei Deum|| interl.| intransitive, id est calix meus|| tu es  interl.| o Pater|| qui {t. 2 : Erfurt, f. 236va ; facsim., p. 472a} restitues hereditatem meam mihi.  interl.| AUGUSTINUS. Non mihi quod amisi, sed meis in quibus ego sum, et cum quibus unum sum restitues notitiam claritatis mee quam amiserunt, que erat apud te priusquam mundus fieret, vel lumen claritatis id est gloriam immortalitatis|| Funes  interl.| quasi restitues hereditatem que est preclara|| interl.| id est limites possessionis mee in tuam claritatem|| ceciderunt  interl.| quasi sorte ceciderunt, sicut possessio sacerdotum et levitarum Deus est|| marg.| FUNES CECIDERUNT quasi sorte in qua est divina electio ut et sors cecidit super Matthiam et quisque capit ad mensuram suam.|| mihi in preclaris \ interl.| non omnibus sed videntibus in quibus ego|| marg.| IN PRECLARIS id est in sanctis.|| etenim hereditas mea preclara est mihi.  interl.| quasi videntibus est preclara|| interl.| Ego autem|| Benedicam Dominum Dominum ΩP Rusch] Domino Ps-G   marg.| BENEDICAM DOMINUM. CASSIODORUS. Gratias agit Patri de intellectu et passione in qua eo favente vincit, et de resurrectione et confessione, et hec sunt per que hareditas restituitur, ut sit rex Iudeorum ut titulus dicit.|| qui tribuit mihi intellectum \ interl.| quo omnia sancta et vera vidit Christus|| marg.| INTELLECTUM. AUGUSTINUS. quo hec hereditas videri et possideri potest.|| insuper  interl.| iniuriis|| marg.| insuper autem id est super intellectum.|| et usque ad noctem  interl.| mortem|| marg.| USQUE AD NOCTEM, id est « mortem, erudivit me inferior pars mea, carnis assumptio, ut experirer tenebras mortalitatis quas ille intellectus non habet » Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 15, 7), CCSL 38, p. 91 : « Insuper autem et usque ad noctem emendauerunt me renes mei. Super intellectum autem usque ad mortem me erudiuit inferior pars mea, carnis assumtio; ut experirer tenebras mortalitatis, quas ille intellectus non habet »., quia pro eis nec turbari nec deficere potuit.|| increpuerunt increpuerunt ΩP Rusch] increpaverunt Ps-G   interl.| vel : erudierunt | Ps-H || interl.| Iudei qui de Iuda unde ego|| marg.| Increpuerunt iniuriis temptatione et passione.|| interl.| per temptationes et passiones|| me renes mei.  marg.| RENES. CASSIODORUS. Ex quibus secundum carnem exivi, scilicet parentela.|| interl.| sed in his|| Providebam Dominum  interl.| AUGUSTINUS. Non abstuli odium ab eo qui semper est providens qui in eum post ista temporalia recurrerunt|| marg.| PROVIDEBAM DOMINUM. CASSIODORUS. Hinc trahe exemplum quo peccata vitentur qui enim Deum semper acie mentis intuetur, non peccatis inclinatur.|| in conspectu meo semper \ quoniam a dextris est mihi nec nec Ps-G (ΦRP K* D) Valic24 (interl.) ΩP Rusch] ne Ps-G Valic24 D30 commovear.  interl.| AUGUSTINUS. Id est favet mihi ut in eo stabilis permaneam.|| interl.| Ideo nihil sinisteri mihi prevalet|| Propter hoc  interl.| ideo etiam in cogitationibus et in verbis est exultatio|| interl.| AUGUSTINUS. Plena est letitia et que corde hilari concipitur et alacri sermone profertur.|| letatum est cor meum+ et exultabit exultabit Ps-G (ΦRG ΨB) Rusch] exultavit Ps-G Valic24 D30 ΩP lingua mea \ insuper  interl.| AUGUSTINUS. Non deficiet in interitu sed requiescet id est dormiet in spe resurrectionis.|| et caro mea requiescet in spe.  marg.| INSUPER. AUGUSTINUS. Sicut supra Ps. 15, 7. : Insuper et usque ad noctem increpuerunt me renes mei ut pro modo molestiarum sint, modo gaudia humanitatis celestia.|| Quoniam non derelinques  interl.| communi more aliorum|| animam meam  interl.| quam habeo ut verus homo|| in inferno \ nec nec Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩP Rusch cum Ps-R] non Ps-G dabis sanctum tuum  interl.| corpus meum a te sanctificatum|| videre corruptionem.  interl.| putrefactionem ; alibi dicit se pati corruptionem, id est vulnerationem, ibi scilicet :|| interl.| «Que utilitas in sanguine meo dum descendo in corruptionem » Ps. 29, 10 ; cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 25, 10), CCSL 97, lin. 200 : « Hic enim corruptionem, id est putrefactionem iuste negat fieri, que generaliter carnem uastat humanam » ; ibid., (Ps. 29, 10), CCSL 97, lin. 159 : « Ab ipsa enim parte dicitur : si descendero in corruptionem, id est ad putrefactionem, cui lege generali cuncta caro subiecta est; qualis erit spes fidelium, qui me sub triduana celeritate resurgere crediderunt ? » || marg.| QUONIAM NON DERELINQUES. AUGUSTINUS. In qua spe requiescet ? In hac quia nec anima in inferno dabitur nec corpus sanctum per que et alii sanctificandi sunt patieris corrumpi.|| interl.| Immo|| Notas mihi  interl.| meis in quibus mihi || fecisti vias  interl.| per me|| vite+  interl.| humilitatis ut ad vitam redeant, unde per superbiam deciderant|| adimplebis me  interl.| AUGUSTINUS. Ut ultra nihil desiderent cum facie ad faciem te viderint|| letitia cum vultu tuo \ delectationes delectationes ΩP etc.] delectatio Ps-G   interl.| et interim sunt eis in itinere huius vite|| marg.| DELECTATIONES. AUGUSTINUS. Delectatio est in favore tuo, in itinere huius vite perducens ad finem glorie conspectus tui.|| in dextera tua  interl.| id est favore et propitiatione tua|| usque in finem.  interl.| perfecte et eternaliter|| Psalmus 16 Oratio David. Codd. : (Ps. 16) Valic24 D30 Rusch Ps-G | David] + Christus de Iudeis dicit ad Patrem D30   marg.| ORATIO DAVID. CASSIODORUS. Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 16), CCSL 97, p. 143.17-22 : « Dauid uero, sicut dictum est, significat dominum christum ex cuius persona ad institutionem humani generis totus psalmus iste prolatus est. Trifaria oratio ab humanitate christi in hoc psalmo depromitur. Trifaria oratio ab humanitate christi in hoc psalmo depromitur ». Oratio persone Domini convenit, adiuncta Ecclesia que eius corpus est.|| marg.| EXAUDI DOMINE. CASSIODORUS. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 85), CCSL 98, p. 780.26-35 : « Illud praeterea debemus agnoscere firmo que animo continere, quod oratio quando a domino christo funditur, institutio est sancta fidelium, forma bonorum, sincerae humilitatis exemplum; cum a subiectis agitur, satisfactio delictorum, confessio criminum, lauacra culparum. Ibi magisterium est docentis; hic abolitio postulatur erroris. Nam sic innocens orauit, quemadmodum et crucem sine aliqua culpa sustinuit.Lazarum plorauit, ut nobis proximi ostenderet caritatem. Persecutores fugit, ut nobis audaciam inconsultae temeritatis auferret ». Iste psalmus veram naturam humanitatis facit attendere. Oratio Christi institutio est fidelium, sicut flendo Lazarum caritatem {t. 2 : Erfurt, f. 236vb ; facsim., p. 472b} proximi habere nos docuit. Persecutores fugit ut inconsiderate temeritatis nobis auferret audaciam.|| {t. 2 : Erfurt, f. 236vb ; facsim., p. 472b} Exaudi Domine iustitiam meam \ interl.| CASSIODORUS. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 16, expositio), CCSL 97, p. 143.29-30 : « Apud Deum certum est habere iustitiam vocem suam ». [Petrus Lombardus, In Ps., Ps. cit., PL 191, 178C : « Quia iustitia habet vocem apud Deum que penetrat celum ».] Quia iustitia habet vocem apud Deum|| intende  interl.| pro iustitia|| deprecationem meam.  interl.| de malis cavendis|| marg.|  CASSIODORUS. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 16, divisio), CCSL 97, p. 143.22-23 : « Prima [oratio] est, ubi secundum iustitiam suam sibi petit debere restitui ». Primo petit secundum iustitiam sibi retribui.|| Auribus percipe percipe Ps-G D30] + Domine Rusch tantum   interl.| non transitorie|| orationem meam \ interl.| prolatam|| interl.| de bonis sibi et suis|| interl.| non modo intendas sed et|| non in labiis dolosis.  marg.| NON IN LABIIS DOLOSIS. CASSIODORUS. Cf. Mt. 7, 21 : « Non omnis qui dicit mihi Domine Domine intrabit in regnum celorum sed qui facit voluntate Patris mei qui in celis est ipse intrabit in regnum celorum ». Ut qui inique damnatur ; vel ut qui dicit ‘Domine Domine’ et non facit opera.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel non in labiis dolosis de vultu tuo iudicium meum prodeat ut iudicans non proferam aliud quam ex te intelligo.|| De vultu tuo  interl.| AUGUSTINUS. Ex illuminatione tue notitie veritatem iudicem|| interl.| AUGUSTINUS. Qui omnia vides nec eges testimonio alterius|| interl.| Ecce quid petit|| marg.| DE ASPECTU TUO. CASSIODORUS. Id est secundum ea que in me cognoscis, qui nullum habeo peccatum Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 16.2-4), CCSL 97, p. 144.53-54 : « De uultu ergo dicit, id est de aspectu tuo, secundum illa que in me respicis atque cognoscis. Hoc autem ille recte petebat, qui se nouerat pollutionem non habere peccati. Sequitur : oculi mei uideant equitatem. Hic equitatem, ipsam diuinitatem debemus accipere, quam orat ut sine aliquo interuallo semper intendat; quatenus illam respiciens, sicut et reuera prouenit, peccati maculam non haberet ». . iudicium quo fui iudicatus videatur prodisse de vultu tuo, non de dispositione Iudeorum, quod factum patet in resurrectione Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 16.2-4), CCSL 97, p. 144.65-74 : « Probasti cor meum et uisitasti nocte; igne me examinasti et non est inuenta in me iniquitas ut non loquatur os meum. Ordinem seruat egregium. Prius se dicit probatum, deinde fuisse uisitatum, sed probatio significat passionem, uisitatio resurrectionem. Ibi enim probatus est, ubi inter multas iudeorum iniquitates et pericula mortis, mirande patientie documenta monstrauit. Visitatus est autem nocte, quando anima eius non est in inferno derelicta, sed ad illam mirabilem resurrectionem, eterne glorie clarificatione peruenit ». . Vel iudicium quo discernit omnia probasti a similitudine fornacis que metallum purgat, sed non est inventa iniquitas Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 13), CCSL 97, p. 144.75-78 : « Metaphora introducitur fornacium igne flagrantium, que metallorum uitia solent purgare, ac decoctione consumere et in nature puritatem mundata reuocare ».. CASSIODORUS. Quam ustio coqueret que tu scis, et hoc ut non loquatur os meum, id est etsi taceam, tu scis me purum Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 13), CCSL 97, p. 144.78-82 : « Sic ergo et tribulationibus ignitis examinatus est dominus christus; sed non est in illo inuenta iniquitas, quam adustio ulla decoqueret. Pulchre autem subiunxit : ut non loquatur os meum, id est etsi ego taceam, tu me purum esse perpendis »..