initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<26_8. Psalmi 109-151*>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. [ 830 ] ejusdem, epistolæ glossatæ. 102 Arras, 564(441) Boulogne-sur-Mer, 113 Boulogne-sur-Mer, 118 Boulogne-sur-Mer, 184 Boulogne-sur-Mer, 189 _ London, MS Royal 2 E III _ Biblia - Evangelia (glossa)_ MS 813 Saint-Omer Biblia Saint-Omer, BM, ms. 063 Nicolaus de Lyra, Postilla litteralis Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ Paul. Boulogne-sur-Mer, BM, ms. 24, Glossa media Gilleberti Paul. Saint-Omer, BM, ms. 036 , Magna Glosatura Paul. Saint-Omer, BM, ms. 212 _ Prophetae Saint-Omer, BM, ms. 014 Vetus Testamentum Saint-Omer, BM, ms. 009 cum glossa Livres historiquesParis, BnF, lat. 15488 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15489 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15490 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15491 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Gn. Saint-Omer, BM, ms. 177 _3 Gn.Dijon, BM, 22, 1186-12153 Gn.Douai, BM, ms. 0017/1, f. 1-131v, 13e 2/4, France. [f. 3=4 par erreur de pagination, sans manque dans le texte]3 Gn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 031 (t. 1), origine Italie, 12e 2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale3 Gn.Paris, BnF, lat. 14398, origine groupe laonnois, avant 1140, vers 1120-1135; prov. St-Victor de Paris (1180-1200).3 Gn. Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/4; prov. Toulouse OP, f. 1 sqq3 Gn.Toulouse, BM, ms. 21, 13e s. 2/3; prov. Toulouse OESA, f. 1 sqq3 Gn.Tours, BM, ms. 86, 12e s. 4/4, f. 1r inc. [Glossa in Gn.] « Cum omnes divinos libros legimus… » ; f. 2v ; inc. : « Beda. In principio creavit Deus celum et terram : creationem mundi insinuans Scriptura, primo verbo eternitatem et Dei omnipotentiam ostendit... »3 PentateuqueParis, BnF, lat. 15480 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15481 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15482 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15483 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15484 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15485 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15486 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15487 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 Ex. Saint-Omer, BM, ms. 177 4 Ex.Dijon, BM, 22, 1186-12154 Ex.Dijon, BM, 23, 1186-12154 Ex.Grenoble, BM, ms. 0034 (463), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395]4 Ex.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 032 (t. 2) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale4 Ex.Paris, Arsenal, 47, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.4 Ex. Paris, Arsenal, 48, 1150-1170 [MM2017]; prol., manque Ex. 1-1-9 ; prov. Sozomène, chanoine de Pistoie.4 Ex.Paris, BnF, lat. 14400, origine non précisée, 12e 2/4 ? [MM2016]4 Ex.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Soissons, BM, ms. 71, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Jean-des-Vignes.4 Ex.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/44 Ex.Tours, BM, ms. 86, 12e s., f. 167v ; expl. (Ex. 1-40, 18) : « Posuit et testamentum in archa.. ». Glosa [Raban] : « ...ad Adventum Domini sermo vel opus ad structuram Ecclesie conveniens per scriptores Veteris Testamenti colligitur, ut doctores Evangelii hiis utantur in confirmatione fidei et eorum vestigia sequantur »4 Ex. 1 à 40:17Douai, BM, ms. 0017/1, f. 132-254v (… imposito desuper o-) ; 13e 2/4 ; France.4 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 171 5 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 173 _ 5 Lv.Dijon, BM, 23, 1186-12155 Lv.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 1r-69r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]5 Lv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 033 (t. 3) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale5 Lv.Oxford, Trinity College, B.1.31 [MM2016]5 Lv.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16270 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Rouen, BM, A 236, origine Paris, 1140-1150; prov. OSB (Fécamp).5 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 178 6 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 271 6 Nm.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 70r-164r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]6 Nm.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 034 (t. 4) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale6 Nm.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/46 Num.Dijon, BM, 24, 1186-12156 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 047 _ 7 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 227 _ 7 Dt.Dijon, BM, 24, 1186-12157 Dt.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.7 Dt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 035 (t. 5), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale7 Dt.Oxford, Trinity College, B.1.14, 12e 4/3 ? [MM2016]7 Dt.Paris, BnF, lat. 00186, origine : peint par un artiste de Champagne méridionale, 1150 c.; prov. Chalons-sur-Marne : Cathédrale Saint-Etienne7 Dt.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/47 2Esr.Dijon, BM, 28, 1186-12158 Ios.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale8 Ios.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 1sqq8 Ios. etc.Paris, BnF, lat. 15190 ; 13e s., prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20178_10 Idc.Dijon, BM, 28, 1186-12159 Idc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale9 Rt.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)10 Rt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 271r sqq.10 1-4Rg.Dijon, BM, 25, 1186-121511_15 1-4Rg.Paris, BnF, lat. 15191 ; saec. 13 ½ ; prov. Sorbonne (Paris)11_15 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 1-67, origine Italie, 13e 1/2?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 1-45, origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1-4Rg Saint-Omer, BM, ms. 149 12_15 1-4Rg.Oxford, Trinity College, B.4.30, 1170-1180 c.? [MM2016]12_15 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 67 sqq., origine Italie, 13ee 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 45r sqq., origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 Par. (1-2).Avranches, BM, 10, après 1200.16 Par. (1-2).Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 139, 12e 3/3 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.16_17 Par. (1-2).Oxford, Bodleian, E. Mus. 64, après 1200.16_17 Par. (1-2).Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)16_17 Par. (1-2).etc.Paris, BnF, lat. 15193 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201716_17 1Esr.Dijon, BM, 28, 1186-121518 1Esr.Durham, Cathedral Library, A.03 (III).0518 1Esr.Paris, Mazarine, 08518 1Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 86v18 1Esr.Troyes, BM 0033, t. 2, f. 86r-109v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0078, f. 149r-180r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0104, f. 90r-116r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0106, f. 70v-82v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0113, f. 73r-91v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0143, f. 122r-157v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 2Esr.Paris, Mazarine, 08519 2Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 113v19 Ios.Dijon, BM, 28, 1186-121519 Tb.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 137v22 Idt.Paris, Mazarine, 08523 Idt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, 151r23 Est.Paris, Mazarine, 08524 Est.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 167v24 Iob.Avranches, BM 16, origine laonnoise non certaine, avant 1140.25 Iob.Laon, BM 51, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Nicolas-aux-Bois (f. 85v, xv e siècle) 25 Iob.Oxford, Bodleian Library, Rawlinson G 17, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135). 25 Iob.Oxford, Trinity College, 20. Signalé par B. Smalley, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann), avant 1140. 25 Iob.Paris, BnF, lat. 14781, f. 127-207, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OSA (St-Victor de Paris) (1180-1200) (suivie d’un autographe de Guillaume de Champeaux élève d’Anselme de Laon).25 Iob.Paris, BnF, lat. 15194  ; prov. Sorbonne (Paris) : legs de Robert de Sorbonne, Paris, 1240-1260 c. [MM2017]25 Iob.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15492 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15493 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15494 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15495 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15496 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, Mazarine, 08725 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 282 26 Ps. 1-89 Saint-Omer, BM, ms. 269 26 Ps. Boulogne-sur-Mer, 20, Odbertus de St-Bertin, Glossa praevia 26 Ps.Douai, BM, ms. 0016, (12e 4/4) (GP, Magna Glosatura in Ps. cum scoliis)26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0079 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse ; autre texte que la Glose ordinaire, à partir d’un commentaire du 12e siècle qui n’est pas celui attribué à Bruno le Chartreux [MM2016]26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0080 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse  [MM2016]26 Ps.Köln, Dombibliothek, cod. 7, saec. 13 2/326 Ps. Laon, BM 29, France, 1160-1180 c.; prov. Vauclair 26 Ps.Le recensement des manuscrits pour la Glose sur le Psautier (Glose ordinaire et Magna Glosatura) est en cours par Martin Morard (IRHT). Voir liste provisoire dans FAMA26 Ps.Lunel, BM, ms. 1, 12e. 3/3; prov. Saint-Guilhem du Désert ; manque Ps. 118, 73-125 cum glossa (propter defectum fol. inter f. 95 et 96)26 Ps. Paris, BnF, lat. 106, origine Laon ou Champagne ?, Aisne ?, 1140-1150 c. [omet les titres bibliques] non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 14403, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Saint-Victor.26 Ps.Paris, BnF, lat. 15199 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15200 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15201 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15202 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15203 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15204 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15205 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15206 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15207 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15208 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15209 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15210 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15498 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15499 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15500 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 16273 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 17212, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Paris (Petits-Pères 15).26 Ps. Paris, BnF, lat. 17213, origine Paris, 1140-1150; prov. Paris (Notre-Dame).26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 010 , Magna Glosatura 26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 016 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 032 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 035 , Magna Glosatura26 Ps. Tarragona, Bilb. publ., ms. 116 [inter f. 101 et 102 def. Ps. 62, 3 usque ad Ps. 72, 9]26 Ps. Troyes, BM 0726, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) ; version différente de la Glose ordinaire, enrichie de citations patristiques complétées26 Ps.Troyes, BM, ms. 0511, origine Paris (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).26 Ps. Troyes, BM, ms. 815 : Gilbertus Pictaviensis, Glosa media in Ps26 Ps.Valenciennes, BM, 44 : Gilbertus Porretanus, Glosa Media in Psalmos26 Ps.Vatican, BAV, Reg. lat., 13, 12e s.26 Ps. 1-17Paris, BnF, lat. 15211, f. 1-22vb [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. 1-17, 1526 Ps. 1-73Oxford, Trinity College, B.5.4, Paris, 1272, Magna Glosatura, Herbert de Bosham.26 Ps. 1-79Paris, BnF, lat. 15212 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 1-79 (glosé)26 Ps. 42:4-118:11Cava de' Tirreni SA, Biblioteca della Badia, Cod. 3526 Ps. 74-150Oxford, Bodleian, Auct. E inf. 6. (SC2051), Magna Glosatura (lac. inter f. 103 et 104 = Ps. 118, 54-175 = PL192, 1069B-1133B), Herbert de Bosham, entre 1173 et 1176/1177 ; lien vers images26 Ps. 80-150Paris, BnF, lat. 15213 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 80-150 (glosé)26 Prv.Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).28 Prv.Dijon, BM, 27, 1186-121528 Prv.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 5r-50v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]28 Prv.Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine avant 1140; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.28 Prv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv.Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]28 Prv.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]28 Prv.Paris, BnF, lat. 119, f. 1r-102r, 12e s. 4/4, version de la Glose à préciser.28 Prv.Paris, BnF, lat. 14476, f. 2r-65r, prothemata ajouté par une main 13e, f. 1v ; Paris, 1150-1160 c. 28 Prv.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15612, f. 20  ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Troyes, BM 1169, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).28 Prv.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).28 SapientiauxParis, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15501 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15502 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15503 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15504 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15505 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15506 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15507 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15508 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 Qo.Dijon, BM, 27, 1186-121529 Qo. (Ecl.)Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).29 Qo. (Ecl.)Grenoble, BM, ms. 0032, origine laonnoise incertaine avant 1140.29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 2r-3v (Qo. 1, 1-2, 5) ; f.173r (Qo. 2, 6-2, 12), autre origine que le reste du volume, saec. 13 2/2, avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 51r-66v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), f. 90v, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 119, f. 103r-137v, vac. 138), 12e s. 4/4, avec prologue, version de la Glose à préciser.29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 14476, f. 66r-87r ; Paris, 1150-1160 c. 29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 291 _ 30 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 376, f. 13v-14r fragmenta30 Ct.Cambridge, Pembroke College, 47 [sigle B : CM170.22 Dove]30 Ct.Dijon, BM, 27, 1186-121530 Ct. Evreux, BM, 90, f. 2-6, origine laonnoise incertaine, avant 1140.30 Ct.Hereford, Cathedral Library, MS P I 8 ; [Angleterre, Hereford ?, 1135-1145 ; sigle H : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 67r-84v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]30 Ct. Laon, BM 112, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145 c.; prov. Laon, Saint-Vincent.30 Ct.Laon, BM 278, f. 36r-57v, 1200 c.; prov. Laon, Saint-Vincent [CM170.22 Dove].30 Ct.Laon, BM 58, f. 60v-70v, Laon ?, 1150 c. selon Dove CM270.22, p. 5130 Ct. Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. [sigle L  : CM170.22 Dove]30 Ct.London, BL, Add. 18326, f. 2v-25v [Paris, 1160-1170 ; sigle N : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 33 sq., origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 1-27v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale30 Ct.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00245, f. 1r-43r non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 00246, f. 1r-56v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00466, f. 59r-76v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00467, f. 42r-59r30 Ct.Paris, BnF, lat. 00480, f. 1r-8r [alia Glosa]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00483, f. 1r-14r ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00567, f. 118r-127v ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00571, f. 84r-91r ; France, Nord, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 119, f. 139r-180r (180v vac.), 12e s. 4/4, avec proloques, version à préciser.30 Ct.Paris, BnF, lat. 124, f. 60v-79r ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 127, f. 63v-96v ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 128, f. 90v-136r ; Italie, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 129, f. 95v-122r ; Paris ?, saec. 12 ex. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 143, f. 85v-117r ; France, Nord-Ouest/Normandie, 1150 c. [Glosa ordinaria 1-3, 10] non numérisé sur Gallica le 7.5.2017 30 Ct.Paris, BnF, lat. 14405, f. 68v-87v, Paris, 1200 c.; prov. St-Victor30 Ct.Paris, BnF, lat. 14776, f. 90r-113r [France, Paris, 1150-1160; prov. St-Victor [Stirnemann 1987], sigle V : CM170.22 Dove, p. 20]30 Ct.Paris, BnF, lat. 14778, f. 1v-30v [sigle P : CM170.22 Dove]30 Ct.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15571, f. 57r-63v. Paris ?, saec. 13 inc.30 Ct.Paris, BnF, lat. 15612, f. 71 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Rouen, BM, ms. A 16230 Ct.Rouen, BM, ms. A 22430 Ct.Rouen, BM, ms. A 25830 Ct.Rouen, BM, ms. A 44130 Ct.Rouen, BM, ms. A 57030 Ct.Sankt Gallen, Stiftsbibliothek, ms. 29 ; Paris 1150-1160 [Dove], plus probablement St-Gall [e-codices], texte et glose interlinéaire à l’encre noire, différente de la glose marginale et des initiales peintes typiques de la région de St-Gall (MM2017) ; prov. OSB (St. Gallen), sigle S : CM170.22 Dove, p. 18]30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E IV 3 [sigle T : CM170.22 Dove] 30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E V 45, f. 46r-75r; prov. OFM (Chieri), s. 12 4/430 Ct. Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).30 Ct.Troyes, BM, ms. 1378 [CM170.22 Dove]30 Ct.Troyes, BM, ms. 1380, f. 63v-78v ; France Nord-Ouest / Angleterre, saec. 12 3/4 [CM170.22 Dove]30 Ct.Valenciennes, BM, 73, 12e 2/3; prov. Saint-Amand, olim « K.9 ». Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct. Valenciennes, BM, 75, f. 95r sqq. ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150. Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct.Vatican, BAV, Ottob. 83430 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 630 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 8230 Sap.Dijon, BM, 27, 1186-121531 Sap.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 85r-107r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]31 Sap.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale31 Sap.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]31 Sap.Paris, BnF, lat. 119, f. 181r-236v, 12e s. 4/4, version à préciser.31 Sap.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap. Saint-Omer, BM, ms. 142 _ Clarembaldus Atrebatensis (Tractatus super librum Boethii De trinitate) - Saint Augustin (Epistolae, De Genesi contra Manichaeos, De octo quaestionibus ex Veteri Testamento, De quantitate animae, De duabus animabus)31 Sir.Dijon, BM, 27, 1186-121532 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 038 (t. 8), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, f. 136 sqq., type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir. (Eccli.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 107v-171r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Paris, BnF, lat. 119, f. 237r-, 12e s. 4/4, capitula 1-52 (om. OrSal.).32 Sir. (Eccli.)Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).32 Is. Saint-Omer, BM, ms. 038 33 Is.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 039 (t. 9), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale33 Is.Munich, Staatsbibliothek, Clm 13904, 1140-1150, origine indéterminée; prov. : Prüfening)33 Is.Paris, BnF, lat. 14780, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor33 Is.Paris, BnF, lat. 15220, f. 1ra-62v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 33 Is.Paris, BnF, lat. 15221 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201733 Is.Paris, BnF, lat. 15222, f. 1ra-94rb ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, BnF, lat. 15223, f. 1r-72r- ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, Mazarine 098, origine indéterminée, 1140-1150.33 Is.Troyes, BM 1170, origine indéterminée, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).33 Is. 1-4Paris, BnF, lat. 8876, f. 3-102 ; + Stephanus Langton in Is. ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 33 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15510 ; prov. Sorbonne (Paris) ) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15511 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15512 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15514 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15515 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15516 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15517 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15518 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15519 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Ier.Paris, BnF, lat. 8876, f. 103-204v ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 34 Ier.Dijon, BM, 26, 1186-121534 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 040 (t. 10), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale34 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 1-99v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?34 Ier.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]34 Ier.Paris, BnF, lat. 15220, f. 63r-120v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15222, f. 95ra-180rb ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15224, f. 1r-79v ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15509, f. 1-53v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15513, f. 3r-90v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Troyes, BM 1030, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).34 Lam.Paris, BnF, lat. 8876, f. 204v-246r ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.)35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 100, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 30r-67v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale35 Lam.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]35 Lam.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15220, f. 120v-145r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15222, f. 180va-214vb ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15224, f. 80r-108r ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15509, f. 55r-82v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15513, f. 91r-126r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)35 Ez.Paris, BnF, lat. 15224, f. 108r-193v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15225, f. 1r-109v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201736 Dn. Paris, BnF, lat. 15223, f. 73r-104r ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15225, f. 109v-sqq. ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201737 Ez.Dijon, BM, 26, 1186-121537 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 041 (t. 11), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale37 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?37 Ez.Paris, BnF, lat. 15220, f. 145r-215r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 37 12Proph.Paris, BnF, lat. 15223, f. 104v-191r ; prov. Sorbonne (Paris)38 12Proph.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 12Proph.Paris, BnF, lat. 15227 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 Dn.Saint-Omer, BM, ms. 220  : Gilbertus Universalis, Glossae super Danielem ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus)38 Dn.Paris, BnF, lat. 15220, f. 216r-240v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 38 Dn.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.38 Dn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 137v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?38 Dn.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris).38 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 220 : Gilbertus Universalis, Glossae super XII prophetas ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus) ;   Hab., f. 102va ; Soph. f. 109rb ; 39_51 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 230 39_51 12Proph.Laon, BM 42, origine indéterminée, 1140-1150; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 042 (t. 12), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?39_51 12Proph.Paris, Arsenal, 34, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.39_51 12Proph.Paris, BnF, lat. 15220, f. 241r-314r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;39_51 12Proph. Troyes, BM 1028, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 12Proph. Troyes, BM 1035, origine Paris, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)52_53 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 17204, origine Paris après 1200; prov. Paris (Notre-Dame).52_53 Mcc. (1-2)Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 179r sqq.52_53 Mt. [ 489 ] Glossa super Evangelium Mathæi. 152 54 Mt. Saint-Omer, BM, ms. 274 54 Mc. Saint-Omer, BM, ms. 210 _ 55 Mt.Canterbury, Cathedral, Lit. D. 6, Kent, 1140-1150 ? (Richard Gameson, The earliest Books of Canterbury Cathedral. Manuscripts and Fragments to c. 1200, London, 2008, no 25, p. 257-269 le date du second quart du xiie siècle).55 Mt.Douai, BM, ms. 0022, (13e 1/2) (Bible glosée en 11 volumes)55 Mt.Grenoble, BM, ms. 0037 (451), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.)[4]55 Mt.Laon, BM 73, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint Vincent de Laon. 55 Mt.Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 55 Mt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 043 (t. 13), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale55 Mt. Montpellier, Fac. de Méd., H-155 , origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).55 Mt.Oxford, Trinity College, 20, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann) peut-être avant 1140.55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.10, f. 1-81, 12 s. ½ [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? pièces liminaires différentes de Rusch [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]55 Mt.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, Mazarine 113, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OP (Paris, Saint-Jacques).55 Mt.Rouen, BM A 405, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OSB (Jumièges).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 1-129, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. OSB (Saint-Bertin ).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 210, 13e s.55 Mt.Tours, BM, ms. 117, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Tours, Saint-Paul de Cormery.55 Mt.Troyes, BM 1040, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).55 Mt.Valenciennes, BM, 73, f. 1-81r ; 12e 2/4; prov. Saint-Amand, olim « K.9 » [MM2016].55 Mt. Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.55 Evang.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15522 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15523 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15524 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15526 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15527 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15528 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15529 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15530 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15531 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15532 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15533 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15535 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15537 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15538 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15539 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15540 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15541 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15542 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15543 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15544 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15545 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Mc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 232, 12e 1/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.56 Mc.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]56 Mc.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Rouen, BM A 327, origine laonnoise possible (antériorité à 1140 incertaine); prov. OSB (Saint-Wandrille).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 130-202, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. Abbaye de Saint-Bertin.56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, France, 1190-1230; prov. OSB (Saint-Bertin).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 274; prov. OSB (Saint-Bertin )56 Mc. Troyes, BM, ms. 0871, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France). 56 Lc.Grenoble, BM, ms. 0039 (434), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 334.]57 Lc.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 332.}57 Lc.Londres, British Library, Add. 35167, origine Paris, 1140-1150; prov. indéterminée.57 Lc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (t. 14), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale57 Lc.Oxford, Trinity College, B.1.12, 1160-1180 ? [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]57 Lc.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15534 ; Paris , saec. 13 1/4 ?, prov. Sorbonne (Paris), Glosa ordinaria surglosée avec autorités ajoutées [MM2017]57 Lc.Soisson, BM, ms. 78, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 incertaine)57 Lc.Troyes, BM 1083, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France) ; cf. Troyes, BM, 3196 (ex libris découpé).57 Lc.Troyes, BM 1214, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 pas certaine); prov. St-Etienne de Troyes.57 Lc.Troyes, BM, ms. 2260, origine : Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).57 Lc. 1-3, 13Paris, BnF, lat. 15211, f. 133r-141va [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;57 Io. Voir inventaire raisonné de quelque 210 manuscrits de la Glose laonnoise sur Jean dans Andrée (Alexander), « The Glossa ordinaria on the Gospel of John. A preliminary survey of the manuscripts with a presentation of the text and its sources »,  Revue Bénédictine, 118 (2008), p. 109-134, 289-333. 58 Io.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 333.}58 Io.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon, 58 Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 045 (t. 15), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale58 Io.Oxford, Trinity College, B.1.28, 12e 1/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, O.9.20, 1200-1215 c. ? [MM2016]58 Io.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Saint-Omer, BM, ms. 281; prov. OSB (Saint-Bertin )58 Io.Troyes, BM 1092, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux)58 Io.Troyes, BM 1181, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).58 Io.Troyes, BM, ms. 1023bis, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).58 Io.Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.58 Paul. (Rm.-1-2Cor.Oxford, Trinity College, B.5.6, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]59_62 Paul.Le recensement des manuscrits pour la Glose aux épîtres pauliniennes est en cours par Francesco Siri. Voir liste dans FAMA59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (olim 118 Z 33)59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 046 (t. 16), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 123, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Oxford, Christ Church, 95 peut-être laonnois (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Oxford, Trinity College, B.1.6, 12e 2/3 ? [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.16.12, Magna Glosatura, Channel style, 1180 c. [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.5.20, 12e 4/4, Magna Glosatura, [MM2016]59_73 Paul.Oxford, Trinity College, O.5.8, 1180-1200 c. [MM2016]59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 00312, Italie, 12e s. 2/259_73 Paul.Paris, BnF, lat. 14409, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor.59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15211, f. 23r-68rb; 70r-132va ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul (Rm. 1Cor. 1-11, [om. 2Cor.] Gal.-Hebr.)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15237 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15238 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15239 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;1239 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15240 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15241 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15242 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15243 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15244 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15245 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul. Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15552 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. Paris, Mazarine, 125 , origine Laon (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 195, origine incertaine ; allure germanique ou liégeoise (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 196, origine incertaine (antériorité à 1140 incertaine), addition de gloses qui ne se trouvent pas dans la glosa ordinaria annoncées par dicetur aliquis. 59_73 Paul.Tours, BM, ms. 116, style de Chartres (Stirnemann); prov. Tours, Cathédrale Saint-Gatien59_73 Paul.Troyes, BM 0880, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 0512, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 1026, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul. à préciser Paris, BnF, lat. 15536 ; suite de P15602 ; postilles de Jean de la Rochelle ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. (Gal.-Hbr.)Oxford, Trinity College, B.5.7, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]63_73 Act. Saint-Omer, BM, ms. 039 74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170 _ 74 Act.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 2r-86v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]74 Act.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15546 ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris)74 Act. Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16277 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16278 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170, 13e s.74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 172, 12e s. 4/474 Epcan.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 75_82 Epcan.Oxford, Bodl. Laud. lat. 30, origine laonnoise incertaine, avant 1140.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14789, 1175-1200 c. ?; prov. Paris, Saint-Victor.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14790, 1160-1180 c. ?.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15246, f. 1 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 39v-129v, XIIe siècle 4/4, origine à préciser.75_82 Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 358, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OCist (Clairmarais).75_82 Epcan. Troyes, BM 1132, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1228, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM, ms. 1620, orig. Paris ?, (Stirnemann, groupe II), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux), don d’Henri de France connu par une inscription du xve siècle 75_82 Epcan. prol.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 86v (non numérisé ?), Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]75_82 Iac.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 87r-99r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]76 Iac.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 576 1Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 99r-110v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]77 1Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 32v77 2Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 110v-117v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]78 2Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale78 1Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 118r-129v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]79 1Io. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 3279 2Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 129v-131r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]80 2Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale80 3Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 131r-132r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]81 Iud.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 132r-135r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]82 Iud.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale82 Iud.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/482 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ 83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 233 _83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 376 fragmenta83 Apc.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 136r-179v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 6983 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 298, f. 1-33, origine Italie, 12e 2/3; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 1-32, origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc. Oxford, Trinity College, 20 ?#, origine laonnoise possible (Stirnemann), avant 1140 [problème de cote ? il s’agit d’Ambroise sur le Ps 118].83 Apc.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15246, f. 58 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15247 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15571, f. 73 sqq.83 Apc. Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 1r-39v, XIIe siècle 4/4 avec ajouts plus tardifs, origine à préciser.83 Apc. Reims, BM 135, origine laonnoise incertaine, premier quart xiie siècle possible, sans doute le manuscrit le plus ancien du groupe primitif selon Stirnemann. (version primitive de la glose selon Lobrichon).83 Apc. Valenciennes, BM, 75 ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.83 Apc. Vatican, BAV, Reg. lat., 21, origine laonnoise incertaine, avant 1140.83 Corpus christianorum, continuatio medievalis Corpus christianorum, series latina Biblia Sixta-Clementina, iussu et auctorirate Clementis VIII, Romae 1592, 1593, 1598 Clavis patrum graecorum Clavis patrum latinorum Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum Hieronymus, Epistola 53 ad Paulinum [De studio Scripturarum] Ieronimus, De viris illustribus, c. 2, Texte und Untersuchungen zur Geschichte der Altchristlichen Literatur, 14, 1a, ed. E. Richardson, 1896, p. 7. Biblia sacra iuxta latinam vulgatam ad codicum fidem cura monachorum abbatiae Sancti Hieronymi in Urbe, Roma Weber dans l’apparat du texte Rusch (voir infra), exemplaire de UFB Erfurt/Gotha, FB Gotha <Inc 00083 (01-03), Mon.typ s.l.et a. 2° 00011 Rusch (voir infra), facsimile reprint, 4 vol., Brepols, 1992 [édition factice établies à partir de plusieurs exemplaires de l’incunable]. Patrologiæ cursus completus, series graeca, éd. J. P. Migne, Paris Patrologiæ cursus completus, serie latina, éd. J. P. Migne, Paris, 1844-1864 Patrologia latina, t. 29 Glossa ordinaria (Ps.), Patrologia latina, t. 113 Petrus Lombardus, In Ps , PL 191, loc. cit. Petrus Lombardus, Collectanea in omnes Pauli epistulas, PL 191-192, loc. cit. Patrologia latina, t. 22 Patrologia latina, t. 65 Patrologia latina, t. 68 Psalterium gallicanum, Edmaior. Psalterium iuxta Hebraeos, ed. H. de Sainte-Marie Psalterium Romanum, ed. Weber3 Biblia cum glossa ordinaria Walafridi Strabonis aliorumque et interlineari Anselmi Laudunensis [Strasbourg, Adolf Rusch pro Antonio Koberger, 1481 (23 septembre)], 4 vol. [GW 4282]. Dans les apparats de la présente édition, Rusch désigne le consensus de l’édition facsimile de Brepols (facsim.) et de l’exemplaire de Erfurt. Bibliorum sacrorum latinae versiones antiquae seu vetus italica… opera et studio D. Petri Sabatier, 3 vol., Reims, 1743. Stegmüller (Friedrich), Repertorium biblicum medii ævi, 11 vol., Madrid, 1940-1980. Biblia Sixtina, iussu et auctorirate Sixti V, Romae 1590 Weber (ed.), Biblia sacra iuxta Vulgatam versionem, Stuttgart 1969, réed. 1994 Novum testamentum domini nostri Iesu Christi latine secundum editionem sancti Hieronymi, Johannes Wordsworth et Henricus Iulianus White ed., [t. 1 (1889-1899) : Evangelia, t. 2 (1949) : Paul., t. 3 (1954) : Act. Epcan. Apc., Oxford. <26_8. Psalmi 109-151*> © Martin Morard laborante edidit, Marie-José Sorbets collaborante, Parisiis, 2015, 2e ed. corrigée 2019 [texte des Psaumes révisé, glose : révision en cours]. Psalmus 109 Psalmus David. Codd. : ( Ps. 109 ) Hi D30 Tr511 ΩM ΩS ΩF ΩP ΩR ΩX Δ ( ω1 ω² P3255 T77 T79 Fi Bo) P10525 P15613 Bari1 Bari3 P10489 Rusch Ps-G | Psalmus David Ps-G (R Q W K V D) D30 Hi ΩS ΩF ΩR Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. D14, In finem praem.ΩX, inv. Ps-G, + Vox Ecclesie et Christi ad Patrem D30   marg.| PSALMUS DAVID. CASSIODORUS. Psalmus iste septimus de duabus naturis in Christo plene et breviter de incarnatione et omnipotenti divinitate Christi dicit. Sicut Iohannes in evangelio. In principio erat Verbum et Verbum caro factum est. Totum hic summatim dicitur quidquid in utroque testamento continetur.|| marg.|  CASSIODORUS. Propheta hortatur Christo subiici.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo refert propheta verba Patris de Filio in quibus natura divinitatis et humanitatis exponitur. Secundo Pater indicat naturam deitatis aliquatenus ibi. Tecum principium. Tertio propheta agit de humanitate Christi ibi. Iuravit Dominus Domino meo hoc divinitatis. Sede et virgam virtutuis tue emittet hoc humanitatis.|| Dixit  interl.| re id est effectu vel generatione vel eternaliter disposuit|| marg.| DIXIT. CASSIODORUS. More nostro ut homo instruatur. Dominus domino personas discerne et unam naturam et potentiam accipe.|| Dominus  interl.| Pater|| Domino  interl.| Filio|| meo \ interl.| etiam secundum quod homo|| sede a dextris meis.  interl.| quasi equalis|| marg.| SEDE. CASSIODORUS. Post laborem quiesce et conregna secundum quod homo. A DEXTRIS. In potioribus meis bonis. Et occultus donec regnes manifestus. Et hoc est donec ponam inimicos etc.|| marg.|  AUGUSTINUS. Sede. Non solum in alto ut excelsis domineris. Sed etiam in occulto ut latens et occultus credaris quia non est merces fidei nisi lateat quod credimus. Substrati autem qui hic inferius sperant et credunt quod non vident hec est iustitia fidei de qua Dominus in evangelio. « Cum venerit Paraclitus arguet mundum de peccato » quod non credit et de iustitia quia ad Patrem vado et iam non videbitis me id est hec erit iustitia vestra ut credatis in eum quem non videbitis. Tunc enim iustus fide vivit si non videt quod credit. SCABELLUM. A similitudine ubi et plena notatur subiectio per pedes stabilitas eterna hoc quotidie in conversis.|| Donec ponam  interl.| pro eterno|| interl.| CASSIODORUS. hoc quotidie et si paulatim peragitur in conversis|| inimicos tuos \ interl.| nolentes vel volentes|| scabellum pedum tuorum.  interl.| subiectos per fidem tue divinitati. Subiectos ex voluntate vel necessitate|| Virgam  interl.| quod ita fiet|| interl.| regnum potentie incipit a Hierusalem et sic dominabitur in medio inimicorum tuorum|| virtutis tue  interl.| quia proprie ex divinitate est hec potestas Christi|| marg.| VIRGAM VIRTUTIS TUE. Incipit autem ex Sion id est ex Iudeis regnum Christi. Unde subdit : virgam virtutis etc.|| marg.|  HIERONYMUS. ALCUINUS . Virgam virtutis etc. Hanc laudem propheta canit Christo ad ipsum in sua persona loquens et ordinem incipiendi regni ostendens a Iudeis ad gentes et sic usque ad finem psalmi decurrit.|| marg.|  CASSIODORUS. Virtutis. Et addit : tue quia hec potestas proprie est Christi ex deitate. Sequitur dominare vel dominaberis vel dominabitur. Quasi : Emitte virgam et sic emissa virga dominabitur ipse Pater vel tu Christe dominare vel dominaberis.|| marg.| Virga est sceptrum regie potestatis qua sustentantur boni franguntur mali emissa virga dominaberis conversis non vindicabis quasi ingratos vindicte destructione percellat sed ait dominaberis ut fideles educet beneficiis et correctione.|| emittet Dominus {t. 2 : Erfurt, f. 300ra ; facsim., p. 599a} ex Sion \ interl.| unde Is. 2, 3. : « De Sion exibit lex et verbum Domini de Hierusalem »|| marg.| EX SION. Non de illo regno Christi loquitur propheta quo Christus semper regnat cum Patre sed de illo dispensatorio et temporali quo nos carne sua mediatrice vocavit in eternitatem et in nobis regnat cuius tamen non erit finis. Incipit autem a Hierusalem unde ipse Dominus ait : Oportebat Christum pati et resurgere a mortuis et predicabitur in nomine eius penitentia et remissio peccatorum per omnes gentes incipientibus a Hierusalem.|| dominare in medio  interl.| in precordiis vel in Ecclesia inter malos constituta|| inimicorum tuorum.  interl.| quorumlibet|| Tecum  interl.| coeternus|| principium  interl.| est mihi|| marg.| TECUM PRINCIPIUM. CASSIODORUS. Secundo indicat Pater naturam divinitatis aliquatenus pro nostra capacitate quasi ego Dominus emittam virgam virtutis tue quia tecum est mihi principium ne dicam tibi mecum ne alicui posterior me videaris ego et tu sumus unum principium omnium quod hic non videtur sed in die id est eternitate ubi virtus divina conspicitur non ab aliis sed a sanctis quando in resurrectione erunt splendidi ut angeli Dei.|| marg.|  AUGUSTINUS. Iam dominatur iam virtus sed in die specialis virtutis cum olim visus in forma servi videbitur a mundis cordibus in forma Dei a quo visu tolletur impius in die virtutis scilicet quando sancti erunt in splendore fulgentes sicut sol in regno Patris tunc cum eo erit principium et modo est principium scilicet Pater cum Filio principium est. Sed tunc videbitur quomodo principium cum eo quia tunc similes ei videbunt eum sicut est. Viderat Philippus secundum formam servi et obiurgatus eo quod in Filio non agnosceret Patrem quem querebat videre dicens Domine ostende nobis Patrem etc. audit qui me videt non formam servi sed qualem me abscondi timentibus et qualem me videndum preficio sperantibus videt et Patrem hoc modo credendum ut tunc videatur unde non credis quia ego in Patre et Pater in me est. Quasi quod nondum videre potes crede ut videre merearis Flium cum Patre et in Patre qualiter Pater cum eo principium. Hoc tunc sed nunc. EX UTERO id est secreta et occulta substantia mea. GENUI TE ANTE LUCIFERUM id est ante tempora. Lucifer eminens pars pro sideribus per que tempora quia in signis et temporibus posita sunt. Vel David dicit cum Maria de me ex utero scilicet virginis « ante luciferum genui te » noctu scilicet ad hoc natus de ea ut esset sacerdos in eternum qui se offerat unde sequitur. Iuravit etc.|| marg.|  CASSIODORUS. Vel tecum principium. Hoc Pater quasi hoc tibi tribuo plus quam alii quia Filius per naturam.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel ex persona prophete potest accipi loquentis ad Filium. Tecum Quasi diceret Dominus emittet virgam virtutis. Et ipse est principium tecum id est coeternus tibi non tantum secundum quod tu es homo sed in die virtutis id est in claritate deitatis. Virtutis dico tue. Quasi et consubtantialis est tibi. Et est etiam principium in splendoribus sanctorum id est cum Spiritu Sancto qui sanctos splendificat.|| in die virtutis  interl.| in claritate deitatis|| tue+ tue] om. ΩR | < divisio. > tue+ D30², tue’ Tr511 ω² ΩP Fi, tue \ P10525, tue D14 ω1 P10525 Bari1-3 interl.| consubstantialis|| in splendoribus sanctorum \ interl.| et cum Sancto Spiritu qui sanctos splendificat|| interl.| et ego|| ex utero ante  interl.| ante omnem creaturam|| luciferum  interl.| pro omnibus stellis Lucifer qui nuntiat diem mundo|| genui te.  Iuravit Dominus  interl.| iuratio Dei est firmamentum promissionis|| marg.| IURAVIT. CASSIODORUS. Tertio agit propheta de humanitate Christi. Ecce « Verbum caro factum est ». Notandum supra verba prophete agentis de humanitate Christi fuerunt virgam virtutis tue usque ad Tecum principium. Ibi vero Deus Pater sive propheta loquitur secundum diversas lectiones agens de Christi deitate hic item propheta loquitur usque ad finem psalmi agens de Christi humanitate.|| et  interl.| sicut de sacerdotio Aaron quod preter spem mutavit|| non penitebit  interl.| non mutabit|| eum \ interl.| quid iuravit|| marg.| NON PENITEBIT. AUGUSTINUS. In Deum nulla cadit penitentia. Scit enim quid agat nec mutat consilium sed verbo penitentie mutatio rerum aliter quam sperabat evenientium significatur quomodo enim cum aliquid penitet te fecisse doles factum quod fecisti.|| tu es sacerdos in eternum secundum ordinem Melchisedech < divisio. > eum \ ... eternum Tr511 D14 ΩM ΩP ΩR Δ P10525 P15613 Bari1-3] eum \ eternum \ Hi, eum’... eternum \ ΩS .  marg.| Quasi diceret Dominus dixit : sede etc. Dedit etiam sacerdotium eternum.|| marg.| IURAVIT. Firmiter promisit. Tibi : secundum quod homo. Non penitebit : pro more nostro de Deo hoc dicitur qua non aliter evenit quam sperabatur et quia omnia inde gavisa. Tu es sacerdos in eternum secundum ordinem Melchisedech quia panem et vinum in corpus et sanguinem suum consecravit cuius similitudinem premisit Melchisedech. Hinc constat transire victimas secundum ordinem Aaron.|| Dominus a dextris tuis \ interl.| hic fit conversio ad Patrem et o Domine qui hoc iurasti iste sacerdos qui est Dominus ens a dextris tuis cui dixisti sede a dextris meis|| confregit  interl.| vel conquassabit|| in die ire sue reges < divisio. > tuis \ confregit Tr511 D30 Δ P15613 Bari1-3] tuis confregit \ D14 ΩP .  marg.| REGES. AUGUSTINUS. Qui volunt vel volebant delere nomen Christi. Conquassavit id est infirmos reddidit ut non possent quod volunt vel volebant tempore occulte ire quando cadentes super humilem lapidem conquassantur vel ad excecationem vel ad conversionem. In iudicio autem futuro manifeste lapis cadens super eos conteret unde qui offenderit ad lapidem illum conquassabitur. Super quem autem ceciderit conteret eum. Et nunc iudicabit in gentibus ut ruinas non erectos impleat.|| Iudicabit Iudicabit Ps-G La29 Tr511 D14 D30 Δ P10525 P15613 Bari1-3 Rusch] iudicavit Ps-G (R), + Dominus Ed1455 interl.|+ vel : iudicavit | Codd. : La29² (al. m.) ; om. La29* Rusch || in nationibus  interl.| id est in gentibus|| marg.| IUDICABIT IN NATIONIBUS. CASSIODORUS. Quasi reges frangit pro superbia populos iudicat propter communia peccata utrosque ut humilientur ad conversionem.|| implebit ruinas i. ruinas Ps-G (plerique codd., edd.) D30 etc. Rusch cum Ps-R] i. cadavera Ps-G (R tantum) cum hebr. ; adimplebit r. X Fi :  interl.| humiles non erectos cadentes scilicet ab altitudine qua contra Christum se erexerunt|| conquassabit capita  interl.| hic de superbis humiles facit|| in terra  interl.| vita ista|| multorum.  interl.| vel copiosa | Ps-R Ps-δ || marg.| vel terra copiosa. AUGUSTINUS. que peccatores abundanter nutrit.|| interl.| Unde hoc ei ? | Codd. : La29 Tr511 Rusch || De torrente  interl.| AUGUSTINUS. de fluxu mortalitatis nostre bibit, nascendo moriendo| Codd. : Tr511 (sine auct.) Rusch || marg.| DE TORRENTE. CASSIODORUS. De transitoria passione et turbulenta.|| {t. 2 : Erfurt, f. 300rb ; facsim., p. 599b} in via interl.| quam ut gigas cucurrit| Codd. : Tr511 (sine auct.) Rusch || marg.| IN VIA. Qua itur ad aliam mansionem.|| bibit bibit Ps-G (ΦR D) Hi Tr511 La29 P106 ΩSFP²RX P10489 Δ P3255* T77 P15613 Bari1-3] bibet D14 D30 Cor2 P10525 ΩMP* P3255² Ed1455 Rusch Clementina Ps-G, def. T79* \  interl.|+ vel : bibet | Codd. : La29² ; om. Tr511 Rusch || propterea exaltabit exaltabit D30 D14 Cor2 (bibet... exaltabit : in futuro hebr. et antiq. sic habent tempora consignificata et grecus) ΩM ΩS ΩF ΩP* ΩR ΩX# ω1 Ω2 Fi P3255 P10525 P15613 Bari1-3 Ps-G] exaltavit Ps-G (R² Q D) Hi P106 ΩP²? T77 Bo, def. T79 interl.|+ vel : exaltavit | Codd. : La29 Tr511 ; om. Rusch || caput.  interl.| prophetia| Codd. : Rusch, om. La29 Tr511 || interl.| AUGUSTINUS. quia humiliatus est et factus obediens usque ad mortem|| marg.| EXALTABIT CAPUT. Unde Phil. 2, 9-10 . : « Propter hoc exaltavit eum et dedit Deus illi nomen quod est super omne nomen ut in nomine Iesu omne genu flectatur celestium et terrestrium et infernorum et omnis lingua confiteatur quia Dominus Iesus Christus est in gloria Dei Patris ».|| Psalmus 110 Alleluia Codd. : (Ps. 110) D30 ΩP Rusch Ps-G | Alleluia Ps-G (I V D) ΩS Ed1530 Clementina Rusch] + reversionis Aggei et Zacchariae Ps-G, + reversio Aggei et Zaccharie Ps-G (Q W Amiatinus ) D30, + Vox Ecclesie ad laudem Christi D30   marg.| ALLELUIA. CASSIODORUS. Primus psalmus per omnes litteras alphabeti qui indicat perfectos laudatores in Ecclesia sicut qui non per omnes minus perfectos vel, ut Hilarius ait, huiusmodi psalmi incipientibus quasi elementa dantur unde monemur ut ad eruditionem festivemus.|| marg.|  CASSIODORUS. Populus fidelis primo se dicit confiteri in congregatione iustorum ubi eterna laus. Secundo Secundo] + dicit Tr511 fideles spiritali spiritali] copioso Tr511 munere satiatos promittentes adventum Christi ibi : Memoriam fecit Christi... fecit] Domini ut hereditas avide queratur Tr511 . Tertio eosdem redemptos asserit et Novum Testamentum Novum Testamentum] coniec., No. Tes. Rusch mansurum ibi : redemptionem Tertio... redemptionem] om. Tr511 #.| Codd. : Tr511 (sine auct.) Rusch || Confitebor  interl.| laudando| Codd. : Tr511 Rusch || marg.| CONFITEBOR. AUGUSTINUS. Non est hic confessio peccatorum sed laudis. Illa luget hec gaudet. Illa vulnus medico ostendit, hec de sanitate gratias agit.|| tibi Domine  interl.| quia a te ab omni malo liberatus|| in toto corde meo \ interl.| non labiis prope corde longe ut de quibus dicitur Mt. 15, 8 ; Mc 7, 6. :"Populus hic labiis me hororat cor autem eorum longe" etc.|| in consilio iustorum et congregatione.  interl.| hoc dicit fidelis populus in spe quasi iam sit in angelorum societate|| interl.| qui sedebunt super sedes duodecim iudicantes duodecim tribus Israel id est inter quos iam nullus iniquus sed modo inter malos gemit Ecclesia qui quando iusti congregabuntur excludentur hec sunt magna opera Domini exquisita in omnes voluntates per quas nullum confitentem deserit misericordia nullius iniquitas fit impunita quando flagellat etiam filium quem recipit|| marg.| IN CONSILIO. AUGUSTINUS. Non temere sed ex ratione scilicet pro eternis sicut omnes iusti.|| marg.|  CASSIODORUS. In consilio iustorum. Hic numquam inter omnes iustos ubi sunt mixti mali sed iam videtur in futura societate psallere spe rapti ad superna. In consilio quod est quando cum Domino iudicant. In congregatione quando de toto mundo collecti.| | Magna opera Domini \ interl.| ideo confitebor|| marg.| MAGNA OPERA. CASSIODORUS. Hec est materia et causa confessionis. magna sunt sunt] coniec., s. Rusch opera Domini quod de impio facit pium. Exquisita. Cui nihil simile dum sinit diabolum sevire in bonum suorum. Et ne putes pro parte laudari addit in omnes voluntates eius quia omnia eximie facit. Que sint opera subdit. Confessio vel ut Hieronymus ait gloria et decor quia laudabilia sunt et decora que facit. Iustitia eius manet in seculum seculi dum his dicerit : « Ite maledicti in ignem eternum », illis : « Venite benedicti Patris ».|| marg.| MAGNA OPERA DOMINI. Quid magnificentius quam iustificare impium. Sed ne putes quod opus hominis preveniat hanc magnificentiam Dei confitendo peccata quia et confessio id est delicti improbatio que nondum quidem est opus iustite est opus eius quid ergo ? Iniquus est Deus cuius vult miserando quem vult indurando. Non iustitia enim eius manet in seculum seculi.|| exquisita in omnes voluntates eius.  interl.| exponit opera|| interl.| preconialis|| interl.| delicti improbatio|| marg.| IN OMNES VOLUNTATES. AUGUSTINUS. Nihil superat voluntatem Dei. Qui et si vult ut non pecces non tamen prohibet. Si vult parcere penitenti vult et impenitentem punire ita de homine semper Deus implet suam voluntatem quia nihil facit homo de quo non operetur Deus quod vult.|| Confessio et magnificentia opus eius \ interl.| quia ubi abundavit peccatum superabundavit et gratia|| marg.| CONFESSIO ET MAGNIFICENTIA. CASSIODORUS. Quasi confitebor quia magna sunt opera Domini. Quelibet etiam opera sunt magna si in eis videatur intentio et voluntas que est confessio peccatorum et magnificentia bonorum operum operum] oprerum cacogr. Rusch et iustitia id est merces que iste datur.|| {t. 2 : Erfurt, f. 300va ; facsim., p. 600b} et iustitia eius manet in seculum seculi.  interl.| incommutabilis|| Memoriam fecit  interl.| re completa memoriam dedit significantium que erant in veteri lege. Ita dedit escam vel plura nova contra ordines rerum fecit per que eum omnia regere patuit|| marg.| MEMORIAM FECIT. CASSIODORUS. Secundo dicit fideles copioso munere satiatos promittens adventum Domini ut hereditas avide queratur.|| marg.|  AUGUSTINUS. Memoriam fecit mirabilium suorum. Hunc humilians et hunc exaltans. Sciendum cum quotidie sint opera eius mirabilia reservat tamen opportune inusitata que meminerit hominis infirmitas sed quid prosunt miracula nisi ut Deus timeatur. Quid timor nisi ut misericors escam det timentibus ? Esca est panis qui de celo descendit quem nullus meruit sed misericordia dedit quod si hic vite tantum dedit ut peccator iustificandus Verbum carnem factum acciperet quid in futura glorificatus accipiet.|| mirabilium suorum < divisio. > suorum+ D30² ω1 misericors  interl.| natura|| et miserator  interl.| exhibitione quando venit|| Dominus \ escam  interl.| non corporalem sed spiritalem id est corpus et sanguinem suum|| interl.| Christum formam iustitie|| dedit timentibus se.  interl.| et per eos vel propter eos timentes|| marg.| ESCAM DEDIT. CASSIODORUS. Facit confessionem et magnificentiam quia dedit escam id est bonam voluntatem per Spiritum Sanctum vel adventu Christi timentes pascit in quo remissio est et salus.|| marg.| ESCAM. CASSIODORUS. Timentibus dedit non carnalem que et malis sed corpus et sanguinem scilicet. Et ut de adventu eius acciperes subdit : MEMOR ERIT sicut promissum est in veteri implet.|| Memor erit in seculum  interl.| quia post illud testamentum non sequetur aliud|| marg.| IN SECULUM. in eternum quia verba testamenti solida veritate custodit ut omnia impleantur.|| testamenti sui \ interl.| in semine tuo benedicentur omnes gentes|| marg.| MEMOR ERIT IN SECULUM TESTAMENTI SUI. AUGUSTINUS. Nec totum dedit qui pignus dedit. Et non contristentur sancti qui audiunt facilius est camelum intrare per foramen acus quam divites in regnum celorum. Quia virtutem operum suorum annuntiabit populo suo que enim hominibus difficilia Deo sunt facilia ut et divites faciat intrare in regnum celorum. UT DET ILLIS HEREDITATEM GENTIUM. Itum enim est ad gentes multi enim sunt vocati occupata est hereditas gentium et cameli se humiliantes per foramen acus id est per compungentes passionis angustias intrant.|| virtutem  interl.| ita memor erit|| interl.| completionem|| operum suorum  interl.| figurarum significantium|| annuntiabit populo suo.  interl.| iudaico ut apostolis fecit|| Ut  interl.| ad hoc|| det illis  interl.| apostolis|| hereditatem  interl.| Ecclesiam de omnibus gentibus Abrahe promissam|| gentium \ interl.| gentes colendas|| interl.| his dabis heridatatem tamen|| marg.| VIRTUTEM OPERUM. CASSIODORUS. Virtus operum est quod ceci vident et cetera que fecit nota christiano populo. UT DET ILLIS HEREDITATEM. Hec fuit intentio miraculorum ut crederent.|| marg.| UT DET ILLIS HEREDITATEM. CASSIODORUS. Quasi licet illis det hereditatem tamen multa patientur.|| opera manuum eius veritas  interl.| executio iudicii|| et iudicium.  interl.| quo iudicabit|| interl.| verum iudicium quos dixit passuros discipulos dicens non est servus maior domino suo quasi et si me persecuti sunt et vos persequentur|| marg.| OPERA MANUUM. AUGUSTINUS. Id est virtutis veritas dum conversis promissa dat iudicium quod impiis minatur. VERITAS. AUGUSTINUS. Quam sancti martyres tenent pro qua et iudicantur hic. ET IUDICIUM quo in futuro iudicabunt eos a quibus hic iudicantur.|| interl.| et|| Fidelia omnia mandata eius < divisio. > eius+ D30² ω1  :  interl.| sunt eis qui implent et non diffidunt de promissis|| marg.| FIDELIA. CASSIODORUS. Quia servant servantes se non sunt mendacia. confirmata non in cassum missa ut verba humana. facta non tantum dicta in veritate quia omnia complentur. in equitate quia omnia cum libera iustitie.|| confirmata in seculum seculi \ facta  interl.| completa vel data ab eo qui non mentitur et qui nihil nisi equum mandat|| in veritate et equitate.  Redemptionem  interl.| Christum qui dat redemptionem captivis|| interl.| hoc dedit nobis|| marg.| REDEMPTIONEM. CASSIODORUS. Tertio redemptos asserit et testamentum novum eterna gratia consecratum.|| marg.| VEL NOMEN. CASSIODORUS. Id est Filius qui in humanitate sanctus potentia deitatis terribilis ametur. Ergo advocatus timeatur iudex ne sis negligens ne desperes.|| {t. 2 : Erfurt, f. 300vb ; facsim., p. 600b} misit misit Ps-G ΩP² (cancel.) D30] + Dominus Ps-G (ΨB D*) ΩSP* ω1 Rusch etc. Corpus antiphonalium officii (n° 5487 : antiphona “Redemptionem misit”). populo suo \ interl.| Iudaico|| interl.| non sum missus nisi ad oves etc.|| mandavit  interl.| et per angelos vel apostolos|| in eternum  interl.| duraturum|| interl.| quia nullum huic succedet|| interl.| eterna promittit|| testamentum suum.  interl.| novum|| interl.| ergo|| Sanctum  interl.| bonis|| et terribile  interl.| impiis|| nomen eius \ interl.| virtus et potentia vel Filius|| initium sapientie  interl.| et terror prodest quia initium sapientie, si intelligitur ut discrete habeatur et cum amore Cf. etiam Sir. (Eccli.) 1, 16 : « Initium sapientie timor Domini »..|| timor Domini.  interl.| metus iudicii ianua est conversionis et via ad sapientiam etiam iste intellectus qui est in timore Domini intentus est bonus, id est verus et utilis|| marg.| TIMOR DOMINI. CASSIODORUS. Metus iudicii ianua est conversionis. Si addatur discretio dilectionis.|| Intellectus bonus omnibus facientibus eum \ interl.| qui sic intelligunt hoc ut faciant scilicet ut per timorem ad sapientiam ascendunt|| laudatio eius  interl.| Domini|| marg.|  AUGUSTINUS. Opera manuum eius veritas et iudicium. Teneatur veritas ab his qui iudicantur quo iudicent iudicantes se et in angelos contra quos luctantur nihil separet a Christo quia fidelia omnia mandata non fallit exhibet quod promisit non tamen hic sperandum est ut hic habeatur. sed confirmata in seculum seculi facta in veritate et iustitia quia hoc verum et iustum est ut hic laboretur quod mandatur ibi requiescatur quod promittitur quia redemptionem misit populo suo a captivitate huius seculi ut in celo sit requies. Dedit quidem Iudeis terram promissionis. Sed hoc vetus testamentum est ad veterem hominem pertinens sed novum mandavit in eternum ubi nihil carnale speretur. Cuius heres quisquis esse volueris nolo te fallas non tale aliquid adipisci mediteris quale solet hic oculos avaritie concupiscere sed quale oculus hominis non vidit. Sed primo penas fuge antequam desideres promittentem Deum cave minantem quoniam sanctum et terribile nomen eius. Pro omnibus autem huius seculi deliciis deliciarum matrem desidera sapientiam. Sed initium eius timor Domini illa delectabit sed prius donanda sunt tibi debita quam premia postulanda. Nec extollaris quia timor qui intellectus est initium sapientie est. Bonus facientibus. quia periculum est intelligere et non facere. Laudatio eius cuius timor est initium sapientie manet hoc totum premium est hic finis hic sedes perpetua hic mandata confirmata hic est hereditas novi testamenti.|| manet in seculum seculi. marg.| LAUDATIO EIUS MANET. Intentio psalmi unde Alleluia prescribitur. A laude incepit in laude finit populus fidelis a diabolo liberatus gratias agens expressit quid et hic faciendum sit devotis et in celo per agendum hic quia liberat ibi quia coronat.|| Psalmus 111 Alleluia  interl.| quia laudes Dei pro reversione cantant sic christiani post absolutionem peccatorum|| reversionis Aggei  interl.| montani|| et Zacharie Codd. : ( Ps. 111 ) Hi D30 ω1 ω² ΩP Bari1 Rusch Ps-G | reversionis] conversionis D30 Ps-γδ | Zacharie] + Vox Ecclesie de Christo D30 .  interl.| sollemnis|| marg.| ALLELUIA REVERSIONIS. AUGUSTINUS. Aggeus et Zacharias longe post David fuerunt completisque septuaginta annis transmigrationis tunc sub Dario rege Persarum hi duo prophetaverunt quod ad renovationem templi pertinere videbatur que significat reparationem novi populi ex ruina Ade ut portet imaginem novi hominis ut post captivitatem huius seculi quod septem dierum repetitione volvitur et longique peregrinationis miseriam quasi post septuaginta annos eternaliter solidetur.|| marg.|  CASSIODORUS. Perfectio huius edificii est illa ineffabilis pax sapientie cuius initium est timor Domini de quo incipit.|| marg.|  CASSIODORUS. Vel iuxta nominum interpretationem. Aggeus enim montanus interpretatur. Zacharias sollemnis quibus significantur fideles qui sunt montani id est alti in virtutibus et sollemnes id est in tribulationibus etiam gaudentes. Sicut ergo illi prophete Dominum laudaverunt de hac spiritali reversione sic Christiani qui per eos significantur post absolutionem peccatorum Dominum laudant tamquam a captivitate liberati et hilares de bonis que habent.|| marg.|  CASSIODORUS. Ostendit hic psalmus post liberationem peccatorum quanta sunt bona fidelium que retributio perfidorum. Et est etiam hic psalmus per omnes litteras hebrei alphabeti digestus.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo monet propheta quid faciat beatus vir et quanta bona gratia Dei mereatur. Secundo agit de adventu Domini per quem omnes sunt beati ibi. Exortum est in tenebris. Tertio impiis adversa provenire asserit.|| Beatus vir qui timet Dominum \ in mandatis eius volet nimis.  interl.| vel cupit|| interl.| vel multum|| marg.| BEATUS VIR. CASSIODORUS. Timor mundi miseros facit sed timor Dei ea appetere facit per que homo beatus est. IN MANDATIS hoc timor Dei ut velit. Et non ait faciet sed volet multum quod sufficit quia sufficit velle si perficiendi mandata desit facultas quia pax est hominibus bone voluntatis et si non adeo proficiat in eis quia temptatio est vita ista et corpus aggravat et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem.|| Potens  interl.| inde quia timet et quia volet|| interl.| ut neque mors neque vita separet a caritate Dei a simili messis que nulla tempestate potest deici| {t. 2 : Erfurt, f. 301ra ; facsim., p. 601a} in terra erit semen eius \ interl.| et|| generatio rectorum benedicetur.  interl.| et|| Gloria et divitie in domo eius \ et iustitia eius manet in seculum seculi.  marg.| POTENS. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Ecce premia illius beati. semen eius id est merces boni operis. erit potens in terra non hac ubi derisui sed celesti. Vel etiam hic in isto tempore quo minus videtur. semen : opera misericordie unde messis eterna. Potens quia re minima etiam ut magna regnum celorum emitur. generatio : non carnis sed imitationis vel opera rectorum. Recti sunt qui non resistunt Patri emendanti et credunt promittenti non credunt perisse opera sua cum non eis temporaliter retribuitur. Sunt enim qui bona illa agunt mercedem hic a Deo sperantes vel hominibus placere volentes quod non beatus vir et tamen gloria et divitie in domo eius id est in cordis secreto ubi habitat cum spe vite eterne ubi divitie sanete et gloria eterna reponuntur. Iustitia hec est gloria eius he divitie eius quam tamen habet a Deo manet in eternum quasi non temporaliter beatus.|| interl.| hec omnia mihi sunt quia|| Exortum est in tenebris  interl.| ut tenebras pellat et rectos faciat|| marg.| EXORTUM EST. CASSIODORUS. Secundo agit de adventu Domini per quem homines ex peccatoribus in eternum sunt beati.|| marg.|  CASSIODORUS. Exortum est. Supra dixit bona beati nunc unde beatus. Lux gratior que in tenebris sed non aliis lux nisi rectis corde quod lumen Dominus miserator et misericors. Qui pius confitentibus iustus contemnentibus. Sed ne terreat iustitia quia suavis et gratus est Deo qui miseretur condonando aliis quo sibi veniam meretur et dat aliis quod est commodare ut detur ei in futuro hec sunt duo officia benignitatis unde dimittite et dimittetur vobis date et dabitur vobis hec de illo superiori verbo pendent. Gloria et divitie in domo eius hec facta sunt sermones quibus defendetur in iudicio quod non erit ei sine misericordia quia misericordiam fecit. Hoc a similitudine premeditantis causam suam dicitur ut eam firmis allegationibus et assertionibus in iudicio premuniat.|| lumen rectis \ interl.| sol iustitie|| misericors  interl.| quod lumen|| interl.| Dominus|| interl.| natura|| et miserator  interl.| exhibitione|| interl.| dum expectat|| et iustus.  interl.| dum iustificat|| interl.| remunerando|| Iocundus homo qui miseretur  interl.| animo|| marg.| VEL MISERETUR. CASSIODORUS. Qui dat egentibus, commodat qui mutuum prestat post tantumdem recepturus.|| et commodat+  interl.| vel sumptum pecunie vel laboris industriam|| interl.| dat cum spe futuri|| disponit disponit Ps-G (Q² ΦG²V D) Hi D30* Ω ω1 ω² Bari1 Ed1455 ] disponet D30² Cor2 (disponet in futuro secundum hebr. et antiq. et Ieron. et grecum quia si esset ibi disponit deficeret ioth in alphabeto) ΩP² Rusch Weber   interl.| vel : disponet | disponit... vel disponet corr.] disponet... vel disponit Rusch || interl.| a similitudine premeditantis causam vel omnia discrete dicit|| sermones suos in iudicio \ quia  interl.| disponit quia in futuro locatus ad dexteram|| in eternum  interl.| et si cadit ut Petrus|| interl.| numquam a gloria Domini separabitur|| non commovebitur.  < divisio. > commodat+… iudicio \ D30² ω1 ω²] commodat \ … iudicio \ Hi, commodat \ iudicio Bari1 interl.| sed|| In memoria eterna  interl.| AUGUSTINUS. ut audiat venite benedicti Patris mei percipite etc. quia tunc generatio rectorum benedicetur|| erit iustus \ ab auditione  interl.| quibus dicetur. Ite maledicti in ignem eternum quod his qui a sinistris erunt dicetur|| mala  interl.| damnatis|| non timebit.  interl.| sed|| Paratum cor eius sperare in Domino+  interl.| non in mundo|| marg.| PARATUM COR EIUS. AUGUSTINUS. Patet itaque quod hic non sua querit sed que sunt Christi, labores patienter sustinet, promissa fidentur expectat.|| marg.|  CASSIODORUS. Vel si quis mala minatur non timet sed paratum.|| interl.| et quia sperat, nulla re seculi mollescit|| interl.| nec ullis temptationibus frangitur quia|| confirmatum est cor eius \ non  interl.| etiam|| commovebitur  interl.| videns alios rideri in terra morientium et se irrideri|| interl.| a spe donec veniat|| donec despiciat despiciat Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ω1 ω² Bari1 Rusch] dispiciat Ps-G (R I L M Q ΦR)  interl.| in terra viventium existens|| inimicos suos. < divisio. > Domino+... eius \ commovebitur D30², Domino \ ... eius commovebitur \ Hi Domino \ ... eius commovebitur ω1 (eius.) ω² Bari1 Domino... eius \... commovebitur D30   interl.| quoscumque|| interl.| gratis|| Dispersit  interl.| ut multis|| interl.| propter hoc futurum|| marg.| DISPERSIT. Sperat non temere quia dispersit.|| dedit pauperibus+ pauperibus ω² Bari1] + suis ΩS tantum | < divisio. > pauperibus+... seculi \ Hi (finis linee) D30² ω1 ω², pauperibus \... seculi Bari1   interl.| non divitibus|| marg.| DEDIT PAUPERIBUS. AUGUSTINUS. Ecce iste emebat quod non videbat sed ille thesaurum in celo servabat qui esurire et sitire in pauperibus dignatur in terris.|| iustitia eius  interl.| ergo|| interl.| AUGUSTINUS. quia Deo custode nihil perit|| marg.| IUSTITIA. CASSIODORUS. Sua dedit et iuste et pie vixit vel qui dat sua iustitiam operatur.|| manet in seculum seculi \ cornu eius  interl.| cuius humilitas a superbis contemnebatur|| marg.| CORNU. CASSIODORUS. Quia hic humilis ibi potestatem habebit.|| exaltabitur in gloria.  interl.| cornu humilis exaltabitur et|| Peccator {t. 2 : Erfurt, f. 301rb ; facsim., p. 601b} videbit  interl.| hoc cornu humilis exaltari|| marg.| PECCATOR VIDEBIT. CASSIODORUS. Tertio contraria impiis provenire asserit.|| marg.|  CASSIODORUS. Bonis beatorum hortatur malis inimicorum terret et est iste psalmus institutorius fidelium.|| et irascetur+ < divisio. > irascetur \ Hi ΩP , irascetur+ D30² ω1 ω², irascetur Bari1   interl.| sibi sera penitentia|| marg.| IRASCETUR. Dicens. Quid nobis profuit superbia et divitiarum iactantia.|| dentibus suis  interl.| AUGUSTINUS. malum invidie apud se retinet nulli tamen nociturus his se affligit quibus bonos vexavit|| fremet  interl.| signum anxietatis|| interl.| quia illic erit fletus et stridor dentium|| et tabescet \ interl.| AUGUSTINUS. quia non poterit requiescere per penitentiam cum desiderium peccatorum peribit nullo succendente solacio cum omnia transeunt velut umbra|| desiderium peccatorum peribit.  Psalmus 112 Alleluia Codd. : ( Ps. 112 ) D30 Hi ΩD ω1 Ω2 ΩP T77 Rusch Ps-G | Alleluia] + Vox Ecclesie cum laude Christi D30 .  marg.| ALLELUIA. CASSIODORUS. Quia merito laudandus qui merito humilitatis gentes assumit titulum psalmus exponit. Alleluia enim ut diximus interpretatur laudate Deum Deum] coniec., d. Rusch qualiter et psalmus incipit.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo monet propheta devotos ut laudent iugiter et ubique predicent. Secundo ipse facit quod monet alios id est laudat Deum ibi. Quis sicut Dominus ad laudem ergo monens ostendit qui et quem et quamdiu et ubi et quare laudent dicens.|| Laudate pueri  interl.| quia assumimini| Codd. : P106, Rusch || marg.| PUERI. CASSIODORUS. Non sensu sed malitia maxime superbia id est humiles unde nolite pueri effici sensibus sed malitia parvuli estote ut mentibus perfecti sitis.|| marg.|  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Laudate Dominum pueri simplices et puri qui debent laudare. Nomen laudat qui virtutes eius predicat. Pueri intrant per angustum. Ideoque facta contentione inter apostolos quis eorum maior esset assumpsit Iesus parvulum et statuit in medio discipulorum et ait : qui non humiliaverit se sicut parvulus iste non intrabit in regnum celorum et ideo nemo intrat nisi pueri in regnum celorum prostrata enim superbia ex ore infantium perficitur laus. Indigne autem cantant ista qui se magnos putant. Qui cognoscentes Deum non sicut Deum glorificant aut gratias agunt. Et quia illi soli digne laudant qui sunt tamquam pueri. Ideo post omnia dicit puer. Benedicamus Domino vel laudate nomen Domini.|| Dominum \ interl.| in essentia eterna| Codd. : P106, Rusch | eterna] om. P106 || laudate nomen Domini.  