|| iudicium meum prodeat \ oculi tui tui Ps-G Valic24 (interl.)] mei Ps-G (L²) Valic24 cum Ps-R LXX  interl.| vel : mei || interl.| cordis|| videant equitates equitates Ps-G Valic24 (interl.) D30 Rusch] equitatem Ps-G (L²) Ed1455 cum Ps-R .  interl.| CASSIODORUS. ut mihi remedium Iudeis penam des|| interl.| quia|| Probasti cor meum et et Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G (R F I K) visitasti nocte : \ interl.| AUGUSTINUS. Ipsum cor visitatione tribulationis probatum est, que non solum nox quia perturbat, sed et ignis quia urit, in qua inventus sum iustus|| igne me examinasti et non est inventa in me iniquitas.  marg.| Vel non est inventa ita ut non loquatur, id est ut non iactanter hec dicam, vel ut non peccem in lingua quod est opus hominum.|| Ut non loquatur os meum opera hominum \ interl.| AUGUSTINUS. ut aliud non procedat de ore meo quam quod ad gloriam tuam pertinet, non ad opera hominum que preter te sunt|| interl.| sed|| interl.| etsi innocens tamen|| propter verba labiorum tuorum  interl.| pacis tue vel prophetarum|| interl.| complenda, non pro culpa|| ego custodivi vias duras.  interl.| hominibus|| marg.| VIAS DURAS. CASSIODORUS. Scilicet opera hominum quas scilicet merentur opera hominum.|| marg.| Vel quas debent imitari homines quibus iter vitiorum leve est, virtutum difficile.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel vias duras latronis id est que latro merito ego patior immerito. Vias duras mortalitatis et passionis.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel ad perficiendos gressus meos in semitis tuis ut perficeretur caritas Ecclesie in angustis viis, in artioribus preceptis, ut non moveantur signa itineris mei que sacramentis et Scripturis impressa sunt, ut intueantur et observent qui me sequi volunt. Vel ut iam stabiliter permaneam in eternitate postquam peregi vias duras et perfeci gressus.|| interl.| ideo|| Perfice gressus meos  interl.| CASSIODORUS. humanas actiones meas|| marg.| PERFICE. CASSIODORUS. Usque in finem ante non est nisi inchoatio.|| marg.| Gressus, id est humanas actiones, ut qui volunt imitari non moveantur a te, vel vestigia ab eis.|| in semitis tuis \ interl.| artioribus preceptis|| ut non moveantur  interl.| qui volunt me imitari|| vestigia mea.  interl.| quibus est impressa forma iustitie|| Ego clamavi quoniam exaudisti me Deus : \ interl.| AUGUSTINUS. Non deserat exauditio tua humilem|| interl.| AUGUSTINUS. Libera et valida intentione, preces direxi quia, ut hoc possem, exaudisti me infirmius orantem|| marg.| EGO CLAMAVI. CASSIODORUS. Secundo precatus ut a Iudeorum insidiis eius puritas liberetur. Ego etiam clamavi quoniam exaudisti hoc non nisi iusto convenit qui confidenter orat quia scit se audiri.|| interl.| ideo|| inclina aurem tuam  interl.| clementie et misericordie|| mihi  interl.| humili|| et exaudi verba mea.  Mirifica  marg.| MIRIFICA. AUGUSTINUS. Mira sunt que nova sunt ; hec sunt que in carne gessit mirantibus Iudeis.|| misericordias tuas \ interl.| que verba|| interl.| AUGUSTINUS. Non vilescant misericordie, ne minus amentur|| qui salvos facis sperantes in te.  A resistentibus dextere dextere Ps-G D30] dextre Rusch * tue  interl.| AUGUSTINUS. favori quo mihi faves, vel mihi filio tuo|| custodi me \ ut pupillam oculi. <divisio.> $IX tue... me \ D30] tue \ ... me Rusch   marg.| pupilla perexigua est et tamen per eam acies luminis dirigitur quo lux {t. 2 : Erfurt, f. 237ra ; facsim., p. 473a} et tenebre diiudicantur si per humanitatem Christi divinitas discernens est inter bonos et malos.|| Sub umbra  interl.| in munimento caritatis et misericordie tue|| {t. 2 : Erfurt, f. 237ra ; facsim., p. 473a} alarum tuarum protege protege Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] proteges Ps-G (R) cum LXX me \ interl.| ut gallina pullos|| interl.| CASSIODORUS. Misericordia et caritas sunt ale Patris quibus protegit|| a facie  interl.| instantia|| impiorum  interl.| demonum et Iudeorum|| qui me afflixerunt.  Inimici mei  interl.| Iudei|| interl.| sic|| animam meam  interl.| CASSIODORUS. id est vitam volentes tollere|| circumdederunt circumdederunt Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R LXX] + super me Ps-G (R) cum hebreo,  interl.| consiliis|| interl.|+ "Sanguis huius super nos et super filios nostros”.| Codd. : Valic24 ; cf. infra Ps. 9, 14 § XVI   Mt. 27, 25 . Mt. 27, 25 . || adipem suum  marg.| ADIPEM. CASSIODORUS. A similitudine animalium que ex adipe inflantur, id est superbiam retinuerunt non macri, id est non humiles.|| marg.| Vel adipem, id est carnalem sensum retinuerunt.|| marg.| Vel sceleribus saginati veram intelligentiam perdiderunt unde restat superba loqui.|| interl.| AUGUSTINUS. Letitia sua pingui cooperti sunt, postquam cupiditas eorum de scelere satiata est, et ideo os eorum locutum est superbiam dicens : ‘Ave rex Iudeorum’.|| concluserunt \ \ os eorum locutum est superbiam superbiam Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R (plur. codd. edd.)] superbia Ps-G (F L U*) cum Ps-R .  marg.| Os, non cor, quia sepe iniqui quod ore defendunt corde damnant.|| Proiicientes me  interl.| AUGUSTINUS. Extra civitatem, quasi locus de me macularetur|| nunc circumdederunt me \ interl.| non obsequio sed furore quasi ad spectaculum|| interl.| pravi coloni qui prius servos in vineam missos occiderant nunc me filium et heredem Cf. Mc 12, 1-8 ; Lc.20, 9-15. || interl.| quia|| oculos suos  interl.| cordis|| statuerunt declinare  interl.| AUGUSTINUS. cor in terrena declinaverunt, putantes malum pati eum qui occidebatur, et se nullum qui occidebant| Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 16, 10), CCSL 38, p. 93.2-3 : « … Statuerunt declinare in terra. Intentionem cordis sui statuerunt declinare in ista terrena ; putantes magnum malum perpeti eum qui occidebatur, et se nullum qui occidebant ». || in terram terram] terra Valic24 Ps-R (U) Ps-α Ps-Moz C .  interl.| ne perdent locum et gentem|| Susceperunt me marg.| SUSCEPERUNT. CASSIODORUS. Unde eis hec opportunitas ? Respondet : susceperunt. Vel susceperunt a Deo cuius dispositio est, vel a traditore, vel a iudice acceperunt avide.|| sicut leo  interl.| diabolus et princeps|| marg.| LEO. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Principes comparandi leoni diabolo quo auctore faciuntur. Populus catulus leonis, id est filius diaboli, habitans permanens in insidiis, quia mos est malis vota tegere ut latenter possint perficere.|| paratus ad predam \ et sicut catulus leonis  interl.| populus|| habitans in abditis.  interl.| cogitans de insidiis|| interl.| sed tu|| marg.| EXSURGE. CASSIODORUS. De retributionibus oratio.|| Exsurge  interl.| ad vindictam|| Domine  interl.| AUGUSTINUS. qui videris non curare hec|| preveni eum et supplanta eum+ eum... supplanta eum Ps-G Valic24 (hebr. praem. interl.)] eos... subverte eos Ps-G (L) Valic24 cum Ps-R   interl.| AUGUSTINUS. Factum eorum vindicta excecationis preveniat, et ita subverte eos|| marg.| PREVENI. CASSIODORUS. A similitudine currentis nemo non prius in se quam in alium peccat. Supplanta a similitudine lucrantis, id est inefficaces fac et deice eos.|| eripe animam meam ab impio \ interl.| diabolo|| marg.| ERIPE. AUGUSTINUS. Resuscitando a morte ab impiis illata.|| frameam tuam  interl.| idem quod anima|| marg.| FRAMEAM TUAM. AUGUSTINUS. anima mea est framea quam manus, id est virtus tua, assumpsit ut per eam regna iniquitatis debellet et iustos dividat ab impiis.|| ab inimicis manus tue frameam tuam] framea inimicorum Ps-G (L*) Valic24 cum Ps-R (plur. codd.).  interl.| id est virtutis tue, id est meis|| Domine  interl.| quasi : ‘supplanta eos hoc modo : ’|| a paucis de terra  interl.| AUGUSTINUS. Domine, perdens eos de terra quam inhabitant, dispertire eos per orbem in ista vita quam solam suam putant, qui de eterna desperant|| divide eos in vita eorum de terra... eorum] a terra dispartire eos et supplanta eos Ps-R Valic24 | in vita eorum Ps-G D30 Kreuzlingen Lunel P106 Tr511] in vita ipsorum Rusch tantum cum Ps-R, om. Valic24, + et Ed1455  : de absconditis tuis  interl.| peccatis|| marg.| ABSCONDITIS. AUGUSTINUS. Non solum eis hec pena visibilis sed de absconditis, id est peccatis que a lumine veritatis tue absconduntur, plena est memoria eorum ut obliviscantur Deum.|| adimpletus est venter eorum.  marg.| divide eos. CASSIODORUS. id est Iudeos divide eos. CASSIODORUS. id est Iudeos divisos Rusch] divisos Lunel P106 Tr511, divide Kreuzlingen divisos a paucis id est electis secundum mores. Vel a paucis paucis] + fidelibus Rusch qui in regnum Agrippe secesserant secesserant] ascenderant Kreuzlingen, + Iudeos Rusch de terra sublatos sublatos] + pro qua me occiderant Rusch divide per orbem in vita vita] + presenti Rusch . Quid ergo post ? post] + Miseria quasi Rusch Merito quia de absconditis, id est de de Tr511 Rusch] om. Kreuzlingen Lunel P106 immunditiis quas Deus non novit, id est prohibet, satiata est carnalitas eorum. Vel de preceptis legis et miraculis Christi venter, id est carnalis sensus, impletus est quibus bonis bonis] + etsi Rusch pasti ; tamen saturati sunt porcina porcina Kreuzlingen P106 Tr511 Rusch] porcis Lunel , id est immunditia, et reliquias reliquias] reliquas Kreuzlingen peccatorum miserunt posteris posteris Kreuzlingen (posteriS) Lunel P106 Rusch] posterius Tr511 . Vel saturati sunt filiis filiis Kreuzlingen Lunel P106] om. Tr511, + ad opus filiorum et est Rusch similitudo a re que non est id est ad opus filiorum ita quod id est ad opus filiorum ita quod Lunel P106 Tr511] id est ad opus filiorum quibus dimiserunt Kreuzlingen, Nullius enim dape filli saturantur et ita saturati sunt quod dimiserunt Rusch reliquias maledictionis vel vel Kreuzlingen Lunel P106 Tr511] Sanguis eius super nos et super filios nostros praem. P106, parvulis suis vel saturati sunt de absconditis id est peccatis que a te remota sunt et hoc filiis id est Rusch ad utilitatem filiorum qui sunt sunt] om. Kreuzlingen reliquie salvande.