interl.| ut videntes opera vestra bona glorificent Deum Patrem vestrum qui in celis est|| Sit  interl.| semper|| nomen Domini benedictum \ interl.| non blasphemetur|| marg.| SIT NOMEN. CASSIODORUS. Ecce dixit qui et quem laudare debeant deinde subdit. Quamdiu laudandus sit scilicet semper.|| marg.|  CASSIODORUS. Sit nomen Domini. Ne ad horam putetis me imperare laudem nec localiter. Sed a solis ortu. Per circuitum enim solis quasi per quandam lineam mundum significat in quo toto laudandus est Deus. Per gentes omnia terrena per celos omnia celestia notat ut per hec duo omnes creaturas indicet sibi subiectas. Vel per gentes carnales per celos spiritales.|| ex hoc  interl.| ex quo incipitis|| interl.| quia incipitis ex quo vobis dicitur sed sine fine laudate eum non vos etiam cum magni fueritis|| nunc  interl.| id est in progressu|| et usque in seculum.  interl.| in eternum|| interl.| ubique|| A solis ortu  interl.| quasi per circuitum solis|| marg.| A SOLIS ORTU. AUGUSTINUS. Hic dicitur quod ubique debeat laudari.|| usque ad occasum \ interl.| non apud Iudeos tantum|| laudabile  interl.| sit|| nomen Domini.  interl.| ideo laudate|| Excelsus super omnes gentes  interl.| AUGUSTINUS. homines et super celos ubi vident fulgere deos quos colunt id est solem et lunam et huiusmodi|| Dominus \ et et Ps-G (M ΦRG* ΨB V D) D30 Hi ΩD ΩS ω1 Ed1455 Rusch Clementina cum Ps-R] om. Ps-G super celos gloria eius.  interl.| celi supra se habent quem humiles secum habent in pectore|| marg.| VEL CELOS. AUGUSTINUS. Apostolos per quos regnat in gentibus et est ideo ad laudes invito qui super omnes est regnaturus.|| Quis  interl.| enim|| sicut Dominus Deus noster qui in altis habitat \ interl.| quos exaltat sic ut non superbos faciat|| marg.| QUI HABITAT. AUGUSTINUS. Exponit ubi suscitat et erigit in Ecclesia scilicet que ante adventum sponsi sterilis modo mater multorum leta et feta. Quasi nec solum erigit quos locet cum principibus iudices sed habitare facit domo sterilem et sunt filii multi deserte qui si non omnia relinquunt faciunt tamen sibi « amicos de mammona iniquitatis » Lc. 16, 9. per opera misericordie.|| et et Ps-G D30 Hi* ΩD ω1 Rusch] om. Ps-G (D²) ΩM, eras. Hi² humilia respicit  interl.| intuitu misericordie|| in celo et in terra ?  marg.| ET HUMILIA. AUGUSTINUS. Vel humiles. Eosdem in quibus habitat quia in carne et in spiritu humilitas eorum respicitur in celo propter spiritus libertatem, in terra propter corporis servitutem. Quasi qui humilitatem habent in spiritu et ostendunt in opere. Vel in celo respicit quos vocavit iam et habitat in eis, in terra quos vocat ut habitet in eis. Vel potius celi sunt qui cum Domino iudicabunt. Terra cetera sanctorum multitudo. Humiles tamen hi et illi. Merito et celi humiles quia suscitat a terra prius inopes etiam adhuc quamdiu in corpore gemunt.|| Suscitans  interl.| per solam gratiam|| a terra inopem \ interl.| illos qui prius inopes erant|| et de stercore  interl.| vitiis carnis|| interl.| carnalis voluptatis|| {t. 2 : Erfurt, f. 301va ; facsim., p. 602a} erigens pauperem.  marg.| QUIS SICUT DOMINUS. CASSIODORUS. Secundo ipse facit quod alios monet ut et facto alios doceat. QUIS nullus qui per se possit. in altis angelis et sanctis et licet altus non despicit humiles. humilia hi sunt qui dono eius alti fiunt et in eis sedet. Respicit humiles in celo. Humiles singulos. in terra sanctos quos ita respicit sicut e converso odit superbos, suscitans a terra de labore corporis, de stercore erigitur cui carnis vitia non dominantur.|| Ut collocet eum cum principibus \ interl.| angelis|| cum principibus interl.| apostolis|| interl.| ordinibus celi et angelis et hominibus|| populi sui.  Qui habitare facit sterilem  interl.| Saram matrem fidelium per omnes gentes|| marg.| STERILEM. AUGUSTINUS. Scilicet Saram id est Ecclesiam gentilem que prius sterilis fuit unde per Saram significatur. Eam in quam facit habitare in domo id est in Ecclesia Iudeorum inter ipsos Iudeos ut in lapide angulari duo parietes coniungantur et fiat unum ovile.|| in domo \ matrem filiorum letantem.  interl.| in Ecclesia inter Iudeos|| marg.| FILIORUM. AUGUSTINUS. Ex persona quorum hec dicuntur de quibus Isaia ad Ecclesiam loquens ait : dicunt inquit in auribus tuis filii quos amiseras. Angustia est nobis in loco isto fac itaque nobis nunc locum in quo commoremur. Tu vero dicis in corde tuo : quis generavit mihi istos quis ergo istos educavit mihi quasi cum sciam me esse sine filiis et viduam.|| Psalmus 113 Alleluia Codd. : (Ps. 113) Hi D14 D30 Lunel (textus tantum) ω1 Rusch Ps-G | Alleluia] om. D14 ; + Vox apostolica cum Iudeis increpans [marg.| ] idola D30 . marg.| ALLELUIA. CASSIODORUS. Item hic Alleluia ex alio negotio ponitur sicut enim ex diversis actibus Deus laudatur ita ex variis negotiis iste titulus annotatur. Ab initio Hebrei populi per magna miracula populo illo exhibita Christum mundo datum propheta nuntiat per quas similitudines id est per eorum significata etiam quisque christianus liberatur. Erant enim figure mysteriorum spiritalium Christi et Ecclesie ut in psalmi exposition clarescit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Hic non narrantur preterita sed futura predicuntur quia in illis gestis futura signabantur et ideo non omnia hic dicuntur que ibi gesta sed quedam aliter ne putetur preterita recolere.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo dicit propheta que mira dederit Deus Hebreis in figura et christianis in spiritu. Secundo interrogat quare hec facta sunt ibi. Quid est tibi mare. Tertio inania simulacra gentium reprobat et religionem Dei commendat ibi. Simulacra gentium etc.|| In exitu  interl.| mente ope Dei|| marg.| IN EXITU. Quasi cum Israel id est domus Iacob de Egypto id est populo barbaro exiret.|| Israel  interl.| videntium Deum|| de Egypto \ interl.| de afflictione seculi cui renuntiant|| domus  interl.| Ecclesie|| Iacob  interl.| luctantium quod prius quam Israel|| de populo barbaro.  interl.| a blasphemis gentium a quibus semoti esse debemus vel a turba demonum|| marg.| BARBARO. AUGUSTINUS. Barbara lingua est que Deum non laudat.|| Facta est Iudea  interl.| confessio|| marg.| FACTA EST IUDEA. CASSIODORUS. Sicut ille populus cum exiret de Egypto sanctificatus est in Iudea id est terra promissionis colendo Deum verum que terra erat ante per idolatriam polluta et sicut potens factus est in ea. Qui enim in Egypto facti fuerant servi ibi facti sunt Domini. Ita exeuntes a peccato sanctificat Iudea id est confessio et per eam facti Israel possunt resistere vitiis. Et hoc vidit mare id est peccatores seculi. Iordanis qui variis desideriis rapiunt homines in magnum mare id est huius seculi amaricantem malitiam sed hec in adventu Domini cessant quasi conversa retrorsum.|| sanctificatio eius \ interl.| que in corde quod purgat confessio et per eam facti Israel possunt resistere vitiis et esse filii Dei. Et hoc est : Israel potestas etc.|| Israel potestas eius.  interl.| unde Io. 1, 12. : « Dedit eis potestatem filios Dei fieri » etc.|| interl.| ergo|| Mare vidit et fugit \ interl.| mare seculi retro fit|| interl.| ut via ad libertatem pateret|| marg.| MARE VIDIT. AUGUSTINUS. Hoc hic aliter dicitur quam factum est. Ibi legitur stetisse ab ea parte qua aque duper fluebant nec ibi quicquam dicitur de gestientibus montibus sed tam ibi facta quam hic dicta figure sunt.|| Iordanis  interl.| descensus humilis|| interl.| id est baptizati ad eum unde orti sunt redierunt|| conversus est retrorsum.  interl.| et nunc|| Montes  interl.| dispensatores verbi Dei apostoli|| exultaverunt  interl.| vel gestierunt|| ut arietes \ interl.| duces populi|| marg.| ARIETES. AUGUSTINUS. Qui collibus utriusque testamenti hereticos debellant et superstitiones diruunt. Unde alibi. Afferte Domino filii Dei afferte Domino filios arietum. Et sexta mansio filiorum Israel de Egypto venientium fuit Helim que interpretatur arietes ubi erant duodecim fontes et septuaginta palme quibus significantur duodecim apostoli et septuaginta discipuli quos in sexta etate elegit Dominus ut per quattuor mundi partes Christi victorie palmam portarent destruentes gemino cornu utriusque testamenti omnem scientiam adversus Christum se erigentem.|| et colles  interl.| qui semen fidei receperunt|| marg.| COLLES. CASSIODORUS. A colendo mediocres non enim hec ad litteram unde et per mare et Iordanem id est per antiqua facta hec signari non ambigas que hodie spiritaliter fiunt.|| sicut agni ovium.  interl.| non invidi innocentes per arietes generati|| Quid  interl.| sed hoc videntes mirantur|| interl.| AUGUSTINUS. quid est o seculum quod tua impedimenta cesserunt ut toto millia hominum ad Dominum convertantur et hic est et tu Iordanis|| interl.| per evangelium geniti|| est tibi {t. 2 : Erfurt, f. 301vb ; facsim., p. 602b} mare  marg.| QUID EST TIBI MARE. CASSIODORUS. Secundo interrogat quare hec ut excitet admirationem et solvit a facie Domini.|| quod fugisti \ et tu Iordanis  interl.| qui variis desideriis fluitis|| interl.| quasi cur vestras consuetudines dimisistis|| quia conversus es retrorsum ?  interl.| a tuo proposito|| Montes  interl.| quid est quod|| interl.| quibus dicitur euge serve bone et fidelis|| exultastis sicut exultastis sicut D14 D30 Hi ω1 Rusch Ps-G] ut Ps-G (R) Lunel cum Ps-R arietes \ et colles  interl.| quibus dicetur venite benedicti Patris mei etc.|| sicut agni ovium.  interl.| ecce cur|| A facie Domini  interl.| vel cognitione|| interl.| a clementia vel ira quam prevident futuram|| interl.| AUGUSTINUS. HIERONYMUS. a presentia illius qui dicit vobiscum sum usque ad consummationem seculi|| marg.| A FACIE. CASSIODORUS. Una duobus responsio quia unus auctor et secula fecit obstupescere et sua id est montes et colles gaudere Christo enim apparente moti sunt homines a sua superstitione ad cultum Dei.|| mota est terra \ interl.| que pigra erat commota est ut solidus firmetur|| a facie Dei Iacob.  marg.| A FACIE DEI IACOB. Et #quia quereret quis est Dominus Deus Iabob non recens vel qui facit eos luctari.|| Qui  interl.| etiam|| convertit petram in stagna aquarum \ et rupem in fontes aquarum rupem D30 ω1] rupim D14 tantum .  marg.| PETRAM. CASSIODORUS. Dura corda Iudeorum ad aquam baptismi. rupem : gentiles ut et ipsi emanent irriguos fontes predicationis.|| marg.|  AUGUSTINUS. Id est se prius durum cum ignoraretur lique fecit ad irrigandos fideles ut sit in eis fons aque vive salientes in vitam eternam cum resurgens aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas. Ipse ergo Dominus erat quasi petra et rupes donec apertis Scripturis velut fons influeret atque omnibus credentibus inundaret dicens : « Si quis sitit veniat ad me et bibat ».|| Non  interl.| CASSIODORUS. quia hec gratia erumpentis aque de petra non pro meritis sed illo miserante data est|| nobis  interl.| Iudeis|| marg.| NON NOBIS. CASSIODORUS. Cum dixit Deum bona dare petit ut propter nomen suum det ea quia merita non videt in hominibus. Gloria est cum immeritis dat. Misericordia dum peccantibus parcit. Veritas dum premia restituit vel impios punit. Ideo da. NEQUANDO DICANT etc. hoc sepe impii imputant bonis afflictis.|| Domine non nobis \ interl.| gentibus|| sed nomini tuo da gloriam.  Super interl.| de|| misericordia tua et veritate tua misericordia tua et veritate tua Hi D30 Lunel ω1 Ps-G Rusch] misericordiam tuam et veritatem tuam Ps-G (ΦRGB ΨB*) D14 cum Ps-R  :  interl.| AUGUSTINUS. in misericordia vocat impios in veritate iudicat non venientes|| marg.| MISERICORDIA. AUGUSTINUS. Id est reparatione. VERITATE id est promissione impleta.|| nequando dicant gentes  interl.| AUGUSTINUS. cum eis non credendus predicatur sed tremendus ostendetur|| ubi est Deus eorum?  interl.| querunt ubi est|| marg.| UBI EST DEUS EORUM. AUGUSTINUS. Hoc solent dicere gentes que habent visibiles deos quia invisibilem Deum colimus.|| Deus autem noster in celo \ interl.| vel in celo sursum alia littera|| marg.| IN CELO. AUGUSTINUS. Id est Christo homine secundum illud Deus erat in Christo mundum sibi reconcilians. VEL IN CELO. CASSIODORUS. Id est potens super omnes creaturas.|| omnia quecumque voluit fecit fecit] + ÷ diapsalma Ps-G (ΦRG) D14 (eras.) .  interl.| quod omnia corpora celestia et terrestria transgreditur|| interl.| vel in corporalibus vel in spiritalibus|| marg.| OMNIA QUECUMQUE VOLUIT FECIT. Per quod omnipotens apparet.|| interl.| Deus noster talis est sed|| Simulacra gentium  interl.| non veri dii|| marg.| SIMULACRA GENTIUM. CASSIODORUS. Tertio inania simulacra probat et religio Dei quam sit utilis ostendit. Et est hic perfecta demonstratio in vituperatione et laude.|| marg.|  AUGUSTINUS. Ostensa potentia veri Dei ex operibus transit ad deos gentium visibiles.|| argentum et aurum \ interl.| in materia|| interl.| his maior reverentia|| interl.| AUGUSTINUS. habent et lignea et fictilia sed pretiosiora ponit ut qui in his erubescit facilius in ceteris|| marg.| ARGENTUM. AUGUSTINUS. Sed quia Deus hoc fecit inquit opera manuum hominum hoc venerantur quod inde fecerunt materiam enim creavit Deus. Sed sultitia hominum formam addidit.|| opera interl.| in forma|| manuum hominum.  Os habent et non loquentur \ interl.| homo qui loquitur melior|| marg.| OS HABENT. AUGUSTINUS. Manu sunt formata sed non habent membrorum officia plus autem valet in affectibus miserorum forma viventi similis quia os habent et cetera quam ad eos corrigendos quod non vivit nec officiis membrorum potest uti.|| marg.|  AUGUSTINUS. Os habent. Cur adeo inculcat in multis locis que sunt omnibus nota quia effigies viventi similis homines seducit ut putent in ea esse occultum numen et non esse sine vivo habitatore unde et demonia ad possidenda simulacra invitant qui in eis sepe fallunt hec autem alibi damnat omnes dii gentium demonia. Prudentiores vero dicunt se nec idola nec in eis demonia colere sed que per idola signantur ut per hoc aerem per illud terram et cetera huiusmodi hos transeunt et alii dicentes se non colere ipsa corpora sed que illis regendis president nummina ut Iovem Mercurium et huiusmodi que omnia damnat apostolus qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium et servierunt creature potius quam creatori.|| interl.| hoc proprium hominis cetera communia homini cum beluis ut non solum homines sed et beluas scias simulacris anteponendas|| oculos habent et {t. 2 : Erfurt, f. 302ra ; facsim., p. 603a} non videbunt.  Aures habent et non audient \ nares habent et non odorabunt odorabunt Hi D14 D30 Lunel ω1 Ps-G (plerique codd., edd.) Rusch] odorabuntur Ps-G (R L tantum).  Manus habent  interl.| AUGUSTINUS. hoc et simee possunt que manibus contrectant meliores itaque sunt|| et non palpabunt+ pedes habent et non ambulabunt \ non clamabunt in gutture suo.  interl.| AUGUSTINUS. melior est bestia que etsi non loquitur clamorem tamen habet in faucibus|| marg.| NON CLAMABUNT. AUGUSTINUS. Post loqui quod est hominis proprium hoc commune addit ut pro bestiis intelligas dictum cetera que dixit communia non ad solum hominem referas. Nam et vident et audiunt et olfaciunt et ambulant ut non solum homines sed etiam beluas simulacris preponendas cognoscas ut si pudeat adorare bestiam hec omnia habentem multomagis pudeat te adorare mutum et carens vita sensuque simulacrum.|| Similes illis fiant qui faciunt ea \ interl.| AUGUSTINUS. videant ea apertis et viventibus oculis et adorent clausis et mortuis membris|| interl.| quia talia sunt simulacra itaque|| marg.| SIMILES ILLIS. AUGUSTINUS. Vide erubescibilem culturam dum ait similes quod vere sunt vel similes se eis intelligant.|| et omnes  interl.| adorantes|| qui confidunt in eis eis Hi D30 Lunel ω1 Ps-G Ps-G] ea D14 tantum.  Domus  interl.| autem|| Israel  interl.| generalis Ecclesia|| marg.| DOMUS ISRAEL. CASSIODORUS. Hic ostendit christiane religionis utilitatem.|| speravit  interl.| quod non videtur|| in Domino \ interl.| in Deo abiecto|| interl.| unde|| adiutor eorum  interl.| ut autem perduret usque ad finem patientia adiutor etc.|| interl.| in agendis bonis|| et protector eorum est.  interl.| contra fraudes diabolicas|| Domus Aaron  interl.| etiam|| interl.| ordo sacerdotum|| marg.| DOMUS AARON. AUGUSTINUS. Ne autem videatur maioribus iam res que inferioribus est spes addit domus Aaron.|| speravit in Domino \ adiutor eorum  interl.| ut et ipsi perseverent|| et protector eorum est.  interl.| ne eis noceatur|| Qui timent Dominum speraverunt  interl.| ideo adiutor et protector maiorum et minorum quia utrique timent Dominum|| interl.| hec duo spes et timor bestos faciunt|| interl.| in omni gente|| in Domino \ adiutor eorum et protector eorum est.  Dominus  interl.| non enim nos prevenimus misericordiam Dei sed Dominus memor fuit nostri|| interl.| qui diu quasi oblitus videbatur|| interl.| nam|| memor fuit nostri \ interl.| per Filium missum|| marg.| MEMOR. CASSIODORUS. Ut converteret et conversos per eundem benedixit.|| et benedixit nobis. Benedixit domui Israel \ interl.| Ecclesie|| benedixit domui Aaron.  interl.| pontificibus|| Benedixit  interl.| scilicet|| omnibus  interl.| nullum genus excluditur|| qui timent Dominum \ pusillis cum maioribus.  interl.| maioribus benedixit|| Adiiciat  interl.| autem|| interl.| benedictionem vel numero vestro alios|| interl.| ita factum est cum de lapidibus suscitantur filii Abrahe|| Dominus {t. 2 : Erfurt, f. 302rb ; facsim., p. 603b} super vos \ interl.| o Iudei|| super vos  interl.| o gentes|| et super filios vestros.  marg.| SUPER VOS. AUGUSTINUS. Quia crevit numerus magistrorum. SUPER FILIOS quia crevit etiam numerus sequacium. Ergo vos utrique patres et filii benedicti estis Domino qui vos fecit celum in maioribus et terram in minoribus vel fecit omnem creaturam.|| interl.| et sic erit| Codd. : Lunel Rusch | Et] om. Lunel || Benedicti vos  interl.| utrique| Codd. : Rusch ; om. Lunel || interl.| patres et filii| Codd. : Rusch ; om. Lunel || a Domino a Domino Ps-G (I K² ΨB* V* D) D14 ω1 ΩS edd. cum Ps-R] Domino Ps-G Hi Lunel D30 Rusch * :  interl.| honori Dei| Codd. : Lunel Rusch | Dei] Domini Lunel || marg.| BENEDICTI VOS DOMINO. CASSIODORUS. Qui optavit supra benedici iam confisus dicit benedicti quod ad Deum pertinet ut et ei serviatis vere Domino quia etiam celum celi in Christus est ad honorem Domini. Vel celum celi id est empireum dedit Domino Christo secundum quod homo. Terram autem istam inferiorem dedit filiis hominum ut in ea se purificent. Vel populum predicatoribus unde sicut misit me Pater et ego mitto vos.|| qui fecit  interl.| vos| Codd. : Rusch ; om. Lunel || celum et terram.  interl.| in maioribus|| marg.| ET TERRAM. AUGUSTINUS. In pusillis sed quia et hi crescendo fiunt celi magni sic sunt celum terre quam lacte nutriunt ut sint et celum celi dum eam sperant in celum verti hoc autem celum celi est Domino quia illi magni soli Domino docibiles sunt quia iam non ab homine neque per hominem sed per ipsum Deum capiunt sinceritatem et ubertatem sapientie quibus filiis hominum dedit terram in qua operentur id est subiectos quos excolent ad fructificandum unde sicut misit me Pater et ego mitto vos etc. ergo utrique celum et terra vivant ex eo qui fecit ea et laudent. Aliter enim morientur et a mortuo quasi non sit perit confessio.|| Celum celi  interl.| autem|| interl.| quia maiores a solo Deo docentur|| marg.| CELUM CELI. AUGUSTINUS. Dicit eos quorum mentes sic sublimavit ut nulli hominum sed ipsi Deo docibiles fierent quorum comparatione omne visibile id est celum et terra dicitur terra quam dedit filiis hominum id est minoribus ut eius consideratione coniiciant creatorem quem infirmi sine adminiculo adhuc videre non possunt.|| Domino \ terram  interl.| est|| interl.| a|| interl.| populum instruendum|| interl.| omnia visibilia|| interl.| in pusillis|| autem dedit  interl.| ut per ea cognoscant invisibilia Dei|| filiis hominum.  interl.| minoribus predicatoribus|| Non mortui  interl.| cum hec ita sunt non mortui in peccatis|| laudabunt te Domine \ neque omnes  interl.| aliquis omnium|| marg.| NEQUE OMNES. CASSIODORUS. Vel non omnes qui descendunt quia et sancti descenderunt sed non in inferiori.|| qui descendunt  interl.| quia peccator cum venerit in profundum vitiorum contemnet|| in infernum.  interl.| profundum vitiorum|| Sed nos qui vivimus  interl.| vita gratie|| benedicimus Domino \ ex hoc  interl.| ex quo incipimus|| nunc  interl.| scilicet progrediendo|| et usque in seculum.  interl.| sine fine|| Psalmus 114 Alleluia Codd. (Ps. 114) : Hi D14 D30 ω1 Rusch Ps-G | Alleluia] + Vox Christi est D30 .  marg.| ALLELUIA. Hic titulus sepe iteratur quia laudatio Dei et dignitas est operum et pretium laborum id est meritum est et premium.|| marg.|  AUGUSTINUS. Propheta de fovea peccatorum liberatus et in petra constitutus primo gratias agit quia exauditus est et contra omnia pericula se invocasse dicit.|| marg.| Psalmus iste est consolatio fidelium contra dolores seculi.|| Dilexi  interl.| spes futuri boni dilectionem accendit|| marg.| DILEXI. AUGUSTINUS. Dicit hoc ovis que erraverat Filius reversus huius seculi peregrinus.|| marg.|  CASSIODORUS. Dilexi. Non propter temporalia bona mihi data ut et infideles. Sed quoniam etc.|| marg.|  CASSIODORUS. Diligitur Deus et ab infidelibus quia bona dat ; unde « Confitebitur tibi cum benefeceris ei ». Diligitur perfecte cum animus adversis non movetur sed spe accenditur quem modum post expre dilexi non quia me regem fecit prospera dedit sed quia orationem audit in angustiis.|| quoniam exaudiet exaudiet Ps-G D14 D30 ω1 Rusch] exaudivit Ps-G (I Q* U) cum Ps-R   interl.| vel exaudivit|| Dominus vocem orationis mee.  Quia  interl.| AUGUSTINUS. exaudiet quia iam ex hoc est spes in incarnatione et passione in quo expertus misericordiam invocabo|| inclinavit aurem suam  interl.| dum pro nobis Filium dedit in hoc indicat se credere que ad salutem sunt|| mihi \ et in diebus  interl.| miserie quos mihi feci|| meis  interl.| in quibus circumdederunt|| invocabo invocabo Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D14 D30 ω1 Rusch] + te Ps-G (F* I L Q W ΦRGP ΩJ K), + eum Ps-G (ΦV ΨB*) cum Ps-R .  interl.| quod non est sine fide|| marg.| ET IN DIEBUS. AUGUSTINUS. Id est mee miserie quos mihi feci peccando qui sunt pleni laboris et doloris id est vetuste #putredinis. Invocabo quod non est sine fide unde apostolus : quomodo invocabunt in quem non crediderunt dum ergo ait invocabunt notat quod non est otiosus dilector in quibus circumdederunt me dolores mortis. Vel in diebus salutis in tempore plenitudinis unde : ecce nunc tempus acceptabile. Ecce nunc dies salutis.|| Circumdederunt me  interl.| quasi dilexi invocabo|| dolores mortis \ interl.| he sunt cause diligendi hec clamare faciunt|| marg.| DOLORES. CASSIODORUS. Peccata unde dolor et mors anime vel eterna et hec in inferno erit.|| et pericula inferni et Ps-G (R² F L² M* Q* ΦRGV ΩJ* K V²) D14 Ω ω1 edd. cum Ps-R (A H² N² B)] om. Ps-G D30 Rusch cum Ps-R   marg.| PERICULA INFERNI. AUGUSTINUS. Suffusus enim carnali voluptate non animadverti mala me circumdantia circumdantia] cicudantia cacogr. Rusch .|| invenerunt me.  interl.| prius|| interl.| errantem a te et expositum malis|| interl.| non ego ea in prosperitatibus seculi|| interl.| sed post|| Tribulationem et dolorem inveni \ interl.| latebat enim me prius tribulatio et dolor utilis unde nobis auxilium et vana seducebant inveni miseriam quam nesciens habebam|| marg.| TRIBULATIONEM ET DOLOREM. AUGUSTINUS. Quasi illa me prius circumdederunt. Sed post inveni tribulationem et dolorem id est afflictionem exteriorem esse utilem.|| marg.| INVENI. AUGUSTINUS. Et ego. TRIBULATIONEM quod prius pericula dixit. ET DOLOREM quod prius dolores recognovi que latent alios. Vel dolorem et tribulationem dicit penalitatem istam et flagellorum dolorem que infert Deus ad utilitatem hominum unde da nobis auxilium de tribulatione quia per hec exteriora cognoscit homo suam interiorem miseriam.|| et  interl.| et ideo|| nomen Domini  interl.| sategi ut liberarer a Domino|| {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 604a} invocavi. O Domine  interl.| quia hec mala sunt mihi. Sed|| libera animam meam \ interl.| quia sine Deo captiva|| interl.| Unde Apostolus : « Quis liberabit me a corpore mortis huius ».|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 604a} O DOMINE LIBERA. CASSIODORUS. Secundo item clamat ut liberatus veniat ad requiem.|| misericors Dominus  interl.| et hoc est quod idem apostolus subdit : gratia Dei per Christum|| interl.| quasi libera et nullus dubitet quia Dominus est misericors|| et iustus,  interl.| flagellat enim filium quem recipit|| et Deus noster miseretur.  marg.| MISERICORS. AUGUSTINUS. Quia primo inclinavit aurem mihi et me vocavit. IUSTUS. Quia flagellat iterum. MISERETUR quia recipit ad beatitudinem. Nec tam amarum debet esse quod flagellat quam dulce quod recipit quia Dominus custodit parvulos quos grandes querit heredes.|| Custodiens  interl.| ut pastor|| parvulos  interl.| humiles|| Dominus \ interl.| experto credite quia ego vel Dominus est iustus et misericors ideo|| humiliatus sum interl.| quasi dolor sed non penalis est sed salutaris|| et interl.| et ideo|| liberavit me.  interl.| quia Dominus est misericors ideo|| Convertere  interl.| CASSIODORUS. Hortatur animam ut convertatur ad Deum unde ei requies.|| marg.| CONVERTERE. AUGUSTINUS. Non meritis vel viribus tuis sed quia Dominus benefecit tibi.|| anima mea in requiem tuam \ interl.| ad Deum ut etiam hic requies mentis non tamen desidia assit ut cesset operari|| quia Dominus benefecit tibi.  interl.| bona dedit prius liberato aliter liberatus non esses|| Quia  interl.| ita benefecit|| eripuit  interl.| per fidem|| interl.| quia de infidelis factus est fidelis|| animam meam de morte \ morte] morte+ D30   interl.| hoc iam quia qui credit transit de morte ad vitam|| marg.| DE MORTE. AUGUSTINUS. Mors est infidelitas unde dimitte mortuos sepelire mortuos suos. Et iterum non mortui laudabunt te Domine.|| oculos meos  interl.| interiores|| a lacrimis, pedes meos a lapsu.  interl.| Hec in spe quia modo lacrime dum etiam lapsus sum pro carne infirma et in pedibus quasi extremis anime partibus, id est in sensualitate, lubricum adhuc sentimus sed in futuro placebo.|| Placebo  interl.| autem|| Domino \ in regione vivorum.  interl.| quod nundum in regione mortali|| marg.| PLACEBO. AUGUSTINUS. Dixit eripuit a lacrimis et tamen non dicit placeo sed placebo secure utique tunc quod non modo. Placebo perfecte quoniam nullus erit lapsus ambulantium pedum nullum infirme carnis lubricum. Et hoc in regione vivo<rum> quia vivunt eternaliter.| Codd. : Rusch || Psalmus 115 Alleluia Codd. : ( Ps. 115 ) : Hi D14 D30 ω1 Rusch Ps-G | Alleluia] + ad finem pertinet licet in hebreo in hoc loco alleluia non habetur et psalmus ante coniunctus sit superiore D30, Ad (+ finem ΦG) CXIIII pertinet alleluia licet hoc loco in hebraeo alleluia non habet et psalmus iste coniunctus sit cum superiore Ps-G (ΦRG).  marg.| ALLELUIA. Voce laudis congrue pretitulatur hic psalmus quia in hoc psalmo verba sunt martyrum qui confessione viguerunt et premia Dei consecuti sunt.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo memorantur beneficia Dei quibus quid dignum redderent cum dubitent occurrit calix passionis qui a Deo datur. Secundo servos se dicunt et filios ancille id est Ecclesie ibi o Domine quia ego etc.|| marg.|  CASSIODORUS. Verus et congruus ordo prius credere post loqui ne nondum credens audeat loqui sed fidem sequatur confessio. Ne vera confessio viribus hominis detur #dicens proprium hominis quod mendax quod non facile sciret nisi excessu mentis ad superna vectus esset. Magnum enim est si quis se imprudentem attendit. Et cum homo nihil boni proprium habeat quid retribuendum ?|| Credidi  interl.| quia credenti necesse est loqui|| propter quod locutus sum \ ego autem  interl.| non ipsum verbum quod credidi, non sermo quem protuli|| marg.| CREDIDI PROPTER QUOD. AUGUSTINUS. Non ait credidi et locutus sum quia non tantum credidit cetera que fides exigit sed et simul cum illis credidit et quod premium loquendo sperare et quod penam tacendo timere deberet unde loquendi quidem amor ex premio immittitur et necessitas ex pena indicitur.|| marg.| PROPTER QUOD. AUGUSTINUS. Non enim perfecte credit qui quod credit non loquitur piger est ille servus vel tumidus sed fidelis quod accepit impendit et lucratur et ideo intrat in gaudium Domini sui. CASSIODORUS. dicentis Euge serve bone et fidelis intra in gaudium Domini tui.|| {t. 2 : Erfurt, f. 325vb ; facsim., p. 604b} humiliatus sum nimis.  interl.| Passus sum multas tribulationes propter verbum Dei quod firmiter tenebam unde magis nitet veritas unde apostolus verbum Domini non est alligatum in me quod non hi qui plus amant gloriam hominum quam Dei.|| Ego dixi  interl.| autem non attribuens mihi confessionem|| in excessu meo \ interl.| alii in extasi mea mente rapta ad superna|| marg.| IN EXCESSU. Vel extasi mea. AUGUSTINUS. Et dicitur hic extasis cum mens non pavore alienatur sed aliqua inspiratione revelationis sursum assumitur. Vel extasim dicit pavorem cruciatus vel mortis quem comminantibus persecutoribus et impendentibus passionibus humana infirmitas patitur. Quasi diceret humiliatus sum. In illa autem humiliatione. Ego dixi in excessu meo vel, ut alii, in extasi mea, id est in pavore passionum quod est omnis homo mendax.|| omnis homo mendax.  interl.| ex se ex Deo verax|| Quid retribuam Domino \ pro omnibus que retribuit mihi.  interl.| pro meis malis|| marg.| QUID RETRIBUAM. AUGUSTINUS. Territus iste respicit infirmitatem suam et videt non esse presumendum de se. Ex se enim homo mendax ut et Petrus dum presumpsit inventus est mendax sed virtus Dei est si non cedit. Quod videns iste factum in se gratiaDei subdit.|| marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 325vb ; facsim., p. 604b} QUE RETRIBUIT. AUGUSTINUS. Non ait pro omnibus que tribuit. Que igitur precesserant hominis bona ? ut omnium donorum Dei non tributio sed retributio vocari possit. Que precesserant nisi peccata. Retribuit ergo Deus hominibus bona pro malis passus pro eis cum homines retribuunt « mala pro bonis » Ps. 34, 12 ; Ps. 37, 21 ; Ps. 108, 5..|| Calicem  interl.| ecce ego dono Dei verax|| interl.| passionem|| interl.| non unicum quid nisi ex eis que ipse « Dominus retribuet ».|| salutaris  interl.| Iesu|| marg.| CALICEM SALUTARIS. AUGUSTINUS. Passionem a simili quia placita potio. Vel SALUTARIS Iesu quia prior passus est et dat imitari passiones suas. Et ideo pretiosa in conspectu etc. quod post dicitur.|| marg.|  CASSIODORUS. Calicem quia sub mensura bibitur unde fidelis Deus qui non patitur vos temptari supra id quod potestis. SALUTARIS quia in eternam salutem propitiatur.|| accipiam \ interl.| desiderio|| et nomen Domini invocabo.  interl.| non mihi sed Deo fisus|| Vota mea  interl.| CASSIODORUS. accipiam quod est in desiderio et reddam in ipso actu|| Domino reddam coram omni populo eius \ interl.| ut exemplum capiat|| pretiosa  interl.| cur tu ita quia cara vel pretio mortis eius empta|| in conspectu Domini  interl.| cuicumque vilis sit|| mors sanctorum eius.  marg.| PRETIOSA IN CONSPECTU. AUGUSTINUS. Qui prior passus est dat imitari passiones suas et ideo pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius. Emit eam sanguine quem pro eis fudit ne dubitarent pro eo mori. Hoc ergo pretio comparatus confitetur condicionem suam o Domine quia ego.|| O Domine  interl.| quia pretio nos comparasti ergo o Domine profiteor condicionem meam|| quia ego servus tuus \ interl.| quia non est in textu secundum Augustinum|| interl.| obediens|| marg.| O DOMINE QUIA. CASSIODORUS. Secundo servos se dicunt et filios Ecclesie quia non est locus veri sacrificii extra catholicam Ecclesiam ne quis hereticorum martyrium Deo placere putet.|| marg.|  AUGUSTINUS. O Domine. Admiratur se talia accepisse qualia Dominus pro mundi redemptione et ut augeat admirationem repetit ego servus tuus.|| ego servus tuus  interl.| repetit|| interl.| in omnibus|| et filius ancille tue.  interl.| id est Ecclesie que est ancilla dum servit sponsa dum sponso coniungitur aliter non esset martyr|| marg.| FILIUS ANCILLE. AUGUSTINUS. Hierusalem celestis libere a peccatis ancille iustitie qui autem sunt propter Ecclesiam non sunt filii ancille et si servos se dicunt ( quia habent nomen Christi) et martyres ut heretici.|| marg.|  AUGUSTINUS. Filius ancille. Non schismaticus. Vel ut ancilla non sibi sed Domino ita et ego in morte mea aliquos tibi parturiam sicut et in vita.|| Dirupisti  interl.| quod totum per te|| interl.| tu non mea merita|| vincula mea+  interl.| peccatorum|| marg.| DIRUPISTI VINCULA MEA. CASSIODORUS. Virtute martyrii vincula peccatorum rumpuntur quia omnia sanguine abluuntur hic versus tante virtutis a quibusdam creditur ut peccata homini dimittantur si in fine vite trina confessione dicatur.|| marg.|  CASSIODORUS. Quia pretiosa o Domine tibi sacrificabo loquens Deo affirmat quod supra dixerat.|| interl.| et ideo|| tibi sacrificabo hostiam laudis \ interl.| meipsum|| et nomen nomen Ps-G (D² plerique codd., edd.) D30 ω1 Rusch] nomine Ps-G (Q* W D*), in nomine Ps-G (R F I L M Q² ΦRGP cum hebr.) Domini invocabo.  interl.| non fretus viribus meis|| Vota mea Domino reddam in conspectu omnis populi eius \ marg.| SACRIFICABO. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Et quia dirupisti. TIBI SACRIFICABO ut gratus. HOSTIAM LAUDIS sic quod VOTA MEA REDDAM non ubique seddomus ilIN ATRIIS id est in catholica Ecclesia non hereticorum. Domus Dei que sit ostendit.|| marg.| IN CONSPECTU OMNIS POPULI. CASSIODORUS. publice debet laudari qui pro omnibus pati voluit ut plures edificentur.|| marg.| VOTA MEA. CASSIODORUS. Meipsum qui sum imago Dei Deo que reddenda est ; unde Cf. Mt. 22, 21 ; Mc. 12, 17 ; Lc. 20, 25. :"Que Cesaris sunt reddite Cesari et que Dei Deo" sed quia non modo servus sed ancille filius dicit se reddere vota in atriis domus id est ancille. Et que sit exponit id est populus eius hoc est quod sequitur. In conspectu omnis populi eius et apertius hic nominat Hierusalem.|| marg.|  AUGUSTINUS. sed ne quis putet per Hierusalem Iudeos solos significari qui hoc nomine gloriantur audiat sequentem psalmum Ps. 116. « Laudate Dominum omnes gentes » ; hec sunt atria domus ille omnis populus.|| in atriis  interl.| non manufactis|| domus {t. 2 : Erfurt, f. 303ra ; facsim., p. 605a} Domini  interl.| catholice Ecclesie|| in medio tui Hierusalem.  interl.| ubi pax et sancti in visione Dei letantur|| Psalmus 116 Alleluia. Codd. : (Ps. 116) Hi D30 Rusch Ps-G | Alleluia] + Vox apostolorum ad gentes D30 marg.| ALLELUIA. CASSIODORUS. Brevis psalmus omnium primus athomus id est sine divisione pro sui enim brevitate non recipit divisionem omnium... divisionem] om. Lunel sed omnes compendio sue locutionis superat et est quasi punctus psalmorum psalmorum] ph’orum cacogr. Lunel unde diverse species formantur. Mira variatio contra tedium salutaria dicere modo paucis modo late.| Codd. : Lunel (sine lem. et auctor.) Rusch || Laudate Dominum omnes gentes \ interl.| gentiles| Codd. : Lunel Rusch || marg.|  AUGUSTINUS. Et hec sunt atria illa domus Domini. Et ille omnis populus unde in precedenti psalmo egit non soli Iudei qui sibi illud arrrogare conantur.| Codd. : Rusch, om. Lunel || laudate eum laudate Ps-G Bari1 Rusch] collaudate Ps-R   interl.| vel : collaudate | Codd. : Rusch, om. Lunel | omnes populi. interl.| Iudei| Codd. : Lunel Rusch || marg.| OMNES GENTES. CASSIODORUS. Cassiodorus] omnes populi Lunel Ne quis quis Lunel] qui cacogr. Rusch pretereantur de toto orbe.| Codd. : Lunel (sine auct.) Rusch || marg.| et collaudate. CASSIODORUS. Ut sit in unum redacta omnium laudatio quod est catholice Ecclesie.| Codd. : Lunel (sine auct.) Rusch || Quoniam  interl.| hac causa| Codd. : Lunel Rusch || confirmata est  interl.| dato Spiritu Sancto Codd. : Lunel Rusch | Sancto] om. Lunel || interl.| dum inimici eius cedunt nomini per quod liberati sumus| eius Lunel] etiam Rusch | quod] quem marg.| Lunel || marg.| CONFIRMATA. CASSIODORUS. Quia Cassiodorus. Quia] om. Lunel quod per prophetas promisit adventu Christi Christi] om. Lunel complevit et firmavit misericordiam ut numquam moveatur quia qui dedit custodit.| Codd. : Lunel (sine auct.) Rusch || super nos misericordia  interl.| reparatio hominis misericorditer promissa| Codd. : Lunel Rusch | hominis... promissa] om. Lunel || eius \ interl.| Christi| Codd. : Rusch, om. Lunel || et veritas Domini  interl.| Christus qui est veritas Patris| Codd. : Rusch, om. Lunel || interl.| CASSIODORUS. si quando non fuit Filius fuit Pater sine veritate| Codd. : Rusch, om. Lunel || manet in eternum eternum Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D14 D30 Ω ω1 Rusch cum Ps-R] seculum Ps-G (F L), + Alleluia Ed1455 .  interl.| vel : in seculum seculi| Codd. : Rusch, om. Lunel || marg.| MANET IN ETERNUM. AUGUSTINUS. Sive in eis que promisit piis sive in eis que minatur impiis.| Codd. : Rusch, om. Lunel || Psalmus 117 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 605a} Alleluia Codd. : ( Ps. 117 ) : D14 D30 Hi Lunel Rusch Ps-G | Alleluia] + Ostendatur hominibus via idest Christus per quam ingreditur ad portam quam ingressus claudi non possit D30 . marg.| ALLELUIA. CASSIODORUS. Quintus psalmus de primo adventu multis figuris decoratus habet versus unifines quosdam unius principii quosdam intercaleres et huiusmodi ornatus.|| marg.|  CASSIODORUS. Fidelis populus peccato solutus primo monet omnes Domino confiteri quia auditus in tribulatione ideo hominem dicit non esse timendum. Secundo in solo Deo fidendum ibi : Bonum est confidere. Tertio portas Hierusalem aperiri cupit ibi : Aperite. Quarto frequentare atria Dei suadens de adventu gaudens ibi : Benedictus.|| Confitemini  interl.| laudate|| Domino quoniam bonus \ interl.| proprium Deo qui per se et ex se bonus|| interl.| in essentia|| quoniam in seculum misericordia eius.  interl.