| Codd. : Lunel P106 Tr511 Rusch Gilbertus Universalis, In Ps., loc. cit., Laon, BM, cod. 17 (La17), f. 26va : « Domine a paucis de terra divide eos in vita eorum. Postquam ostendis quomodo velit ut sibi assurgat, exponit aliam partem, scilicet concedat eum exurgere in dampnationem inimicorum, hoc est quod ponit Domine divide idest disperge ne habitent in unum aliquem locum, sublatos de terra sua et segregatos a paucis fidelibus quibus dictum est fuit visionis a spiritu sancto ut transirent in regnum agrippe et essent inquiete ibi ne affligerent obsidione illa que erat futura in Iherusalem et hoc in terra eorum ; idest quamdiu ipsi viverent quod presens pena inveniebat eis al ??? secuturam etsi non intelligerent. Et licet expulsio de terra sua satis esset difficilis pena, tamen gravior erat interior excecatio quia etiam multi sancti erant expulsi de loco suo et iure eos ita dispergis quia venit idest carnalis voluptas eorum ad implea es de absceonditis idest de tribulatione et de morte mea quod fuit occultum iudicium dicit tacite ab eternis temporibus quod est equiponenter dicere satisfactum est eis de morte mea [f. 26vb] sicut ibi dicitur : sicut fuit ionas in ventre ceci tribus diebus et tribus noctibus ita erit dilius hominis in corde terre idest iudeorum qui terreni erant quibus tribus diebus satisfactum fuit de Domino Ihesu». || Saturati sunt filiis filiis Ps-G D30] porcina Ps-G (L*) Valic24 cum Ps-R  :  interl.| id est id est Kreuzlingen Lunel P106 Rusch] Alia translatio vel Tr511 operibus malis vel porcina, id est id est Kreuzlingen Lunel P106 Rusch] vel Tr511 immunditia| Codd. : Kreuzlingen Lunel P106 Tr511 Rusch || et dimiserunt dimiserunt Ps-G D30 Lunel P106 Tr511] diviserunt Rusch Ed1530, reliquerunt Ps-G (L*) Valic24 cum Ps-R   interl.| «Sanguis eius super nos et super filios nostros ».| Mt. 27, 25 . Codd. : Lunel P106 Tr511 Rusch ; cf. supra Valic24 super inimici mei (Ps. 9, 9). || reliquias {t. 2 : Erfurt, f. 237ra-rb ; facsim., p. 473 b} suas parvulis suis.  interl.| quasi illis ita continget|| Ego autem  interl.| ego autem qui non apparui eis qui corde tenebroso et sordido lucem veritatis et sapientie non vident, in iustitia tua apparebo in conspectu tuo || in iustitia in Ps-G Valic24 (interl.)] cum Valic24 cum Ps-R apparebo conspectui tuo conspectui Ps-G Od D30] in conspectu Ps-G (F I ΦRV ΨB²) Valic24 ΩS cum Ps-R  : satiabor cum apparuerit cum apparuerit Ps-G] dum manifestabitur Valic24 Ps-R gloria tua.  interl.| et cum illi saturati sunt in immunditia ut me non noscerent ; ego satiabor dum manifestabitur gloria tua in his qui me intelligunt.|| Psalmus 17 In finem  interl.| id est Christum| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || puero Domini David  interl.| toti Christo| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || que locutus est Domino  interl.| ad honorem Domini| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || verba cantici  interl.| habiti| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || huius  interl.| de letitia resurrectionis et constitutionis Ecclesie, ne de historia David accipiantur.| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || in die qua eripuit eum Dominus de manu inimicorum suorum inimicorum suorum Rusch] inimicorum eius Tr511, omnium inimicorum eius Ps-G   interl.| prius de inimicis, post de morte, quia « novissima inimica destruetur mors » 1Cor. 15, 26..| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || marg.| IN FINEM PUERO etc. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. In finem... Cassiodorus] om. Tr511 Saul petitio Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 1), CCSL 38, p. 94.8-9 : « … Saul petitio interpretari dicitur ».. Quia extorsit populus hunc hunc] + sibi Tr511 regem a Deo Deo] Domino Tr511 qui non est electus ad permanendum sed, sicut dicitur Cf. Iob. 34, 20 : « Qui regnare facit hominem hypocritam propter peccata populi ».  : « Facit Deus regnare hypocritam propter perversitatem populi ». David elegit Deus ad permanendum, de quo Christus rex in eternum. Sed non ante regnum tenet quam liberatur a persequentibus. Sic Christus primo sustinet sic corpus eius. Saul mors que sola {t. 2 : Erfurt, f. 237ra-rb ; facsim., p. 473 b}nos persequitur, nisi enim mortales essemus, nihil nobis faceret inimicus. Hanc non fecit Deus Cf. Sap. 1, 13 : « Quoniam Deus mortem non fecit nec letatur in perditione vivorum ». sed impii manibus manibus] + suis Tr511 et verbis accersierunt illam accersierunt illam] inv. Tr511 .| … illam] Codd. : Tr511 Rusch || marg.| IN DIE QUA ERIPUIT. In die resurrectionis a diabolo et morte et morte] om. Tr511 Christus ereptus est est] om. Tr511 membra absoluta.| In die… absoluta] Codd. : Tr511 Rusch || et de manu Saul et dixit \ marg.|  CASSIODORUS. Attende regulam unitatis capitis et corporis, id est Christi et Ecclesie, quasi enim una persona est caput et corpus, ideoque una voce utitur, licet que dicuntur ad diversos referantur. Quedam enim soli capiti conveniunt, quedam solis membris, quedam capiti et membris. Item que membris : quedam preteritis, quedam presentibus, quedam futuris ; item quedam perfectis, quedam imperfectis, et tamen in tanta diversitate una vox est, ut sicut duo sunt in carne una, ut scilicet sponsus et sponsa, ita sint et in voce una.| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || marg.| Hic titulus potest dici de David historialiter et de unoquoque fideli allegorice usque circumdederunt Ps. 17, 5., de Christo etiam melius.| Hic titulus... melius Tr511] om. Rusch Magna Glossatura || Diligam te Domine  interl.| quod tantum restat, de omnibus erepto| Cf. Remigius Autissiodorensis (pseudo), In Ps. 17, PL 131, 224D : « Diligam te, Domine. Quia video quod tandem me eripies de manu omnium inimicorum et Saul, diligam te ». || marg.| DILIGAM TE DOMINE. CASSIODORUS. Dicit hocPrimo... agit] Tr511 Rusch hoc Rusch] hec Tr511 Christus et Ecclesia id est totus Christus. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 2), CCSL 38, p. 94.12-13 : « Dicit ergo hic Christus et Ecclesia, id est totus Christus caput et corpus : Diligam… ». | Dicit... Christus] Tr511 Rusch || marg.|  CASSIODORUS. Cassiodorus Rusch] om. Tr511 Primo propheta, summam colligens, de liberatione gratias agit.| Codd. : Tr511 Rusch || fortitudo mea : \ interl.| AUGUSTINUS. Per quam quam Rusch] quem (Domine) Tr511 fortis sum super inimicos Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 2), CCSL 38, p. 93 : « Diligam te Domine virtus mea per quem fortis sum ». | Codd. : Tr511 Rusch || interl.| quo firmus steti in acie| Codd. : Tr511 Rusch || Dominus firmamentum meum et refugium meum,  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Firmasti quia ad te confugi confugi] refugi Tr511 , refugium quia liberasti Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 3), CCSL 38, p. 93 : « Domine qui me firmasti quia refugi ad te ; refugi autem quia liberasti me ». | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| REFUGIUM. CASSIODORUS. Quando erat opus consilio, David David] om. Tr511 ad eum refugit et invenit refugit et invenit] refugi et inveni Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || et liberator meus.  interl.| de inimicis| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| LIBERATOR Liberator] + meus Tr511 . CASSIODORUS. Cassiodorus] om. Tr511 Ut si potens captum ab hostibus liberet.| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Captus fuit ab hostibus quando in uxore Urie peccavit, sed Dominus eum liberavit.| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || Deus meus  interl.| qui creat adiuvat| Codd. : Tr511 Rusch || adiutor meus \ interl.| in bonis agendis Cf. Petrus Lombardus, In Ps. 9 § 9 : « Et ipse est etiam adiutor in agendis bonis » ; in Ps. 18 § 16 : « Domine, qui es adiutor in bonis agendis, meus ». | Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Qui prius adiutorium vocationis mihi adiutorium vocationis mihi] mihi vocationis adiutorium Tr511 gratis prestitisti gratias prestitisti] contulit Tr511 ut possim superare superare] sperare Tr511 in te.| Codd. : Tr511 Rusch || et sperabo in eum.  Protector meus  interl.| contra insidias| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| PROTECTOR protector] + meus et cornu Tr511 . AUGUSTINUS. Quia de me non de me - non] inv. Tr511 presumpsi quasi cornu superbie contra te cornu superbie - contra te] inv. Tr511 erigens, sed te celsitudinem salutis inveni, quod ut invenirem suscepisti me.| Codd. : Tr511 Rusch || et cornu salutis mee \ interl.| ad dissipandos inimicos inimicos Rusch] + pro salute patrie et misericordia Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || et susceptor meus.  interl.| per gratiam| Codd. : Rusch, om. Tr511 || interl.| cum prius essem abiectus| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| Ideo|| Laudans  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 non meam gloriam sed Domini querens| Codd. : Tr511 Rusch || invocabo Dominum \ interl.| ad perseverandum| Codd. : Rusch, om. Tr511 || marg.| LAUDANS INVOCABO. CASSIODORUS Laudans... videbatur] Tr511 Rusch| Cassiodorus] om. Tr511 . Post omnia non elatus se iactat sed omnia Deo tribuit tribuit] attribuit Tr511 , et ideo salvus ; nam qui aliter sibi relictus perit etsi vicisse videbatur vicisse videbatur] inv. Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || et  interl.| sic| Codd. : Tr511 Rusch || ab inimicis meis salvus ero.  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 non nocebit nocebit] + mihi Tr511 impietatis error| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Quid enim tibi ?| Codd. : Tr511 Rusch || Circumdederunt me  interl.| Ideo hic egui auxilio quia circumdederunt me | Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || dolores {t. 2 : Erfurt, f. 237va ; facsim., p. 474a} mortis \ interl.| carnis Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 5), CCSL 38, p. 95. | Codd. : Tr511 Rusch, om. Magna Glossatura || interl.| carnalis vel spiritalis| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || marg.