| CASSIODORUS. in hoc patet quod bonus quia in eternum dona misericordie concedit|| Dicat nunc  interl.| non est differendum|| marg.| DICAT NUNC. CASSIODORUS. Ut ego vos ita vos invicem monete vel dicat id est confiteatur.|| Israel  interl.| totus beatus populu+s|| interl.| tales sunt idonei confiteri|| quoniam bonus \ interl.| quid|| quoniam in seculum misericordia eius.  marg.| QUONIAM IN SECULUM. CASSIODORUS. Ecce quattuor versus unifines.|| Dicat nunc domus Aaron \ interl.| sacerdotes qui pro reverentia singulariter memorantur|| quoniam  interl.| istud idem|| in seculum misericordia eius.  Dicant nunc nunc Ps-G Hi D14 D30 Lunel ω1 et ceteri] + omnes ΨB Rusch tantum cum Ps-R * interl.| ut includas pupillos cum maioribus de omni gente|| qui timent  interl.| quia tales sunt idonei confiteri Domino|| Dominum \ quoniam in seculum misericordia eius.  interl.| quia|| De tribulatione  interl.| de angustiis seculi|| marg.| DE TRIBULATIONE. CASSIODORUS. HIERONYMUS. Exemplum de se ponit ut alios ad misericordiam invitet.|| interl.| ecce misericordia|| invocavi Dominum \ et exaudivit me  interl.| de angustiis seculi liberat et in latitudine premiorum ponit|| in latitudine latitudine Ps-G (plerique codd., edd.) D14 D30 Hi Lunel ω1 Rusch cum Ps-R] latitudinem Ps-G (F L Q ΦG)  interl.| caritatis|| Dominus.  interl.| et quia exaudivit|| Dominus Dominus] praem. D14 Ps-G (R I Φ) mihi adiutor \ non timebo quid faciat faciat Ps-G D14 D30 Hi Lunel ω1 cum Ps-R] faciet Rusch tantum mihi homo.  interl.| CASSIODORUS. carnalis inimicus|| marg.| DOMINUS MIHI. CASSIODORUS. Idem in duobus principium.|| Dominus mihi adiutor \ et ego despiciam  interl.| quod plus est quam non timere|| interl.| vel videbo CASSIODORUS. in futuro scilicet iudicio ub diabolus cum suis videbitur destructus|| marg.| DESPICIAM. CASSIODORUS. Vel videbo hic ut tutior et cautior fiam. Inimicos meos damnandos.|| inimicos meos.  interl.| etiam spiritales|| Bonum est  interl.| quia Dominus adiutor|| interl.| ideo utile est|| marg.| BONUM EST. CASSIODORUS. Secundo in solo Deo dicit confidendum per quem inimicitias gentium evadit et ad veram vitam venit.|| confidere  interl.| contra mala seculi|| {t. 2 : Erfurt, f. 303rb; facsim., p. 605b} in Domino \ quam confidere in homine.  interl.| carnali cuius vana est salus|| Bonum est sperare in Domino \ interl.| bona|| quam sperare in principibus.  interl.| angelis|| marg.| IN PRINCIPIBUS. AUGUSTINUS. Angelis qui principes dicuntur unde in Daniele legitur. Michael princeps vester in quibus non est sperandum sed in Domino. Cum videtur iuvare homo vel angelus ille per eos hoc facit qui eos pro modo eorum bonos facit.|| interl.| quia|| Omnes gentes  interl.| tribulationem quam superius commemoravit hic exponit|| marg.| OMNES GENTES. CASSIODORUS. Ecce unde liberat de occulta vel aperta tribulatione vel non permittendo cadere vel a casu relevando.|| circuierunt me : \ interl.| quasi extra explorantes blandis minis et aliis occultis hoc in principio Ecclesie|| et in nomine Domini  interl.| est hoc|| marg.| ET IN NOMINE. Alii in nomine Domini ultus sum eos.|| quia ultus sum in eos.  interl.| dum ipsi conversi penas penitendo sustinent quas ingerebant|| Circumdantes  interl.| AUGUSTINUS. hic non repetit gentes quia hoc a solis Iudeis factum est|| circumdederunt me : \ interl.| quasi in obsidione|| marg.| CIRCUMDANTES CIRCUMDEDERUNT. AUGUSTINUS. Quasi reddens causam unde tanta potuit superare dicit quid primo in capite passus sit.|| marg.| CIRCUMDEDERUNT. AUGUSTINUS. Quod ab ignorantibus gestum est mystica subtilitate predicit Spiritus Sanctus. Nescientes Iudei rem omnium fecerunt et nobis dulciorem passione Deum sicut apes dum sibi putant reponere aliis mel faciunt.|| et in nomine et in nomine Ps-G (plerique codd., edd.) D14 D30 Lunel Hi Rusch cum Ps-R] in nomine autem Ps-G   interl.| in capite suo pius populus qui est corpus Christi persecutores sensit et pro eo factum est quidquid interior ibi virtus deitatis per exteriorem carnem peregit|| Domini \ interl.| est hoc|| quia ultus sum in eos.  Circumdederunt me sicut apes+  interl.| CASSIODORUS. amaris conatibus dulcem cibum aliis paraverunt dicit Ecclesia in persona Christi|| marg.|  CASSIODORUS. CIRCUMDEDERUN ME SICUT. Alii sicut apes favum dicit Christus que pungendo se eviscerant. Sic Iudei occidendo Christum intus perierunt. Spine peccata quibus incitati estuaverunt contra Christum.|| et exarserunt sicut ignis in spinis \ interl.| hoc melius de Ecclesia|| marg.| EXARSERUNT SICUT. AUGUSTINUS. Vel hoc melius de Ecclesia accipitur post passionem namque Domini contra Ecclesiam gentium et Iudei exarserunt sicut ignis in spinis peccatorum. Ea enim id est peccata in fideli populo igne persecutionis cremaverunt cui volentes officere profecerunt.|| et in nomine Domini  interl.| est hoc|| quia ultus sum in eos. interl.| vel in presenti vel in futuro|| marg.| QUIA ULTUS. AUGUSTINUS. Dum conversi extincta in eis malitia populo christiano sociati sunt vel cum in fine iudicati iudicium veritatis sine misericordia sensuri sunt.|| Impulsus  interl.| ultus sum tamen aliquando|| interl.| id est vacillavi|| eversus sum  interl.| vel versatus|| marg.| IMPULSUS VERSATUS. CASSIODORUS. Ut quando boni dantur penis ut a fide cadant et Dominus suscepit. AUGUSTINUS. quia tam non cadit cui Dominus est fortitudo et laudatio quam non cadit Dominus illi vero cadunt qui sibi volunt esse fortitudo et laudatio.|| marg.| Impulsus eversus etc. Postquam ostendit quod liberat non permittendo cadere ostendit etiam quod liberat a casu relevando.|| ut caderem \ interl.| de equo virtutum|| interl.| in eternam mortem|| et Dominus suscepit me.  interl.| relevavit a casu|| Fortitudo mea  interl.| etiam|| interl.| et ideo|| et laus laus Ps-G (Q* ΦV ΨB² V D) D14 D30 Hi Lunel Ω ω1 edd. Rusch cum Ps-R] laudatio Ps-G mea Dominus \ interl.| et ideo|| et factus est mihi in salutem. interl.| non solum facit pericula declinare sed etiam salutem prestat|| marg.| FACTUS. AUGUSTINUS. Non fit quod non erat sibi sed illis salus est conversis quod non erat aversis.|| Vox exultationis et salutis \ interl.| unde qui videbantur deficere exultant in malis|| interl.| et si extra afflicti|| in tabernaculis iustorum.  interl.| in secretis cordium ubi gaudia spe futuri que nescientes mali putant eos tristari unde quasi tristes semper autem gaudentes. Et iterum gloriamur in tribulationibus|| interl.| inde est gaudium quia|| Dextera Domini  interl.| Christus|| fecit virtutem+ interl.| quam|| dextera Domini  interl.| AUGUSTINUS. magna virtus de homine facere Deum terrenis dare celum|| exaltavit me \ dextera Domini fecit virtutem.  interl.| repetit quasi mirum|| interl.| non homo se exaltavit non per se vicit non sibimet gloriam vel salutem dedit|| interl.| et cum hoc sit|| Non moriar  interl.| ut putas o persecutor|| interl.| morte eterna|| marg.| NON MORIAR. AUGUSTINUS. Dicit Ecclesia ut putat persecutor strage funerum posse se delere nomen christianum cum potius augeat.|| sed vivam \ interl.| vita quam nescis|| et narrabo  interl.| quamdiu hic ero|| opera Domini.  interl.| ut per hoc augeatur Ecclesia|| Castigans castigavit me Dominus \ interl.| hac geminatione significatur consuetudo ipsius det qui hoc consuevit ut benedicens benedicam|| interl.| quasi hoc permisit mihi Deus fieri ad correctionem etiam eversio est ad cautelam|| marg.| CASTIGANS. CASSIODORUS. Cur autem tanta pertulit indicat. Castigans quidquid faciunt castigatio est Domini. Nihil sibi vendicent morti non datur cuius vitia purgantur. AUGUSTINUS. Sepe pater per nequam servos emendat filios cum illis penam his preparet hereditatem. Que sit autem hereditas hinc potest cognosci. Aperite portas quid intus ? ingressus confitebor.|| et morti non {t. 2 : Erfurt, f. 303vb ; facsim., p. 606a} tradidit me.  interl.| ergo|| Aperite mihi portas iustitie+ iustitie Ps-G Lunel ω1 Rusch] + et Ps-G (R I M* Q* ΦR ΨB* V D) D14 D30 Hi cum Ps-R   interl.| id est doctrinam sacre Scripture que docet iustitiam|| interl.| ecce qua intretur ostendit|| marg.| APERITE. CASSIODORUS. Tertio portas Hierusalem aperiri sibi cupit ubi dicit et de angulari lapide. aperite, o prophete, qui portatis claves regni celorum.|| marg.| PORTAS. CASSIODORUS. HIERONYMUS. per has portas doctrine ingressi vere laudant extra catholicam Ecclesiam non est laus Dei. He omnes porte ducunt ad unam que est Christus per quam iusti intrant in celum unde Io. 10, 9. :"Ego sum ostium per quod si quis introierit salvus erit". Et alibi : « Nemo venit ad Patrem nisi per me ».|| marg.|  AUGUSTINUS. Ecce de utroque seculo mentionem fecit et quia hec porta Christus apparuit confitebor tibi letus gratias agens quia exaudisti in adventu Filii priores enim iusti adventum petebant.|| marg.| PORTAS IUSTITIE. AUGUSTINUS. Id est portas mortis per quas iusti intrant in requiem ; unde Apostolus Sententialiter ; cf. Phil. 1, 23-24 : « Coarctor autem e duobus : desiderium habens dissolvi et esse cum Christo, multo magis melius  permanere autem in carne, necessarium propter vos », ut ref. Augustinus, Ambrosius, Hieronymus et passim ; cf. Sabatier, t. 3, p. 815. : « Cupio dissolvi et esse cum Christo ». Sancti enim per hanc portam mortis vitam inveniunt eternam. Quasi : Et quia Dominus non tradidit me morti, ergo, o vos persecutores, instate et aperite mihi portas iustitie, id est portas mortis per quas iusti intrant in requiem, et ego ingressus in eam, id est per eas, ad vitam. Confitebor Domino quia hec porta Domini est id est qua itur ad Dominum vel qua Dominus exivit de mundo unde alibi. Et Domini Domini exitus mortis. Et iusti imitantes Christum intrabunt in eam id est per eam ad vitam.|| ingressus in eas confitebor Domino \ interl.| quid intus facies|| interl.| laudabo|| interl.| in voce exultationis et confessionis sonus epulantis que est beatitudo sanctorum|| hec  interl.| est|| porta Domini iusti intrabunt in eam.  interl.| id est per eam in celum ubi non iam boni et mali permixti|| Confitebor tibi  interl.| in laude gratias agens|| interl.| inquam tibi Domine|| quoniam exaudisti me \ et factus es mihi in salutem.  Lapidem  interl.| in salutem nam lapidem ecce per quem|| interl.| quis est salus|| interl.| ecce lapis scilicet Christus|| quem reprobaverunt  interl.| volentes suam iustitiam constituere iustitie Dei non sunt subiecti|| edificantes \ hic factus est in caput anguli.  interl.| ut duos parietes Iudeorum et gentium conderet in se|| marg.| EDIFICANTES. AUGUSTINUS. Soli Iudei Deum colentes edificabant aliis per idolatriam destructis sed non perfecerunt quia Christum contempserunt.|| A Domino  interl.| non ab his quibus passus quamvis non nisi per passionem sed a Domino qui occulte edificabat|| factum est  interl.| ut sit caput anguli|| interl.| factus est lapis secundum quod homo|| istud \ interl.| vel ei|| marg.| A DOMINO FACTUM. AUGUSTINUS. Vel a Domino factum ei secundum aliam litteram id est ad honorem Patris.|| et et Ps-G (ΨB V D) D14 D 30 Hi Lunel Ω ω1 Rusch Ed1455 Ed1530... Clementina cum Ps-R] hoc Ps-G est mirabile  interl.| quod Deus homo|| in oculis  interl.| interioribus|| nostris.  interl.| credentium non carnalium qui reprobaverunt|| interl.| mei dies veteres|| Hec est dies  interl.| id est qua mihi salutem dedit unde tempore accepto exaudivi te et in die salutis adiuvi te|| marg.| HEC EST DIES. Hic est annus iubileus figuraliter sub lege observatus qui dicitur remittens vel initians quia tunc servi manu mittebantur possessiones dominis restituebantur et nos hac die a servitute peccati redempti sumus quibus est hereditas restituta eterna.|| marg.|  CASSIODORUS. Hec est dies quam fecit Dominus. Et si omnes fecit hanc singulariter qua Dominus venit in qua convenit letari quia diabolus ius perdidit homo revixit et quia hoc est.|| quam fecit Dominus \ interl.| ergo|| interl.| mente|| exultemus et letemur in ea.  interl.| foris opere|| O Domine  interl.| quia salutis est dies ergo|| {t. 2 : Erfurt, f. 303vb ; facsim., p. 606b} salvum me me Ps-G (M² Q* ΨB V D) D14 D30 Hi Lunel Ω ω1 Rusch Ed1455 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G fac  interl.| hic et in futuro|| o Domine bene bene Ps-G (R I M² Q* ΨB V D) D14 D30 Hi Lunel Ω ω1 Rusch Ed1455 Ed1530 Clementina cum Ps-R] om. Ps-G prosperare \ interl.| AUGUSTINUS. Prospera iter redeuntibus quia nobis tu via|| interl.| id est his salvatis salva alios|| marg.| O DOMINE SALVUM. Ecce desiderium magne petitionis. Salvum de clade seculi. prosperare ut dolores isti vertantur in eterna gaudia.|| benedictus  interl.| maledictus qui in suo nomine venit|| marg.| BENEDICTUS. CASSIODORUS. Quarto frequentari atria Dei suadet de adventu Christi gaudens.|| qui venit venit Ps-G (K ΨB D) Hi² (super rasur.) Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] venturus es ΦP² D14² (super rasur.) D30, venturus est Ps-G (R F I L U V) D14*Hi* Lunel, venturus Ps-G (M Q W ΦRGVP* ΩJ). interl.| vel : venturus est || in nomine Domini.  marg.| BENEDICTUS QUI VENIT. AUGUSTINUS. Maledictus qui in suo ; unde Dominus in evangelio Io. 5, 43. : « Ego veni in nomine Patris mei et non accepistis me ». Si alius venerit in nomine suo illum accipietis qui erit maledictus.|| marg.|  CASSIODORUS. Benedictus. Laus de adventu et, o reliqui Christiani, nos maiores quasi sacerdotes benediximus vobis quod multum prodest quia de domo id est Ecclesia catholica unde baptismus et omnis benedictio, immo Deus dominus benedixit vos et illuxit fugans tenebras peccati et vos iam benedicti. Constituite diem sollemnem custodientes diem qui honori Dei sacratus est. A cornu altaris. Ad litteram ut communicent corpori Christi ut in festis solet vel constituite mente tendentes ad cornu id est ad potestatem altaris id est sacramenti unde Ps. 42, 4. : « introibo ad altare Dei ». Ego autem pro me dico Deus meus. Confitebor tibi. Hic versus supra sed et hic quia leta confessio post beneficia.|| Benediximus vobis de domo Domini \ interl.| quasi in persona sacerdotum minoribus loquitur|| marg.| De domo Domini id est Ecclesia catholica ; hec est terra sancta de qua Dominus ad Moysen : « Tolle calciamenta de pedibus tuis ». Terra enim in qua stas terra sancta est hec est terra bona in evangelio que profert fructum tricesimum sexagesimum centesimum in qua stare debemus erecti utique ad celestia non iacere graves terrenorum torpore solventes calciamenta de pedibus nostris, id est opera mortua de affectibus nostris.|| Deus  interl.| cui latria|| Dominus  interl.| cui dulia|| et illuxit nobis. Constituite diem sollemnem  interl.| nativitatis et resurrectionis dominice|| in condensis \ interl.| non tepide sed in frequentationibus virtutum vel hominum|| marg.| CONSTITUITE DIEM SOLLEMNEM. AUGUSTINUS. Magni qui excedunt, qui mente Verbum apud Deum contigunt, parvulis se contemperant, eos benedicunt de interiori domo Dei ubi laus in secula seculorum. Sed quid inde nuntiatur hoc quod Dominus qui venit in nomine Domini quem reprobaverunt edificantes Deus est equalis Patri et illuxit non ut quod credimus intelligeremus et vobis nuntiaremus ut autem et vos intelligatis. constituite diem sollemnem in condensis id est frequentationibus. In voce exultationis et confessionis sonus epulantis ambulando in loco tabernaculi admirabilis usque ad domus Dei.|| marg.|  AUGUSTINUS. Constituite diem sollemnem. Id est eius desiderio assidue quisque se affligat donec ad superni sacrificii altitudinem id est ad eterna gaudia attingat.|| marg.| DIEM SOLLEMNEM. In veteri lege Pascha Pentecoste Scenophegia tres precipue sollemnitates in quibus preceptum ut nemo vacuus in conspectu Domini appareret. Vacuus est qui in se Christum non habet qui est fundamentum quod nemo mutare valet. Inde est quod illis tribus sollemnitatibus fidelis populus nummum offert manuali oblatione interiorem significans. In nummo enim nomen et imago regis. Quisque ergo spiritaliter nummum offerat ut nomen regis id est Christi in se habeat a Christo christianus dictus. Et imaginem id est animam lumine vultus. eius insignitam Deo exhibeat.|| usque ad cornu cornu Ps-G (plerique codd., edd.) D14 D30 Hi Lunel ω1 Rusch cum Ps-R] cornua Ps-G (R L) altaris.  interl.| id est usque ad interiorem domum Dei de qua vos benediximus ubi sunt altaris excelsa|| marg.| CORNU ALTARIS. CASSIODORUS. Vel per altare intelligitur sacramentum corporis et sanguinis. Cornu altaris est potestas id est virtus ipsius sacramenti. Multi enim sumunt sacramentum et non rem ut mali. Boni vero sacramentum et rem sacramenti percipiunt que est spiritalis caro Christi de qua ipse ait. Si quis non manducaverit carnem meam et non biberit sanguinem meum non habet vitam eternam.|| marg.| Vel altare intelligitur mens hominis unde in lege preceptum fuit fieri altare quadrangulum et concavum. Ideo quadrangulum quia mens humana quattuor virtutibus muniri debet prudentia iustitia fortitudine temperantia. Eadem debet esse concava ad recipiendum Verbum Dei atque ignem dilectionis. Tumor enim infusa repellit unde in Levitico preceptum est vesiculam gutturis et plumam proiici quando turtur vel columba offertur vesicula inflationem superbie significat plume inanes inquisitiones sublimium hec ergo proiice ut sis altare concavum.|| marg.| USQUE AD CORNU ALTARIS. AUGUSTINUS. Eundo usque ad eminentiam mentis que est altare id est ad contemplationem dicentes Deus meus es tu.|| Deus meus  interl.| non strepitu verborum hec dicentur sed ipsa dilectio est vox ista|| es tu  interl.| non aliud|| et  interl.| quidquid alii ego|| confitebor tibi \ Deus meus es tu es tu²] ÷ es tu bis marg.| D14 cum restitutione Edmaior.   marg.| DEUS MEUS ES TU. Et ut apertius dicamus istorum verborum hic est sensus. Non sufficiat in terra iste dies festus quo agnus occisus est sed constituatur in frequentationibus quousque perveniatur mentibus exaltatis ad interiorem eius deitatem ubi laudes cantabimus ita Deus meus est tu et #confitebor tibi et confitebor tibi quoniam exaudisti. Itaque sicut cepit laudem ita terminat. Confitemini Domino ab initio quod deservimus in finem quo redimus non est quod salubrius delectetur quam laus Dei.|| et exaltabo te. Confitebor tibi quoniam exaudisti me \ et factus es es Ps-G D30 Hi Lunel ω1] ê D14, est Rusch mihi in salutem. Confitemini  interl.| et sicut ego ita et vos sicut monui a principio|| Domino quoniam bonus \ quoniam in seculum misericordia eius.  Psalmus 118 (1-א) Codd. : (Ps. 118-1) : Bari1 Rusch Ps-G Alleluia. Aleph. Litteras hebraicas omittunt Hi Δ | Aleph D30] + id est doctrina vox Christi ad Patrem de Iudeis et de passione sua et de adventu suo et eius regno et iudicio D30   marg.| ALLELUIA ALEPH. AMBROSIUS. Psalmus iste institutor est fidelium paradisus omnium pomorum quanto in superficie videtur apertior tanto profundior similibus verbis contextus.|| marg.|  AUGUSTINUS. Ubi generalis iustus loquitur modo profitendo quod accepit modo verum eadem sperando que meruit nulla confusione permixtus sed novitate rerum litteris mutatis explicatur.|| marg.|  AMBROSIUS. In hoc psalmo tot sunt octonarii quot elementa apud Hebreos, {t. 2 : Erfurt, f. 304ra ; facsim., p. 607a} id est viginti duo et singuli per omnes versus incipiunt a singulis elementis per ordinem per quod innuit quod hec sunt elementa et omnimoda doctrina ad beatitudinem cuius doctrine partes congruis interpretationibus nominum elementorum designentur octonarius ipse singulis distinctionibus innuit quod unaqueque pars perfecta est et sufficit ut si quis eam servet in vita septem dierum perveniat ad octavam resurrectionis. Vel circumcisionis cordis significatur.|| marg.|  AMBROSIUS. Omnis moralis doctrina suavis est in qua hic Psalmus eminet quasi sol pleni luminis meridiano calore fervens per litteras hebrei alphabeti digestus ut, sicut pueri in primis litteris usum discendi sumunt, ita nos huiusmodi elementis usum vivendi usque ad maturitatem. Singulis litteris versus octoni subiiciuntur ut unitatem deitatis que omnia regit docerent et purgationem legitime sanctificationis octava enim die et circumcisio fit ex lege et in Christi resurrectione sumus ei convivificati. Titulus est Alleluia quia in his Deus laudatur in quibus est remissio peccatorum. Aleph doctrina interpretatur plenos ergo doctrine sequentes versus attende. Prius immaculati in via post scrutantur ante enim vita quam doctrina bona vita etiam sola gratiam habet. Doctrina sine vita non est integra quia in malivolam animam non intro scilicet unde dicitur querent me mali et non invenient. Prius ergo corrigenda est vita inde querenda cognitio. Prima ergo sunt moralia secunda mystica. In illis vita in his cognitio sine utraque vero non est perfectio. Idem ordo in primo psalmo beatus qui non recessit a via iustitie inde de lege meditatur.|| marg.| ALEPH. AMBROSIUS. Id est doctrina quod est commune toti psalmo et quasi prologus quia cum constat quod omnes volunt esse beati etiam mali. His que desiderat adeptis docet quod plurimi nesciunt quo modo veri beati ne quis iam erret de via beatitudinis. Chorus sanctorum loquitur a primo iusto ad ultimum quasi diversi diversa querunt quibus beati. Sed hec est via qui volunt esse beati sint immaculati et ut de fidelibus non de Christo accipiatur.|| marg.|  AMBROSIUS. Elementa schole Christi. Omnia pro perfecto numero iustorum. Partes sunt secundum numerum litterarum.|| {t. 2 : Erfurt, f. 304ra ; facsim., p. 607a} Beati immaculati  interl.| olim miser homo pollutus nunc contra si in via et si ambulant in lege|| interl.| non sine peccato sed sine criminali|| marg.| BEATI IMMACULATI. CASSIODORUS. Diffinitio beati per actus qui in Christo sine macula ambulans in lege et sic scrutans ut provehatur aliter non est dignus perquirere nisi sit probabilis vite.|| marg.|  CASSIODORUS. Immaculati : pluraliter, ut de fidelibus non de Christo accipiatur.|| in via \ interl.| Christo qui via et veritas et vita vel in lege Domini que est via ad vitam|| interl.| quod sunt|| qui  interl.| deinde|| ambulant in lege  interl.| non otiosi|| Domini.  interl.| non carnis|| marg.| QUI AMBULANT. Non peccant. Vel si peccant penitent proficiunt et perseverant.|| Beati  interl.| hoc non possunt nisi perfecte scrutentur|| qui scrutantur testimonia eius \ interl.| Scripturas|| marg.| QUI SCRUTANTUR. AUGUSTINUS. Exquirunt hoc possunt et impii sed iam spe beati quia sunt inventuri quod querunt non quia scrutantur et querunt beati sed propter hoc quod aderit ut in evangelio beati qui persecutionem patiuntur et qui esuriunt non quia hoc sed propter hoc quod sequitur quia ipsorum est regnum celorum.|| interl.| si|| in toto corde  interl.| non ut heretici|| interl.| non diviso|| interl.| unde : « Non potestis Deo servire et Mammone ».|| exquirunt exquirunt Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ω1 Bari1 Rusch cum Ps-R] exquirent Ps-G eum.  interl.| non alium|| Non enim qui operantur iniquitatem \ interl.| hi beati qui enim operantur iniqua nondum immaculati ambulant in lege ac per hoc nondum beati|| marg.| NON ENIM QUI. AUGUSTINUS. Quasi qui peccatum habet non ambulet in viis. Vel qui ambulant sine peccato sint. Sed non dicuntur illi operari iniquitatem qui et si quotidie fragilitate leviter peccat non tamen amant sed oratione et signo crucis destruunt. Peccatum iniquitas est non tamen sine peccato qui in viis ambulat sed non ipse operatur illud sed quod habitat in eo peccatum cum non vult quod agit. Fomes qui est in nobis qui languor est nature commovet illicita desideria et ita non sine peccato. Sed non operatur qui desideriis carnis non obedit. Qui vero obedit a viis deviat. Si vero confitetur et orat et hec ad vias pertinent et propter vias peccatum non imputatur.|| marg.| OPERANTUR. CASSIODORUS. Ex dilectione non invitus ut qui dicit quod odi facio. Beati qui sic agunt et ne hec contemnantur subdit iussionem Domini.|| in viis eius  interl.| via Christus vie prophete et apostoli et omnes predicatores|| interl.| AUGUSTINUS. omnes vias fides una complectitur qua vivit iustus|| ambulaverunt.  interl.| hi non ambulant in viis qui operantur iniquitatem et vere quia|| Tu mandasti \ mandata tua  interl.| ut ambularent et ideo ambulandum|| interl.| per prophetas et apostolos|| marg.| TU MANDASTI. CASSIODORUS. Vel ita continua. Beati qui sic et sic agunt. Et ne hec contemnantur subdit iussionem Domini dicens.|| marg.| Tu mandasti vel nimis mandasti vel nimis custodiri.|| custodire custodire Ps-G (R M Q ΦV* W U ΩJ K ΦV² ΨB* ) Rusch cum Ps-R] custodiri Ps-G (ΦV² ΨB² rell. codd. edd.) D30 ω1 Ω2 Bari1 cum Ps-αγδ  interl.| CASSIODORUS. ut nec iota pretereatur. Cf. Mt. 5, 18. || nimis.  interl.| plus quam patitur natura carnis|| marg.| NIMIS. Aliquando plusquam oportet quod non hic sed pro valde.|| marg.|  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Distingue nomina lex est umbra futurorum que spiritaliter debet custodiri ut de sacrificiis et huiusmodi. Testimonium est evidens res que commonet alios unde Iacobus. Lapis iste erit testimonium. Et Dominus curato lepso dicit offer munus tuum in testimonium. Sic et precepta dicuntur testimonia que monent ne peccemus. Mandata sunt sine umbra que presentem habent operationem ut diliges Dominum Deum tuum . Et nota quia testimonia accipit in prohibendo et mandata in iubendo.|| Utinam  interl.| AMBROSIUS. sed ad hoc sine gratia non mihi sufficio|| marg.| UTINAM. AUGUSTINUS. Optat contra superbiam liberi arbitrii cui non satis est doceri nisi prius dirigantur. AMBROSIUS. Quasi te mandante legem accepi sed nisi adiuves fit mihi mors.|| marg.|  AMBROSIUS. Vita beati expressa optat eam utinam dirigantur ad custodiendas aliter non possunt custodiri nisi directe vie nostre sint. Iustificationes prisco populo multe fuerunt scilicet ut famulus Hebreus sex annis serviat ut pater reverenter habeatur. CASSIODORUS. Filius discipinetur Deus timeatur sacerdos honoretur et his similia. He possunt custodiri si pre oculi semper habeantur mandata ut prava mox emendentur per ea. Omnia ne peccando contra unum sit reus omnium unde Iacobum. Si quis totam legem servaverit offendat autem in uno factus est omnium reus. Quod evitat qui prospicit in mandatis qui in mandatis non prospicit in quo erret nescit.|| {t. 2 : Erfurt, f. 304rb ; facsim., p. 607b} dirigantur vie mee \ interl.| CASSIODORUS. actus hominis huius vite qui per se tortuosi|| ad custodiendas iustificationes tuas.  interl.| quia|| Tunc  interl.| in Adam confusus et nudus nunc in conspectum Dei venis quasi securus|| interl.| AUGUSTINUS. quia non auditor obliviosus est sed factor operis. Confunditur qui inspicit si non facit|| non confundar \ interl.| unde Iacobus. Si quis auditor est verbi et non factor etc.|| marg.| NON CONFUNDAR. AMBROSIUS. Ante enim in Adam confusus es et nudus factus cum operuisti te foliis fici quia confundebaris. Abscondisti te a conspectu Dei quia erubescebas. Nunc autem venis in conspectum Dei. marg.|  CASSIODORUS. per gratiam liberatus.|| cum perspexero  interl.| quasi in speculo|| in omnibus mandatis tuis.  interl.| unius reus punitur|| interl.| et tunc|| Confitebor tibi  interl.| non ero ingratus sed laudabo quod distorius non potest|| in directione cordis \ interl.| quia tu fecisti directum cor meum|| in eo  interl.| AUGUSTINUS. confitebor pro eo quod didici si dirigitur cor ad custodiendum qui aliter inde non letarer sed accusarer. Nam quid proderit quod ea didicerim si corde perverso vias ago pravas|| quod didici iudicia iustitie tue.  interl.| a patribus non per me inveni|| marg.| IUDICIA IUSTITIE. Sunt quia famulos liberat persecutione diaboli laborantes.|| interl.| et etiam|| Iustificationes tuas custodiam \ interl.| opera iustitie faciam|| non me derelinquas  interl.| quasi ut custodiam|| interl.| AMBROSIUS. et si relinquis ad probationem ut Iob|| interl.| AUGUSTINUS. et si relinquis aliquando ut infirmus mihi videar|| marg.| NON ME DERELINQUAS. CASSIODORUS. Iustificationibus concessis petit a Deo custodiri quia scit diabolum circuire. Vel ita precatur Christi adventum ante quem Deus reliquerat mundum pro peccato sed iam orat ne usquequaque id est valde relinquat quod iam impletum est in adventu Christi quia Deus in Christo mundum sibi reconciliavit.|| usquequaque.  interl.| vel valde id est in pena et sic gloriabor in te non in me|| Psalmus 118 (2-ב) Beth Beth] Beph domus vox novelli populi D30 . In quo corrigit corrigit Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ω1 Ω2 Rusch cum Ps-R] corriget Ps-G   interl.| premittit interrogationem cum deliberatione|| interl.| iustificationes tuas concupivi concupivi (cf. Ps. 118, 20) Rusch] coniec., cô Rusch, custodivi P106 que sunt custodiende quia | Codd. : P106 Rusch | sunt] om. P106 | quia] om. P106 || marg.| BETH. CASSIODORUS. Hic ostendit precepta liberare hominem de confusione id est de lapsu peccati. In prima littera partes beatitudinis exponit in quibus precatur se custoriri. In secunda tempus conversionis aperit in quo potissime a lapu et confusione fluxe etatis ad Deum quis converti debeat unde congrue huic octonario premittitur littera beth que interpretatur confusio.|| marg.| IN QUO CORRIGIT. AMBROSIUS. Quasi confusus de errore et lascivia fluxa etatis, iam iuvenis, deliberat quomodo viam corrigat.| Codd. : Cava35 Rusch | fluxa etatis Cava35] fluxa etates Cava35*, fluxe etatis Rusch | iuvenis] inveni cacogr. Rusch || marg.|  AUGUSTINUS. quia post meditationem videntur meliora consilia subdit propheta quasi similis deliberans consilium o Domine. In custodiendo sermones tuos unde ad Dominum conversus quasi prece delata. Vel hoc consilium Dei inspiratione perceperit non humana presumptione.| Codd. : Cava35 (sine auctor.) Rusch. || marg.|  AMBROSIUS. Melius est prevenire iuventutem correctione quam post lapsum recordatione deflere et dicere delicta iuventutis mee etc. Hoc est debilitatis remedium illud robur salutis hec est res in periculo quia grave est consueta repellere. Magnum enim in se consuetudo vinculum habet ibi in bono unde : Bonum est viro cum tollit iugum ab adolescentia sua. Facilius enim est retrahi ab ingressu quam arrepto itinere prave consuetudinis revocari.|| {t. 2 : Erfurt, f. 304va ; facsim., p. 608a} adolescentior  interl.| spiritalis populus vel pronior ad peccandum vel gentilis populus|| marg.| ADOLESCENTIOR. AUGUSTINUS. Quia hac etate potissimum debet fieri. Vel iunior filius qui in evangelio legitur viam suam depravasse. Vel potius qui portat imaginem novi hominis inde veteris.|| marg.|  CASSIODORUS. Vel adolescentior. In qua etate homo pronior est ad peccandum unde fili a iuventute tua excipe doctrinam et usque ad canos invenies sapientiam.|| viam suam \ interl.| pravam consuetudinem|| in custodiendo sermones tuos.  interl.| fidei|| interl.| opere quia frustra custodit memoria sine vita in perversa vita non est correcta via|| interl.| ita iam senior mente aliter non potest|| marg.| IN CUSTODIENDO. AUGUSTINUS. Opere unde non ait in legendo vel memorando aliter enim non potest corrigere nisi custodiendo et ita est senior mente ut Daniel. Nam quidam verba Dei tenendo agunt ne obliviscantur nec agunt vivendo ut corrigantur.|| In toto corde meo  interl.| quia in his est correctio et ideo|| interl.| qui non in toto corde negligens est et repellitur|| exquisivi te \ interl.| quod est ex dono Dei|| interl.| ideo|| ne ne Ps-G (M² Q* ΦP ΨB V D) D30 Ω ω1 Ω2 edd. Rusch cum Ps-R] non Ps-G repellas me  interl.| quasi indignum est cum toto corde quero|| interl.| non adiuvando|| marg.| NE REPELLAS. AMBROSIUS. Vel de prelatione Ecclesiastica agit quam qui negligenter administrat a Deo repellitur quod ne sibi fiat iste precatur dicens : ne repellas me a mandatis tuis docendis vel annuntiandis in Ecclesia a quibus negligens repellitur ne tollat locum meliori et ne sibi plus contrahat offensionis. Ipse est tepidus qui nec fervore fidei callidus est nec frigidus algore infidelitatis qui non rapitur de manu Dei sed eicitur ut peior frigido id est penitus infideli unde in Apocalypsi : « Utinam frigidus esses aut callidus ».|| marg.|  AUGUSTINUS. NE REPELLAS. Mandatis quippe eius rectis atque arduis humana non comparatur infirmititas nisi preveniens eius adiuvet caritas. Qui non iuvatur quasi flammeo gladio ab arbore vite prohibetur indignus.|| a mandatis tuis.  interl.| ab intelligentia legis a qua repellitur quia a Deo non adiuvatur|| In corde meo abscondi  interl.| exquisivi et memorie commendavi|| interl.| pro porcis et canibus|| marg.| ABSCONDI. Genus peccati obstinatis predicare, unde Cf. Mt. 7, 6. :"Nolite sanctum dare canibus et margaritas ante porcos proicere proicere] coniec., pro. Rusch ".|| marg.|  AMBROSIUS. Vitium est secreta mysteria vulgare indignis quod sit vel adulatione ut placeat ei cui vulgat. Vel avaritia ut quid lucretur. Vel iactantia Vel iactantia] ab hinc usque ad finem psalterii defec. Cava35ut plura scire videatur. Vel loquacitate incauta dum sine iudicio volat irrevocabile verbum. Assumenda ergo est disciplina silentii ut prius quis taceat quam loquatur unde : Sit homo velox ad audiendum tardus ad loquendum. Ideoque Isaias cum audisset a Domino : Clama. Respondit quid clamabo. Et Dominus comparat regnum celorum thesauro abscondito in agro quem cum invenerit homo abscondit etc hic est thesaurus sapientie et cognitionis quem abscondit homo in corde suo sicut Maria conservabat omnia verba Domini conferens #ea in corde suo.|| eloquia tua \ interl.| quia dicis : « Nolite sanctum dare canibus ».|| ut non peccem tibi.  Benedictus es Domine \ interl.| quia habeo eloquia gratias ago|| interl.| in natura vel in tuis quos benedicis|| doce me  interl.| de reliquo|| interl.| facere|| interl.| frustra abscondi in corde nisi sequantur opera iustitie|| marg.| BENEDICTUS. CASSIODORUS. Ne quis sanctam eruditionem suis viribus daret premittit. benedictus laudatus qui gratis das. doce id est presta me facere ut factis ostendam quod didici.|| marg.| Vel supra dixit sibi datam legem hic petit sibi dari beneditionem qua lex impleatur. Quasi quia abscondi eloquia tua in corde meo dedisti legem da et benedictionem gratie scilicet doce me iustificationes tuas ut faciendo discam vel secreta legis amplius scientiam.|| iustificationes tuas.  interl.| eloquia unde vivificatur homo|| interl.| opera sanctorum que imperat Deus|| In labiis meis \ interl.| cordi concinnis|| pronuntiavi  interl.| quasi abscondi et tempus videns pronuntiavi|| interl.| aliis|| interl.| unde : Clama ne cesses ut tuba exalta vocem tuam|| omnia iudicia oris tui.  interl.| omnia non tua sed omnia oris id est que per eloquia tua mihi dixisti|| marg.| OMNIA IUDICIA ORIS TUI. CASSIODORUS. Iudicia oris que per prophetas et apostolos locutus es omnia non universaliter sed que scripta vel dicta sunt.|| marg.|  AUGUSTINUS. Iudicia sunt quibus et nunc et in finem iudicabitur mundus qui sunt abyssus multa et inscrutabilia sed nihil horum tacui que per eloquia mihi innotescere voluisti.|| In via  interl.| etiam|| interl.| AUGUSTINUS. Christo in quo omnes thesauri|| testimoniorum tuorum delectatus sum \ interl.| in hac vita|| marg.| VIA TESTIMONIORUM. CASSIODORUS. Christus quando de ipso loquentia ad ipsum ducunt in quo impleta. SICUT IN OMNIBUS DIVITIIS spiritales accipe terrenis enim quas sordes computat non comparat.|| marg.| TESTIMONIORUM. AUGUSTINUS. Testimonia sunt quibus quantum nos diligit ostendit ut in humanitate nativitatis passionis quibus et futura speramus.|| sicut in omnibus divitiis.  interl.| non comparantur he spiritalibus in gratia sed quia hominibus suaves|| In {t. 2 : Erfurt, f. 304vb ; facsim., p. 608b} mandatis tuis  interl.| et ibi immorabor et|| interl.| doce me facere iustificationes tuas et si amplius docueris|| marg.| IN MANDATIS. AMBROSIUS. Pronuntiavi delectatus um et adhuc in mandatis tuis exercebor usu boni operis et sic in merito boni operis considerabo vias tuas nemo enim ad penetralia intellectus pervenit nisi vita pura prius proximus fuerit.|| exercebor \ interl.| vel garriam|| marg.| EXERCEBOR. AUGUSTINUS. Vel garriam. Contra omnes inimicos fidei copiosis rationibus garriens disputabo tunc autem utiles disputationes si non ibi considerentur nisi vie Domini que sunt misericordia et veritas quorum duorum plenitudo invenitur in Christo per hanc exercitationem fit etiam illud. In iustificationibus tuis meditabor ideo meditabor ut non obliviscar sermones tuos.|| et considerabo  interl.| ita cognoscam|| vias tuas.  In iustificationibus tuis meditabor \ interl.| AUGUSTINUS. ne possim oblivisci quod expedit retineri|| marg.| IN IUSTIFICATIONIBUS TUIS MEDITABOR. CASSIODORUS. Oblivioni que ex infirmitate originalis peccati venit opposita est meditatio noverat vitium humanitatis et contra illlud auxilium reperit. Iustificationes sunt sicut quod Hebreus puer non plus quam septem annis servit in octava id est resurrectione liber erit his et huiusmodi que in enigmate dicta sunt convenit meditatio. Mandatis autem moralibus que sunt non mechaberis et huiusmodi operatio.|| non obliviscar sermones tuos.  Psalmus 118 (3-ג) Gimel Gimel D14 D30 ΩS Rusch] om. Ps-G (R* K ΨB) Hi ΩM Δ Ed1455 , + plenitudo vel tribulatio. Vox confessoris D30 .  marg.| GIMEL. CASSIODORUS. Retributio quia hic dicitur impletio et cognitio legis correcto retribui.|| marg.|  CASSIODORUS. In tertia littera humanam indigentiam et gratiam Dei ostendit.|| Retribue servo tuo \ interl.| quia sum correctus. Qui nihil meritis sed gratie totum deputat|| vivifica me vivifica me] vivam Ps-G (I ΨB) cum hebr. LXX Ps-R Ps-H < divisio. > tuo \ ... me D30² Δ] tuo... me \ D14 D30* Hi   interl.| in presenti et in futuro|| interl.| per fidem per quam custodiam|| marg.|  AUGUSTINUS. Dixerat : « In quo corrigit adolescentior viam suam ? In custodiendo sermones tuos ». Nunc, ut idem faciat, petit auxilium : retribue non meritis meis redde sed iterum da ; vel pro malis hoc scilicet da. Vivifica non est penitus mortuus sed iam habet initium bone concupiscentie qui hoc potest orare : vivifica prius mortuum et impotentem scire vel operari. Vivus custodit et custodiendo vivit.