| DOLORES. AUGUSTINUS Augustinus] om. Tr511 . Dolentes Iudei de me Iudei - de me] inv. Tr511 que eis causa est mortis interioris et inferni. Vel dolores morientium et hi sunt inferi id est pro inferiori parte mea.| Codd. : Tr511 Rusch || et torrentes iniquitatis laquei] om. Tr511   interl.| turbe inique ad tempus commote commote Rusch] mote Tr511 sed, cito desiture, egerunt ut conturbarent| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| TORRENTES. Iniqui iniqui] om. Tr511 transitorii impetus iniquorum iniquorum] om. Tr511 et hoc quia preoccupavit preoccupavit] preoccupaverunt me laquei mortis id est Tr511 mortalitas et passibilitas.| Codd. : Tr511 Rusch || conturbaverunt me.  interl.| «Cepit tedere et pavere » Mt. 14, 33.. Cepit... tedere Rusch] cepi tedere Tr511 || marg.| CIRCUMDEDERUNT Circumdederunt... faciem] Tr511 Rusch Circumdederunt] + me Tr511 . CASSIODORUS. Cassiodorus] om. Tr511 In persona iustorum ante adventum Christi agit de cladibus humani generis, et quomodo Deus mysterio incarnationis misertus est, et in baptismate baptismate] baptismo Tr511 , de toto orbe christianos collegit. dolores non de rebus mundi sed mortis quia ubique diabolus regnabat, inter quos rari erant iusti, qui rapidis iniquitatibus conturbati sunt. Dolores inferni : gentiles in inferno debito dolore torquendi. Preoccupaverunt laquei laquei] om. Tr511 originalis reatus. commota est. Ecce quomodo audivit de premissa tristitia tristitia] iustitia Tr511 per incarnationem quam per ea que tunc facta sunt per ea que tunc facta sunt Rusch] om. Tr511 sic describit : Commota est, et post etiam contremuit etiam contremuit corr. cum Tr511] etc. Rusch *. tremuit Tremuit] om. Tr511 . necesse est enim ut est enim ut] enim est ut in Tr511 presentia iudicis tremant peccatores. inclinavit : humiliavit se Verbum ut carnem sumeret. descendit : ad nos venit. caligo : diabolus qui mentes obnubilat. sub pedibus pedibus] + eius Tr511  : quia Domini potestate calcatur. ascendit super cherubin : Quando videntibus apostolis conscendit quod omnem modum scientie excedit. Quis enim attigit hoc arcanum quod caro passa sic est exaltata ? volavit : geminatum nimiam celeritatem significat qua per totum mundum cucurrit. tenebras : incarnationis mysterium quod nobis profundum et obscurum. latibulum : secretum maiestatis sue quod tunc aperiet quando videbimus eum facie ad faciem. et tabernaculum : id est Ecclesia {t. 2 : Erfurt, f. 237va ; facsim., p. 474a} que ei militat est in circuitu eus id est ei proxima.| Codd. : Tr511 Rusch || Dolores inferni circumdederunt me \ interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 In circumdantibus me ut perderent me ut perderent Rusch] om. Tr511 erant dolores invidie qui ducunt ad infernum.| Codd. : Tr511 Rusch || preoccupaverunt me  interl.| ut priores nocere vellent| Codd. : Tr511 Rusch || laquei mortis.  interl.| antequam exirem de ventre, illaqueatus originali peccato quod ducit ad mortem.| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| AUGUSTINUS. ut Iudei AUGUSTINUS.ut Iudei] om. Tr511 qui iactatione iustitie mala suadent| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Sed| Codd. : Tr511 Magna Glossatura, om. Rusch || In tribulatione mea In tribulatione mea Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch Tr511 cum Ps-R] cum tribularer Ps-G   interl.| in necessitate ubi ubi] om. Tr511 totis viribus petitur| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| ostensa clade| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || invocavi Dominum \ interl.| qui est unicum inter mala remedium| Codd. : Tr511 Rusch || et ad Deum meum  interl.| non alienum| Codd. : Tr511 Rusch || clamavi.  interl.| quod plus est quod plus est Rusch] plus Tr511 quam invocare| Codd. : Tr511 Rusch || Et Et Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Tr511 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G exaudivit de templo sancto suo  interl.| de corde meo in quo habitat| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| DE TEMPLO. CASSIODORUS. De templo. Cassiodorus] om. Tr511 Vel de celo vel de venturo Christi corpore.| Codd. : interl. Tr511,marg. : Rusch || vocem meam \ et clamor meus  interl.| causa iustitie que bene ad Deum intrat| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 quem intus habeo intus habeo] inv. Tr511 non coram hominibus| Codd. : Tr511 Rusch || in conspectu eius introivit introivit Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Tr511 Rusch cum Ps-R] introibit Ps-G (I M Q² W U K ΨB) cum LXX   interl.| a similutidine fidelis nuntii fidelis nuntii] om. Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || in aures eius.  interl.| potentie et clementie potentie et clementie Rusch Magna Glossatura] potentiam et misericordiam Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Unde| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Ostendit quomodo exaudivit | Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || Commota Commota Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] Et praem. Ps-G (R* I) cum Ps-R est  interl.| interius per penitentiam| Codd. : Rusch, om. Tr511 || marg.| COMMOTA EST TERRA. Humani generis ante adventum Christi ostendit remedium id est adventum Christi quem describit per quedam indicia prius, post aperte ostendit.| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || marg.| COMMOTA EST. AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Ita clarificato Christo commoti sunt et contremuerunt peccatores.| Codd. : Tr511 Rusch || et contremuit  interl.| exterius exterius] om. Tr511 pro peccatis| Codd. : Tr511 Rusch || terra+  interl.| peccatores| Codd. : Rusch, om. Tr511 || fundamenta fundamenta Ps-G (D) ΩS Ed1455 Rusch Clementina] et praem. Ps-G Valic24 D30 montium  interl.| AUGUSTINUS. Spes superborum in seculo| Codd. : Tr511 (sine auctor.) Rusch || marg.| FUNDAMENTA. CASSIODORUS. Codd. : Tr511 f. 18rb Rusch | Cassiodorus] om. Tr511 Presumptiones superborum id est divitie et huiusmodi quibus innitebantur. Spes enim mundi abiit quam odit Deus odit Deus] inv. Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || conturbata sunt et commota sunt \ interl.| ut iam spes mundi non habeat firmamentum in cordibus hominum| Codd. : Tr511 Rusch || quoniam iratus est  interl.| Deus| Codd. : Tr511 Rusch || eis.  interl.| innotuit eis ira Dei| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Et| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || Ascendit fumus  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 Lacrimosa deprecatio penitentium cum novissent quid minetur Deus| Codd. : Tr511 Rusch || in ira eius \ interl.| in pena in pena Rusch] om. Tr511 iudicii previsa| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| IN IRA. id est propter iram eius futuram quam previdebant.| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || et ignis a facie eius exardescet exardescet Rusch Ps-αδη] exardescit Ps-R V24, exarsit D30 Tr511 Ps-G  :  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 caritas post penitentiam flagrans flagrans] om. Tr511 de notitia eius| Codd. : Tr511 Rusch || carbones  interl.| extincti per peccatum, ab igne Dei rursus revixerunt [Cf. Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit. : « … ab igne Dei.. rursus… revixerunt ».] | Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| extincti, ab igne Dei et luce iustitie. Vel qui frigidi tenebrosique remanserant| Codd. : Rusch, om. Tr511 || succensi sunt  interl.| rursus accensi et illuminanti revixerunt| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511   [Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit., PL 191, 190B (illuminati)] >> Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 9), CCSL 38, p. 95.5-7 : « Qui iam mortui erant deserti ab igne boni desiderii ac luce iustitiae, et frigidi tenebrosique remanserant, rursus accensi et illuminati reuixerunt ». [Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit., PL 191, 190B (illuminati)] >> Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 9), CCSL 38, p. 95.5-7 : « Qui iam mortui erant deserti ab igne boni desiderii ac luce iustitiae, et frigidi tenebrosique remanserant, rursus accensi et illuminati reuixerunt ». || ab eo.  interl.| igne| Codd. : Rusch, om. Tr511 || interl.| id est veniente Domino Domino] dõ Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Vel AB EO igne. Sed quomodo hec omnia facta sunt ? Inclinavit celestia misso filio. [Petrus Lombardus, In Ps. (Ps. 17) § 11, PL 191, 190C : « Vel ita : Carbones succensi sunt, [Hier.] id est illi qui prius erant exstincti, succensi sunt ab eo igne charitatis. Sed quomodo sunt haec omnia facta ? ecce, inclinavit Deus Pater coelos, id est humiliavit coelestia misso Filio, de quo subdit, et descendit ad nos ».] | Codd. : Tr511 cum Glossa Lombardi, om. Rusch || Inclinavit Inclinavit Ps-G D30 Rusch] et praem. Ps-G (R L) cum Ps-R LXX  interl.| Ecce aptus adventus| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Humiliavit iustum ut descenderet ad hominum infirmitatem| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| sed quomodo hec omnia facta inclinavit celestia misso filio|| celos  marg.| CELOS. CASSIODORUS. Cassiodorus] om. Tr511 Id est predicatores inclinavit a contemplativa ad ministerium et ad ferendas molestias.| Codd. : Tr511 Rusch || et descendit \ marg.| DESCENDIT. ipse passus in eis eis] predicatoribus, cf. supra. et in quorumdam notitiam.| Codd. : Tr511 Rusch || et caligo et Ps-G D30 cum Ps-R] om. Rusch tantum  interl.| ceci malitia|| marg.| CALIGO. tenebrosi qui etiam etiam] et Tr511 persequuntur sub eius potestate sunt, vel qui simpliciter credunt, subiecti ei sunt.| Codd. : Tr511 Rusch || sub pedibus eius.  interl.| terra scabellum pedum eius|| Et  interl.| post| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || ascendit super cherubin  interl.| nullius scientia comprehendi potuit| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| si quis eius notitiam comprehendere putavit| Tr511] om. Rusch || marg.| ET ASCENDIT. Et ascendit] om. Tr511 Facit enim enim] autem Tr511 quosdam plenos scientia in quibus supereminet quorum celeritatem intellectus transcendit. Tenebrosis autem latenter utitur. Unde unde Rusch] om. Tr511   Is. 10, 5. Is. 10, 5. : « Virga furoris mei Assur ». Ipse vero non cognovit cognovit Rusch] cognoscit Tr511 sed sui cognoscunt.| Codd. : Tr511 Rusch || et volavit \ volavit  interl.| ratione rationeque| ratione rationeque Tr511] coniec., vel item itemque ? Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| Exaltatus Exaltatus] Et ascendit praem. Tr511 est super plenitudinem scientie que est caritas ut ad Deum nemo veniret veniret Rusch] perveniret Tr511 Magna Glossatura nisi per caritatem. Volavit quia dilectoribus suis se incomprehensibilem ostendit ne corporeis imaginibus imaginibus] imaginationibus Tr511 querant comprehendre.| Exaltatus... comprehendere interl. Rusch]marg. Tr511 ; = Magna Glossatura || super pennas pennas D30 Rusch etc.] pinnas Ps-R (A H S K) Ps-G ventorum.  interl.| AUGUSTINUS. quia AUGUSTINUS.quia] om. Tr511 incomprehensilitas eius superat virtutes animarum virtutes animarum Rusch cum Augustino Magna Glossatura] homines et angelos Tr511   Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 11), CCSL 38, p. 96.6-9 : « Illa autem celeritas, qua se incomprehensibilem esse monstrauit, super uirtutes animarum est, quibus se uelut pennis a terrenis timoribus in auras libertatis adtollunt ». Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 17, 11), CCSL 38, p. 96.6-9 : « Illa autem celeritas, qua se incomprehensibilem esse monstrauit, super uirtutes animarum est, quibus se uelut pennis a terrenis timoribus in auras libertatis adtollunt ». | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| VOLAVIT SUPER PENNAS VENTORUM. CASSIODORUS. Volavit... Cassiodorus] om. Tr511 Ventos quibus nihil est velocius superat fama eius ut, dum mox natus, magis per stellam nuntiatus est dum mox natus magis per stellam nuntiatus est Rusch Magna Glossatura] vix natum stella magis in oriente nuntiat angelus pastoribus predicat Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || Et posuit tenebras latibulum suum+  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Occultam spem in corde corde Rusch] cordibus Tr511 credentium ubi latet non deserens eos| Tenebras.... speciem Rusch] om. Tr511 || marg.| TENEBRAS. AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Obscuritates Obscuritates] -tem Tr511 sacramentorum. Vel in his tenebris tenebris] tenebrosis Tr511 ubi videntes videntes] om. Tr511 per fidem ambulamus et non per speciem speciem] + Si enim modo per speciem, nullum meritum esset nobis Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || in circuitu in circuitu] grando et caligo in circuitu eius nubes ipsius transcurrerunt eripiet me quia voluit me libera[vit me de inimicis] meis potentissimis] in circuitum L*, cf. infra v. 13.18.20, Ps-γ (v. 12.20), Ps-α (v. 20) eius tabernaculum eius eius²] suum Bari1* (exp.) tantum  \ interl.|  AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Tamen conversi eum ambiunt in quibus hic hic marg.| Rusch] hoc marg.| Tr511 temporaliter temporaliter] tempore Tr511 habitat|| interl.| milites sui cognoscunt quos milites sui cognoscunt quos Rusch] id est cognoscunt quod Tr511 per malos agitur| Codd. : Tr511 Rusch || tenebrosa aqua in nubibus aeris.  interl.| obscura doctrina est in prophetis et in omnibus predicatoribus| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Per celos – CASSIODORUS. Cassiodorus] om. Tr511 - Descendit et ascendit Descendit - et - ascendit] inv. Tr511 , sed per nubes etheris quod in hebreo, id est per per] om. Tr511 prophetas in quibus obscura doctrina, non sic. Sed per per] om. Tr511 nubes que non etheris, id est apostoli, prefulgide sunt in cognitione eius id est id est] om. Tr511 vicinius contemplantes.| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| ne quis ergo se putet esse in futura luce quia Scripturas recte scripturas recte] inv. Tr511 intelligit, subdit subdit] om. Tr511  :| Codd. : Tr511 Rusch || Pre fulgore  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 In comparatione fulgoris qui erit in manifestatione manifestatione] conspectu Tr511 eius nunc nunc] + enim Tr511 per speculum tunc tunc] + autem Tr511 facie ad faciem.| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| PRE FULGORE. Parva notitia est quam habemus de Deo per prophetarum doctrina, vel aliorum predicatorum ad comparationem illius notitie quam habebimus cum videbimus « facie ad faciem » 1Cor. 13, 12..| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || in {t. 2 : Erfurt, f. 237vb ; facsim., p. 474b} conspectu eius \ nubes nubes Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] + eius Ps-G (ΦRGV U)   interl.| predicatores| Codd. : Rusch, om. Tr511 || interl.| que nubes nubes] + id est predicatores Tr511 ad gentes transierunt ad gentes-transierunt] inv. Tr511] non iam in Iudea tantum sunt tantum sunt] om. Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || transierunt \ grando  marg.| GRANDO. AUGUSTINUS. Augustinus] etc. id est Tr511 Obiurgationes que dura corda feriunt sed si ignis caritatis {t. 2 : Erfurt, f. 237vb ; facsim., p. 474b} resolvit in miti animo fit aqua satians, alias saliens alias saliens] om. Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || et carbones ignis.  marg.| ET CARBONES, quia illo igne tenebrosa corda accensa reviviscunt. Codd. : Rusch, om. Tr511 || Et  interl.| Et per transeuntes| Codd. : Tr511 Rusch || intonuit de celo Dominus,  interl.| minis|| interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 de corde iusti sonuit Dominus quando ingentia mysteria loquitur que est quando ingentia mysteria loquitur que est Rusch] que Tr511 fiducia evanglelii| Codd. : Tr511 Rusch || et altissimus dedit  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 ut in profundo seculi adiremus celestia| Codd. : Tr511 Rusch || vocem suam \ interl.| suavem de premiis eternis de premiis eternis] om. Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| INTONUIT. CASSIODORUS. ad litteram Cassiodorus ad litteram] om. Tr511  : ut quando visum est tonitruum Deo dicente Io. 12, 28, « Sicut et in psalmo primo scriptum est : Filius meus es tu... »; Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 17, 14), CCSL 97, p. 157.68. : « Clarificavi et iterum clarificabo », dedit vocem ut cum dixit Mt. 3, 17. : « Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacui » complacui] + Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Intonuit ut terreret, vocem dedit ut manifestaret.| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || grando et carbones ignis.  Et misit  interl.| non non] et praem. Tr511 temere transibunt sed missi| Codd. : Tr511 Rusch || sagittas suas suas Ps-G (F* M² Q² plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G (R F² M* Q* ΦRGV)  interl.| evangelistas cum pennis virtutum recte volantes| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| ET MISIT. CASSIORORUS. Et misit. Cassiodorus] om. Tr511 Dominus intonuit et Dominus misit. Non enim transitus ad gentes semper erat certus neque rationabilis habitus.| Codd. : Tr511 Rusch || et dissipavit  interl.| ut ut] om. Tr511 aliis essent essent] om. Tr511 odor vite vite] + in vita Tr511 , aliis odor mortis mortis] + in morte Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || eos \ interl.| ad quos misit| Codd. : Tr511 Rusch || fulgura fulgura] et fulgora Ps-G   interl.| etiam| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| miracula que stupidos reddunt| Codd. : Tr511 Rusch || multiplicavit et conturbavit eos.  interl.| stupefaciendo| Codd. : Rusch, om. Tr511 || Et apparuerunt fontes aquarum \ interl.| qui facti sunt in predicantibus predicantibus] predicatoribus Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || interl.| CASSIODORUS. Cassiodorus] om. Tr511 veritas predicatorum| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| salientium salientium Rusch] fontes aquarum praem. Tr511 in vitam eternam Io. 4, 14. salientium... eternam] om. Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| ET APPARUERUNT. Christo veniente patuit quod divinum tegebat eloquium.| Codd. : Rusch, om. Tr511 || et revelata sunt fundamenta orbis terrarum.  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Prophete super quos credens orbis edificatur quia Ecclesia de toto orbe colligitur| Codd. : Tr511 Rusch || Ab increpatione tua  interl.| AUGUSTINUS. tua AUGUSTINUS.Tua Rusch] om. Tr511 clamantis ‘appropinquabit regnum celorum’ Cf. Mt. 10, 7. | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| AB INCREPATIONE. CASSIODORUS. Conversio ad Deum quasi cum gratiarum actione quia per predicationem increpabat peccantes et inspirabat ut timerent iram futuram.| Codd. : Rusch, om. Tr511 || Domine \ ab inspiratione spiritus ire tue.  interl.| Quo spiritu intonuit eis ira futura| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 dicentis Cf. Lc.13, 5 : « Non, dico vobis : sed si poenitentiam non egeritis, omnes similiter peribitis ». Cf. Gn. 3, 4 : « Dixit autem serpens ad mulierem : Nequaquam morte moriemini ». Nisi penitentiam egeritis egeritis] + morte Tr511 moriemini| Codd. : Tr511 Rusch || Misit  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 gloriosam Ecclesiam vocando ex gentibus in hereditatem| Codd. : Tr511 Rusch || de summo et accepit me \ et assumpsit et assumpsit Ps-G L ΩJ ΨB* V D) D30 Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clmentina cum Ps-R] adsumpsit Ps-G me de aquis multis.  interl.| de de] praem. id est Tr511 multitudine populorum populorum Rusch Magna Glossatura] + de qua Ecclesia colligitur Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| MISIT. CASSIODORUS Cassiodorus] om. Tr511, DE SUMMO praem. Tr511 . Hucusque de adventu Domini, hinc de temporibus christianis. misit Pater Christum. Accepit me Ecclesiam sponsam, de aquis baptismi. Vel misit Spiritum qui est donum de alto quia equalis Patri et Filio. Accepit quasi fugitivam, assumpsit in altitudinem virtutis et boni operis virtutis et boni operis Rusch] erigendo Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || Eripuit Eripuit Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] Eripiet Ps-G (R M* ΦRGV) me  marg.