|| marg.| RETRIBUE. AMBROSIUS. Iam processu virtutis precatur sibi retibui quod non debet arrogans vel alienum videri. Reprehenditur enim Petrus qui in fluctibus ut homo dubitavit non ut apostolus presumpsit. Et iubemur in evangelio fidem habere non hesitare de his que supra hominem. Innocentis ergo conscientie est ab eo cui servit petere.|| marg.|  AUGUSTINUS. Retribuuntur mala pro malis vel bona pro bonis vel bona pro malis aut « mala pro bonis » Ps. 34, 12 ; Ps. 37, 21 ; Ps. 108, 5.. Due priores pertinent ad iustitiam. Tertia ad misericordiam. Quartam nescit Deus.|| et et Ps-G D14 D30 Hi ω1] ut Ps-G (Q) Ω2 custodiam sermones tuos.  Revela  interl.| AUGUSTINUS. quia non possunt custodiri per obedientiam nisi prius videantur per intelligentiam addit ergo revela|| marg.| REVELA. CASSIODORUS. Vide humanam infirmitatem et misericordiam Dei homo velo ingnorantie tegitur Deus tollit ut videas miracula que de lege. Lex est ubi umbra ut de agno paschali et huiusmodi. Rogat ergo ut in his tecta videat. Vel per legem evangelium accipe in quo mirabilia ut hoc Cf. Lc 14, 33. : « nisi quis renuntiave<rit> » etc.|| oculos meos \ interl.| interiores quorum velamen in Christo evacuatur|| et considerabo mirabilia de lege tua. tua ω1] om. Ω2 < divisio. > meos \ et considerabo D30 ω1] meos et considerabo \ Ω2   interl.| ut hoc nisi quis omnibus renuntiaverit non potest meus esse discipulus|| marg.| MIRABILIA. AUGUSTINUS. Nihil est mirabilius in mandatis quam diligere inimicos hoc est date bona pro malis.|| Incola  interl.| retribue revela quia|| interl.| vel inquilinus|| ego sum in terra \ interl.| AUGUSTINUS. non civis Babylonie cor habens in celo ei nutu scire potes cui famularis|| non  interl.| ideo|| abscondas a me  interl.| non subtrahas|| mandata tua.  Concupivit anima mea desiderare  interl.| AUGUSTINUS. hoc olim quando incola terre hec desiderabat|| iustificationes tuas \ < divisio. > mea... tuas \ D30 ω1 Ω2] mea... tuas D14, mea \ ... tuas Hi   interl.| opera iustitie|| in omni {t. 2 : Erfurt, f. 305ra ; facsim., p. 609a} tempore.  interl.| non ad tempus ut mali|| interl.| etiam in adversis|| marg.| INCOLA. AUGUSTINUS. Hoc iustorum est quibus promissa est eterna patria unde peregrinus non sicut omnes homines sed sicut patres id est iusti et ideo non abscondas absconduntur his qui terrena sapiunt et si ea audiunt et norunt. Mandata per que ab incolatu liberabitur in quibus dilectio precipitur vel sola vel maxime sed quia nihil diligendum diligitur si ipsa dilectio non diligitur ipsius dilectionis dilectionem volens habere proclamat. CONCUPIVIT desiderare nondum ea desiderabat sed fastidio languebat ita amanda est dilectio qua diligenda diliguntur sicut odienda est dilectio qua non diligenda diliguntur concupiscentia est desiderium sed non omnis quia concupiscentia est et eorum que habentur et que non habentur desiderium absentium tantum.|| marg.|  AUGUSTINUS. Videmus ratione quam utiles sunt iustificationes sed infirmitate prepediti aliquando non desideramus prevolat intellectus sequitur nullus vel tardus affectus scimus bonum nec delectat agere et cupimus ut delectet.|| marg.|  AUGUSTINUS. Ecce gradus quibus ad iustificationes pervenitur. Prius enim est ut videatur quam utiles sint et honeste deinde ut earum desiderium concupiscatur postremo ut proficiente lumine atque sanitate delectet earum operatio quarum sola ratio delectabat.|| Increpasti  interl.| ideo quia|| superbos \ interl.| primos homines|| interl.| quos delectavit eritis sicut dii et per hanc superbiam declinaverunt|| maledicti  interl.| et|| qui declinant  interl.| AMBROSIUS. quasi a directis ad prava|| a mandatis tuis. < divisio. > superbos \ maledicti D30 Hi Ω2] superbos maledicti \ D14   marg.| INCREPASTI. AUGUSTINUS. Dicens ubi #es non ignorabat sed superbum increpebat quod ad tantam miseriam venisset et tota erumna mortalium hereditaria est increpatio superborum. QUI DECLINANT. Aliud est declinare per superbiam. Aliud non implere per infirmitatem vel ignorantiam.|| marg.| QUI DECLINANT. AUGUSTINUS. Non illi soli sed omnes eorum exemplo terrentur ne superbiam declinent sed in omni tempore iustitiam diligant ut hic recipiant quod illi in paradiso perdiderunt sed quia superbi nec in tanta increpatione humiliantur orat pro eis. Aufer a me.|| Aufer  interl.| sed quia superbi in tanta increpatione humiliantur orat pro eis chorus martyrum|| interl.| et quia maledicti qui declinant|| marg.| AUFER. AMBROSIUS. AUGUSTINUS. Hec martyres qui superbis sunt opprobrio et derisui contemnentibus crucem et totam christianam humilitatem qua sola superbia sanatur que rogant non quasi mala sibi auferri sed quia noxium est illis qui inferunt ut iam et illi conversi martyria ament quod factum est et iam non est illud opprobrio sed honor quia qui talia precabantur illa patiebantur.|| a me opprobrium et contemptum \ interl.| quo contemnor|| quia  interl.| de hac re|| testimonia tua  interl.| grece : martyria|| interl.| pro his patitur iste|| exquisivi.  marg.| EXQUISIVI. AUGUSTINUS. Non est dignus opprobrio qui testimonia exquisivit illud autem multi inferre volunt : etenim sederunt principes.|| Etenim  interl.| aufer|| sederunt  interl.| machinantes|| interl.| ex mora|| marg.| ETENIM SEDERUNT. AUGUSTINUS. More iudiciario loquebantur eidem accusatores quod gravius.|| principes+ et et Ps-G D30 Hi²] om. Ps-G (ΨB) Hi* ΩS* < divisio. > principes+ D14² D30² ω1] principes D14 D30 Ω2 adversum me loquebantur \ interl.| aperte|| interl.| sic et demones occulte nocere cogitant|| interl.| ego|| servus autem tuus  interl.| CASSIODORUS. inter pericula non erat mihi cruciatus sed provectus|| exercebatur in iustificationibus tuis.  interl.| non pro crimine|| interl.| qui in his cogitat vincit quia ab his trahere laborat per bella inimicus|| Nam  interl.| AUGUSTINUS. sic exercebatur martyria meditatur et amat respiciens ad coronam et inimicos diligit|| et testimonia tua  interl.| martyria|| meditatio mea est meditatio] om. cacogr. ΩS | est Ps-G (ΦR K² ΨB V D) D30 Ω ω1 Ed1455 Ed1530... Clementina Rusch cum LXX Ps-R] om. Ps-G Cor2 (antiq. non interponunt) \  interl.| que meditata mitigant dolores|| et consilium meum marg.| CONSILIUM. AUGUSTINUS. Consilium contra consilium : principum martyres perdere, martyrum : illos acquirere.| Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 118, 24), CCSL 40, p. 1692.28-30 : « Consilium contra consilium : consilium sedentium principum fuit inuentos martyres perdere; consilium patientium martyrum fuit inimicos perditos inuenire ». || iustificationes tue.  interl.| AUGUSTINUS. in quibus maximum est diligere inimicos|| Psalmus 118 (4-ד) Deleth. Deleth] + pauper vel tabule sive ianua D30   interl.| timor|| marg.| DELETH. CASSIODORUS. In quarta littera dicit se corporali necessitate constrictum sed sola Dei pietate salvandum.|| marg.|  AMBROSIUS. Deleth : timor vel nativitas scilicet eorum qui in seculo generantur et sunt caduca ex qua nativitate est timor hoc deplorat homo Dei #actus in terra de celo.|| marg.|  CASSIODORUS. Hic docetur quod lex timentem relabi confortat et ad omnia ei sufficit.|| Adhesit  marg.| ADHESIT. AUGUSTINUS. Quantumcumque aliis proficiat habet tamen mortalis carnis affectum circa hec terrena et ab hac morte quotidie reviviscit.|| pavimento anima mea \ interl.| modo consilium meum iustificationes tue. Modo est ita sed olim|| interl.| corpori unde mors vel terrenis que sunt calcanda pedibus|| interl.| caro concupiscit adversus spiritum|| interl.| terrenis ut hec curet|| marg.| PAVIMENTO. AUGUSTINUS. In mundo celum est camera terra pavimentum que teritur feriendo ut fiat quasi leve et nitens et solidum pavimentum. Corpus etiam humanum pavimento comparatur eo quod simili nitore levigatur.|| interl.| sed tu Domine|| vivifica me  interl.| ut in celo sit mens mea|| secundum {t. 2 : Erfurt, f. 305rb ; facsim., p. 609b} verbum tuum.  interl.| promissionem ut sit filius promissionis non elationis. Quod non arroganter petit quia quod per se erat hic confitetur|| interl.| Christum qui est Verbum Patris|| Vias meas  interl.| nam|| marg.| VIAS MEAS. AMBROSIUS. Ordo ad iustificationes Dei perveniendi primum peccata sua fateatur unde alibi. Dic tu iniquitates tuas ut iustificeris. Et iterum : Iustus in principio sermonis accusator est sui. Si enim accusaverit se iustus vocem parati accusatoris excludit. Qui solet acerbari peccata et cuiusque exaggerare supplicia obstruit os eius qui ipse de se fuerit ante confessus. Inverecundia enim excusat reum pudor suum accusat auctorem.|| enuntiavi  interl.| AUGUSTINUS. peccata mea confessus sum|| et exaudisti me \ interl.| dimittendo ea|| doce me iustificationes tuas.  interl.| delesti meas doce tuas|| interl.| ut illas agam non modo sciam|| interl.| AUGUSTINUS. vere novit qui facit sicut non novit Dominus peccatum id est non fecit|| marg.| DOCE. AUGUSTINUS. Hoc dicit volens proficere qui iam in illis exercetur. marg.|  CASSIODORUS. vel secundum spiritalem intellectum figurativas observantias fac advertere.|| interl.| et|| Viam iustificationum tuarum  interl.| qui meas damno|| marg.| VIAM. AMBROSIUS. Prius est discere iustificationes deinde gradus quosdam et ordinem earum quid prius quid post esse debeat peccat enim qui pre postere agit. Nam scire quid facias et ordinem nescire faciendi non est perfecte cognitionis. Ordinis namque ignorantia conturbat negotiorum naturam formamque meritorum. Notis mysteriis et eorum ordine exercebor usu ut qui in palestra ut roboretur.|| instrue me \ interl.| ut intelligam mystica|| marg.| INSTRUE. AUGUSTINUS. Alii insinua mihi quod ex greco expressius dicitur fac me intelligere viam iustificationum.|| et exercebor in mirabilibus tuis.  interl.| spiritali sensu in mirabilibus que in figuris latent|| marg.| IN MIRABILIBUS. AUGUSTINUS. Mirabilia Dei vocat iustificationes ipsas. Quarum quedam iustificationes sunt ita mirabiles ut inexperti credant ad eas non posse perveniri unde iste fatigatus addit dormitavit.|| Dormitavit anima mea  interl.| exercebit tamen olim dormitavit et ideo doce|| interl.| parum vel nihil operans|| interl.| AUGUSTINUS. refrixit a spe comprehendendi eas|| marg.| DORMITAVIT. CASSIODORUS. Sed quia petitio dilata est dormitavit ut fessus expectator dormitavit non dormivit quia dormire est obliviosi et secordis dormitari fessi expectatoris.|| marg.| Dormitatio est que dicitur acedia.|| marg.|  AUGUSTINUS. Dormitavit. Oro ut iustifices contuitu primi periculi quod est necessitas carnis unde me liberasti. Et ideo dixit vivifica me secundum verbum. Oro etiam ut confirmes consideratione alterius scilicet tedii quod per te evasi.|| pre tedio \ interl.| dilationis|| interl.| sed tu|| confirma me  interl.| ne decidam sed inde ad alia tendam|| marg.| CONFIRMA. CASSIODORUS. Ut si adhuc differtur firmius #stem meditatione legis tue.|| in verbis tuis.  interl.| que iam teneo|| Viam iniquitatis amove a me \ interl.| AUGUSTINUS. quid enim impedit via iniquitatis. Et quia lex factorum subintravit ut abundaret delictum subdit de lege fidei qua implemus quod per nos non possumus|| interl.| que a patribus trita que et mihi imminet|| marg.| VIAM INIQUITATIS. CASSIODORUS. Ut possim confirmari viam iniquitatis amove hoc in hoc seculo necessarium et lege tua mala remove bona indulge. In lege petit misericordiam quia per legem nemo iustificatur sed per fidem Christi.|| et de et D14 Cor2 (hebr. et antiq. neque de neque in sed neque Ieron. neque grecus) ω1 Ps-G] + de Ps-G (ΨB) Hi Ω Ed1455 Clementina Rusch cum Ps-R, + in Ps-G (V D) D30 cum Ps-γ lege tua miserere mei.  marg.| DE LEGE TUA. AUGUSTINUS. In lege factorum est Dei iubentis iustitia in lege fidei subvenientis misericordia.|| Viam  interl.| quia iam|| interl.| ubi currerem|| interl.| Christum cuius cultum elegit qui est via veritas et vita|| veritatis elegi \ interl.| ut currerem|| marg.| VIAM VERITATIS. AUGUSTINUS. Cum dixerat de lege tua miserere de beneficiis que consecutus est prescribit ut impetret cetera. Quasi diceret miserere quia viam veritatis elegi.|| iudicia iudicia D14 D30 Hi ω1 Ps-G] et praem. ΩS tua non sum oblitus.  interl.| et|| interl.| cum currerem|| Adhesi testimoniis tuis  interl.| qui prius pavimento|| marg.| ADHESI. AUGUSTINUS. Adheret autem testimoniis qui mundo renuntiat qui curam huius vite et tedium spernit qui luxurie studio ac pecunie cupiditate non curvatur.|| Domine \ noli me confundere.  interl.| AUGUSTINUS. sed fac ut quo curro pertendam quo tendo perveniam unde : sic currite ut comprehendatis|| marg.| NOLI. CASSIODORUS. Non est iste securus sed humiliter petit servari.|| interl.| et|| Viam mandatorum tuorum  interl.| que est angustia|| cucurri \ marg.| CUCURRI. AMBROSIUS. Ut bonus equus. Habet enim equos suos Christus de quibus propheta : « Ascendisti equos tuos et equitatus tuus salus ».|| cum dilatasti cor meum.  marg.| DILATASTI COR MEUM. AUGUSTINUS. Cordis dilatatio est iustitie delectatio ut non timore sed delectatione agatur quod est donum Dei. Vel dilatatio est scientie latitudo sine qua non potest currere.|| interl.| AUGUSTINUS. Non currerem nisi dilatasses hic versus exponit quomodo dictum sit elegi non sum oblitus adhesi id est non per me sed tuo dono.|| Psalmus 118 (5-ה) He He] + Ipsa vel suscipiens. Vox monachorum D30 .  interl.| esse quia confortatur iam verum esse precatur|| marg.| HE. CASSIODORUS. In quinta littera precatur Christo veniente sibi qui veterem tenuit novam legem constitui que semper exquiretur cum tam ardenter desideretur.|| marg.|  AMBROSIUS. He est vel vivo qui est vivit qui vivit vere est loquitur ergo qui vivit in Christo dicens quomodo vivat id est vivere velit. Lex eundi sit mihi via iustificationum ut nusquam divertar ut imperator prescribit militibus viam eundi ut et Dominus filiis Israel in columna ignis et nubis. DA MIHI INTELLECTUM quia non satis est querere nisi intelligas quod requiris.|| interl.| noli me confundere sed|| {t. 2 : Erfurt, f. 305va ; facsim., p. 610a} Legem pone mihi Domine viam iustificationum tuarum \ interl.| hec lex est via iustificationum|| marg.| LEGEM. AUGUSTINUS. Non veterem ut olim non subditis sed novam ut filiis Spiritu Sancto scriptam in cordibus ut intelligant et ex amore compleant. Qui invitus facit nollet iuberi et immundus voluntate non est mundus opere veterem etiam vult scire quid habeat utilitatis quare data ut abundaret delictum unde subdit da mihi.|| et exquiram eam semper.  interl.| AUGUSTINUS. habitam exquiret proficiendo quamdiu vivit hic|| marg.| EXQUIRAM. AUGUSTINUS. Vel semper exquiritur tenendo ut spiritus scrutatur omnia non ut quod nescit inveniat sed quia nihil relinquit quod nesciat. Ita hic semper legem exquirit qui numquam relinquit aliquid de #lege.|| Da mihi intellectum  interl.| ad inquirendum da quia aliter nequit scrutari|| et scrutabor legem tuam \ interl.| AUGUSTINUS. ut ad alta eius perveniam in quibus tota lex pendet et prophete|| et custodiam illam in toto corde meo.  interl.| AUGUSTINUS. id est diligam Deum ex toto corde ex tota anima tota mente et proximum sicut meipsum et quia hoc minus valeo meis viribus deduc|| Deduc me  interl.| quia arta via|| in semita mandatorum tuorum \ interl.| AUGUSTINUS. parum est mihi voluntas mea nisi in eo quod ducas sed quia et ipsa voluntas a te inclina ut plus velim|| quia ipsam volui.  marg.| QUIA IPSAM. CASSIODORUS. Ipsa nova gratia per se placet que deducit ad celum.|| Inclina cor meum in testimonia tua \ marg.| INCLINA COR MEUM. CASSIODORUS. Ostendit per diversas et subtiles minutias omne bonum a Deo tribui et per eum servari et eius gratias semper augeri.|| marg.|  AUGUSTINUS. Inclina cor. Testimoniis aliquid probatur et Deus suas iustificationes et mandata suis testimoniis persuadet et probat scilicet ut gratis colatur quod impedit radix omniu m malorum avaritia. INCLINA inclinati melius vident quam vanitate supini.|| et non in avaritiam.  interl.| ut gratis pro se non pro terrenis ut Iob|| Averte  interl.| et|| interl.| AUGUSTINUS. hoc magis est in spe quia et inviti sub vanitate nunc|| oculos meos  interl.| quia his visa ambimus vel mysticos oculos mentis dicit|| marg.| AVERTE. AUGUSTINUS. Precatur quod non hic sed in futuro implebitur cum liberabitur creatura a servitute corruptionis et ipsi veritati adheserit veniens in libertatem glorie filiorum Dei. Vel quia officium non officio sed fine pensatur precatur ut cum aliquid facit oculi interiores qui vident quare fit non videant vanitatem ut propter eam bonum faciat in qua vanitate precipuum locum amor laudis humane habet quam ubique Christus prohibet in evangelio et ad gloriam Dei tantum precipit bona fieri.|| marg.| Averte. Per oculos peccamus dum conspecta ambimus mors enim intrat per fenestram nostrorum sensuum quod hic notatur.|| ne videant  interl.| vel videam || marg.| NE VIDEANT. AUGUSTINUS. Non videt vana qui fixus est in illo qui est super omnia cuius mens sursum est qui vero hec cogitat sub sole vivit ubi vanitas.|| vanitatem \ interl.| AUGUSTINUS. vana seculi Christus vero est veritas que est via in qua petit vivificari quia est et vita|| interl.| sed|| in via tua vivifica me.  interl.| qui in me morior|| interl.| et|| Statue servo tuo eloquium tuum \ interl.| AUGUSTINUS. id est da facere quod eloqueris statuitur enim non nisi facienti|| marg.| STATUE. AUGUSTINUS. Immobiliter ne elabatur ad quod valet timor ubi nec culpa nec desidia quia multi eloquia Dei negligenter suscipiunt et tamquam a fabulis declinant.|| in timore tuo.  interl.| qui permanet in seculum seculi|| interl.| hic avertit a vanitate|| marg.| IN TIMORE. AMBROSIUS. Timor sanctus basis est in qua verbum Dei statuitur et ipsum verbum disciplina timoris ne sit zelus Dei sed non secundum scientiam.|| marg.|  AUGUSTINUS. In timore. Non est autem iste timor servilis quo tantum pena timetur sed castus quo timetur offensa aliter enim timet adultera virum aliter casta. Adultera ne veniat casta ne deserat.|| Amputa {t. 2 : Erfurt, f. 305vb ; facsim., p. 610b} opprobrium meum  interl.| peccatum meum|| interl.| AUGUSTINUS. suum opprobrium dicit quod de aliis suspicatus quia facilius in alio putat quod in se sentit precatur ergo auferri opprobrium quod in se sentit et in aliis suspicatur|| marg.| AMPUTA OPPROBRIUM. AUGUSTINUS. Hoc de superiori dicitur quia cuius oculus videt vanitatem hoc et de aliis suspicatur ut propter quod bonum agit credat alterum facere quia enim occulta hominum non videntur datus est locus suspicionibus ideo cum Dominus de fine operum precepisset ne iustitiam suam facerent propter laudes hominum vel pecuniam vel etiam victum vel vestitum quia poteramus alios propter hec bona operatos suspicari subdidit nolite iudicare ut non etc. unde et hic dicto : amputa opprobrium meum quod suspicatus sum addit quia iudicia tua iocunda id est vera. Vera enim sunt suavia amatori veritatis sed iudicia hominum de occultis non suavia quia temeraria. Quia autem invidorum est libenter suspicari opprobrium alterius cum nequeunt rodere opus quod eminet ut et diabolus in Iob. Contra hoc caritas est habenda que non emulatur unde subdit concupivi mandata concupivi ex toto corde tota anima tota mente diligere te et proximum et tu non in mea sed in tua iustitia vivifica id est caritate quam cupivi imple.|| marg.|  AMBROSIUS. Aufer peccatum quod suspicatus sum quod melius nosti quam ego ipse unde nihil mihi conscius sum sed non in hoc iustificatus tibi iudici audeo fateri quia iudicia tua dulcia confitenti non severa et quia dulcia iudicia ecce concupivi.|| marg.|  CASSIODORUS. Maximum vitium humanitatis est suspicio que aliter putat quam sit veritas ut de malis bona vel de bonis mala dicamus que ducit in opprobrium aliter putantes quam sit #res quam culpam a se optat amoveri amator veritatis cui placent iudicia Dei cuius verbum verum firma sententia.|| quod suspicatus sum \ interl.| et si non habeo nescio|| quia iudicia tua iocunda.  interl.| ego suspicor tu omnia vere iudicas|| Ecce concupivi  interl.| ut dilector diligentis me|| mandata tua \ interl.| AUGUSTINUS. Que omnia in duobus mandatis caritatis colliguntur.|| in equitate tua  interl.| AUGUSTINUS. Vel iustitia, id est Christo, qui est Deus et quia est homo meus proximus est.|| vivifica me.  interl.| qui in me morior|| Psalmus 118 (6-ו) Vav Vav] + et ipse vox sacerdotum D30 .  interl.| et ipse|| marg.| VAV. CASSIODORUS. In sexta littera precatur ut salvator veniat qui est misericordia peccatorum vita fidelium ut inimicos confundat et in lege proficiat.|| marg.| CASSIODORUS. Vav et ille id est salvator Christus qui quasi adhuc loquentibus nobis dicit. Ecce assum. Vav ipse id est notabilis Spiritus Sanctus cuius auxilium petit contra hereticos qui ab esse retrahunt.|| Et veniat super me misericordia tua  interl.| AUGUSTINUS. in equitate tua vivifica et veniat Christus hec est iustitia quam dixerat|| interl.| vel concupivi mandata tua. Et ut ea perficiam veniat super me etc.|| interl.| AUGUSTINUS. fiat mihi caput Filius|| marg.| ET VENIAT. Petit ut mandata que concupivit per eius misericordiam faciat.|| interl.| o|| Domine \ salutare tuum  interl.| Christus|| secundum eloquium tuum.  interl.| promissionem qui totum est gratie|| Et respondebo exprobrantibus exprobrantibus] exprobantibus D30*   interl.| et si erit super me ut protector non conterens|| marg.| ET RESPONDEBO. AUGUSTINUS. Quod parum est Christum habere in corde nisi in territus confiteatur ore. Corde enim creditur ad iustitiam ore autem confessio fit ad salutem.|| marg.|  CASSIODORUS. Nota nobis non esse tacendum contra malos qui tamen possunt recipere rationem ne videantur superiores.|| mihi verbum \ interl.| de quo vivitur|| marg.| RESPONDEO EXPROBRANTIBUS MIHI VERBUM. AUGUSTINUS. Vel repondebo verbum exprobrantibus mihi. Sed quodlibet horum dicatur Christum significat ipsum enim nobis exprobrant illi a quibus crucifixus est vel quibus scandalum est vel sultitia quod Verbum caro factum quod in principio erat Verbum apud Deum. Sed si id est quia illud ignorant qui crucem improperant quia divinitas eius ab eis non cognoscitur cuius infirmitas contemnitur in cruce. Melius dicitur : Respondebo Verbum quod erat in principio apud Deum.|| quia quia] qui D30* speravi  interl.| sed quia non ipse est qui loquitur sed Spiritus Dei hoc addit quia speravi. Quasi ideo respondebo quia speravi etc.|| in sermonibus tuis.  interl.| promissis que dicunt nolite cogitare quid loquamini etc.|| Et ne auferas  interl.| quia vero multi urgentibus malis negant subdit|| de ore meo verbum veritatis  interl.| AMBROSIUS. de ore tollitur etiam per malam conscientiam et ab avibus celi et multis modis sed non de corde si ei infixum est|| usquequaque \ interl.| id est semper et si ad tempus ut Petro|| {t. 2 : Erfurt, f. 306ra ; facsim., p. 611a} quia in iudiciis tuis supersperavi.  marg.| ET NE AUFERAS. AUGUSTINUS. Ne auferri sinas respondebo quia speravi in sermonibus id est quia hoc promisisti. Non auferas. QUIA IN IUDICIIS TUIS SUPER SPERAVI. Qui enim supra dixerat. Speravi in sermonibus hic quasi superaugmentum facit dicens supersperavi id est flagella quibus corripis non auferunt spem sed augent. Vel qui premium maius merito et supra quam petimus speratur unde non sunt condigne passiones huius temporis ad futuram gloriam vel metu iudiciorum tuorum quia qui veretur penam custodit gratiam ideo ait et custodiam legem tuam.|| marg.| DE ORE MEO VERBUM. AMBROSIUS. Manentem enim in peccato a predicationis officio prohibit Dominus dicens : quare tu enarras iustitias meas. In ipsa enim obtumescit facundia si egra sit conscientia. Caveat ergo ne verbis non congruant facta et ne deforment iniquitatis opera magisterium discipline.|| marg.| USQUEQUAQUE. Non usque valde id est ex toto quia et si aliqui de Ecclesia negant fortes tamen remanent vel eidem reparantur.|| Et custodiam  interl.| ne auferas et si non abstuleris custodiam|| legem tuam  interl.| non precepta legis sed caritatem|| semper \ in seculum  interl.| determinat semper|| interl.| in presenti|| interl.| AUGUSTINUS. plenitudo legis caritas que et in hoc seculo et in futuro a sanctis custoditur|| et in seculum seculi.  interl.| in futuro|| Et ambulabam in latitudine \ interl.| caritate que diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum vel latitudinem scientie quam querendo est assecutus|| marg.| ET AMBULABAM. AUGUSTINUS. Hactenus verba orationis nunc narrantis quasi impetratis omnibus confitetur in laude Dei qualem illum fecit Deus. Nota et coniunctionem inusitatam et quasi inconsequentem non enim ait secundum priora et custodiam et ambulabo vel non ait optative et utinam ambulem sed sic voluit intelligi quod non dixit id est se auditum. Et subdit qualis factus sit quasi diceret lex est hec cum orarem exaudisti me et exauditus ambulabam in caritate in qua tota lex est et ideo dicto et ambulabam in latitudine causam subdit quia mandata tua exquisivi petendo querendo pulsando et Deus dat Spiritum quo caritas diffusa est in cordibus nostris ut inde bene agatur.|| marg.|  CASSIODORUS. Vel ita. Ita modo fiat quia etiam olim ambulabam ne quis modo cepisse putet sed sicut cepi ita modo facere da. IN LATITUDINE. Patulum oportet esse cor quod recipit illum qui celum et terram implet.|| quia mandata tua exquisivi.  Et loquebar in in D30 Clementina (1592) ω1 Ps-G Rusch] de Hi (in ras. ?) ΩM Clementina (1593 1598*) cum Ps-R testimoniis tuis  interl.| grece : martyriis|| interl.| unde ante reges et presides ducem in|| in conspectu  interl.| etiam|| regum \ interl.| CASSIODORUS. qui poterant terrere|| et non confundebar.  interl.| pro scandalo crucis vel ut cederem|| marg.| NON CONFUNDEBAR. AMBROSIUS. Suavis est vox que in divinis testimoniis loquebatur. Decora facies que in conspectu regum non confundebatur que non erubescit auctorem que non confunditur de redemptore.|| marg.| ET LOQUEBAR. AUGUSTINUS. Qui petebat ut responderet verbum exprobratibus et ne tolleretur verbum de ore nunc pro eo certat usque ad mortem. Et meditabar quid loquerer. Et levavi manus operibus quod docebam ostendi ex meditatione boni operis usus venit.|| Et meditabar in mandatis tuis \ interl.| ecce virtus inspectius|| interl.| cogitando quid loquerer|| que dilexi. < divisio. > meditabar... tuis \ D30 ω1] meditabar \... tuis Hi   interl.| cur quia ea dilexi|| interl.| per Spiritum qui datus est mihi|| Et levavi  interl.| operando|| interl.| actualis virtus|| manus meas  interl.| quia supernum est quod levantur cum pro ipso Deo fiunt opera cum pro terrenis deponuntur manus|| ad mandata que dilexi \ interl.| item causa|| marg.| ET LEVAVI. Pulcherrimus ordo iste ut primo meditetur post ea operetur ex meditatione namque mandatorum celestium boni operis usus inolescit.|| et exercebar exercebar Ps-G D14 Rusch Clementina] exercebor Ps-G (Q ΦRGP ΩJ* K ΨB V) D30 Hi Ω ω1 Ed1455 Ed1530 cum Ps-R   interl.| frequentando|| interl.| in utroque cogitandi et operandi delectatione|| in iustificationibus tuis.  Psalmus 118 (7-ז) Zai Zai] + Oliva vel fornicatio. Vox viri sancti D30 . interl.| huc vel duc te|| marg.| ZAI. CASSIODORUS. In septima littera de spe promissionum Dei que facit omnia tolerari.|| marg.|  CASSIODORUS. Zai. Huc vel duc te quia hic agit de spe que non est de presentibus sed tantum ad futura tendit. Quasi deceret huc tende huc dirige iter tuum tamquam tui ductor et rector quo vocat te Verbum Dei scilicet ad celestem gratiam et ad eternitatem cum ait : Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis et ego reficiam vos.|| Memor esto verbi tui servo tuo \ interl.| ideo sic et sic ago quia Deo promittente eterna spero et auxilium in tribulatione|| interl.| cito da quod promisisti|| interl.| promissionis qua sepe vocas me ad te qui numquam fallis|| marg.| MEMOR ESTO. AUGUSTINUS. Morali et consueta locutione qua humanus moneatur affectus dicitur. Memor esto. Non enim oblivio cadit in Deum. Sed sicut dicitur penitere Deus quando preter hominum spem res mutat consilio non mutato ita dicitur et oblivisci quando tardat et memor esse cum cito dat hoc tamen Deus facit certa dispositione non deficiente memoria nec obscurata intelligentia nec voluntate mutata.|| marg.|  AMBROSIUS. Memor esto verbi tui. Propositum sancti viri est primum ut sit memor promissionis secundum quam viventi merces debetur. Secundum est ut et in adversis spe consoletur. Tertium ut si impios videt prosperari non ideo declinet a lege Dei sed contagia eorum fugiat. Quartum ut memor sit iudiciorum celestium que quia vera ab Adam in omnibus temporibus consolantur aliter declinaret a lege. Mali timent iudicia humana nedum divina sed boni desiderant. Quintum est dolere alienam culpam non suam contumeliam immo et pro eis orat. Sextum est quod cantabiles sunt ei iustificationes. Septimum est quod non solum die sed et nocte id est omni tempore laudibus Dei intendit. Nocte Iudas prodidit Petrus negavit. Illo ergo tempore magis instandum.|| marg.| SERVO TUO. AMBROSIUS. Cuius oculi in manus Domini verecunde se dignum ostendit. Quasi non usurpative spero et peto servus sum expecto alimentum a Domino miles sum exigo ab imperatore stipendium|| in quo mihi spem dedisti.  interl.| quia promisisti sperare fecisti eterna et presentia despicere|| Hec me consolata est in {t. 2 : Erfurt, f. 306rb ; facsim., p. 611b} humilitate mea \ interl.| spes que humilibus convenit que verbo tuo mihi obvenit|| marg.| HEC ME CONSOLATA. AMBROSIUS. Quisque enim meliora sperat numquam levioribus frangitur humiliatur enim anima nostra dum traditur temptationi duris examinando laboribus ut luctetur et certet congressum contrarie potestatis experiens. Sed in his temptationibus vivificatur alloquio Dei.|| marg.| HUMILITATE. AUGUSTINUS. Quam sibi facit confidendo peccata et quam sustinet ab alio vel quod proiectus in mortem peccato Ade.|| quia eloquium tuum vivificavit me.  interl.| CASSIODORUS. promissio tanti iudicis firmat animum et vivificat afflictum|| interl.| tempore temptationis de verbo Dei vivitur quo eterna promittuntur|| Superbi inique agebant  interl.| quos nec mortalitas ista domuit|| marg.| SUPERBI. AMBROSIUS. Superbia a Dei cepit iniuria cum quam spiritaliter congressus est Dominus.|| usquequaque \ interl.| valde|| interl.| magna vis mali in superbis|| marg.|  AUGUSTINUS. Superbi id est persecutores prosequitur humilitatem. USQUEQUAQUE valde non satis est quod impii nisi et impios faciant.|| a lege autem tua  interl.| ita superbi instabant sed frustra quia|| non declinavi.  interl.| quod cogebant superbi|| interl.| sed|| Memor fui  interl.| non declinavi|| iudiciorum tuorum  interl.| AUGUSTINUS. que in vasa ire|| interl.| que semper vera|| marg.| MEMOR FUI. CASSIODORUS. Metus penarum revocat a malis. VEL IUDICORUM TUORUM que a domo tua in primo iusto ceperunt.|| a seculo Domine \ interl.| ex quo homo cepit|| et consolatus sum.  interl.| AUGUSTINUS. quia per hec quoque ostendit divitias glorie in vasa misericordie|| marg.| A SECULO. CASSIODORUS. Ex quo mundus cepit administrari quod convenit dicere generali iusto. ET CONSOLATUS SUM. AUGUSTINUS. quia numquam vidi iustos deseri.|| marg.| ET CONSOLATUS. Alii hortatus sum id est exhortationem accepi intelligens eum castigare quos amat.|| Defectio tenuit me \ interl.| vel tedium quia cum his conversatur donec arca ventiletur|| interl.| AUGUSTINUS. in me consolatus sed pro peccatoribus dolere deficit tauta est pietas|| pro peccatoribus pro Ps-G (I M K ΨB* V D edd.) Hi² D30 Ω ω1 Rusch cum Ps-Med] pre Ps-G (R F L Q Φ U ΩJ ΨB²) Hi* cum Ps-R   interl.| AUGUSTINUS. Plus gravat sanctum culpa tyrannorum quam sua pena|| derelinquentibus legem tuam.  interl.| quamvis hoc tamen|| Cantabiles mihi  interl.| AMBROSIUS. hoc per misericordiam medicantis Samaritani|| marg.| CANTABILES. CASSIODORUS. Cantus relevat labores et tollit tedium.|| marg.|  AMBROSIUS. Cantabiles. Ideo omnia predicta mihi quia cantabiles assidue tractando sine cura terrenorum ideo dicit in loco peregrinationis.|| marg.| CANTABILES etc. MEMOR FUI etc. AUGUSTINUS. Possunt autem isti duo versus ad singulas partes unius superioris aptari ut ad hoc quod ait memor fui iudiciorum referatur tedium vel defectio tenuit me. Ad illud vero quod ait consolatus sum referatur. Cantabiles mihi erant etc.|| erant iustificationes tue \ in loco peregrinationis mee.  interl.| in hac misera vita|| interl.| quo eiectus de paradiso hec est illa humilitas de qua supra dixit|| interl.| et|| Memor fui nocte nocte Ps-G (W ΨB* V D) D14 D30 Hi ΩS ω1 Ed1455 Ed1530... Clementina] in nocte Cor2 (hebr. et antiq. et Ieron. et grecus) ΩM Ps-G Rusch *  interl.| non solum in die quasi omni tempore|| marg.| NOCTE. AUGUSTINUS. Nox est de mortalitate et superborum iniquitate et tedio peccatorum et loco peregrinationis.|| marg.|  AUGUSTINUS. Nocte in presenti erumna undecumque sit ibi magis quam in prosperis gratie sunt agende et magis Deo adherendum est non est enim magnum si hoc agas in prosperis.|| nominis tui Domine \ interl.| ut qui gloriatur in Domino glorietur|| et custodivi  interl.| sic|| interl.| ideo memor quia ex Deo est quod custodivi legem tuam|| interl.| aliter non memor|| legem tuam.  interl.| quam non custodisset si in sua virtute confideret|| interl.| quia|| Hec  interl.| AUGUSTINUS. nox in qua multe temptationes oriuntur.|| facta est mihi \ interl.| id est pro me ut prodesset ut sic discam non superbire quo vitio cecidit homo in hanc noctem unde et post « Bonum mihi quod humiliasti me ut discam iustificationes tuas ». Sed quare hoc ? Quia iustificationes tuas non meas exquisivi iustificatus gratis per gratiam|| marg.| HEC FACTA. AUGUSTINUS. Hec feminine apud grecos dicitur apud quos lex masculini est et ita constat non dici hec lex sed hec nox in qua bestie exeunt et querunt a Deo escam in qua Satanas petivit apostolos cribrare sicut triticum.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel hec quasi hoc femininum pro neutro ut et ibi « Unam petii a Domino » quod usitatius diceretur per neutrum ut hoc scilicet quod « Memor fui et custodivi legem tuam » id est quod custodivi legem n ; non per me feci sed factum est mihi a te quia iustificationes tuas non meas exquisivi.|| quia iustificationes tuas exquisivi.  Psalmus 118 (8-ח) Heth Heth] Eth. Vita vox doctorum D30 .  interl.| pavor|| marg.| HETH. CASSIODORUS. In octava littera faciem Domini videre optat quia mandatis est obsecutus.|| marg.|  CASSIODORUS. heth : pavor. Et intelligitur non pavor recidendi sed sollicitudo aquirendi illud bonum quod sperat quod quia in octava resurrectionis prestabitur ideo octavus iste octonarius ponitur.|| {t. 2 : Erfurt, f. 306va ; facsim., p. 612a} Portio mea Domine Domine Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D14 D30 ΩD ω1 Rusch cum Ps-R ; cf. Corpus antiphonalium officii officii (n° 4316)] Dominus Ps-G (R F I L) :  interl.| quia|| interl.| AMBROSIUS. Nihil mundi vel vitii amans hoc dicit Levi qui non est sors inter fratres id est assumptus ut mihi sit advocatus et ad Deum precator.|| interl.| ideo|| dixi custodire legem tuam.  Deprecatus sum faciem tuam  interl.| maiestatem divinitatis|| in toto corde meo \ miserere mei secundum eloquium tuum.  interl.| quo promittis sanctis visionem deitatis|| interl.| promissionem tuam cuius filius sum|| marg.| FACIEM. CASSIODORUS. Vel Christum quem desiderabat aspicere et precatur misericordiam primi adventus impleri sicut per prophetas promissum est. Vel faciem petit videre in futura resurrectione non hic unde non videbit me homo et vivet sed quia peccator est petit ut per misericordiam habeat quod meritis non potest. Secundum eloquium quo promittit sanctis visionem deitatis.|| interl.| quia|| Cogitavi vias meas \ interl.| priores malas vel futuras precogitavi quid agendum et quomodo et quid non unde paratus sum|| et converti converti Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D30 ΩD ω1 Rusch cum Ps-R] avertisti Ps-G (F I L) pedes meos in testimonia tua.  interl.| que non sinunt errare|| marg.| COGITAVI. AUGUSTINUS. Dixi custodire legem ideo cogitavi que essent vie mee et habita visione converti hic est ordo conversionis.|| marg.| PORTIO. AUGUSTINUS. A parte unde alii habent pars alii hoc alii illud eligunt unde vivant pars mea Deus unde semper vivam. Vel de presenti particeps eius sum ei adherendo per hoc pars mea quia dixi custodire sed quia non custodio nisi Spiritus adiuvet quem littera occidit. deprecatus sum. Fides impetrat quod lex imperat hoc modo sum precatus miserere mei secundum eloquium et quasi auditus et adiutus. cogitavi vias meas et converti a viis meis que male. In testimonia tua denique hoc beneficio gratie impetrato.|| Paratus sum  interl.| CASSIODORUS. deliberavi pro mandatis pati et ideo non turbatus improvisa turbant integre custodit qui adversa non metuit|| et non sum turbatus \ ut custodiam mandata tua.  marg.| PARATUS SUM et tam paratus quod funes id est impedimenta inimicorum spiritalium vel carnalium peccata sunt quasi longa restis quam trahunt qui implicare sanctos volunt sed non possunt eos qui legis non sunt obliti unde subdit. Et legem tuam non sum oblitus sed media nocte id est graviore tribulatione non deiciebar sed surgebam ad fortius confitendum sciens quia et hoc quod funes circumplectuntur iusto iudicio Dei est quod incipit a domo eius. Quia vero hec fiunt gratia Dei per Christum vox ipsius hic suis adiungitur ad caput enim hoc proprie pertinet. particeps : ut ad Hebreos qui sanctificat et qui sanctificatur ex uno sunt omnes et ipse communicavit eisdem. Non enim essemus participes eius deitatis nisi esset ipse nostre mortalitatis. Per hanc eius participationem datur nobis gratia ut caste timeamus et custodiamus mandata et quia per hoc quod particeps est fratrum multum fructum fecit granum frumenti. Ideo de ipso fructu subdit. misericordia tua plena est terra quia impius iustificatur in cuius gratie scientia ut proficiatur adiungit et iustificationes tuas doce me.|| marg.| NON SUM TURBATUS. CASSIODORUS. Etsi funes peccatorum circumplexi etc. tot laquei quot peccata hoc secundum corpus sed animus reluctans legem non obliviscitur.