| Eripuit me. Ereptio ista potest intelligi vel in assumpltione Ecclesie ut quando redemit, vel post assumptionem quamdiu in hac vita sumus indigemus auxilio Dei| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || de inimicis meis fortissimis+  interl.| diabolo| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| AUGUSTINUS Augustinus Rusch] om. Tr511 . qui mihi invidebant iam volenti eum| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| qui prevaluerunt temporaliter ad affligendam et pervertendam hanc temporalem vitam ad affligendam… vitam Rusch] om. Tr511 || marg.| DE INIMICIS. AUGUSTINUS. Id est AUGUSTINUS.id est Rusch] meis fortissimis scilicet Tr511 vitiis que super omnes inimicos plus nocent inimicos plus nocent] om. Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || et ab his  interl.| hominibus| hominibus Tr511 Magna Glossatura] om. Rusch || qui oderunt me : \ interl.| quia volo eum| Codd. : Tr511 Rusch || quoniam confortati confortati Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] confirmati Ps-G (F*I L M* ΦRGV) cum Ps-γ sunt super me.  interl.| quia quia Rusch] om. Tr511 quamdiu suberam suberam Rusch] sub Tr511 ipsis ignorabam Deum| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| ET AB HIS QUI ODERUNT id est id est] me scilicet Tr511 exterioribus inimicis hominibus scilicet et demonibus inimicis hominibus scilicet et demonibus] om. Tr511 , quod necesse est quia confortati. Secundum quid ? Ecce Ecce] om. Tr511 pervenerunt id est prevaluerunt. Quoniam confortati Quoniam confortati Tr511] om. Rusch *. Per hoc magis eripit quod illi sunt sunt] om. Tr511 confortati. Cum enim affligitur Ecclesia magis crescit affligitur Ecclesia magis crescit Rusch] magis affligimur magis crescimus Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || Prevenerunt me  interl.| a similitudine currentium| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| priores mihi nocuerunt| Codd. : Tr511 Rusch || in die afflictionis mee \ interl.| in tempore carnis| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| non tempore gaudii| Codd. : Rusch, om. Tr511 || marg.| die afflictionis dum vivimus, vel dies afflictionis ante incarnationem Christi| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || et factus est Dominus protector meus.  interl.| contra miserias et voluptates| Codd. : Tr511 Rusch || Et eduxit me  interl.| per mala dilatat caritatem| Codd. : Tr511 Rusch || in latitudinem \ interl.| AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 spiritalem contra angustias carnis| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| IN LATITUDINEM. CASSIODORUS. In… Cassiodorus Rusch] Et eduxit me Tr511 Per sevitiam malorum crescit Ecclesia numero crescit Ecclesia - numero] inv. Tr511 et merito. Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 17, 20), CCSL 97, p. 159.342-344 : « Producta est ergo Ecclesia in latitudinem, quando per saevitatem persecutorum, numerum ei constat crevisse fidelium ». | Codd. : Tr511 Rusch || salvum me fecit fecit Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] faciet Ps-G (F* I M* Q W ΦRGP U ΩJ K)  marg.| SALVUM Salvum] + me fecit Tr511 quod ad fidem venit. Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 17, 20), CCSL 97, p. 159.347-348 : « Salvum se dicit factum quod ad christianae fidei meruit pervenire fastigium ». | Codd. : Tr511 Rusch || quoniam voluit me.  interl.| antequam ego vellem eum ego… eum Rusch Magna Glossatura] voluissem eum non meo merito sed sua voluntate Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| QUIA VOLUIT. AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 id est gratis elegit elegit Rusch Magna Glossatura] + post retribuet secundum iustitiam bone voluntatis et secundum opera que sunt post beneficia Dei Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || Et  interl.| hec omnia gratis sed post| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| hic| Codd. : Rusch, om. Tr511 || retribuet mihi  interl.| pro meritis| Codd. : Tr511 Magna Glossatura] om. Rusch || interl.| in hac vita| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 bone voluntatis qui dedit misericordiam ut vellem| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Huic vite retributio ut « iustus iustificetur adhuc » et « Qui in sordibus est sordescat adhuc » Apc. 22, 11 : « Qui nocet, noceat adhuc : et qui in sordibus est, sordescat adhuc : et qui iustus est, iustificetur adhuc : et sanctus, sanctificetur adhuc »..| Codd. : Tr511] om. Rusch Magna Glossatura (cf. tamen infra v. XXVII) || Dominus secundum iustitiam meam \ interl.| vel bona opera mea| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || marg.| Et retribuet secundum iustitiam bone voluntatis.| Codd. : Rusch, om. Tr511 || et secundum puritatem  interl.| innocentiam qua abstineo a malo| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || manuum mearum  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 factorum qui dedit ut facerem educendo in latitudinem| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| ET SECUNDUM OPERA que sunt post prima beneficia Dei scilicet fidem et caritatem que gratuito sine precedenti merito Deus prestat.| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || retribuet mihi.  Quia custodivi vias Domini \ interl.| AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 ut latitudinem operum longanimitas consequatur perseverandi| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| quasi hoc retribuet| Codd. : Rusch, om. Tr511 || nec impie gessi  interl.| recedendo| Codd. : Tr511 Rusch || a Deo meo.  marg.| QUIA CUSTODIVI. Vel ita continuando cum precedenti versu :| Codd. : Rusch, om. Tr511 || marg.| Et retribuet {t. 2 : Erfurt, f. 238ra ; facsim., p. 475a} mihi Dominus secundum iustitiam meam et secundum puritatem etc., id est et secundum puritatem etc. id est Rusch] om. Tr511 secundum quod iustus et purus, id est innocens. Iustus quia custodivi vias Domini custodivi vias Domini Rusch] custodit Tr511 , purus quia non impie gessi gessi Rusch cum Magna Glossatura] egit Tr511 , et hoc ideo ideo Rusch] utrumque Tr511 ; ideo utrumque Magna Glossatura quia consideravi iudicia tam presentia quam futura et vidi iusta vidi iusta Rusch Magna Glossatura] inv. Tr511 et inventa iusta, non repuli, id est placuerunt placuerunt] + mihi Tr511 Magna Glossatura et sic custodivi et sicut cepi ero immaculatus, unde in futuro retribuet.| Et retribuet… retribuet] immediate post glosam precedentem « precedenti versu » desinentem Rusch = Tr511 f. 19ra sub versu precedente || interl.| ideo custodivi ideo non impie egi quoniam | Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || {t. 2 : Erfurt, f. 238ra ; facsim., p. 475a} Quoniam  interl.| AUGUSTINUS. id est AUGUSTINUS.Id est Rusch] Iudicia et iustitias non reppuli a me Tr511 premia iustorum, penas impiorum, flagella corrigendorum, temptationes probandorum semper attendo attendo Rusch Magna Glossatura] + et elationes impiorum quibus Deus eos decipit quia, cum putent ad felicitatem ea que habent, sunt tamen ad dampnationem. Hec sunt iudicia Dei tam presentia quam futura Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch Magna Glossatura || omnia iudicia eius in conspectu meo meo] + sunt Ps-G  : et iustitias eius  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 ut ille ille Rusch] om. Tr511 qui deficit deficit] defuit Tr511 sub sarcina, vel qui, fragilitate carnis superatus, dimittit quod ceperat| Codd. : Tr511 Rusch || non repuli a me.  Et  interl.| postmodum postmodum Tr511 Rusch] praem. inde Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || ero  interl.| quasi ita olim vixi et sicut cepi ita| Codd. : Rusch, om. Tr511 || interl.| sicut cepi perficiam| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || immaculatus  interl.| non quod prorsus sine macula sed observabo | Codd. : Tr511 Rusch || cum eo \ marg.| cum eo ei adherens.| Codd. : Rusch, om. Tr511 || et observabo me me Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G (R F I L)  marg.| et observabo ne interum cadam.| Codd. : Rusch, om. Tr511 || ab iniquitate mea.  interl.| ne iterum cadam per peccatum mortale| Codd. : Rusch, om. Tr511 || marg.| ab iniquitate que est mors beati. Vel ne iterum cadam qui est mos beati.| Codd. : Rusch, om. Tr511 || Et  interl.| in futuro futuro] + non solum in presenti Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || retribuet mihi Dominus secundum iustitiam meam \ et secundum puritatem manuum mearum : \ marg.| ET RETRIBUET. CASSIODORUS. Et retribuet. Cassiodorus] om. Tr511 Dupliciter Deus retribuit Deus retribuit] inv. Tr511 hic : in presenti in presenti] om. Tr511 ut « iustus iustificetur et qui… adhuc] adhuc etc. (om. hom.) Tr511  » et « Qui in sordibus est sordescat adhuc » Apc. 22, 11 : « Qui nocet, noceat adhuc : et qui in sordibus est, sordescat adhuc : et qui iustus est, iustificetur adhuc : et sanctus, sanctificetur adhuc ».. Unde hic dicit Ps. 17, 26 ; cf. 2 Rg 22, 26. « Cum sancto sanctus »etc. sanctus etc.] om. Tr511 et in futuro premium bonis et et] om. Tr511 penam malis. Unde ibi Ps. 17, 28. « Quoniam tu populum humilem »etc. etc.] om. Tr511 quasi ita hic quia in futuro « tu populum humilem salvum facies ».| Codd. : Tr511 Rusch || marg.|  AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 Et retribuet. Iam non solum propter latitudinem fidei que per Dei operatur sed que per Dei operatur sed] sed et Tr511 propter longanimitatem retribuet mihi.| Codd. : Tr511 Rusch || in conspectu oculorum eius.  interl.| id est in eterno| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 Non quod homines vident quia que videntur temporalia sunt, que non videntur eterna, quo pertinet altitudo spei.| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| IN CONSPECTU conspectu] + oculorum eius Tr511 . Hoc iustis convenit ut sicut illi Deum semper contuentur, ita Deus eos iugiter respiciat.| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Quia| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| etsi dixi ‘iustitiam meam’, tamen non est ‘mea’ nisi te donante| Codd. : Tr511 Rusch || Cum sancto sanctus eris \ interl.| sanctificans eum| Codd. : Tr511 Rusch || et cum viro innocente innocens eris.  interl.| AUGUSTINUS. qui qui] quia Tr511 Magna Glossatura nulli noces sed pro pro] om. Tr511 peccatis suis quisque constringitur Cf. Prv. 5, 22 : « Funiculis peccatorum suorum quisque constringitur ». constringitur Rusch Magna Glossatura Prv. 5, 22] constringetur Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || marg.|  AUGUSTINUS. Augustinus Rusch] om. Tr511 Est etiam occulta profunditas qua intelligeris cum sancto sanctus quia tu sanctificas sanctificas] + sanctos Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || Et cum electo electus eris \ interl.| ab eo quem eligis eligeris| Codd. : Tr511 Rusch || et cum perverso perverteris.  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 perverso perversus videris quia dicunt Ez. 33, 20. : « Non est recta recta Rusch Magna Glossatura] equa Tr511 via Domini ».| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| CUM SANCTO etc. CASSIODORUS. etc. Cassiodorus] om. Tr511 Dixerat retribui secundum iustitiam, nunc ut videatur gratia gratia] + Dei Tr511 cum libero arbitrio, ostendit quomodo habeatur iustitia. Et fit Et fit] om. Tr511 conversio ad Dominum quasi cum ad Dominum quasi cum] quasi Tr511 gratiarum actione, o Domine, cum sancto sanctus eris, id est id est] om. Tr511 adiuvas in sanctitate quia sanctus in natura, alios gratia sanctificas in natura, alios gratia sanctificas] om. Tr511 . In innocentia quia innocens innocentem adiuvas innocentem adiuvas] om. Tr511 et perversum pervertis permittendo, et hec omnia permittendo, et hec omnia] Et hoc ideo Tr511 quia tu populum humilem salvum facies et oculos superborum humiliabis. Vel sicut ego ero immaculatus cum eo similiter tu quicumque cum sancto Christo id est ipso donante eris sanctus et innocens, et cum perverso, id est diabolo, eris perversus. Et est hic argumentum Et est hic argumentum] om. Tr511 a convictu, et hoc ideo quia tu Domine quia tu Domine] quoniam tu Tr511 populum humilem salvum facies et oculos superborum humiliabis et oculos superborum humiliabis] om. Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Hoc perversum videtur perversis quod confitentes peccata salvas| Codd. : Tr511 Rusch || Quoniam tu populum humilem salvum facies \ et oculos superborum  interl.| qui ignorantes iustitiam Dei suam volunt constituere| Codd. : Tr511 Rusch || humiliabis.  interl.| quanto plus alti| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Quoniam tu populum. Probat per finem quia est modo cum sancto et adiuvat eum quia in finem sa<lvum> f<aciet>.| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || Quoniam  interl.| non est nostrum lumen ex nobis| Codd. : Tr511 Rusch || tu illuminas lucernam meam Domine \ interl.| lucernas in quibus Christus lucet sicut lumen in testa Cf. Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit. : « Lucerna enim fuerunt predicatores, in quibus fuit lux, id est cognitio veritatis, qua illuminaverunt alios, sicut lucerna lumen habet in testa ». | Codd. : Tr511, om. Rusch || marg.| LUCERNAM. CASSIODORUS. Lucernam. Cassiodorus] Lucerna Tr511 Fuerunt predicatores in quibus lux, id est cognitio veritatis qua illuminaverunt alios. Unde 2Cor. 4, 7. : « Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus » Unde … fictilibus] om. Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || Deus meus illumina illumina Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] illuminas Ps-G (R F)  interl.| per eos| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| QUONIAM TU ILLUMINAS. Quod enuntiavit de electis et sanctificatis de electis et sanctificatis] om. Tr511 orat nunc de aliis nunc de aliis] ut secundum ? sic progrediatur Ecclesia de gente in gentem sicut incepit Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Progreditur Ecclesia o o] om. Tr511 DeusPater quia quia] quoniam tu illuminas Tr511 lucernam id est apostolos et alios primitivos| Codd. : Tr511 Rusch || tenebras meas.  interl.| quia peccatis nostris tenebre sumus| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| TENEBRAS. AUGUSTINUS. Tenebras. Augustinus] om. Tr511 Eos qui adhuc sunt in tenebris, meas predestinatione.| Codd. : Tr511 Rusch || Quoniam  interl.| te rogo| Codd. : Tr511 Rusch || in  interl.| vel per| Codd. : Rusch, om. Tr511 || te  interl.| non a me| Codd. : Tr511 Rusch || eripiar a temptatione \ et in Deo meo  interl.| non in me| Codd. : Tr511 Rusch || transgrediar murum.  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 quem intra homines et celum celum] Deum Tr511 peccata construxerunt| Codd. : Tr511 Rusch || marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 238rb ; facsim., p. 475b} TRANSGREDIAR. CASSIODORUS. Transgrediar. Cassiodorus] om. Tr511 Diruere non penitus penitus] om. Tr511 potest homo sed ope Dei transit murum murum] + id est Tr511 , obstaculum peccatorum.| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| IN DEO MEO. CASSIODORUS. Cassiodorus] om. Tr511 Deus enim meus est via qua itur ad celum impolluta. Vel via qua venit in mundum sancta et immaculata virgo virgo] om. Tr511 . Et quidquid dixit dixit] dicit Tr511 Spiritu sancto Sancto Spiritus Tr511 examinatum est id est utile et honestum ut sapiens quidquid dicit prius apud se diiudicat.| Codd. : Tr511 Rusch || Deus meus  interl.| vere quia Deus meus | Codd. : Rusch, om. Tr511 || marg.| DEUS MEUS. CASSIODORUS. Et continando sequitur : CASSIODORUS. Et continando sequitur] om. Tr511 Eripies me de contradictionibus populi. Cetera interponit ad commendationem commendationem] + scilicet via immaculata, eloquia examinata, protector omnium, quis Deus preter Deum nostrum Tr511 . Cf. Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit. : « Deus meus, quasi dicat : Vere in te, o Deus, eripiar, quia tu Deus meus eripies me de contradictionibus [199A] populi. [Cassiodorus, Alcuinus] Usque hunc ordo litterae extenditur : caetera interponit ad commendationem eius, mutata persona, de eo loquens aliis sic; Deus meus eripiet ». | Codd. : Tr511 Rusch || impolluta via eius+  interl.| non venit in homines nisi mundent viam fidei quia impolluta via eius. | Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| id est non incedit nisi per mundam viam, quia non venit in homines nisi mundent viam fidei qua veniat, quia impolluta via eius. Unde Mt. 3, 3 ; Mc 1, 3 ; Lc.3, 4. : « Parate viam Domini rectas facite » etc.| Codd. : Rusch Magna Glossatura, om. Tr511 || eloquia Domini igne examinata \ interl.| purgata, probata| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || marg.| ELOQUIA. Igne examinationis probantur probantur] probentur Tr511* .| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Vel igne Sancti Spiritus, vel igne tribulationis| Codd. : Tr511 Magna Glossatura || interl.| Spiritu sancto vel tribulatione| Codd. : Rusch || protector  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 et eos qui sperant non in se sed in illo non in se sed in illo Rusch Magna Glossatura] in illo non in se Tr511 non consumit tribulatio quia spes sequitur fidem| Codd. : Tr511 Rusch || est omnium sperantium in se se Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] eum Ps-G (R F I).  marg.| OMNIUM. CASSIODORUS. Cassiodorus] sperantium in se Tr511 Nullus excipitur nisi qui sperare non vult.| Codd. : Tr511 Rusch || Quoniam quis Deus preter Dominum : \ interl.| cui ex debito servimus| Codd. : Rusch, om. Tr511 || marg.| QUONIAM QUIS. CASSIODORUS. Quoniam quis…. gentium] interl. Tr511 Quoniam quis. Cassiodorus] om. Tr511 Deus dico quia quis est est] om. Tr511 alius Deus nisi qui et et] est Tr511 Dominus in rebus est est] om. Tr511 , et qui « in Iudea notus » Ps. 75, 2. non « dii gentium Ps. 95, 5, etc. . Hec Hec] Hoc Tr511 Magna Glossatura contra paganos qui multos sibi fingunt fingunt Rusch Magna Glossatura] + et multos habent Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || aut aut Ps-G (Q² ΦP ΨB²V D) D30 Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina) cum Ps-R] et Ps-G {t. 2 : Erfurt, f. 238rb ; facsim., p. 475b} quis deus preter Deum nostrum?  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 quem post servitutem in hereditatem possidemus| Codd. : Tr511 Rusch || Deus qui precinxit precinxit Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Tr511 Rusch cum Ps-R] precingit Ps-G (F L) me  interl.| Hucusque David peccator ereptus cum humano genere, amodo totus Christus| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| ut fortis sim| Codd. : Tr511 Rusch || virtute \ interl.|  AUGUSTINUS. Augustinus] Precinxit Tr511 ne fluentes sinus cupiditatis impediant gressus, id est bona bona] om. Tr511 opera| Codd. : marg. Tr511, interl. Rusch || et posuit immaculatam viam meam.  interl.| sicut immaculata est fides qua ad me venit sic caritas qua ad illum vadam|| Qui perfecit pedes meos  interl.| AUGUSTINUS. id est AUGUSTINUS.Id est] om. Tr511 amorem ad transcendenda spinosa et umbrosa seculi| Codd. : Tr511 Rusch || tamquam cervorum \ et super excelsa  interl.| in celo cordis intentionem| Codd. : Tr511 Rusch || statuens me.  Qui docet docet Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] doces Ps-G (R I)  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 operari ad superandos hostes, qui iter celi claudere conantur| Codd. : Tr511 Rusch || manus meas ad ad Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] in Ps-G (R I F L) prelium \ interl.| contra vitia et demones| Codd. : Rusch, om. Tr511 || et posuisti ut ut Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G (R) LXX arcum ereum  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 infatigabilem intentionem bonorum bonorum] om. Tr511 operum meorum| Codd. : Tr511 Rusch || brachia mea.  marg.| DEUS QUI PRECINXIT. CASSIODORUS. Deus… Cassiodorus] om. Tr511 f. 20ra Adhuc propter communia commendat per specialia quia quia] Diapsalma. Deus qui precinxit Tr511 , tertio, Christus de virtute et et] ac Tr511 Magna Glossatura potentia sua commendatur commendatur Rusch] om. Tr511 . Cf. Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit., PL 191, 201B : « Tertia pars ubi Christus de virtute ac potentia sua agit, dicens… » PRECINXIT id est prearmavit. Vel a similitudine currentis. Vel Vel] precinxit virtute Tr511 dignitatem notat et fortitudinem quod ei convenit qui potestate sua iudicabit populum vel populum vel Rusch] om. Tr511 Magna Glossatura mundum. ET POSUIT firmavit firmavit] + viam Tr511 . VIAM IMMACULATAM immaculatam] om. Tr511 sine peccato. Cervus spinas et hiantia loca hiantia loca] inv. Tr511 transilit, sic Christus spinas et foveas peccatorum, et sicut cervus alta ita super omnes creaturas conscendit spinas et foveas peccatorum, et sicut cervus alta ita super omnes creaturas conscendit Rusch Magna Glossatura] super omnes creaturas ascendit Tr511 . Qui docet ab imminentibus insidiis cautum faciendo. MANUS. opera vel voluntates voluntates Rusch Magna Glossatura] –tem Tr511 . Ad prelium Ps. 17, 35.. Contra diabolum. Ut arcum arcum] + ereum Tr511  : similitudine similitudine Rusch]similitudo Tr511 rei que non est, id est dedisti irremissibilem fortitudinem. Vel brachia Christi prophete et apostoli, per quos operatur qui arcus ereus quia predicando non mollescunt sed semper fortes verba salutis iaculantur.| Codd. : Tr511 Rusch || Et  interl.| non sufficiunt predicta nisi assit protectio Dei Dei] + cum doctrina et fortitudine Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || dedisti mihi protectionem salutis tue \ et dextera tua  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 favor gratie tue.|| interl.| CASSIODORUS. Cassiodorus] om. Tr511 vel potentia deitatis que hominem in altum constituit.| Codd. : Tr511 Rusch || suscepit me.  marg.| PROTECTIONE protectione] proteges Tr511 . Non ut nihil patiar quod tamen est est] om. Tr511 ad profectum. Tribulatio est correctio et doctrina et dilatatio et confirmatio.| Codd. : Tr511 Rusch || Et disciplina tua correxit me  interl.| vel direxit = Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit. | Codd. : Rusch, om. Tr511 || in finem \ et disciplina tua ipsa me docebit.  interl.| ut melioribus insistam Codd. : Rusch Tr511 | meliora insistere Tr511 | Petrus Lombardus, In Ps., loc. cit. : « disciplina tua ipsa me docebit melioribus insistere ». || interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Correctio tua non sinit deviare ut quidquid ago in eum finem referam quo coheretur tibi et eadem docet pervenire quo direxit.| Codd. : Tr511 Rusch || Dilatasti gressus meos subtus me \ et non sunt infirmata  interl.| per mala mundi| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| DILATASTI. AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Nec impediunt carnales angustie quia latam fecisti caritatem hilariter operantem, etiam de his que sunt sub me scilicet de scilicet de] sunt Tr511 mortalibus rebus et membris membris] + etenim membra pro te libenter sustinent passionem et tribulationem et omnia mundana ad tui comparationem vilipendo. Ita dilatasti caritatem in me Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || vestigia mea.  interl.| itinera vel signa que reliqui imitaturis| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Sed| Codd. : Tr511 Magna Glossatura, om. Rusch || Persequar inimicos meos  interl.| Iudeos|| interl.| carnales affectus meos meos] om. Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || marg.| PERSEQUAR. CASSIODORUS. Cassiodorus] om. Tr511 Arguendo diversis afflictionibus fatigando.| Codd. : Tr511 Rusch || et comprehendam  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 ut absummantur| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| COMPREHENDAM veris rationibus circumveniam.| Codd. : Tr511 Rusch || illos \ interl.| non illi me| Codd. : Tr511 Rusch || et non convertar  interl.| ab hac intentione| Codd. : Tr511 Rusch || donec deficiant.  interl.| a rebellione| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| qui modo obstrepunt| Codd. : Tr511 Rusch || Confringam illos  interl.| diversis miseriis affligam| Codd. : Tr511 Rusch || nec poterunt stare \ interl.| non durabunt adversus me| Codd. : Tr511 Rusch || cadent subtus pedes meos.  interl.| preponam illis amores quibus in eternitatem itur in eternitatem itur] itur in eternum Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || Et precinxisti me  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 fluentia desideria carnis virtute strinxisti ne in pugna prepedirer| Codd. : Tr511 Rusch || virtute ad bellum \ interl.| qui prius ad currendum, modo ad prelium precinxisti | Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || et supplantasti et Ps-G (ΨB D) D30 Ω Ed1455 Rusch Clementina cum Ps-R (A H B²)] om. Ps-G Ps-R  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 decipi fecisti insequentes ut mihi subessent mihi subessent] inv. Tr511 qui superesse superesse] super me esse Tr511 volebant| Codd. : Tr511 Rusch || insurgentes in me subtus me.  Et inimicos meos dedisti mihi dorsum \ interl.| ut me sequerentur sicut servi dominum| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| AUGUSTINUS. fecisti ut me persequerentur| Codd. : Rusch, om. Tr511 || et odientes me  interl.| perdurantes in odio| Codd. : Tr511 Rusch || disperdidisti disperdidisti] disperdisti Ps-G .  interl.| per universum orbem orbem Rusch Magna Glossatura] + ut iudeos Tr511 | Codd. : Tr511 Rusch || Clamaverunt  interl.| ubi| Codd. : Tr511 Rusch || nec erat qui  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 alius non potest| Codd. : Tr511 Rusch || salvos {t. 2 : Erfurt, f. 238va ; facsim., p. 476a} faceret \ ad Dominum nec exaudivit eos.  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 tu non vis quia non recedunt a malitia| Codd. : Tr511 Rusch || Et comminuam eos eos Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-β Ps-Med] illos Ps-G (R I L) cum Ps-R   interl.| preter preter] praem. et Tr511 dispersionem|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 238va ; facsim., p. 476a} COMMINUAM. AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Ecce eadem operatio Patris et Filii supra ait : disperdidisti Pater. Et iam ait : Comminuam id est supra ait : disperdidisti Pater. Et iam ait :Comminuam id est] om. Tr511 auferam virtutes ut post cedant « omni vento doctrine doctrine] diaboli Tr511  » Eph. 4, 14..| Codd. : Tr511 Rusch || ut pulverem  interl.| aridi sunt sine imbre misericordie Dei ut elati et inflati superbia a spe firma quasi a solida terra rapiantur| marg. Tr511 || ante faciem venti \ ut lutum platearum delebo eos.  interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 luxuriantes et lubricos lubricos Rusch (Erfurt)] lnbricas cacogr. Rusch (facsim.) per latas vias.| Codd. : Tr511 Rusch || Eripies Eripies Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] Eripe Ps-G (R F I) me de contradictionibus populi \ interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 Qui dixerunt : si dimiserimus eum sic totus mundus post eum abit Cf. Io. 11, 47 : « Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostrum locum, et gentem. ». abit] ibit Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || constitues me in caput gentium.  interl.| ut sim caput| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || marg.| ERIPIES. CASSIODORUS. Eripies. Cassiodorus] om. Tr511 De illis ita sed eripies me depressio Iudeorum et et] om. Tr511 exaltatio gentium.| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Quia| Codd. : Tr511 Rusch || Populus  interl.| gentium| Codd. : Tr511 Rusch || quem non cognovi  interl.| non visitavi corporali presentia, vel lege et prophetis| Codd. : Tr511 Rusch || servivit mihi \ in auditu auris obedivit mihi.  interl.| oculis non vidit sed per predicatores obedivit| Codd. : Tr511 Rusch || interl.| Sed| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || Filii alieni  interl.| id est diaboli| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || interl.| non mei sed alieni, ex patre diabolo. Unde Cf. Is. 1, 4 (iuxta Septuaginta) : « Vae genti peccatrici,populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis ; dereliquerunt Dominum ; blasphemaverunt Sanctum Israel ; abalienati sunt retrorsum ». : « Ve genti peccatrici, filiis alienis, populo pleno peccatis »etc. Unde… etc.] om. Tr511   Breviarium in Psalmos, In Ps. 17, 46 (PL 26, 871B) : « Filii alieni. Hoc idem et Isaias loquitur : Vae genti peccatrici, filiis alienis, populo pleno peccatis (Is. I). Antiquo vocabulo, Iudaei filii Dei appellati sunt : sed alienati, quia filii diaboli effecti sunt. Et idem Iudaei, quorum pater diabolus est : Mentiti sunt mihi, quia in veritate non steterunt sicut et pater eorum. Filii alieni inveteraverunt : hoc est, quia novi hominis non receperunt adventum, in veteri homine permanserunt ». Breviarium in Psalmos, In Ps. 17, 46 (PL 26, 871B) : « Filii alieni. Hoc idem et Isaias loquitur : Vae genti peccatrici, filiis alienis, populo pleno peccatis (Is. I). Antiquo vocabulo, Iudaei filii Dei appellati sunt : sed alienati, quia filii diaboli effecti sunt. Et idem Iudaei, quorum pater diabolus est : Mentiti sunt mihi, quia in veritate non steterunt sicut et pater eorum. Filii alieni inveteraverunt : hoc est, quia novi hominis non receperunt adventum, in veteri homine permanserunt ». | Codd. : Tr511 Rusch || mentiti sunt mihi+ filii alieni  marg.| FILII. Iudei quos enutrivi Iudei quos enutribi Rusch] om. Tr511 facti alieni, mentiti sunt mihi mihi] + id est Tr511 ad honorem meum.| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| Repetitio ad maiorem increpationem| Codd. : Tr511, om. Rusch Magna Glossatura || inveterati sunt : \ interl.| AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 in veteri homine remanserunt quos innovare veni innovare veni] inv. Tr511 .| Codd. : Tr511 Rusch || et claudicaverunt  interl.|  AUGUSTINUS. Augustinus] om. Tr511 uno pede debiles, Vetus Testamentum tenentes tenentes Rusch Magna Glossatura] testantes Tr511 , Novum respuentes respuentes Rusch Magna Glossatura] respiciunt Tr511 | marg. Tr511 || marg.| INVETERATI SUNT ET CLAUDICAVERUNT, sequentes potius suas traditiones quam Dei.| Codd. : Tr511 Rusch || a semitis suis.  interl.| quas ipsi fecerant| Codd. : Tr511 Rusch || Vivit Dominus  interl.| quia presens est in corde meo in corde meo] om. Tr511 , firma fide visus| Codd. : Tr511 Rusch || et benedictus  interl.| laudatus sit| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| VIVIT DOMIN