|| Funes peccatorum circumplexi sunt me \ interl.| carne servio legi peccati mente legi Dei|| et legem tuam non sum oblitus.  interl.| sic potest teneri Dominus|| Media nocte  interl.| inhians in illud bonum quod est super iudicia iustificationis tue quod non possunt mereri flagella quibus iustificas|| interl.| CASSIODORUS. et nocte orandum est ne somnolentus capiatur tunc fervet carnis illecebra tunc temptator illudit|| surgebam ad confitendum tibi \ interl.| gratie agende sunt pro omnibus que nobis accidunt|| super iudicia iustificationis tue.  marg.| MEDIA NOCTE. CASSIODORUS. Quo tempore primogenita Egypti percussa sunt quando etiam sponsus venturus est ideo surgit tunc ne inter fatuas remaneat ad confitendum laudandum de iudiciis iustitie.|| marg.| Media nocte. Tunc spiritales nequitie omne nefas suadere contendunt quando nullus culpe arbiter nullus criminis conscius nullus potest esse testis erroris. Tunc varias disceptationes pectori dormientis infundunt.|| marg.|  AMBROSIUS. Providendum est ergo ut eo tempore quo potes vincere nequaquam vincendi tempus amittas. Surge ergo ad precandum Deum ea hora qua temptator consuevit irruere qua solet adversus temptationes graves remedium venire celeste.|| Particeps  interl.| ut breviter superiora concludam|| ego sum  interl.| CASSIODORUS. membrum particeps est totius corporis|| omnium timentium {t. 2 : Erfurt, f. 306vb ; facsim., p. 612b} te \ interl.| corde|| interl.| qui timet custodit|| marg.| PARTICEPS SUM. CASSIODORUS. Et cum talis non superbio sed particeps omnium et hoc totum tua est misericordia sicut omnia quia o Domine terra est plena misericordia tua.|| marg.| OMNIUM TIMENTIUM. CASSIODORUS. Ita portio Dominus ut particeps sit no unius sed omnium Ecclesiarum tanta virtus unitatis cum sit particeps Christi humiliter dicitur particeps famulorum quod est et Christi esse participem unde apostolus. Participes Christi facti sumus.|| marg.| TIMENTIUM. AUGUSTINUS. Inter rudes humiliter se constituit qui tamen non otiosi unde subdit et custodientium.|| et custodientium  interl.| opere|| mandata tua.  Misericordia tua Domine tua Domine Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D30 ΩD ω1 Rusch cum Ps-R] Domini Ps-G   interl.| solem suum oriri facit super bonos et malos|| plena est terra \ iustificationes tuas  interl.| quia ego particeps et omne bonum a te ergo|| interl.| quia terra plena ideo|| marg.| PLENA. AUGUSTINUS. Quia fidem ubique dilatavit. DOCE iam custodisse dixit sed et hic petit amplius doceri.|| doce me.  interl.| quia semper querende ad provectum numquam est bone rei satietas|| Psalmus 118 (9-ט) Teth Teth] + bonum. Vox sanctorum D30 .  marg.| TETH. CASSIODORUS. In nona littera gratias agit de humiliatione et patientia sua per quam venit ad iustitiam.|| marg.|  CASSIODORUS. AMBROSIUS. Bonum vel exclusio quia hic de patientia que excludit tristitiam de adversis et facit bonum et iocundum pati.|| Bonitatem fecisti  interl.| vel iocunditatem|| interl.| vel suavitatem|| interl.| AUGUSTINUS. ut bonum delectet faciendo filium qui servus fuit|| cum servo tuo  interl.| quod modo qui prius cum liberto amare egesti|| Domine Domine Ps-G Hi D30 Rusch] + vivificame D14 cum Ps-δ : secundum  interl.| nihil vere iocundum nisi secundum eloquium|| verbum tuum.  interl.| promissum|| Bonitatem  interl.| augeri petit|| interl.| caritatem inspira|| et disciplinam  interl.| patientiam da|| et scientiam  interl.| mentem illumina|| doce me \ interl.| illa facere hec scire|| marg.| BONITATEM DOCE. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Hanc docet cum caritatem inspirat ut non ex timore operetur sed ex amore et sit ei boni delectatio. ET DISCIPLINAM id est adeo sit dulcedo boni ut amore Dei vel proximi quaslibet feram passiones. ET SCIENTIAM cum tanta est caritas ut tribulatione non possit extingui tunc scientia que ante inflarat utilis est qua sibiipsi homo innotescit quid meruit et accepit quid possit vel non. DOCE. Non est docere sed dicere ubi nemo discit et ideo Deus quando vult docere prius dat intellectum sine quo nemo disceret unde dicitur. Et aperuit eis sensum docet ergo bonitatem inspirat delectationem emendatoriam docet disciplinam temperando tribulationem docet scientiam insinuando cognitionem docet etiam et scire scienda aperiendo veritatem et facere facienda inspirando suavitatem.|| marg.| DOCE IUSTIFICATIONES. AMBROSIUS. Quia iam bonitatem fecisti vel iustificationes quas iocundasti aliis iocunda et mihi ne fatiger.|| quia mandatis mandatis Ps-G D14 D30 ω1 Rusch] in praem. Ps-G (I D) Hi Ω Ed1455 cum Ps-R tuis credidi.  marg.| MANDASTI TUIS CREDIDI. AMBROSIUS. Qui credit mandatis scientiam eorum que in mandatis docentur potest habere. Ecce per fidem scientia que est vera cognitio eorum que sunt unde Salomon Deus mihi dedit eorum que sunt cognitionem veram per scientiam assumitur disciplina que et si sit amara carni debet tamen esse iocunda menti quia suavis est Dominus unde : « Tollite iugum meum quia leve et onus meum quia suave ».|| marg.|  AUGUSTINUS. Quia mandatis tuis credidi. Mandatis convenit obedire promissis credere sed ait mandatis #credidi scilicet quod tu illa mandaveris non aliquis homo licet per hominem. Et est sensus : fides qua credidi ista tua esse mandata impetret gratiam qua faciam ista que tu mandas hominis non est sed Dei mandare et unde fiat dare.|| interl.| sed|| Priusquam  interl.| fecisti iam bonitatem et item doce ad quod prodest humiliatio correctionis et discipline quam peto|| humiliarer  interl.| AUGUSTINUS. in Adam in quo omnis homo vitiatus et vanitati subiectus quod potest experiri ut deiecta superbia diligatur obedientia et pereat non reditura miseria|| ego deliqui \ propterea eloquium tuum custodivi.  interl.| ne rursus humiliter ecce humiliatio est correctio|| marg.| CUSTODIVI. AUGUSTINUS. Et tu bonus id est suavis in tua suavitate vere vult facere iustificationes quando eas in eius suavitate vult discere.|| Bonus es tu \ et in bonitate tua doce me iustificationes tuas.  marg.| BONUS. AMBROSIUS. Laudet iudicem ut impetret bonus proprie in se et ex se. Et bonus quia dat bona data petentibus se. INFIRMUS ergo homo non vult acerbitate legis indicari sed bonitate Dei ut et si acrioribus opus est moderate fiat et mitiget Deus vim doloris. Iustificatio est opus iustitie quod melius docemur in evangelii bonitate quam in legis severitate ibi damnatio hic remissio.|| {t. 2 : Erfurt, f. 307ra ; facsim., p. 613a} Multiplicata est  interl.| vi est numero|| marg.| MULTIPLICATA. CASSIODORUS. Quasi doce quia adhuc colluctatio ubi ostendam re quod didici. Et hos est : multiplicata est.|| super me iniquitas superborum \ interl.| quos humiliatio nondum humiliavit|| ego autem  interl.| in me tamen non refrixit caritas qui in suavitate didici iustificationes|| in toto corde meo meo Ps-G (I Q² W ΦP U K² ΨB² V* D*) D14 D30* Hi* ΩS ω1 Ed1455 Rusch Clementina cum Ps-R] om. D30² (in ras.) Hi² Ps-G scrutabor  interl.| vel : scrutabar || marg.| TOTO. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Ut tantum heream mandatis quantum illi volunt seducere.|| marg.| SCRUTABOR. AUGUSTINUS. Ad hoc enim scrutatur ut cognita faciat et faciendum perfectius cognoscat.|| mandata tua.  interl.| sicut amans|| interl.| et etiam|| Coagulatum est  interl.| per invidiam et superbiam|| interl.| AMBROSIUS. induratum vitio accessit|| sicut lac cor eorum \ interl.| superborum|| marg.| SICUT LAC. AMBROSIUS. Quod natura sui speciosum ac sincerum sed corruptione coacescit. Sic humani cordis et mentis natura sincera est et perspicua priusquam vitiorum commixtione coacescat.|| ego vero  interl.| AUGUSTINUS. hoc opponit duritie illorum|| legem tuam meditatus sum.  marg.| EGO VERO LEGEM. AUGUSTINUS. Contra obstinationem eorum refrigerium est meditatio legis.|| Bonum  interl.| ergo|| mihi quia humiliasti me \ interl.| AMBROSIUS. id est diversis temptationibus exercuisti|| interl.| penam convertisti in eruditionem unde apostolus : placeo mihi in infirmitatibus meis|| ut discam  interl.| facere|| iustificationes tuas.  interl.| opera iustitie|| Bonum mihi lex oris tui \ interl.| sed quia hoc non fit nisi per humiliationem et dilectionem ubi suavitas sequitur bonum mihi lex|| marg.| BONUM MIHI LEX ORIS. CASSIODORUS. Hic frequenter iterat bonum quia semper magis dulcescit. Quasi bona est humiliatio quia bonum quod inde acquiritur. BONUM LEX ORIS TUI lex evangelium.|| marg.| ORE. Christi prolatum.|| super millia auri et argenti. interl.| amplius diligit caritas legem Dei quam cupiditas millia auri et argenti || marg.| SUPER MILLIA. Dicit infinite quia bonitas comparationem similem non poterat invenire hoc premisit ut comparatio auri et argenti vilesceret que sunt precipua cupidis.|| Psalmus 118 (10-י) Ioth I.] + Scientia vel principium. Vox propositorum et confessorum ac virginum D30 .  marg.| IOTH. CASSIODORUS. In decima littera intellectum petit mandatorum ut vera vita fruatur.|| marg.| Ioth : confessio vel desolatio quod convenit citius enim confitentur desolati in adversis in secundis solet homo extolli.|| marg.| Ioth : scientia vel principium quia hic docetur homo creatus impassibilis et immortalis et in plenitudine scientia ad quam bonus homo desiderat reverti cuius in hac vita initium habet intellectum.|| Manus tue fecerunt me  interl.| operatio tua me moveat que in homine est egredia|| interl.| animam ad imaginem et similitudinem tuam|| marg.| MANUS TUE. AUGUSTINUS. Virtus operationis pluraliter virtus et sapientia quod utrumque Christus est. Vel manus Dei Filius et Spiritus qui cooperantur.|| marg.|  AMBROSIUS. Manus tue. Pretiosum opus homo dixit et facta sunt cetera. Hominem vero manibus figuravit quasi studiosius operans de quo et specialis hortatus precessit. Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram quasi hic laboret Deus tu studiosa operatio in hoc notetur. Tanta denique est hominis dignitas quod homo legitur sedere ad dexteram Dei non angelus qui et ab angelis honoratur unigenitus imago Dei homo non sed ad imaginem habens aliquid de imagine secundum hoc immateriale secundum quod plasmatus de materia pulvere.|| et me et] et ω1 (in ras.#) tantum plasmaverunt me \ interl.| vel finxerunt|| interl.| corpus|| interl.| AMBROSIUS. in Adam fecit omnes vel in singulorum generatione omnes facit|| interl.| tu|| da mihi  interl.| ab alio non quero|| intellectum  interl.| AUGUSTINUS. et si omnibus intellectus per naturam tamen peccando deformatus quotidie renovatur|| marg.| DA MIHI INTELLECTUM. AUGUSTINUS. Qui fecisti refice intellectum da purum ut discam mandata si non possum deitatem. AMBROSIUS. Ipse solus dat et si aliquando ministro angelo ut Danieli cui dixit angelus veni intellectum tibi dare. Ita enim dicitur angelus intellectum dare homini ut quisquam dicitur lumen dare domui cui fenestram facit cum eam sua luce non penetret et illustret.|| marg.|  AUGUSTINUS. Da mihi intellectum. Ut magis serenentur oculi interiores. Fide corda mundantur quia licet nemo possit credere in Deum nisi aliquid intelligat cum fides sit ex auditu predicationis tamen fide sanatur ut ampliora intelligat. Alia sunt enim que nisi intelligamus non credimus alia que nisi credamus non intelligimus vide quam late intelligenda sunt mandata ad que petit intellectum qui iam custodivit ea.|| ut ut Ps-G (R M Q* W ΦP U ΩJ² ΨB V D) D30 Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530... cum Ps-R] et Clementina Ps-G discam mandata tua. discam mandata usque intellectum et sciam (Ps. 118, 73-125 cum glossa)] defecit Lunel   Qui timent te  interl.| da intellectum quia si dederis omnes|| interl.| AUGUSTINUS. in presenti timor ubi temptatio letari autem in futuro et videre|| marg.| QUI TIMENT. AUGUSTINUS. Omnes letantur sed uni datur quod petit et clemens Deus libenter facit quod omnes delectet vel angeli letantur de hominibus si sperant in verbis Dei. Considerans autem Ecclesia que adhuc timet huius vite miseriam et quod caro cupit contra spiritum cognovi inquit quia equitas iudicia tua. Summa equitas est ut qui per superbiam delinquunt humilitate purgentur.|| marg.|  AMBROSIUS. Qui timent. Timentes vident iustum et letantur. Aliis invisus est iustus et gravis ad videndum. Virtus est in oculis ictarus visus prodest ictericis. Prius videns lupus vocem aufert basiliscus si prior videt occidit si prius videtur occiditur que ergo virtus in oculis iusti qui cum fide videtur qui cum imago Dei ab omnibus honoratur. Est ergo insitum bonis ut virtutes suas in aliis ament perfectoribus ergo iusti aspectus letitia est plerisque vero correctionis admonitio. Sed quomodo non in vestimento non in vultu tantum sed intus videat non enim illum videt nisi eius viderit mentem nisi eius intenderit sermonem tunc ergo letabitur cum ista cognoverit.|| videbunt me  interl.| intus non extra tantum|| et letabuntur \ quia  interl.| ideo|| in verba {t. 2 : Erfurt, f. 307rb ; facsim., p. 613b} tua verba tua D14 Hi ω1 Rusch Ps-G] verbo tuo D30 tantum  interl.| in ea que promisisti ut sim Filius promissionis|| supersperavi.  interl.| ex dato intellectu|| marg.| SUPERSPERAVI. AUGUSTINUS. Quia Deus potest facere supra quam intelligitur parum est ea sperare que non intelligimus vel petimus sed debemus supersperare vel de angelis intellige qui letantur de hominibus si sperant in verbis Dei.|| Cognovi  interl.| ideo da intellectum quia vel ideo opus est intellectu|| marg.| COGNOVI. AMBROSIUS. Fides timentis est agnitio sapientis qui enim timet rationem non querit. Ubi fides non statim cognitio ubi cognitio fides precedit. Ita ergo perfecte cognovits iste ut humiliaretur in veritate quod est ad salutem humiliari. Sciebat enim prospera vel adversa ad temptandum data.|| Domine quia equitas  interl.| iusta est animadversio Ade|| interl.| quia per labores premia|| iudicia tua \ interl.| in omnibus que fiunt|| et  interl.| et ideo|| in veritate tua in veritate tua Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ω1 Rusch cum Ps-R] veritate Ps-G   interl.| iusto iudicio|| humiliasti me.  interl.| AMBROSIUS. erectus non videt vera iudicia|| interl.| ut bene feram prospera vel adversa|| interl.| in mortem|| interl.| sed nunc|| Fiat misericordia tua  marg.| FIAT MISERICORDIA. AUGUSTINUS. Veritas humiliavit in mortem misericordia instaurat ad vitam promittente hoc Deo.|| ut consoletur me \ interl.| regeneratio fides spes caritas solacio sunt in hac miseria non gaudia beatorum|| marg.| UT CONSOLETUR. AMBROSIUS. In labore profectus non finem sed verbum consolationis petit ut bene ferat.|| marg.|  CASSIODORUS. Ut consoletur non petit auferri erumnas que sunt ad purgationem sed consolari.|| secundum eloquium tuum servo tuo.  interl.| secundum quod promisisti servo|| interl.| sed post hoc et per hec|| interl.| in futuro|| Veniant mihi miserationes tue et vivam \ interl.| vere|| interl.| quo merito|| marg.| VENIANT. AUGUSTINUS. Exprimit quid per misericordiam detur vita eterna que sola est vita sine additamento.|| quia lex tua meditatio mea est.  interl.| cogitatio amantis ut per dilectionem operetur ne frigescat iniquitate superborum|| interl.| sed|| Confundantur superbi  interl.| id est pudeat eos|| quia iniuste  interl.| sine iudicio|| iniquitatem fecerunt in me \ ego autem  interl.| ecce quod dixit meditatio mea est|| exercebor  interl.| vel <exerce>bar|| in mandatis tuis.  interl.| ut benefaciam etiam inimicis|| interl.| remedium contra bacchantes|| Convertantur mihi  interl.| AUGUSTINUS. hoc proprie caput nostrum id est Christus dicit|| marg.| CONVERTANTUR. CASSIODORUS. Superbi confundantur incipientes convertantur.|| timentes te \ et qui  interl.| CASSIODORUS. quos iam lectio imbuit et si nondum operatio|| noverunt testimonia tua.  interl.| AUGUSTINUS. de Christo per prophetas predicta et in eo monstrata per miracula|| Fiat  interl.| quod ut impetrem fiat|| cor meum immaculatum \ interl.| AUGUSTINUS. Donata regeneratione adiuta confessione fusa oratione hoc fit|| marg.| FIAT MISERICORDIA. CASSIODORUS. Post omnia non audet dicere quod sit sed petit fieri immaculatus|| in iustificationibus tuis  interl.| non in viribus meis|| ut non confundar.  marg.| UT NON CONFUNDAR. Confundantur superbi ad corectionem, ego autem non ad penam.|| Psalmus 118 (11-ך) Caph C.] + Manus. Vox penitentium hominum D30 .  interl.| Incutus| = Rusch, om. Tr511 P1060 || marg.| CAPH. CASSIODORUS. In undecima littera peregrinus huius mundi adventum Domini nimis nimis P106 Rusch] om. Tr511 desiderat dicens quanta tulerat a superbis petens ut in mandatis Dei perseveret.| = Rusch ; sine auctor. nec lem. : Tr511 P106 ; defecit Lunel | perseveret] + quod apostoli desiderantes dicunt : Domine si in tempore hoc restitues regnum Israel? P106 || marg.|  CASSIODORUS. Caph. Incurvatus quia, fessus longa militia, cupit cupit] + et P106 dissolvi et reverti ad principium cuius ante ante] modo Tr511 P106 meminit, sed tamen non recusat laborem Cf. sententia « Cupio dissolvi et esse cum Christo » ex Phil. 1, 23-24 : « Coarctor autem e duobus : desiderium habens dissolvi et esse cum Christo, multo magis melius  permanere autem in carne, necessarium propter vos », ut ref. Augustinus, Ambrosius, Hieronymus et passim ; cf. Sabatier, t. 3, p. 815.. « Veniant miserationes miserationes] mihi m. tue P106 et vivam » Ps. 118, 77 : « Veniant mihi miserationes tue et vivam quia lex tua meditatio mea est ». quia defecit in salutari defecit in salutari Rusch cum Ps-R] … salutare tuum Tr511 cum Ps-G, quia d. P106 .| = Rusch ; sine auctor. : Tr511 P106 || {t. 2 : Erfurt, f. 307va ; facsim., p. 614a} Defecit  interl.| a se| = Tr511, f. 163r ; P106, f. 168r || interl.| ab animalitatis sue appetitu tendens| = Rusch; om. Tr511, P106 || interl.| id est lassata est diutina expectatione| = Tr511, P106, Rusch | diutina expectatione Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 || interl.| ecce curvatio humilitatis| = P106, f. 168r; Rusch | curvatio] incurvatio P106 || interl.|+ tendens| = Tr511 ; om. P106 Rusch || in salutari tuo salutari tuo Ps-G (M* Q W U ΨB ) Rusch Ed1530 cum Ps-R] salutare tuum Ps-G Tr511 D14 D30 ω1 anima mea \ interl.| practicus ostenditur| = Tr511 P106 Rusch ; defecit Lunel |ostenditur] om. Tr511 P106 || interl.| et fit spiritus unus cum Deo quoniam qui adheret Deo unus spiritus est cum eo| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | unus cum… cum eo] om. Tr511 P106 || marg.|  {t. 2 : Erfurt, f. 307va ; facsim., p. 614a} DEFECIT IN SALUTARI. AUGUSTINUS. Defectus simpliciter solet accipi simpliciter – s. a.] inv. Tr511 in malo sicut profectus in bono nisi addatur in quid ut cum dicitur cum dicitur] om. Tr511 proficiunt proficiunt] proficiant P106 in peius et hoc in salutari non a salutari hoc in salutari non a salutari Rusch] in salutare P106, hic in salutare Tr511 . Talis defectus indicat nimium desiderium boni nondum adepti ut Simeon et antiqui iusti Christum desideraverunt C. d. Tr511 Rusch] inv. P106 | desideraverunt] + et nunc omnes iusti venturum Tr511 P106 .| = sine lem. et autor. : P106, f. 168r, Tr511, f. 163rv ; defecit Lunel || marg.| Unde sunt ille septem sacramentales antiphone ante Natale, scilicet « O Adonai », « O radix » etc. que omnes secundi toni sunt quia ille invocatur qui est Deus et homo Corpus antiphonalium officii (n° 4081, 3988 : O Adonai, 4075 : O radix, 4010, 4050, 4078, 4025 : antiphonae maiores ante Natale).. Et sunt septem quia in eo septiformis gratie plenitudo est. Et nunc omnes iusti secundo venturum desiderant.| = Rusch Magna Glossatura; om. P106, Tr511 K7; defecit Lunel = Petrus Lombardus, In Ps. 118, 81, PL 191, 1084B : « Unde sunt illae sacramentales septem antiphonae, ante natale, O Adonai, O radix David etc. quibus Salvatoris adventus petitur, quae omnes secundi toni sunt, quia ille invocatur, qui est Deus et homo. Et sunt septem, quia in eo septiformis gratiae plenitudo est. Et nunc omnes iusti eumdem venturum desiderant ». Non inveni in Glossa Giliberti (Tr815, f. 178r-179r). || marg.| in salutare : hebraice : Iesum, et ne dubites addit in verbum, id est Filium, vel in verbum, id est promissum, supersperavi. Hec spes facit per patientiam facit - per patientiam] inv. P106 expectare quod non videtur.| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || in verbum tuum  interl.| Filium| = Rusch ; om. Tr511 ; defecit Lunel || interl.| promissum| = Rusch ; om. Tr511 ; defecit Lunel || supersperavi.  marg.| supersperavi quia plus futurum est quam dici potest potest Tr511 Rusch] possit P106 . anima et oculi qui interius interius Tr511 Rusch] intus P106 loqui possunt cum Deo. Item non ex infirmitate sed fortitudine desiderii defecerunt in eloquium, id est promissum, dicentes : vox eorum est gemitus et oratio ; dum autem ardent spiritalia desideria frigescunt carnalia. Unde subdit : quia factus sum sicut uter in pruina. Uter est caro huius mortis, pruina celeste beneficium quo quasi gelu concupiscentia carnis torpet et contrahitur.| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || marg.|  AMBROSIUS. Et sic iustificationes a memoria non labuntur dum aliunde non cogitatur quia torpet cupiditas, fervet caritas quia quia] vero Tr511 P106 scit temptationes non finiendas ante finem finem Tr511 Rusch] faciem P106 seculi ;de ipso querit quando fiet ultio de persequentibus, id est diabolo, cum ministris. Sed cur de eo querit de eo-q.] inv. Tr511 cum dicatur Act. 1, 7 : « Dixit autem eis : Non est vestrum nosse tempora vel momenta que Pater posuit in sua potestate ». : « Non est vestrum scire tempora ». Prophetat autem hic illam interrogationem apostolorum futuram in qua hec prophetia impleta est. | = Rusch ; sine auct. : Tr511 P106 ; defecit Lunel || Defecerunt  interl.| a contuitu temporalium tendentes| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | tendentes Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 || interl.| AMBROSIUS. iam theoricus demonstratur| = Rusch ; sine autor. : Tr511 P106; defecit Lunel | demonstratur Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 || oculi mei interl.| AUGUSTINUS. quibus prophete dicuntur videntes| = Rusch ; sine autor. : Tr511 P106; defecit Lunel || marg.| OCULI. AUGUSTINUS. Duo sunt oculi : mysticus acutior, moralis dulcior ; non est otiosus qui verbo Dei tantum studet t. s.] inv. Tr511 nec pluris est qui extra operatur quam qui studium cognoscende divinitatis exercet. Ipsa etiam sapientia maximum opus est et antefertur Maria que audiebat Marthe que operabatur.| = Rusch ; sine autor. nec lem. : Tr511 P106 ; defecit Lunel | que audiebat Marthe que operabatur Rusch Magna Glossatura?] Marthe Tr511 P106 || in eloquium tuum \ dicentes quando consolaberis me ?  interl.| quasi moras patior quod fit ut res dilata dulcior veniat| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || interl.|+ Ideo consolare| = P106 ; om. Tr511 Rusch; defecit Lunel || Quia factus sum sicut uter  interl.| AMBROSIUS. Uter est qui castigat corpus qui ut pellis mortui non sentit frigus peccati qui non frangitur necessitatibus qui mollis est impiis anime| = Rusch ; sine autor. : Tr511 P106 ; defecit Lunel | qui] quia Tr511 || in pruina \ interl.| vel nive| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | nive] lac. Tr511 || marg.| Vel Vel] om. Tr511 P106 ideo desidero hoc quia factus : comparatione futuri, sicut uter : nulli liquori idoneus, et tamen iustificationes iustificationes P106 Rusch] + tuas e. Tr511 . Vel inter malos commissa retinens.| = Rusch Magna Glossatura; om. Tr511 P106 ; defecit Lunel || marg.| PRUINA. Peccata seculi que uter non sentit.| = Tr511 P106 Rusch |que uter… sentit P106 Rusch] om. Tr511 || marg.| Vel per pruinam intelliguntur mali qui non fervent caritate sed algent infidelitate. Et est : ideo consolare. Quia factus etc. | = Tr511 Rusch; om. P106 ; defecit Lunel = Petrus Lombardus, In Ps. 118, 83, PL 191, 1086A. || marg.| IN PRUINA. AMBROSIUS. Hec carnis ardorem pellendo refrigerat non adurit fecundat sata non internecat. Ideoque forte in transformatione cum Dominus gloriam resurrectionis demonstraret in monte vestimenta eius facta sunt alba sicut nix quia non ipse solus erit alienus a contagione peccati. Sed et quicumque resuscitatur congelatis cupiditatibus resurget frigidus. Unde : « In resurrectione neque nubent neque nubentur » etc. Boni ergo sunt utres frigidi in gelicidio constricti pruinis non libidinis calore soluti.| = Rusch ; defecit Lunel | In pruina… soluti] In pruina. Unde in resurrectione vestimenta sicut nix quia quicumque resuscitavit congelatis cupiditatibus resurget frigidus; unde neque nubent neque nubentur Tr511 P106   = Petrus Lombardus, In Ps. 118, 83, PL 191, 1085D : “Ideo consolare quia factus sum sicut uter in pruina, id est divino beneficio scilicet gelu continentiae omnem calorem corporeum, et carnalis concupiscentiae ardorem restinxi. Hec pruina refrigerat, non adurit : fecundat sata, non internecat. Ideoque forte in transformationem cum Dominus gloriam resurrectionis demonstraret in monte, vestimenta eius facta sunt alba sicut nix (Mt. 17), quia non ipse solus erit a contagione peccati alienus, sed quicumque resuscitatur congelatis cupiditatibus resurget frigidus. Unde : In resurrectione neque nubent neque nubentur (Mt. 22). Boni ergo sunt utres frigidi, id est in gelicidio constricti pruinis, non libidinis calore soluti, et sic iustificationes Dei a memoria non labuntur”. = Petrus Lombardus, In Ps. 118, 83, PL 191, 1085D : “Ideo consolare quia factus sum sicut uter in pruina, id est divino beneficio scilicet gelu continentiae omnem calorem corporeum, et carnalis concupiscentiae ardorem restinxi. Hec pruina refrigerat, non adurit : fecundat sata, non internecat. Ideoque forte in transformationem cum Dominus gloriam resurrectionis demonstraret in monte, vestimenta eius facta sunt alba sicut nix (Mt. 17), quia non ipse solus erit a contagione peccati alienus, sed quicumque resuscitatur congelatis cupiditatibus resurget frigidus. Unde : In resurrectione neque nubent neque nubentur (Mt. 22). Boni ergo sunt utres frigidi, id est in gelicidio constricti pruinis, non libidinis calore soluti, et sic iustificationes Dei a memoria non labuntur”. || iustificationes tuas  interl.| quibus plenus uter| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || non sum oblitus.  interl.| ita desidero videre salutare | = Rusch ; om. Tr511 P106 ; defecit Lunel || interl.| sed| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || Quot sunt dies servi tui servi tui Ps-G (M Q² W ΦP U ΩJ K ΨB V D) D30 Tr511 P106 Ω ω1 Rusch edd. cum Ps-R hebr. LXX] servo tuo Ps-G  : interl.| in hoc seculo| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || interl.| non sunt annue annue Tr511 P106] anime cacogr. Rusch more in hac vita| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || quando interl.|+ certe tunc| = P106 ; om. Tr511 Rusch; defecit Lunel || interl.|+ aliquo tempore ante iudicium| = P106 ; om. Tr511 Rusch; defecit Lunel || facies  interl.| AUGUSTINUS. Hoc addit ne quis Ecclesiam aliquo tempore ante iudicium non futuram putet ; non enim finietur ante iudicium| = Rusch ; sine autor. : Tr511 P106 ; defecit Lunel || de persequentibus  interl.| Vel hic conteret Deus Satan Satan] Sathanam Tr511 P106 sub pedibus nostris nostris Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 | = P106 Rusch; marg. Tr511 ; defecit Lunel || marg.| DE PERSEQUENTIBUS. AUGUSTINUS. Quasi ut ab his liberetur vult suos dies claudi. Vel fac servis pro misericordia quando necesse est facias impiis pro iustitia.| = Rusch P106 (sine auct.) ; interl. sine autor. nec lem. :Tr511 ; defecit Lunel || me iudicium ?  Narraverunt  interl.| ut et fidem impediant| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | et] om. 0106 || interl.| nam ad hoc ut persequantur| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | nam ad hoc Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 || mihi iniqui fabulationes \ interl.| que in verbo delectant unde alii ponunt delectationes quod est in secularibus litteris et in Iudeis et in hereticis| = Rusch ; marg. : Tr511 P106 ; defecit Lunel | que] praem. fabulationes Tr511 || sed non ut lex tua.  interl.| sunt mihi| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | sunt] non praem. P106 || interl.| me in eis veritas, non verba delectat| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | delectat] –tant Tr511 P106 || interl.| quia | = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || Omnia mandata {t. 2 : Erfurt, f. 307vb ; facsim., p. 614b} tua veritas \ interl.| non, ut in illis, vanitas| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || iniqui iniqui plerique codd., edd. Tr511 P106 D30 ω1 Rusch cum Ps-R] inique Clementina Ps-G   interl.| et per hoc iniuste quia in me non nisi veritatem persequuntur| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || persecuti sunt me  interl.| ut depravent veritatem|| interl.| ergo| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || adiuva me.  interl.| ut pro veritate certem, hoc cum facit Ecclesia patitur quod addit| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || Paulominus interl.|+ et fere | = Tr511 ; om. P106 Rusch; defecit Lunel || consummaverunt me in terra \ interl.| facta multa strage martyrum| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel | facta] om. Tr511 P106 || marg.| PAULOMINUS. AUGUSTINUS. Non modo narraverunt sed et et Tr511 Rusch] om. P106 persecuti ut depravent veritatem sed adiuva quasi contra beluam quia paulominus consummaverunt. Adeo nimia fuit persecutio contra carnalem infirmitatem.| = Rusch ; sine auctor. nec lem. Tr511 P106 ; defecit Lunel || ego autem non dereliqui mandata tua.  interl.| sed quia non frustra dicitur adiuva me subdit| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || Secundum  interl.| ut possit perseverare usque in finem subdit| = Tr511 P106 Rusch Magna Glossatura; defecit Lunel | ut possit… subdit Rusch Magna Glossatura] et ut perseverare possim usque in finem Tr511 P106 || misericordiam tuam  interl.| non meritum meum| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || vivifica me \ interl.| ne amando vitam temporalem temporalem Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 negem et sic perdam vitam spiritalem spiritalem Rusch Magna Glossatura] om. Tr511 P106 | = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || et interl.| sic| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || custodiam testimonia oris tui.  interl.| martyria| = Tr511 P106 Rusch; defecit Lunel || Psalmus 118 (12-ל) Lamed Codd. : (Ps. 118-12) Hi D14 D30 ω1 Rusch Ps-G | lamed Ps-G] lameth disciplina. Vox clericorum in gradum novum introeuntium D30, lameth D14, lamech Rusch, om. Hi ω1 . interl.| cor servitutis| = P106 Rusch ; defecit Lunel || marg.| LAMED. AUGUSTINUS. Fessus expectator est ardens ad serviendum ei cui angeli serviunt et omnes boni et omnis creatura adiuva vivifica vivifica] iustifica P106 et custodiam testimonia quia in eternum id est sine intermissione intermissione] + super P106 celestes et inferiores rationales creature custodiunt ea. Vel in celo id est Ecclesia quod non in terra que paradisus dicta est. In eternum sedes tua in seculum seculi.| = P106 (sine lem. nec auctor.) Rusch || marg.|  AUGUSTINUS. Lamed. Cor vel servio quia hec precepta prudenter sunt intelligenda vel sollicite servanda. Celestia sunt eloquia Dei nihil in eis adulterina opinione miscendum. Levetur ergo cor ad ea decet enim in te manere quod in celo perseverat et illud semper meditari unde nisi quod lex tua meditatio mea est et in eternum non obliviscar iustificationes tuas. In eternum Domine verbum tuum manet sollemnis ordo celestium statutorum. Labitur annus per dies et menses conversio solis et lune et omnium manet immutabilis hoc in mente tua imitare quia Satanas de celo cecidit in terram ideo ibi verbum permanet in seculum hec fiunt mala. Sed quia et ibi locus est vitiis quod in cadentibus patet et ipsum celum mutatur et preterit videtur non de elemento dictum sed de virtutibus celi. Celi ergo sunt angeli in quibus nihil lubricum et sancti qui si corpore in terra mente tamen in celo. Magis autem in angelis quia in hominibus variabilis est affectus.|| In eternum Domine \ interl.| unde sedes tua Deus in seculum seculi|| verbum tuum  interl.| Filius|| permanet in celo.  interl.| angelis|| interl.| iustis|| interl.| Ecclesia|| In generatione  interl.| prius in fidelibus Veteris Testamenti|| et generationem generatione et generationem Ps-G (M Q* W ΦGP² U K V) D14 D30 ΩS ω1 Ed1455 Ed1530 Rusch] generationem et generationem Ps-G, generatione et generatione Ps-G (I² ΦRV D) Hi ω1 cum Ps-α   interl.| in fidelibus novi|| veritas tua \ interl.| Deus|| interl.| quia|| fundasti  interl.| sed non a se|| terram  interl.| Ecclesiam|| interl.| AUGUSTINUS. animam vel corpus ne diffluat|| et permanet.  interl.| veritas in ea vel e converso ipsa in veritate|| interl.| et|| interl.| permanet veritas tua. Sed hoc non a se habet sed a te quia|| Ordinatione tua  interl.| CASSIODORUS. dies ille scilicet cui Christus numquam occidit noster enim nocte clauditur|| interl.| nec maiores etiam qui dies secundum scientiam a se habent quia|| perseverat perseverat Hi D14 D30 ω1 Ps-G] perseverant Ps-G (F² ΨB*) Rusch Ed1530 cum Ps-R   interl.| quidquid urgeat|| dies \ interl.| secundum scientiam|| interl.| hoc in futuro|| {t. 2 : Erfurt, f. 308ra ; facsim., p. 615a} quoniam  interl.| et merito dies tue ordinationi subest|| omnia  interl.| hoc in futuro cum omnia subiecta ei modo multi servi peccati|| serviunt tibi.  marg.| CASSIODORUS. In duodecima littera virtutem Dei et facta describit dicens temporalia finiri sed non mandata eius. Secundum illud. Celum et terra transibunt verba autem mea non transibunt. AUGUSTINUS. Sed quia non permisit Deus cum consummari in terra admiratus potentiam Dei exclamat. IN CELO id est quocumque iusto permanet verbum. Vel in celestibus spiritibus. IN GENERATIONE ET GENERATIONE in duobus populis legis et evangelii veritas id est Christus permanet ideo quia FUNDASTI TERRAM id est sanctos in fide in qua permanent . CASSIODORUS. Ad litteram enim terra movenda est. AUGUSTINUS. DIES. Singulariter ille unus eternus qui noctem non habet nec inde dubitandum quia omnia temporalia et eterna pro suo nutu disponit. Vel qui dixerat persecuti sunt et consummaverunt in terra quasi tederet eum huius mutabilitatis et temptationum inflammatus desiderio celestis Hierusalem in eam suspiciens dicit. in eternum in celo in angelis #custodientibus eternam militiam. Post celum subdit de terra in generatione et generatione. Invenit in ea generationes que non sunt in celo. IN generatione et generatione qua repetitione vel omnes successiones notat a quibus numquam deest veritas Dei in sanctis vel populum legis et evangelii. Causam subdit quia : fundasti in Christo fundamento morantes in terra et hi permanent in domo in eternum quod non filii ancille. Ordinatione tua perseverat dies. Quia ista omnia sunt dies que fecit Dominus bene dico ordinatione tua. Quoniam omnia serviunt tibi. omnia scilicet de quibus loquitur id est que pertinent ad hunc diem impii enim non serviunt unde autem liberetur terra ut fundata permaneat subdit.|| Nisi quod  interl.| et merito quia|| lex tua  interl.| AUGUSTINUS. qui non ante exercetur in bello ignarus est|| meditatio mea  interl.| sciendi et faciendi|| est \ interl.| ut fuit Iob|| tunc  interl.| quando paulominus consummaverunt et tunc id est ideo quia non meditarer|| forte periissem in humilitate mea periissem Rusch] perissem Hi D30 ω1 Ps-G .  interl.| deiectione afflictione|| interl.| nisi meditarer in lege periissem || marg.| NISI QUOD LEX TUA. Lex fidei que per dilectionem operatur qua impetratur gratia fortes faciens ne pereant in humilitate mortali. Quoniam in ipsis vivificasti me. Ecce unde fit ne periret in humilitate, Deo scilicet vivificante. Iustificationes sunt que ventura signabant ut agnus pascalis et cetera que sunt primordia fidei sine quibus nemo perfecte gratiam novit.|| marg.| NISI QUOD LEX. AUGUSTINUS. Talis tu et lex tua tam valida cuius meditatio a tantis liberat.|| marg.| IN CELO ET GENERATIONE PERMANEAT VERBUM. Quia omnia serviunt tibi et si diverso modo.|| In eternum non obliviscar  interl.| sed quia per legem vivo non potest a memoria elabi|| interl.| per totam vitam vel si semper viverem|| interl.| sicut Israelite in vera terra promissionis erimus memores ; unde liberasti et agemus gratias|| iustificationes tuas \ interl.| legem que a peccato purgat|| quia  interl.| nihil extra petentem|| in ipsis vivificasti me.  interl.| quem Adam perdidit|| Tuus sum ego  interl.| AUGUSTINUS. meus esse volui et perii modo tuus et salva|| marg.| TUUS SUM EGO. AUGUSTINUS. Quia vivificasti tuus non vitiorum non duorum dominorum.|| salvum me fac \ quoniam  interl.| debes vel hoc modo tuus|| iustificationes tuas  interl.| non meas voluntates quibus fui meus|| interl.| ut sim tuus|| marg.| IUSTIFICATIONES. AUGUSTINUS. Dicit que futura signabant ut agnus paschalis et cetera que sunt primordia fidei sine quibus nemo perfecte novit gratiam. Nemo putet significantias veteris testamenti negligendas quas iste tam studiose exquirit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel intellexi testimonia nam OMNIS CONSUMMATIONIS VIDI FINEM scilicet quod nemo in se sed in Deo glorietur et ita hoc vidi quod mandatum tuum est mihi latum quia etiam inimicos diligo. Vel omnis consummationis quia intellexi complenda precepta Dei non obtentu terrenorum sed eternorum.|| exquisivi. interl.| alii alia querunt|| Me  interl.| salvum me fac quia|| expectaverunt peccatores  interl.| quasi in insidiis expectantes donec transiret ut tunc occiderent|| ut perderent me \ interl.| faciendo consentire ad malum|| interl.| sed inde non perri quia|| testimonia tua  interl.| martyria|| intellexi.  Omnis consummationis omnis consummationis Ps-G (M² ΦP ΨB V D) Hi D30² Ω ω1 Rusch edd. cum Ps-αζ Ps-R (B² D* Q² R U a b)] omni consummationi D14 D30* Ps-G cum Ps-R vidi finem \ interl.| AUGUSTINUS. Et si confitentem urgebant non cessi intuens finem sine fine id est eternam beatitudinem et ideo mandatum est mihi latum quasi facile factu|| marg.|  AUGUSTINUS. Omnis consummationis. Consummata malitia seculi, venit agnus qui per crucem finiret consummata iustitia ; finis est Christus qui remunerat.|| latum mandatum tuum nimis.  interl.| angusta via est per gratiam nimis lata ut etiam inimicos diligere faciat|| marg.| OMNIS CONSUMMATIONIS. AUGUSTINUS. Intraverat enim iste in sanctuarium Dei viderat novissima, viderat alta Dei que non possunt explicari sed brevi sententia dicenda concludit vidi finem omnis consummationis. Consummatio est omnium virtutum perfectio pro summo bono omnia facere usque ad mortem, pro veritate certare cuius finis est in regno Christi excellere, scilicet ipse Christus quem mente vidit venturum. Latum mandatum : caritas sine qua non valeret inter quecumque tormenta martyrii confiteri in qua mille angustie sed angustia vie facit ire in qua « tota lex pendet et prophete ».|| marg.|  CASSIODORUS. Vel omnibus secularibus terminum videt impositum sed mandata Dei non habent finem quia latissima et ideo illis spretis hec petantur. Nimis dicit pro caritate que totam legem et prophetarum dicta concindit. Vel mandatum quod est nimis latum id est dilectionem Dei et proximi cognovi finem omnis consummationis.|| Psalmus 118 (13-מ) Mem. M.] + Ex quo vel ex ipsis D30   interl.| AUGUSTINUS. CASSIODORUS. mem : viscera vel ex ipsis quia ex caritate que ex ipsis medullis|| marg.| MEM. CASSIODORUS. In tertia decima littera loquitur qui meditatione prophetarum et evangelii profecit dicens se super seniores intellexisse et ideo Scripturas sibi esse dulces super mel.|| marg.|  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Mem : viscera id est multiplex dilectio quia legem ex toto amat unde in ea novum testamentum invenit et superat omnes qui vetus testamentum #tantum predicant.|| Quomodo  interl.| quasi intellexi testimonia vidi finem quomodo admirative dicit|| interl.| unde sit latum ostendit|| dilexi  interl.| dilectio est latitudo mandati|| interl.| non timui|| {t. 2 : Erfurt, f. 308rb ; facsim., p. 615b} legem tuam Domine Domine Ps-G (M Q² W ΦP U K V D) D14 D30 Hi Ω ω1 Ed1455 Ed1530 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G  : tota die  interl.| quotidie sive continue|| interl.| et si caro impediat|| marg.| DILEXI LEGEM. AUGUSTINUS. Qui diligit quod iubet Deus et ipsam iussionem que est lex diligit. Domine : Ipsum testem invocat quem diligit qui Deum diligit legem eius diligit.|| marg.| TOTA DIE. AUGUSTINUS. Semper est dies meditanti legem ; qui Novum Testamentum nesciunt semper nox.|| meditatio mea est.  interl.| non modo dilexi|| interl.| et ideo|| Super inimicos meos meos] om. ω1 tantummarg.|   interl.| CASSIODORUS. Iudeos paganos hereticos qui vel non intelligunt vel non operantur|| prudentem me fecisti mandato tuo \ interl.| quia illi in signis ego in veritate quiesco|| quia in eternum mihi est.  interl.| sic interpretor ut sit eternum et ad eternitatem mihi valeat illis vero tantum in seculum|| Super omnes docentes  interl.| qui erant de inimicis|| me intellexi \ interl.| ideo|| quia testimonia tua  interl.| quod non illorum qui ibi falsa sentiunt et docent|| meditatio mea est.  interl.| spiritu non littera|| interl.| non in littera quiesco|| marg.| MEDITATIO. AUGUSTINUS. Quidquid sancte agitur meditari legem est. Talis pervenit in legem iustitie quia querit iustificari ex fide que per dilectionem operatur unde habet inimicos Iudeos qui ex operibus gloriantur. SUPER INIMICOS quia illi zelum Dei habent sed non secundum scientiam quia suam iustitiam constituere volunt. Sed iste iustitiam querit per fidem Christi que est ex Deo. Illi temporalia premia ut filii Agar servi ex mandato querunt et ideo non est illis in eternum sicut huic finito seculo secundum illos nullum potest esse legis mandatum. Secundum istum autem in tabulis cordis erit dilectio Dei et proximi in eternum. Et premium mandati #custodit ipse Deus qui mandavit.|| marg.| SUPER OMNES DOCENTES. AUGUSTINUS. Super inimicos quia et super omnes docentes id est scribas et Phariseos. Super omnes docentes hoc secundum caput unus enim loquens Christus et Ecclesia propter illud sacramentum erunt duo in carne una. Alius non super omnes docentes intellexit prophetas sed Christus super omnes homines quem Pater docuit. Ideo super omnes quia testimonia meditabat que melius quam illi de se noverat. Doctores sunt seniores de quibus dicit. Super senes per hoc notat etatem quia puer inter senes sedebat super illos intelligebat ut in traditione seniorum de lavandis manibus hec et membris que et ipse docuit conveniunt.|| Super senes intellexi \ interl.| quem docet Deus facile doctores et senes superat|| marg.| SUPER DOCENTES. AUGUSTINUS. Quia et super seniores corpore non mente. Melius intelligitur novus populus qui Christum acccipit quam ille senior iudaicus cui preripuit benedictionem. INTELLEXI et opere implevi ab omni via mala ipsorum seniorum et doctorum ne perversitate eorum suvberteretur.|| quia mandata tua  interl.| non hominum sed Dei que illi transgrediuntur|| quesivi.  interl.| interius|| interl.| non exterius accepi|| interl.| et|| Ab omni via mala  interl.| criminali|| prohibui  interl.| quasi pronos et volentes ire|| pedes meos \ interl.| affectus|| ut custodiam verba tua.  interl.| quod aliter fieri non poterat|| A iudiciis tuis  interl.| AUGUSTINUS. quia semper timui iudicia tua|| interl.| CASSIODORUS. semitis nove vel veteris legis|| marg.| A IUDICIIS. CASSIODORUS. Sic prohibui pedes a via eorum quod non declinavi ab his que constituisti ad regulam vivendi. Cuius causa est quia tu non Moyses legem id est evangelium posuisti mihi. Intellexi mente implevi opere et annuntiavi aliis et hoc est : Quam dulcia loquenti. Super mel ubique in his comparationibus non sicut sed super ponit quia hec divinis non possunt comparari. Mel vetus testamentum favus novum quod dulcius. Vel melli quod expressum et eliquatum est aperta doctrina similis est. Favo que de obstrusis sacramentis quasi cereis cellulis ore mandentis id est differentis exprimitur.|| marg.|  AUGUSTINUS. A iudiciis. Semper enim credidi quia tu intus digito tuo legem scripsisti non ut sicut servus timerem sed diligerem unde subdit quam dulcia.|| non declinavi \ interl.| semper eis credidi|| quia tu legem posuisti mihi.  interl.| et|| Quam dulcia faucibus meis  interl.| cordis non carnis|| marg.| FAUCIBUS. CASSIODORUS. Deglutit ore loquitur anima deglutit ac ruminat.|| eloquia tua \ interl.| in quibus remissio et vita predicatur|| super mel ori meo.  interl.| alias super mel et favum ori meo|| interl.| et|| A mandatis tuis intellexi \ propterea odivi omnem viam iniquitatis.  marg.| A MANDATIS. AUGUSTINUS. Non mandata ipsa dico me intellexisse sed a mandatis quia faciendo venit ad altitudinem sapientie quia nisi per obedientiam mandatorum non pervenitur ad sapientiam occultorum unde concupisti sapientiam serva mandata et Dominus prebet illam tibi. Si aliter feceris dicitur tibi in libro Iesu filii Sirach Sir. (Eccli.). Altiora te ne quesieris et fortiora te ne scrutatus fueris. Sed que precepit tibi Dominus illa sola cogita semper. Semper quia antequam percipiatur sapientia et post perceptam. Quantomagis vero inflammat eum dulcedo amplioris sapientie crescit amor iustitie unde necessario odit iniquitatem.|| Psalmus 118 (14-נ) Nun N.] + Sempiternum sive piscis D30 .  interl.| AUGUSTINUS. Unicus vel pascua Christus singularis adiutor et pascua animarum|| marg.| NUN. CASSIODORUS. In quarta decima littera lumen verbi pedibus radiare gaudet animam humilitate commendans ex desiderio retributiones petens hic agit de humilitate quia initium boni et perfectionem Christo tribuit non sibi. Quasi sic et sic mihi et aliis profeci hoc non a me sed lucerna.|| marg.|  AUGUSTINUS. Nun unicus vel pascua eorum quia hoc de unigenito Dei et eterni luminis claritate qui est et pascua fidelium. Ipse enim nos pascit et reficit. Bona est hec pascua quia carpis illic novum florem quia resurrectionis dedit bonum odorem. Carpis illuc lilium eternitatis et rosam dominici corporis et sanguinis. Docet autem humilitatem in hac pascua propheta id est in hoc octonario ubi agit de hac pascua. Ipse etiam Christus qui est pascua nostra humilitatem in se docuit ipse enim verus David humilis et manu fortis Patri obediens oves Patris sui divina predicatione pascebat quibus secundum Scripturas certis iudiciis suum probat adventum.|| {t. 2 : Erfurt, f. 308va ; facsim., p. 616a} Lucerna interl.| ut lune radius|| pedibus meis  interl.| quibus lucet in nocte huius #seculi|| verbum tuum \ interl.| omnes sancte Scripture|| interl.| Christus qui est Verbum in principium apud Patrem|| et lumen  interl.| inextinguibile|| semitis meis.  interl.| his opus est luce ad illuminandum|| marg.| LUCERNA. AUGUSTINUS. CASSIODORUS. In nocte huius seculi ubi tenebre fovee que sua providentia non vitaret verbum quod a prophetis seminatur. Lumen proprie quod ex se lucet non nisi Deus. Lucerna creatura que participat lumine. Ideoque de Iohanne dicitur Paravi lucernam Christo meo. Pedibus mentis. Semitis operum unde et prius dixit pedibus de inde semitis ut prius clarificati corde post rectis gressibus ambulemus. Iuravi tamquam bene ad lucernam ambulans et quasi rectas semitas habens. Iuravi et statui id est firmiter statui. Custodire inter quelibet pericula quod fit per fidem dum sub Deo iusto iudice nec bonum sine fructu nec malum impunitum creditur sed pro hac fide gravia sustinet. Humiliatus sum : non dico humiliavi me ut humilitatem que in precepto est intelligi sit necesse. Sed humiliatus sum vehementi persecutione. Beatus qui gloriatur humilitate magis quam potestate potestas enim decipit humilitas vero non destituit sed ne fides deficiat. Vivifica secundum promissum ut custodiam iudicia iustitie aliter et anima moritur in tribulatione. Voluntaria : humiliatus vivificatus secundum promissum Dei vivificatus spiritu voluntarius est minister non ex necessitate talis docetur iudicia que sunt inscrutabilia ut non reddat pro malis mala hec doceri potest qui animam semper intendit ad Deum et legem non est oblitus unde iam letus et securus dicit psosuerunt peccatores.|| marg.|  AUGUSTINUS. Christus lumen est et lucerna. Sed lumen est Christus dum ore nostro recensetur lucet enim in nobis tamquam in vase fictili unde apostolus. Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus. In se vero lumen est inextinguibile quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Mitte ergo oleum ne deficiat tibi lumen lucerne. Oleum inquam misericordie celestis et gratie quo unguebantur prophete quo cervicis nostre dura mollescunt quo etiam collisa scopulis peccatorum foventur corpora. Lucerna pedibus lumen semitis congrua verborum distinctio. Lucerna enim sufficit pedibus ad ambulandum. Semitis vero opus est luce expansa ad illuminandum. Vel verbum id est Christus dicitur lucerna secundum legem ubi minus clare lucebat lumen secundum evangelium ubi aperte radiat. Vel verbum omnes sancte Scripture quod est nobis lucerna unde Petrus habemus certiorem proheticum sermonem cui intendentes bene facitis tamquam lucerne in obscuro loco. Cum igitur unigenitum Verbum equale lumen gignenti dicatur et homo ab illo illuminatus dicatur lucerna et nec homo sit verbum quod est lumen nec illud verbum sit lucerna manifestum est de hoc non agi ubi idem verbum lumen et lucerna dicitur.|| interl.| et ideo|| Iuravi  interl.| quasi in lumine ambulans|| et statui \ interl.| pro id est|| interl.| exponit iurare, id est statui quasi per sacramentum, quia ita fixus est in eo ut statuere habeatur pro iuratione|| custodire iudicia iustitie tue.  marg.| IURAVI. AUGUSTINUS. Quasi diceret verbum est mihi lumen et ideo pereunte hac luce quasi in lumine ambulans iuravi. Alioquin infirmis dicit Iesus non iurandum esse omnino.|| marg.| IUDICIA IUSTITIE. AUGUSTINUS. Ut credam cuique retribuendum esse etiam que hic aguntur a bonis et malis ut a nullo moveatur perfectus.|| interl.| et quia custodio ideo|| Humiliatus sum  interl.| a persecutore|| interl.| hoc volebat qui custodit iudicia iustitie|| usquequaque  interl.| sed o|| Domine \ vivifica me  interl.| ut secundum verbum tuum vivam et omnia cum ratione faciam|| secundum verbum tuum. < divisio. > usquequaque Domine \ D30, usquequaque \ Domine ω1   interl.| et|| Voluntaria oris mei beneplacita fac Domine \ interl.| sacrificia laudis caritate non timore oblata|| et iudicia tua doce me.  interl.| iam noverat sed querit addi|| interl.| quia|| Anima mea  interl.| semper laboro per anima|| in manibus  interl.| a similitudine militis|| interl.| in operibus meis|| meis  interl.| plures tuis|| semper \ et legem tuam non sum oblitus.  interl.| inde potest videri anima in manibus Dei locata|| marg.| IN MANIBUS. AUGUSTINUS. Plures habent tuis unde nullus potest rapere unde : Iustorum anime in manu Dei sunt tuis manibus adiutus legem non sum oblitus.|| marg.|  AUGUSTINUS. Anima in manibus meis semper quomodo intelligatur ignoro. Iusti quippe ista verba sunt non iniusti. Redeuntis ad Patrem non discedentis a Patre. Nam ille minor filius in manibus suis animam suam videtur habuisse cum dixit. Da mihi portionem substantie que me contingit unde perierat et revixit nisi dicatur in manibus meis quo semper eam tibi offero vivificandam ut alibi ad te l a m quasi sacerdos levans hostiam in manibus vel a simili pugnantis contra hostes vita est in manu sua qui bene se defendit.|| Posuerunt peccatores laqueum mihi \ interl.| et sic licet ponant peccatores laqueum tamen non erravi|| marg.| VOLUNTARIA. AUGUSTINUS. Placcant tibi sacrificia ne reprobes sed approba sacrificia laudis confessione oblata caritatis non alio modo.|| marg.|  CASSIODORUS. Voluntaria confessio laudis quam inter angustias offert qua oblatione placatus iudicia tua doce que fidelibus aperis que sepe dixit se accepisse et ex ardore cordis iterum petit.|| et de mandatis tuis non erravi.  marg.| ET DE MANDATIS AUGUSTINUS. Antidotum celeste contra laqueos et venena seculi quia iuxta ipsa non ipsis sunt insidie.|| {t. 2 : Erfurt, f. 308vb ; facsim., p. 616b} Hereditate  interl.| firma possessione|| acquisivi  interl.| a Deo cuius heres est|| interl.| qui prius heres Ade|| testimonia tua  interl.| ut testis Dei id est martyr esset|| in eternum \ quia exultatio cordis mei sunt.  interl.| et si afflictio corporum|| marg.| IN ETERNUM. AUGUSTINUS. Quia non est in eis gloria temporalis vana querentium sed eterna ad tempus petientium et sine fine regnantium unde sequitur quia exultatio.|| Inclinavi cor meum  interl.| et cum sit exultatio|| interl.| ita acquisivi testimonia quod|| interl.| per humilitatem|| interl.| superba respuit Deus|| ad faciendas iustificationes tuas in eternum \ interl.| ad utrumque referendum scilicet ad meritum dilectionis eterne et ad premium retributionis eterne|| marg.| IUSTIFICATIONES TUAS IN ETERNUM. AUGUSTINUS. Opera bona contra necessitates proximorum que non erunt eterna. Quomodo ergo in eternum facturi sumus iustificationes sed sine dilectione facta non sunt iustificationes ipsa autem dilectio eterna est et in eternum diligens in eternum meretur habere quod diligit.|| propter retributionem.  Psalmus 118 (15-ס) Samech S.] + Adiutorium D30 .  interl.| audi vel firmamentum|| marg.|  AUGUSTINUS. samech : audi vel firmamentum quod concurrit quia nemo firmatur qui non audit intus quid sequi debeat. Mysticum notat qui ad auditum vocat.|| marg.| SAMECH. CASSIODORUS. In quinta decima littera agit de odio iniquorum qui legi adversantur.|| Iniquos  interl.| autem|| interl.| vel ex leges|| marg.| INIQUOS VEL EX LEGES. AUGUSTINUS. Quicumque sint quia nec amici contra Deum audiendi sunt hoc enim videtur consonare huic quod Dominus ait. Qui non oderit patrem et matrem uxorem filios et fratres propter me non est me dignus. Dissonare videtur ab eo quod alibi Dominus precepit diligite inimicos etc. Et ab eo quod in lege precipitur de honorandis parentibus. Natura ergo quam Deus creavit in omnibus est diligenda et adiuvanda. Iniquitas autem odienda et disperdenda. Sunt ergo diligendi qui persequuntur inquantum homines et odiendi quia mali. Amandi sunt etiam amici et parentes sed non plus quam Deus. Et sic iniquos id est exortes legis odio habui non quia homines sed quia mali. Non enim David Saulem oderat hominem sed persecutorem.|| marg.|  AUGUSTINUS. Sunt diligendi qui persequuntur et amici vitandi sunt qui mala suadent qui sepe flectunt quod ferrum non vincit quod audiendum est et caute agendum.|| odio habui \ interl.| quia nec amici contra Deum audiendi|| interl.| quare|| et  interl.| pro quia|| legem tuam dilexi.  interl.| ita iudicat quod non naturam odit sed quia legi contrarii|| Adiutor Adiutor Ps-G (plerique codd., edd.) D14 D30 Hi ω1 Rusch] + meus Ps-G   interl.| per legem|| et susceptor meus  interl.| per evangelium|| interl.| ad bona facienda|| interl.| ad mala evadenda|| es tu \ et in verbum tuum et Ps-G (Q* ΨB V D ) D30 Ω ω1 Ed155 Rusch Ed1530... Clementina cum Ps-R] om. Ps-G | in verbum tuum Ps-G D30 Ω ω1 Rusch] in verbo tuo (M* Q² W U ΨB*) cum Ps-R   interl.| non in legem vel prophetas|| interl.| promissionem tamquam Filius promissionis|| supersperavi.  interl.| semper addens spei|| marg.| SUSCEPTOR. CASSIODORUS. Per incarnationem ne legi carnis subsit de qua susceptione sequitur. In verbum in deitatis presidium in quo nullus decipitur in quo a morte solvimur.|| interl.| ergo|| Declinate a me  interl.| AUGUSTINUS. qui in Christum sperat a perfidis se separat|| marg.| DECLINATE. AUGUSTINUS. Hec de persequentibus qui contentione Scripturas lacerant quibus non est votum converti quibus confligentibus non possumus scrutari.|| maligni \ interl.| ubi est malignitas non mandatorum custodia. In malivolam enim animam non introibit spiritus sapientie. Item querent me mali et non invenient|| et scrutabor {t. 2 : Erfurt, f. 309ra ; facsim., p. 617a} mandata Dei mei.  marg.| SCRUTABOR. Non ait faciam quia mali ad facienda mandata exercent bonos a scrutandis mandatis avocant modo persequendo vel litigando modo onerando nos ut tempora que legi debemus terrenis eorum negotiis iuvandis impendamus modo premendo infirmos ut ad nos refugere sit necesse. Talium turbulentorum tedio et legis Dei desiderio clamat. Declinate. Quasi muscas irruentes ab oculis abigite quibus fugatis ab adiutore suo precatur se suscipi.|| Suscipe me  interl.| quia iam susceptor magis et magis suscipe ut ad futura veniens propter que omnia tolero vere vivam largius da Spiritum per quem caritas diffusa est in cordibus nostris qua diffusa spes non confundet|| marg.| SUSCIPE. Illis permixtus suscipi non poterat.|| secundum eloquium tuum  marg.| SECUNDUM ELOQUIUM. AUGUSTINUS. Id est promissum. Sicut promisit fieri sibi petit et ideo non est temerarius si hoc petit tunc vivam modo corpus mortuum est propter peccatum.|| et vivam \ et non confundas me  interl.| non vincatur adversis qui in te sperat|| ab expectatione mea.  interl.| sed|| Adiuva me  interl.| qui sperat presumit de auxilio in quo certa salus|| et salvus ero \ et meditabor  interl.| accepta salute|| interl.| hoc dicit ne adiuti in adversis negligentes sint in secundis|| in iustificationibus tuis semper.  marg.| ET MEDITABOR. AUGUSTINUS. Hoc firmiter tenens quo nemo iustus nisi a te ut semper sit humilis non ut Phariseus se iustificans. In futuro etiam non sibi sed gratie Dei gloriam attribuens.|| Sprevisti  interl.| hoc ideo peto quia|| interl.| vel ideo semper quia|| interl.| vel ad nihilum deduxisti quod ex greco habetur|| marg.| ADIUVA ME. Quasi non confundas sed adiuva. AUGUSTINUS. Supra dixit adiutor meus es hic iuvari petit. Quia quamvis hec accipiamus tamen semper est rogandum nequando per negligentiam perdamus.|| omnes discedentes  interl.| qui non confitentur peccata sua|| marg.|  AUGUSTINUS. Adiuva me. Quasi in silentio responsum sit si non vis confundi ab expectatione tua non intermittas meditari iustificationes meas. Sentiens meditionem istam plerumque impediri languoribus anime adiuva inquit et meditabor. SEMPER vel quamdiu vivet vel quando cum angelis laudes Dei cantabit. Ideo semper. quia sprevisti omnes discedentes etc. quia prevaricantes sunt. Quia et si prevaricatio non est ubi non est lex et non omnes habent legem scriptam scilicet per Moysen datam habent tamen naturalem et dicentem quod tibi non vis alii non feceris contra quam omnes faciunt. Parvuli etiam sicut in patre peccatores sic et prevaricatores. Ideo quia lex vel in paradiso data vel naturaliter insita vel litteris iterata fecit omnes prevaricantes dilexi testimonia que sunt in lege tua de gratia tua ut sit in me iustitia tua non mea. Lex enim prodest ut mittat ad gratiam non solum attestando eam sed timore prevaricationis quam fecit.|| a iudiciis tuis iudiciis Ps-G (M Q ΨB² D) Hi² Ω Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina] iustitiis Ps-G D14 D30 Hi* ω1 cum Ps-δη, iustificationibus ΨB* cum Ps-R  :  interl.| merito|| interl.| et ideo discedunt|| quia iniusta cogitatio eorum.  interl.| quia forsitan se accusant per debilem naturam|| marg.| INIUSTA COGITATIO. AUGUSTINUS. Cogitatione acceditur vel disceditur a qua omnia bona vel mala procedunt. Iniusta cogitatio est velle peccare et nolle iudici satisfacere.|| interl.| et quia|| Prevaricantes reputavi omnes peccatores terre \ ideo  interl.| quia lex ad gratiam ducit que sola liberat|| marg.| OMNES PECCATORES TERRE. Sunt et peccatores celi sicut ille qui ait peccavi in celum et coram te et quicumque minuit gratiam quam accepit de celo quam Spiritus Sanctus infudit. Peccat in celum qui celi incola celum relinquit. Terre est dum terrenis involuitur delictis.|| dilexi testimonia tua.  interl.| et tu|| Confige timore tuo  interl.| casto|| interl.| qui foras mittit servilem quo pena timetur non amatur iustitia|| marg.| CONFIGE TIMORE. AUGUSTINUS. Cognita gratia que sola liberat a prevaricatione legis orat confige ut Christo confixus sim cruci. TIMORE timui enim a iudiciis et hunc timorem perfice ut sufficiat crucifigendis carnibus. Vel potius timore casto qui permanet in eternum comprime carnalia desideria quia timui a iudiciis id est timor legis pedagogus in me precessit qui ducit ad castum sed non crucifigit carnem quia vivit peccandi voluntas et sequeretur opus si speraretur impunitas.|| carnes meas \ interl.| carnales concupiscentias|| marg.| CARNES. CASSIODORUS. Quia inde sciebat prevaricationem provenire non solum religa ut latronem vel feram sed confige qui diligit testimonia configit carnes suas.|| a iudiciis  interl.| quia iam|| interl.| cum lex minaretur penam|| enim tuis timui.  Psalmus 118 (16-ע) Ain A.] + fons sive oculus D30 .  interl.| oculus vel fons|| marg.| AIN. CASSIODORUS. In sexta decima littera petit adventum Christi quia tempus est superbos destrui ain oculus quia hic sagax in discretione legis ostenditur contra hereticos perversores.|| marg.|  AMBROSIUS. Ain. Oculus qui previdet vel fons quia videre origo est peccati vel iustitie previdens iudicium Dei in quo bonus non perit malus non eludit bona conscientia fretus dicit.|| Feci iudicium  interl.| confixis carnibus|| interl.| discernendo|| et iustitiam \ interl.| opus iustitie in operibus|| interl.| in iudiciis faciendis|| marg.| FECI IUDICIUM ET IUSTITIAM. AUGUSTINUS. Non est iactantia gloriosi sed assertio innocentis ne videatur dignus qui detur nocentibus. Defensio est non arrogantia ut homo timet in bello diaboli et ideo non fisus sibi humiliter petit prosit etiam quod servus tuus non alterius ideo timeo tradi quia calumniatores contra innocentiam et superbi se erigunt.|| marg.| FECI IUDICIUM. Qui petebat configi carnes que impediunt iudicium iam facit iudicium. Iudicium ipso nomine rectum iudicatur et si solet quotidiano sermone dici rectum vel pravum iudicium. Iustitia est magna virtus animi quam qui habet recte iudicat. Sed quia eam non facit in homine nisi Deus hic non ipsa sed opus eius signatur. Qui autem confixus facit iudicium debet orare ne timendo pati mala cedat inimicis ut faciat mala quia qui dedit vincere carnem ne voluptate trahatur dat patientiam ne dolore frangatur.|| non tradas me  interl.| secundum animam et si secundum corpus|| interl.| et ideo non tradas deserendo illis qui propterea quod feci iudicium et iustitiam adversantur|| calumniantibus me calumniantibus D14 D30 Hi ω1 Rusch Ps-G] a praem. Ps-G (F* Q* W) D30* (eras.) cum Ps-R (a persequentibus : A T R V).  interl.| sed|| Suscipe  interl.| ut patronus|| servum  interl.| ab interitu servatum|| interl.| a servando|| {t. 2 : Erfurt, f. 309rb ; facsim., p. 617b} tuum  interl.| non alterius|| in bonum \ interl.| quem alii in malum impellunt|| non calumnientur me superbi.  interl.| AUGUSTINUS. Greca locutio minus usitata nobis id est non calumniando capiant|| interl.| calumniarum maxima est quod dicunt mortuum coli|| marg.| NON CALUMNIENTUR. AUGUSTINUS. Superbi sunt Iudei gentes heretici schismatici. Quos omnes superbia de corpore Christi prescidit habent quique proprias sibi calumnias contra humilitatem christianam. Calumniator Calumniator] corr., calumniatur Rusch et diabolus. Numquid Iob frustra timet Deum ? Sed omnium horum venena vincuntur si quis attendit crucifixum pro similitudine carnis peccati in eneo serpente presignatum. Oculi defecerunt sitientem intuendo dum memor infirmitatis humane divinam in Christo desiderat gratiam ut sit iustus propter quod sequitur.|| marg.| FAC CUM SERVO TUO. CASSIODORUS. Non est fastidium petendi ubi largitas est datoris. Infinita petit qui secundum misericordiam fieri querit. Cum servo tuo. In hoc liberum arbitrium indicat quod gratie cooperatur ait etiam. Cum servo tuo qui enim alterius vult esse statim cadit. Iustificationes quas iam accepit semper petit ut et ibi : « Panem nostrum quotidianum ».|| Oculi mei  interl.| AMBROSIUS. previdentes futura supplicia vel videntes gratiam Christi. Illi sunt pene isti gratie|| defecerunt  interl.| a se|| interl.| ardenter intuendo|| in salutare tuum \ interl.| Christum|| et in eloquium  interl.| verba evangelica que dicturus erat|| iustitie tue.  interl.| ut nos simus iustitia Dei in Christo ut ait apostolus|| Fac cum servo tuo  interl.| non solum non tradas sed fac cum servo|| interl.| ecce liberum arbitrium cui comparatur misericordia|| secundum misericordiam tuam \ interl.| non secundum iustitiam meam|| interl.| quid|| et iustificationes tuas doce me.  interl.| quibus tu iustos facis non homo se|| marg.| OCULI MEI. AMBROSIUS. Isti sunt oculi anime non corporis qui in Christum deficiunt previdentes futura supplicia ut peccatorum gerendam annuntient penitentiam vel videntes Christi gratiam per quam regnum celorum certissime sperantibus datur. Et illis sunt oculi pene isti gratie. Et imperfecte fortasse anime sunt oculi suppliciorum perfecte autem oculi gratiarum puriores et sinceriores. Potest etiam una et eadem anima habere oculum suppliciorum et oculum gratie et iste dextr ille levus. Et ideo pluraliter dixit oculi.|| Servus  interl.| enim|| interl.| AUGUSTINUS. quia non bene mihi cessit cum fui liber meus|| tuus  interl.| non peccati|| sum ego \ da  interl.| ideo|| interl.| habet intellectum sed uberiorem querit|| interl.| semper est bibendum de fonte lucis eterne|| mihi intellectum ut discam mandata tua (Ps. 118, 73)… ut sciam] defecit Lunel | ut Ps-G (plerique codd., edd.) D30² Hi ω1 Rusch cum Ps-R] et Ps-G D14 D30* (eras.) sciam testimonia tua. interl.| ad hoc utique|| interl.| que scire opus est contra calumniantes|| Tempus  interl.| da intellectum quia modo est tempus|| faciendi  interl.| non differendi quod expetit|| Domine Domine Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Hi ω1 Rusch cum Ps-R] Domino Ps-G  : interl.| vel : Domino || interl.| quia|| dissipaverunt legem tuam.  interl.| Iudei aliter agentes|| Ideo dilexi mandata tua mandata tua D30 Hi ω1 T79²] legem tuam T79* (eras.) :  interl.| gratia facit ut ex dilectione impleantur mandata que timore non poterant|| super aurum et topazion topazion] thopacion T79 .  interl.| hoc est quod alibi super aurum et lapidem pretiosum multum. Topazius enim dicitur lapis multum pretiosus.|| marg.| TEMPUS FACIENDI. AMBROSIUS. Tempus plenitudinis dies #salutis est et tempus faciendi Domino quia superbi de se presumentes suam iustitiam constituere volentes legem dissipaverunt prevaricando.|| marg.|  CASSIODORUS. Aliter agentes quam preceptum foret.|| marg.|  AUGUSTINUS. Unde quilibet humiliati confugerent ad gratiam subvenientem et ita dissipata lege tempus erat ut per Christum misericordia veniret ut ubi abundavit delictum superabundaret gratia. Vel quia videt temporibus Antichristi legem polluendam clamat tempus esse subveniendi ne salus populi pereat ideo quia tempus gratie est. Vel quanto magis dissipant, tanto magis dilexi mandata tua. Super aurum : olim cum in veteri testamenti lateret sub velo gratia propter terrenam mercedem conabantur facere mandata nec tamen faciebant quia non amabant. Sed cum amantur super aurum terrena merces vilis est nec illis comparatur.|| Propterea  interl.| quia dilexi|| ad omnia mandata tua  interl.| quibus dilectione coherebam|| dirigebar \ interl.| ut ex rectis rectus fierem|| interl.| unde hoc quia|| omnem viam iniquam odio habui.  interl.| aliter ad omnia mandata non potest dirigi|| interl.| quasi naufragium recte vie|| interl.| qui amat rectam viam necessario odit iniquam|| Psalmus 118 (17-ף) {t. 2 : Erfurt, f. 309va ; facsim., p. 618a} Phe P.] Fe. Os ab ore non ab osse D30 . marg.|  CASSIODORUS. In septima decima littera dicit aperuisse os et traxisse spiritum ut eius audiatur oratio et plorasse quia non est lex a Iudeis custodita.|| marg.| PHE. AMBROSIUS. Erravit merito huic littere lacrimabilis psalmus subiectus est aspice in me. Redime me faciem tuam illumina sed quia tardius venit desideratus exitus aquarum deduxerunt oculi dolet ergo hic David sed non desperans errorem populi quasi pudet me erroris tibi non audio loqui tamen testimoniis tue miserationis veniam promittis. mirabilia testimonia tua dum video que olim in Abraham in filiis Israel et ceteris fecisti.|| marg.|  CASSIODORUS. Phe. Erravit quia hic condoletur his qui errando calumniantur quibus proponit quomodo scrutatur legem est qualem intellectum habet in ea. mirabilia per ea enim virtus Dei unde angeli beati sunt hominibus innotuit hoc assidue licet scrutari.|| Mirabilia testimonia tua \ ideo scrutata est ea anima mea.  interl.| quia mirabilia credit diligenti indagine querit|| interl.| AUGUSTINUS. quasi factus sit ipsa investigandi difficultate curiosior quanto enim res obscuriores habet causas tanto est mirabilior|| marg.| TESTIMONIA. AUGUSTINUS. Perhibent testimonium Deo bonitatis et magnitudinis celum terra et omnia visibilia opera eius que omnia et si quedam usu viluerunt si bene attendantur sunt admiratione digna hec autem admiratio non terret sed est causa cur scrutetur. Vel precepta Dei sunt testimonia bonitatis et sunt mirabilia et ideo scrutanda quia cum bonus bona precepit eis tamen dedit quos non possent vivificare quibus ex bona lege nulla est iustitia.|| Declaratio sermonum tuorum  interl.| scrutans anima hoc invenit quia me scrutantem|| interl.| nova lex declarans figuras Veteris Legis|| marg.| SERMONUM. CASSIODORUS. Quos sancti prophetaverunt ut : ecce ergo concipiet et huiusmodi quorum declaratio est adventus Christi.|| illuminat \ interl.| nostras tenebras|| et intellectum  interl.| interiorem|| interl.| scrutans sic proficit|| dat parvulis.  interl.| humilibus|| interl.| et ideo|| Os meum aperui interl.| post intellectum si quis vult facere non potest sine Spiritu|| et attraxi spiritum \ interl.| ad simili illius qui estu sapit auram|| quia mandata tua desiderabam.  interl.| scire et facere|| Aspice in me  interl.| ergo|| interl.| id est da Spiritum|| et miserere mei \ interl.| si quando laboro|| interl.| et quia aspirit aliquando iratus ut perdat sicut Sodomam addit|| secundum iudicium diligentium nomen tuum.  interl.| sicut soles his qui te diligunt|| marg.| PARVULIS. AUGUSTINUS. Noli presumere de te et intelligis quare bona lex a bono data sit que non vivificat scilicet ut magnos faciat parvos ut diffidentes de suis viribus fugiant ad gratiam. Hoc invenit iste quia parvulus et hec sunt mirabilia testimonia que scrutata est anima parvuli huius. Soli enim parvuli illuminantur unde Dominus in evangelio : Confitebor tibi Patre Domine celi et terre quia abscondisti hec a sapientibus et prudentibus et revelasti ea parvulis. Et alibi : Ego in iudicium veni in hunc mundum ut qui non vident videant et qui vident ceci fiant. Facere autem mandata recte nemo potest nisi per Spiritum in corde eius dilectio sit diffusa hoc etiam iste confitetur dicens : os meum etc. Cum desiderare facere mandata non erat mihi unde possem et ideo aperui os petendo querendo pulsando et sitiens hausi Spiritum quo fecerem seed quia quanto suavius sensit tanto ardentius sitit. Adhuc petit dicens : aspice secundum iudicium quod fecisti in eos qui te diligunt quia ut te diligerent prius eos dilexisti. Vel iudicium Dei est ut diligentibus det auxilium misericordie ne sui decipiantur.|| marg.| APERUI. AUGUSTINUS. Confitendo rationem ampliando attraxi bonis meritis.|| marg.| Vel os. CASSIODORUS id est mentis introitus aperitur cum discere volumus attrahit cum Dei sermo desiderio completur. Aperuit os infirmus traxit Spiritum validus id est virtutem faciendi quam per se habere non potuit. Et quomodo aperuit et attraxit subbit : quia mandata tua etc.|| Gressus meos  interl.| AMBROSIUS. Motus animi dirige secundum tua iussa ne vitiis seducantur|| marg.| GRESSUS. AUGUSTINUS. Id est fac me rectum secundum promissum tuum et quanto plus regnabit caritas tanto minus dominabitur iniustitia ;unde subdit : et non dominetur mei.|| {t. 2 : Erfurt, f. 309vb ; facsim., p. 618b} dirige secundum eloquium tuum \ et non dominetur mei omnis iniustitia.  interl.| sciebat enim gradientem temptantum esse ideo non ait excludatur sed non dominetur|| interl.| quia non potest penitus excludi. Est enim peccatum in corpore sed non regnet|| marg.| OMNIS. AUGUSTINUS. Quia non valet in aliis servasse legem si in uno offendit. Qui enim in uno offendit factus est omnium reus ut ait Iacobus.|| Redime me interl.| earum est gravior temptatio contra quas silendum st|| a calumniis hominum \ ut ut Ps-G (W ΨB D) D30 ΩS ω1 Rusch cum Ps-R] et Ps-G custodiam mandata tua.  interl.| qui opprimitur calumnia non facile servat mandata|| marg.| calumnie. CASSIODORUS. sunt controversie contra veritatem quas precatur averti ut mandata indagaret.|| marg.| A CALUMNIIS. AMBROSIUS. De illis est temptatio que gravior est. Non enim omnis temptatio calumnia est sed tantum gravior. Siquidem temptatio potest esse sine calumnia. Calumnia autem habet in se temptationem. Est autem temptatio humana que levior est quam ferre possumus et hec calumnia non est. Temptatio autem gravior que est calumnia est que non falsa exponit verum etiam que pie gesta sunt decolorat ut in Ioseph impudica domina fecit et in Susanna duo presbyteri.|| interl.| et|| Faciem tuam interl.| spiritalem legis intelligentiam mihi da|| interl.| Filium tuum mitte|| interl.| AUGUSTINUS. tuam manifesta presentiam opitulando|| illumina super servum tuum \ interl.| ut servus sicut terra sole coruscet|| interl.| ut eius refulgenti gratia profundatur|| et doce me iustificationes tuas.  interl.| ut faciam quia omnis qui audit a Patre et didicit venit ad Christum qui ergo non venit id est non facit non didicit|| marg.| FACIEM TUAM. CASSIODORUS. Precatur videre faciem non velatam ut Iudei sed pure veritatem. Vel adventum Christi precatur cuius facie tenebre illuminate sunt.|| Exitus interl.| ita fac quia exitus || marg.| EXITUS. CASSIODORUS. Id est effusiones lacrimarum hyperbole id est copiosas lacrimas quasi fluenta fontium pro recordatione peccatorum.|| aquarum deduxerunt  interl.| vel descenderunt|| oculi mei \ interl.| quibus et mors intravit|| quia non custodierunt legem tuam.  interl.| quibus custoditis fuisset letitia|| interl.| ipsi oculi vel ipsi calumniantes Iudei|| marg.| REDIME. AUGUSTINUS. Id est dato Spiritu fac ne calumnie hominum id est false impositiones terroribus vincant quibus ubique agitantur christiani quia si hoc data mihi patientia egeris inter ipsas calumnias custodiam mandata tua. Recolens autem primam prevaricationis sue ait : exitus aquarum quia non custodierunt ipsi oculi unde in aliis libris quia non custodivi legem tuam descenderunt humilitate in vel per exitua aquarum. Et subintelligitur in vel per ut cum dicitur descendit piscinam vel montes sine in vel per. Et bene decendunt humilitate penitendi qui per superbiam erant erecti dum suam volebant constituere iustitiam unde prevaricando confusi decendunt flendo ut iustitiam Dei mereantur. Vel transierunt exitus aquarum exaggerate id est plus fleverunt quam aque manant de suis exitibus sic flendo impetratur gratia delens iniquitatem et adiuvans voluntatem.|| Psalmus 118 (18-צ) Sade S.] + iustitia D30 . marg.| SADE. CASSIODORUS. Victa carne clavisque confixa peccatis per lacrimas dilutis. In duodevicesima littera iudicia Dei laudat et eloquia ignita veneratur petens intellectum unde vivat.|| marg.|  AMBROSIUS. Post lacrimas consolatio nam et qui in dolore sunt consolatione indigent que fit per misericordiam Dei et qui penas criminum luerunt sperant venia et qui lacrimiss laverunt requiem merentur. Sade consolatio interpretatur que triplex est. Prima ergo consolatio est quia non obliviscitur misereri Deus de qua in Ieremia. Ite proficiscimini filii ego enim deserta sum. Equo animo estote filii clamante ad Dominum et extrahet vos de manu inimicorum. Secunda per punitionem ubi et si fides id est conscientia delicti desit pena satisfacit et relevat de qua in Isaia : « Consolamini populum meum sacerdotes loquimini ad cor Hierusalem solutum est peccatum eius quoniam recepit de manu Domini duplicia ». Tertia cum lacrimis crimen abluitur que in hoc loco et in multis aliis reperitur.|| marg.|  CASSIODORUS. Supra tristis de errore hic se consolatur per iustitiam Dei.|| Iustus es Domine \ interl.| qui punis|| interl.| in omnibus|| interl.| ideo sic ploro peccata quia iustus es || marg.| IUSTUS ES. AMBROSIUS. Qui sua delicta non respicit iniuste putat se gravari sed bonus se accusat et digna sibi inferri a iusto dicit in quo et sperat sicut enim iustus punit sic et sustinentem remunerat quidquid fit recto iudicio fit et hec est consolatio iustorum.|| et rectum iudicium tuum.  interl.| Hac confessione Daniel feras pueri flammas vicerunt et Ionas de ventre ceti liberari meruit|| marg.| RECTUM IUDICIUM TUUM. Qui iubes affligere se peccatorum aliter sibi veniam arrogaret.|| marg.|  AUGUSTINUS. RECTUM IUDICIUM. Iustitia veritas sunt timenda peccanti quia sic iuste damnatur quicumque damnatur nec potest inde conqueri. Iustitiam dicit testimonia Dei quia iustum se probat mandando iustitiam. Est etiam hec iustitia veritas ut Deus talibus testimoniis innotescat. Vel mandasti id est precepisti testimonia id est precepta que sub testificatione prolata sunt hec continent iustitiam et veritatem quia et omnia eque decernunt et promissa retribuunt.|| marg.|  CASSIODORUS. Ad utrumque nimis. Nimis inculcare nobis iustitiam districtio est veritatem cautela.|| {t. 2 : Erfurt, f. 310ra ; facsim., p. 619a} Mandasti  interl.| et|| iustitiam testimonia tua \ et veritatem tuam nimis.  interl.| vel valde|| marg.| NIMIS MANDASTI. CASSIODORUS. Id est per multos et iustos et multo tempore propter infirmos.|| interl.| et ideo|| Tabescere me interl.| idem quod alibi dicitur de Christo : zelus domus tue comedit me hoc zelo corpore tabescit ille|| fecit zelus  interl.| caritas|| meus \ interl.| vel tuus quia Deo zelat non sibi|| marg.| ZELUS. AMBROSIUS. Amoris non livoris zelus bonus pro domo Dei quam non patiebatur a perfidis lacerari ut Phinees. Melius est ut paucorum damnatione plurimi liberentur quam eorum absolutione plurimi perderentur.|| interl.| cur ?|| quia obliti sunt verba tua inimici mei.  interl.| et si secundum seculum amici|| interl.| quos Deo zelat|| Ignitum eloquium tuum  interl.| quasi ideo zelus mihi quia|| interl.| Spiritu Sancto|| marg.| IGNITUM. AMBROSIUS. [d] Purgat corda ut fornax aurum. [e] Accendit ad amorem Dei et contra impios illuminat etiam audientes hunc ignem venit Dominus mittere in terram. [a] Hoc igne calefactus Ieremias dicit Ier. 20, 9 (Vetus latina : Sabatier, t. 2, p. 680, nota), ut ref. Ambrosius infra laud.. Weber : « Et dixi non recordabor eius neque loquar ultra in nomine illius et factus est in corde meo quasi ignis exaestuans claususque in ossibus meis et defeci ferre non sustinens ». : « Erat ignis flammigerans in ossibus meis ». [c] Hoc igne urebatur rubus et non exurebatur Cf. Ex. 3, 2.. Urit sermo divinus ut corrigat non exurit ut perdat. [b] Hoc igne vaporati Cleophas et alius discipulus dixerunt : « Nonne cor nostrum ardens erat » etc. | Cf. Ambrosius Mediolanensis, Expositio Ps. 118, litt. 18, cap. 19, CPL 141, CSEL 62, ed. M. Petschenig, 1913, p. 406 : « [a] Hoc igne calefactus Hieremias dicit : et erat ignis flammigerans in ossibus meis. [b] Hoc sermonum igne caelestium uaporati Cleopas et ille alius, qui simul cum Domino ab Hierusalem usque in castellum confecerant iter, dicebant : nonne cor nostrum ardens erat in nobis, cum aperiret nobis Scripturas? » [c] id., cap. 20, p. 407 : « Hoc igne urebatur rubus et non exurebatur; urit enim sermo diuinus, ut corrigat conscientiam peccatoris, non exurit, ut perdat  ». Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 118), CCSL 98, lin. 2570 sqq. : « [d] Ignitum est eloquium Domini, quia purgat corda mortalium mundana faece sordentia; et ut fornacis ardor exaestuans metalla decoquit, eorum que uitia necessaria purificatione consumit, ita eloquium domini, peccatorum maculis detersis, humilium sensus emundat. [b] Isto quippe igne cor Cleophe ardebat, quando dicebat : ‘nonne cor nostrum ardens in nobis erat, cum aperiret nobis Scripturas? [a] hoc etiam igne succensus ieremias enuntiat : et erat ignis flammigerans in ossibus meis. Isto etiam igne et reliqui succensi sunt, qui triumphali caritate floruerunt. [e] Quapropter ignis iste sermo Christi est, sicut ipse in euangelio dicit : ignem ueni mittere in terram, et quem uolo ut ardeat ». || vehementer \ interl.| ut etiam corpus urat|| et  interl.| ideo|| servus tuus interl.| quicumque|| marg.| ET SERVUS TUUS. AUGUSTINUS. Merito zelat oblitos verba Dei quia ad hoc flagrabat eos adducere quod ardentissime desiderabat.|| dilexit illud.  Adolescentulus sum ego interl.| et cum hoc sit et si iunior et despectus non tamen oblitus sum iustificationes tuas ut illi maiores|| marg.| ADOLESCENTULUS. CASSIODORUS. Hoc autem ad litteram multis sanctorum potest convenire et spiritaliter populo gratie. Multi enim sanctorum ut Ioseph inter fratres et David inter suos sic et novus populus gratie qui etate sequitur sed fide precedit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Iste est contemptus et ideo maior quia contemptibilia elegit Deus et reprobat illos qui suam iustitiam volunt constituere.|| et contemptus \ interl.| inimici mei|| iustificationes tuas  interl.| AUGUSTINUS. Iustificat Deum qui se accusat quod fit per humilitatem.|| interl.| mirabilior est in iuvene humilitas|| non sum oblitus.  interl.| quia|| Iustitia tua iustitia iustitia D14 D30 Hi ω1] + tua Ps-G in eternum \ et lex tua veritas.  interl.| AUGUSTINUS. iustitia solius Dei eterna lex que eius vera per omnia vel veritas est et spiritalis et si non videtur vel veritas est non umbra non figura sed res|| marg.|  AUGUSTINUS. Isti sunt duo populi qui in utero Rebecce luctabantur de quibus dicitur : maior serviat minori. Iste maior non est oblitus iustificationes Dei cum inimici maiores sunt obliti quod merito quia nescientes iustitiam Dei suam querebant iste non est oblitus quia non suam sed Dei de qua dicit : iustitia tua iustitia in eternum lex veritas quia per eam cognitio peccati et perhibet testimonium iustitie Dei propter hanc patitur iunior a maiore unde subdit : tribulatio et angustia etc. In tribulatione poscit iste intellectum ut sciat quia nihil est quod persequentes tollunt quia et si vitam finiunt vivet in eternum qui iustitiam que manet in eternum proponit temporalibus que iustitia in tribulatione est martyria id est testimonia. Id est iustitia tua eterna causa est quare in tribulatione servem testimonia id est martyria.|| marg.| IUSTITIA TUA. CASSIODORUS. Hominum iustitia temporalis est sed Dei eterna quia quisquis eam sequitur in eternum gaudebit quod non est de iustitia Iudeorum et qui legem Dei sequitur veritate impletur que et Christus.|| Tribulatio  interl.| pro qua|| et angustia  interl.| que sunt numera iustis ad onera peccatorum deponenda|| invenerunt me \ interl.| CASSIODORUS. expectantem et paratum|| mandata tua meditatio {t. 2 : Erfurt, f. 310rb ; facsim., p. 619b} mea est est Ps-G (I ΦR²ΩJ ΨB V D) D30 Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina cum Ps-R] om. Ps-G . interl.| tamen quantumcumque seviant|| interl.| hoc est remedium contra tribulationes ut non deficiam|| Equitas testimonia tua in eternum \ interl.| et mihi est iustitia manens in eternum testimonia in tribulatione et ideo in ea da intellectum|| intellectum da mihi interl.| et eo scilicet intellectum superat seniores|| et vivam.  interl.| vere|| marg.| EQUITAS TESTIMONIA. Vel ita secundum seriem littera legatur. AMBROSIUS. Quasi diceret tribulatio et angustia invenerunt me et mihi posito in tribulatione. testimonia tua equitas vel iustitia vel iusta in eternum id est sunt mihi causa eterne iustitie talis spes est contra tribulationes que temporales sunt. Et in his da intellectum qui supra iunior maturior senibus inter adversa petit intellectum ut sciat hec transitoria et inde mercari vitam, sciat quam lubrica sit hec vita et sit pius erranti, sciat communia bona seculi sciat miserias ut portum querat perfecta virtus est intellectus si quis quod sensu capit factis exequitur.|| Psalmus 118 (19-ק) Coph C.] + Vocatio D30 . interl.| conclusio|| marg.| COPH. CASSIODORUS. In undevicesima littera iustificationes promittit exquirere adiiciens testimonia Dei in eternum fundata esse.|| interl.| da intellectum Ps. 118, 144. quia|| Clamavi in toto corde exaudi me Domine \ interl.| mens divisa non impetrat|| iustificationes tuas interl.| ad hoc profuit camor|| requiram.  interl.| faciendas|| marg.|  AMBROSIUS. Coph. Conclusio vel aspice quod idem est quia conclusus debet circumspicere se et causam periculi non dissimulare conclusio hec est in angustiis mentis quasi qui respirare clauso meatu non possit noxia enim conscientia premit morbi vis urget sensum mentis intercipit angustia. Orationis ergo querenda est medicina. Clama ergo ad medicum. CLAMAVI quasi undique sunt hostes non solum visibiles sed quod gravius est spiritales. Vocandus est ergo qui sit auxilio. PREVENI IN MATURITATE. Vel sicut in greco preveni ante horam. CASSIODORUS. Nullum tempus ad hoc eligendum sed semper hoc agendum et si enim omnis rei sub celo tempus est sed non super celum non super Dominum tempus est. AMBROSIUS. Sed quia sequens versus tempus precandi exprimit hic magis actuum quam orationis tempus intelligitur. Et est sensus : preveni ante horam. Et clamavi id est operando pro eternis preveni horam aliarum actionum et clamavi corde. Et in verba etc. AUGUSTINUS. deinde subdit de tempore precandi. PREVENERUNT OCULI. Meditari eloquia mane supra ante horam secundum illud media nocte surgebam pudor est si radius solis in stratu otiosum invenit primitias cordis et vocis quotidie Deo sacrifica tunc et nox vertitur in lucem non temporis sed gratie unde sponsa ait : per noctes quesivi illum quem diligit anima mea.|| marg.|  CASSIODORUS. Post errorem accepta consolatione conclusus asperius clamat studiosius.|| marg.| CLAMAVI. AUGUSTINUS. Clamor cordis est magna intentio cogitationis. TOTO quia non alium de cogitatur. In tali petentis affectu sive in silentio sive cum voce si opus est propter homines non desperatur effectus.|| marg.| IUSTIFICATIONES TUAS REQUIRAM. AUGUSTINUS. Non satis clamare ad Deum sed et iustitias eius exquirere.|| marg.| REQUIRAM. AUGUSTINUS. Quam longe est adhuc a faciente qui requirit quia non consequitur ut qui querit inveniat et qui invenit faciat sed tamen aliter non venit ad facere. Boni autem si querunt ut in evangelio promittitur inveniunt secundum illud : Querite et invenietis sed et mali qui tamen non oderunt sapientiam que est Deus in qua sunt omnia que queruntur ab his qui volunt esse beati. De malis qui oderunt dicit sapientia. Querent me mali et non invenient oderunt enim sapientiam sed si oderunt quomodo querunt. Querunt non propter ipsam sed propter aliud quod amant querunt enim dicta sapientie ut habeant in doctrina non in vita ut non per mores ad ipsam veniant sed per sermones eius ad vanam gloriam verbis eius inflati et ita magis ab ea alieni.|| Clamavi ad ad Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ω1 Rusch cum Ps-R] om. Ps-G te  interl.| nota pronum affectum|| interl.| exponit quid sit ex toto corde clamare|| salvum me fac \ interl.| in anima que custodit mandata|| marg.| AD TE. CASSIODORUS. Hoc est toto corde clamare. salvum me fac. Ubi est salus anime efficit ut facienda fiant et usque ad mortem si opus est certetur ubi non est salus ista succumbit infirmitas.|| ut custodiam mandata tua ut Ps-G (R W ΨB* V D) D30 Ω ω1 Ed1455 Rusch Clementina cum Ps-R] et Ps-G .  interl.| AMBROSIUS. Nota sedulitatis obsequium|| interl.| et|| Preveni in maturitate et clamavi \ interl.| precurrit etatem maturitatis qui per senilem gravitatem induit|| quia quia Ps-G (V) D30² ΩS Rusch Ed1530 Clementina] et Ps-G (U Ψ*) ω1, om. Ps-G D14 D30* Hi in verba interl.| vel : verbis || tua verba tua Ps-G D14 D30 Hi ω1 Rusch] verbo tuo Ps-R, verbis tuis Ps-Moz C Ps-Med  interl.| vel : tuis || supersperavi.  interl.| semper crescens in spe|| interl.| et in adversis|| Prevenerunt  interl.| et|| interl.| a simili strenui operarii vel diluculum eternitatis labore vinee preveni vel in diluculo virtutum|| oculi mei ad interl.| directi|| te diluculo te diluculo Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ω1 Rusch cum Ps-R] te diluculum Ps-G (Q* ΦRGV) D14 (in rasur.), diluculum Ps-G interl.| vel : diluculum || interl.| vel mane|| interl.| vel matutinum|| marg.| PREVENI. AUGUSTINUS. Prevenit in maturitate qui in annis puerilibus senectutem anticipat ut gravitas sit in mente licet sit vaga et mollis etas. Non enim magnum est si defecto corpore a voluptate quiescunt magnum vero si in fervore etatis sunt temperati. Bonum est enim viro si portaverit iugum ab adolescentia sua hoc de etate. De hora dicit . prevenerunt oculi mei ad te diluculo. Oculi cordis ante credunt Christo quam adventus eius irradiat. Diluculum initium lucis quando post tenebras seculi Christus emicuit vel resurrectio mane facta. Ideo mens diluculo surrexit ut meditarer eloquia tua que adeo suavia.|| marg.| PREVENI IN TEMPESTA NOCTE. AUGUSTINUS. Vel in maturitate idem tamen sensus vix invenit in immaturitate. Immaturitas est nox intempesta id est inopportuna actionibus. Tempestivum dixerunt veteres opportunum a tempore dicit autem secundum litteram quod noctis tempore vigilet amor Dei magno orandi affectu. Vel nox est totum seculum in quo clamamus prevenientes diem quo merces dabitur et inde preveniamus faciem eius in confessionem. Vel immaturum tempus noctis fuit ante tempus gratie quo Christus venit nec tamen tunc Ecclesia tacuit sed prophetando clamavit et speravit in verbis potentis facere quod promisit. Ipsa etiam dicit prevenerunt oculi mei ad te matutinum. Matutinum est quando sedentibus in umbra mortis lux orta est. Ad hoc oculi sanctorum prevenerunt providentes futurum ut meditarentur eloquia Dei in lege et prophetis que hoc de Christo nuntiabant.|| {t. 2 : Erfurt, f. 310va ; facsim., p. 620a} ut meditarer eloquia tua.  interl.| ideo|| interl.| quasi quia studiose ad te vigilo|| Vocem meam audi secundum misericordiam tuam Domine Domine D14 D30 Hi ΩS ω1 Rusch Ps-G] om. Ps-G (I² ΨB*) ΩM  : et et Ps-G (ΨB V D) D30² Hi² ΩS ω1 Ed1455 Rusch Ed1530] om. D14 D30* Hi secundum iudicium tuum vivifica me.  marg.| SECUNDUM MISERICORDIAM. Vel ita secundum precedentem sententiam ubi de etate egit.|| interl.| AUGUSTINUS. Prius Deus secundum misericordiam aufert a reis penam et eis postea secundum iudicium dabit vitam quia non frustra hoc ordine dicitur : « Misericordiam et iudicium cantabo tibi Domine » licet nunc tempus misericordie non sit sine iudicio nec tempus iudicii post sine misericordia.|| marg.|  CASSIODORUS. Vir namque sanctus et si etatem vincens mane surgit non tamen in operibus suis sed in misericordia Dei confidit dicens. Vocem meam audi secundum misericordiam tuam et secundum iudicium tuum non quo in futuro iudicabis sed quo supplicibus parcit et se damnantes absolvit. Vivifica me mortuum lege peccati.|| interl.| quia|| Appropinquaverunt persequentes me  interl.| AUGUSTINUS. quando iam corpus perimunt unde tribulatio proxima est non que imminet quia iam presens sed que fit in carne quia nihil propius est anime|| iniquitati iniquitati Ps-G (F² I M Q² ΩJ² K² ΨB) D14² D30 Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] iniquitate Ps-G D14* :  interl.| in hoc servientes|| marg.| INIQUITATI vel INIUSTE. CASSIODORUS. Quia et aliqui pro criminibus puniuntur a lege ut causa sua melior quam illorum videatur.|| a lege autem tua longe facti sunt.  interl.| AUGUSTINUS. quo magis huic appropiant a iustitia longe sunt|| Prope  interl.| appropinquaverunt sed non nocuerunt quia tu prope ad remedium nec te latet quod agimus|| es tu Domine \ interl.| intus adiutus|| et omnes vie tue veritas.  interl.| AUGUSTINUS. etiam quod patimur non est immerito|| marg.| OMNES VIE TUE VERITAS. CASSIODORUS. Hoc non potest dicere Iudeus sed fidelis qui credit veritati.|| marg.|  AUGUSTINUS. Omnes vie tue veritas. Erga sanctos omnes vie veritas omnes misericordia quia et in iudicando subvenit et ita non deest misericordia et in miserando id exhibet quod promisit ne desit veritas. Erga omnes autem quos liberat et damnat omnes vie misericordia et veritas quia ubi non miseretur vindicte veritas datur quia nullum immerito damnat sed multos immeritos liberat.|| Initio  interl.| vel ab initio|| cognovi de testimoniis tuis \ quia in eternum fundasti ea.  interl.| in Adam qui pro neglictis punitus vel per antiquos patres qui tenendo ea venerunt ad eternitatem|| marg.| INITIO COGNOVI. AUGUSTINUS. Adverbialiter. Initio dicit se novisse Ecclesia quod testimonia sunt in eternum fundata nec aliunde novisse quam de ipsis testimoniis. Testimonia sunt quibus promisit se daturum regnum eternum filiis et quia in Filio cuius regni non erit finis se daturum testatus est fundata sunt in eternum non quod ipsa sint necessaria quando ipsa res dabitur sed quia id quod per ea promisit Deus eternum est. Fundata vero dicuntur quia in Christo vera monstrantur qui est fudamentum quod nemo potest mutare. Initio novit quia hoc dicit Ecclesia que ab initio generis humani non defuit terris cuius primitie fuit Abel qui in testimonium Christi immolatus est. Et ab initio dictum est : « Erunt duo in carne una ». Quod sacramentum magnum est in Christo et in Ecclesia, ut ubi ait Apostolus : « Ecce duo testimonia » quorum alterum in actu alterum in verbo est exhibitum. Vel testimonia dicit precepta que dicuntur fundata in eternum quia pro eis neglectis vel servatis merces eterna vel pena eterna redditur.|| Psalmus 118 (20-ר) Res R.] + Caput D30 . interl.| AMBROSIUS. Caput id est humilitas caput virtutum quam conclusus servat tu serpens caput corpore exposito|| marg.| RES. In vicesima littera petit vivificari quia mandata Dei summo studio quesivit quod longe est a malis qui non similiter egerunt. Et quia nemo vivificatur nisi per humilitatem que est caput omnium virtutum ideo huic octonario premittitur hec littera res.|| marg.|  AMBROSIUS. Res caput vel primatus id est rationalis sensus qui regit omnia membra unde qui turpiter et bestialiter agit capite damnatur ut forma hominis privetur qui sapientie rationem non tenuit. Mystice : caput nostrum Christus sine quo vivendi usus haberi non valet. Sicut ergo caput coluber servat serva et tu caput id est Christum quo vivimus ex quo omnia bona. Moraliter : Caput humilitas que totum nostrorum actuum fovet corpus. Inflatus hoc caput non tenet id estChristi humilitatem que est caput omnium virtutum. Primatus est etiam Dominus Christus qui ablatus maiori id est populo iudaico datur minori Iacob id est christianis ; unde in Isaia legitur : « Auferam a Iudea caput et caudam » id est Christum qui est « initium et finis, alpha et omega » Apc. 21, 6..|| Vide humilitatem meam interl.| quasi prope es tu Domine ergo|| interl.| que est in studiis meis et temptationibus|| marg.| VIDE HUMILITATEM. AMBROSIUS. Qua superbia vincitur que omni christiano necessaria est. Eripe superbus malis invectitur ut humilietur humilis eripitur ut exaltetur.|| marg.|  AMBROSIUS. Vide humilitatem. Placeat tibi humilitas mea et iudica secundum illam. Alii in aliis iustus in humilitate gloriatur bona gloria est Christo subiici quo merito eripitur quis a flammeo gladio id est morte eterna.|| et eripe me \ quia legem {t. 2 : Erfurt, f. 310vb ; facsim., p. 620b} tuam interl.| que dicit qui se humiliat exaltabitur et qui se exaltat humiliabitur|| non sum oblitus.  Iudica  interl.| quasi vide humili|| interl.| sic vide|| iudicium meum  interl.| id est causam meam|| interl.| quia contra diabolum causa agit|| marg.| IUDICA. CASSIODORUS. Ut de presenti iudicio agatur. Iudicium meum id est examina discretionem fidei mee. Non per arrogantiam petit iudicari sed vult a Deo examinari suum iudicium quo Deum credit et incarnationem Christi de quo iudicio omnes sancti securi sunt nec timent Dei iudicium quia in his que bene credendo iudicant sciunt se glorificandos sancti quia tales sanguine Christi redimendi vel redempti erant unde subdit : Redime me sanguine passionis. Et vivifica me propter eloquium tuum quod dicit : qui credit in me non morietur sed habebit vitam eternam.|| et redime me \ interl.| a malis|| marg.|  AUGUSTINUS. Iudica. De iudicio futuro agit ad quod innoxius et proprie innocentie arbiter festinat. Iustus apud Deum sciens etiam misericordem non timet iudicium in quo absolvitur quod incipit etiam hic a sanctis non in eternum puniendis. Ideo per Ezechielem ad angelos ultionis ministros ait : a sanctis meis incipite. Et alibi : tempus est ut incipiat iudicium a domo Dei. Ideo iste apud redemptorem suum sperans et volens mature absolvi ait : IUDICA id est matura facere iudicium et ibi. REDIME ME a malis|| propter eloquium tuum interl.| id est illam legem quam non sum oblitus ut se humiliaret|| interl.| ut videam ut servem illud|| marg.| PROPTER ELOQUIUM TUUM. Verecunde qui diffidit de meritis propter verbum Dei clementiam speret hoc est illud verbum quod Simeon videre expectavit.|| vivifica me.  interl.| AUGUSTINUS. hec est exaltatio sanctorum vita eterna|| interl.| sed|| Longe a peccatoribus salus \ interl.| AUGUSTINUS. non a me qui iustificationes exquisivi quod accepisse ab eo se videns dicit misericordie tue multe|| quia iustificationes tuas  interl.| quasi longe ab ea se fecerunt|| non exquisierunt.  interl.| CASSIODORUS. Hoc specialiter de Iudeis qui latronem elegerunt salvatorem repulerunt. In hoc devotos animat perfidos terret|| Misericordie tue multe Domine \ marg.| MISERICORDIE TUE MULTE. AUGUSTINUS. Et si longe a peccatoribus salus tamen nemo desperet misericordie tue multe.|| secundum iudicium tuum vivifica me iudicium tuum Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ω1 Rusch cum Ps-R] iudicia tua Ps-G .  interl.| AUGUSTINUS. quia scit quod iudicium Dei sine misericordia non erit super eum|| interl.| vivifica|| marg.| SECUNDUM IUDICIUM VIVIFICA ME. AUGUSTINUS. Quod in presenti non illud quod omnes timent de quo alibi : Non intres in iudicium cum servo tuo sed quo parcit confitentibus non est misericordia sine iudicio.|| interl.| quia|| Multi  interl.| sunt|| interl.| etiam mali spiritus|| interl.| gravis persecutio a multis in unum|| marg.| MULTI. AUGUSTINUS. Impletum est hoc in Ecclesia que tot habuit persecutores martyrum. Purpurata est enim universa terra sanguine martyrum. Floret celum coronis martyrum. Ornate sunt Ecclesie memoriis martyrum . Signata sunt tempora natalibus martyrum. Crebrescunt sanitates meritis martyrum.|| qui persequuntur me et tribulant me \ a testimoniis tuis  interl.| tamen|| interl.| quod a Deo unde supra Cf. Ps. 123, 2-3. :"Nisi quia Dominus erat in nobis, forte vivos deglutissent nos". Et iterum Ps. 93, 17. : « Nisi quia Dominus adiuvit me paulominus habitasset in inferno anima mea ».|| non declinavi.  marg.| NON DECLINAVI. AUGUSTINUS. Gravius est hec inter pericula servari quod est nobis a Deo.|| Vidi interl.| autem|| interl.| ego non declinavi|| prevaricantes interl.| AUGUSTINUS. declinantes a testimoniis testimoniis scrips. cum GL] testa. Rusch quia non ferunt tribulationes|| interl.| alias non servantes pactum|| marg.| VIDI PREVARICANTES. CASSIODORUS. Alii non servantes pactum. Pactum a pace quasi pacis actum id est inter dissidentes affectu gratie diffinita condicio quod convenit utrique legi que statuta est ut homo in gratiam et pacem Dei revocaretur quod pactum id est utranque legem debiles non servant cedentes persecutoribus pro quibus amissis sociis dolent sancti. Vel pactum dicit quod Iudei pepigerunt dicentes : Omnia quecumque dixerit Dominus faciemus. Sed post coluerunt idola quos cives et parentes suos lugent sancti.|| et tabescebam \ interl.| zelo amoris. CASSIODORUS. beatus qui in caritate Dei tabescit|| quia eloquia tua  interl.| in hoc prevaricantes|| non custodierunt.  interl.| sed in tribulatione negaverunt|| Vide  interl.| id est placeat tibi et remuneretur a te dilectio mea|| interl.| sed ego ab eis differens dilexi unde fructus omnium passionum non tantum non negavi unde premium postulo in misericordia vivifica me|| quoniam {t. 2 : Erfurt, f. 311ra ; facsim., p. 621a} mandata tua dilexi Domine \ marg.| VIDE QUONIAM. CASSIODORUS. Vidi prevaricantes etc. vide quod dilexi illo merito hoc merui scilicet a te conspici.|| marg.|  AUGUSTINUS. Supra dixit vide humilitatem hoc dicit qui se scit placere hic item dicit vide quoniam dilexi mandata tua. AMBROSIUS. Secundum legem hoc dicitur que precipit ut unusquique ter in anno se offerat in conspectu Dei. Sanctus vero quotidie se offert non vacuus quidem quoniam mandata dilexi et in hoc se offert. Dilexi quod plus est quam servare quia hoc est caritatis illud necessitatis vel timoris.|| in misericordia tua interl.| non in meritis confido|| vivifica me.  marg.| IN MISERICORDIA. AUGUSTINUS. Si misericordia est in premio quod debet reddere iustitia quantomagis in victoria. Vivifica quia isti mortificant.|| Principium verborum tuorum veritas veritas Ps-G (ΩJ² ΨB V D ) D30² Ω ω1 Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] + et Ps-G D30* (eras.) : in eternum omnia iudicia iustitie tue.  interl.| vivifica quod utique facies quia dixisti hoc in Scripturis|| marg.| PRINCIPIUM VERBORUM. Id est Scripturarum ut Genesis a quo principio vera dixit et usque in finem verba veritatis servat unde : celum et terra transibunt verba autem mea non transibunt quia tetigit quod in principio gestum est addit : quod post finem seculi fiet quia iudicia iustitie perpetuo stabunt quia sententiam de bonis vel malis datam nec tempus nec ulla res subvertet.|| marg.| VERITAS. CASSIODORUS. A veritate tua verba procedunt et ideo veracia sunt et neminem fallunt quibus prenuntiatur vita iusto pena impio hec sunt quippe in eternum iudicia iustitie Dei quia iudicium Dei de omibus in eternum manebit.|| Psalmus 118 (21-ש) Syn Syn] Sen Rusch D30, + iustitia D30 . interl.| Super vulnus quasi emplastrum dicit enim quod tribulatio curat vulnera et dat salutem|| marg.| SYN. CASSIODORUS. In vicesima prima littera gratas sibi dicit persecutores quibus tamquam emplastris vulnera peccatorum curantur unde da nobis auxilium de tribulatione. Et alibi Dominus ait : ego occidam et vivere faciam percutiam et sana.|| marg.|  AMBROSIUS. Syn. Super vulnus quasi emplastrum. Dicit enim quod tribulatio curat vulnera peccatorum et dat salutem.|| marg.|  CASSIODORUS. Vulnus ergo est peccatum super vulnus tribulatio.|| marg.|  AMBROSIUS. Vel vulnus intelligitur ipsa tribulatio. Super vulnus consolatio eloquiorum Dei medicamen celestium preceptorum. Istud est spiritale malagma quo omne nequitie virus aboletur quo non aduruntur sed magis foventur atque liberentur collisi.|| interl.| vivifica quia|| Principes interl.| homines regis terrenis presidentes|| interl.| huius mundi non quilibet multi|| interl.| rectores tenebrarum|| persecuti sunt me  interl.| hoc est vulnus|| gratis \ interl.| quia nihil suum in me habent|| interl.| vel non ingratis quod idem|| interl.| sine causa|| marg.| GRATIS. Christiana religio non leserat reges terre quia et si liberi et si habentes regna celorum tamen redduntur Cesari que sunt Cesaris. Quorum etiam rex Christus tributum de ore piscis persolvit. Et licet persequantur tamen cor meum formidavit a verbis tuis quia plus timui verba tua quam eorum minas.|| et a verbis tuis interl.| nolite timere eos qui corpus occidunt etc.|| interl.| AUGUSTINUS. timor tuus timorem eorum excludit|| formidavit cor meum.  interl.| unde|| Letabor ego interl.| hoc super vulnus|| interl.| et si vici unde spolia multa quando patientiam mirari martyrum et persecutores crediderunt|| super eloquia tua \ interl.| victor quod non ille qui non patitur|| sicut qui invenit spolia multa.  interl.| similitudo a victoribus qui victis spolia detrahunt|| marg.| VEL SPOLIA MULTA. AUGUSTINUS. Dicit Scripturas sapientiam iustitiam resurrectionem et omnia in Christo que iste a Iudeis abstulit et quasi sine labore invenit que ante non habuit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Spolia. Sunt eterna que diabolus conatur auferre et conversio persecutorum.|| interl.| et|| Iniquitatem  interl.| non hominem|| odio habui et abominatus sum \ interl.| CASSIODORUS. amor bonorum odio malorum probatur|| marg.| INIQUITATEM ODIO HABUI. CASSIODORUS. Letabor et dilexi legem iniquitatem vero odio habui et abominatus sum longe a me faciens legem que habet significantiam novi testamenti ne quis negligendam putaret.|| marg.|  AUGUSTINUS. Ne autem ex formidine quam dixit putes odisse verba addit : iniquitatem odio habui et legem dilexi timore casto non perit amor. Illa ergo formido no facit odium verborum Dei sed integram caritatem ut ametur Deus cuius verba timentur. Si enim patres a piis filiis timentur et amantur et pudica coniunx virum et timet ne a illo deseratur et amat ut fruatur multomagis Pater qui est in celis qui a nullis diligitur nisi a quibus lex eius diligitur.|| legem autem tuam dilexi.  interl.| et si aliquando corripit tamen dilexi unde subdit septies etc.|| interl.| et|| Septies in die  interl.| id est semper|| marg.| SEPTIES. AUGUSTINUS. Septem dierum tempore vel septiformi spiritu plenus vel septem vicibus ut mos est religiosis.|| marg.|  AUGUSTINUS. Septem universitatem indicat quia septem diebus omnia tempora aguntur unde : septies cadit iustus et resurgit. Cadit non peccat prevaricatus quia tunc non iustus sed cadit omnibus modis tribulationum humiliatus resurgit id est non perit sed proficit. Contra hoc subditur : de malis impii infirmabuntur in malis id est in tribulationibus.|| laudem dixi tibi \ interl.| in hac vita|| {t. 2 : Erfurt, f. 311rb ; facsim., p. 621b} super iudicia interl.| flagella|| iustitie tue.  interl.| quibus corrigis et iustificas filios quod recipis|| interl.| quia iam|| Pax multa  interl.| in mente|| diligentibus legem tuam \ interl.| caritas pellit omnes perturbationes et tribulationes|| interl.| Augutinus : et si non omnimoda vel in futuro ubi vere multa|| et non est illis  interl.| non offendunt in petram scandali ut Iudei et heritici|| scandalum.  interl.| et si inquietudo|| marg.| NON EST ILLIS SCANDALUM. AUGUSTINUS. Illi qui diligunt non scandalizantur quia non sunt pusilli de quibus Dominus dicit : quicumque scandalizaverit unum de pusillis istis pusillorum est scandalizari.|| marg.|  AUGUSTINUS. Non est scandalum ipsa lex quia qui diligit legem si quid in ea non intelligit honorat et quod absurde sonare videtur iudicat magnum et se nescire ideo lex non est ei scandalum vel nullum undecumque est ei scandalum quia fides eius ex ea pendet non ex moribus hominum ne aliquibus cadentibus qui magni habebantur ipse scandalo pereat legem vero securus diligit et est ei pax et nullum scandalum in qua lege si multi peccant ipsa non peccat nec peccare novit.|| interl.| et|| Expectabam interl.| Ecclesia est qui loquitur quasi dilexi legem tuam|| marg.| EXPECTABAM. AUGUSTINUS. Antiqui iusti primum adventum nos secundum pro quo et illi et nos mandata diligimus nec profuisset antiquis dixisse mandata nisi Christus qui est salutare Dei eos liberasset.|| salutare tuum  interl.| o|| Domine \ interl.| ideo|| et mandata tua dilexi. interl.| per que habeo salutare|| Custodivit  interl.| AUGUSTINUS. custodit testimonia qui non negat quod est martyrum sed quia nihil valet pati sine caritate addit et dilexit|| marg.| CUSTODIVIT. CASSIODORUS. Hoc ad tolerantiam ne amitteret quod habet religio dilexit hoc ad caritatem tormentis fortiorem.|| anima mea testimonia tua \ et dilexi  interl.| AMBROSIUS. Quod plus est quam custodire|| ea vehementer.  Servavi mandata tua et testimonia tua \ interl.| quia dilexi mandata et testimonia ideo|| interl.| per hoc potui quia|| marg.| SERVAVI. AUGUSTINUS. Dixerat supra mandata dilexi et post testimonia custodivi et dilexi nunc utraque similis ponit ut utraque simul custodita scires. SERVAVI MANDATA ET TESTIMONIA. Qui enim diligit ipsa veraciter et libenter servat. Sed quia inde inimici sunt mali contra quos fortiter custodienda sunt testimonia quod iste fecit. Utraque servans Deo tribuit dicens quia omnes vie. Quasi per hoc potui #custodire quia omnes vie mee sunt in conspectu tuo id est quia Deus dignatus est intendere qui illuminat et errores fugat quod si faciem avertisset fierem conturbatus nec ea custodirem.|| marg.| MANDATA. In iubendo. TESTIMONIA. in prohibendo accipe vel mandata precepta Testimonia martyria.|| quia omnes vie mee in conspectu tuo.  interl.| non aliter nulla via bona est nisi quam illuminat Deus|| Psalmus 118 (22-ת) Thau T.] Thau fortitudo D30 . marg.| THAU. CASSIODORUS. In postrema littera Christo desiderat proximare ut veniat et ovem perditam revocet studiosius se purgans quanto fruitur vicinitate virtutis.|| marg.|  AMBROSIUS. Thau. Erravit vel consummavit quia hic dicit se habere consummationem id est vitam eternam. Vel iam olim se errasse dicit non modo nunc autem reportandum ad patriam a pio pastore. Ideo interpretatur congrue erravit et non errat. Non enim vitiis sed profectus renuntiasse errori. Est et hic consummatio id est discipline perfectio ut altera docet interpretatio quia plus est a vitio se revocasse quam prope vitia ipsa nescisse. Imbutos enim vitiis animos exuere atque emendare non solum perfecte virtutis sed celestis est gratie.| Cf. Hieronymus, Liber interpretationis hebraicorum nominum, CCSL 72, p. 59 : « Thau : consummatio ». || Appropinquet  interl.| quia sic et sic egi|| interl.| tibi o Domine|| interl.| peccator longe est|| interl.| CASSIODORUS. Hec confidentia non est nisi consummati viri|| deprecatio mea  interl.| et si non ego quod quod] coniec., obsc. Rusch perfectorum est|| in conspectu tuo Domine \ interl.| facta|| iuxta  interl.| que est illa deprecatio|| interl.| ista|| eloquium tuum interl.| AUGUSTINUS. promissum quia dixit intellectum tibi dabo|| marg.| IUXTA ELOQUIUM. Dei. CASSIODORUS. petit ut sapiat ne per humanam prudentiam vanescat.|| marg.|  AUGUSTINUS. Iuxta eloquium. Vel eloquium dicit legem Dei. Et est da mihi intellectum quo sapiam iuxta eloquium tuum.|| da mihi intellectum.  Intret  interl.| etiam|| postulatio mea in conspectu tuo \ interl.| facta|| marg.| INTRET POSTULATIO. CASSIODORUS. Gradatim appropiet intret ecce virtus orationis.|| marg.| POSTULATIO. CASSIODORUS. Deprecatio de adhibendis bonis. Postulatio de removendis malis.|| secundum {t. 2 : Erfurt, f. 311va ; facsim., p. 622a} eloquium tuum  interl.| promissum|| eripe me.  interl.| grave est tamdiu hic luctari|| marg.| SECUNDUM ELOQUIUM. Vel eloquium dicit legem Dei. Et est. Eripe me a labe carnis secundum eloquium tuum id est per eloquia tue legis.|| marg.|  AUGUSTINUS. CASSIODORUS. Secundum eloquium. Supra petit intellectum secundum eloquium ut superna videat hic per idem ut a concupiscentie labe purgetur. Utrumque enim facit eloquium Dei da intellectum et eripe me accipiendo quippe intellectum eripitur quia per se ipsum non intelligendo decipitur.|| Eructabunt labia mea  interl.| da mihi intellectum|| interl.| quia tunc|| interl.| quasi de pleno|| interl.| quia plenus pane celi|| hymnum \ interl.| laudem Dei|| cum docueris me interl.| AUGUSTINUS. aliter non eructabunt quia unus est magister scilicet Deus|| iustificationes tuas.  marg.| ERUCTABUNT. AUGUSTINUS. Intus deliciis Dei saginatus hymnum ructat quando lingua non humano sensui sed divino famulatur cum docueris. Docet Deus quando qui audit et discit venit ad eum ut non solum memoria teneat sed et faciat iustificationes et sic non in se sed in Domino glorians hymnum ructat. Qui autem didicit et doctorem laudavit iam vult dicere unde subdit.|| interl.| et|| Pronuntiabit lingua mea eloquium tuum \ interl.| CASSIODORUS. non otiosum verbum unde reddenda est ratio sed eloquium unde salus quod decet pronuntiari quia equitate fulget|| marg.| PRONUNTIABIT LINGUA MEA. Ut sim minister verbi. Sciens autem que pericula sequantur docentem a contradicentibus addit. fiat manus tua. Ut salves de manu aliena ne timeam sed ut pronuntiem quia mandata elegi et timorem amore compressi. Vel manus id est Filius quia manus Patris est Christus unde Isaias : et brachium Domini cui revelatum est. Et alibi dextera Domini fecit virtutem. Fiat ex semine David ut qui est creator sit salvator quia concupivi salutare id est Christum quem antiqui cupierunt nasciturum Ecclesia cupit a dextera Patris venturum. et lex tua meditatio mea quia perhibet testimonium Christo et licet occidatur caro que te predicat vivet tamen anima et laudabit te. Et iudicia que incipiunt a domo Dei iuvabunt sanguine enim crevit Ecclesia.|| quia omnia mandata tua equitas.  Fiat manus tua  interl.| adiumentum vel Filius|| ut salvet me \ quoniam mandata tua  interl.| hac fiducia peto|| elegi.  interl.| de omnibus aliis|| interl.| et|| Concupivi  interl.| videre|| salutare tuum  interl.| alii alia ego autem non nisi salutem tuam|| marg.| SALUTARE. CASSIODORUS. Chritum aperte dicit quod prius in enigmate quem qui cupit ex Scripturis habet et hoc est et lex tua meditatio mea est.|| interl.| o|| Domine \ et lex tua meditatio mea est est Ps-G (F² I M W ΦP U ΨB V D) D30 Ω ω1 edd. Rusch] om. Ps-G .  interl.| AUGUSTINUS. qui cupit salutem Dei meditatur in lege nec inde avertitur aliqua cura seculi|| interl.| in futuro|| interl.| quasi fiat manus et sic|| Vivet anima mea et laudabit te \ interl.| plene tunc|| marg.| VIVET ANIMA MEA ET LAUDABIT TE. AUGUSTINUS. Ad ipsum loquitur quem desiderat promittens animam in eternum vivere que credit et tunc plene laudabit te novo cantico et iudicia tua adiuvabunt me quibus iudicabit in futuro quando dicet venite benedicti.|| et iudicia tua interl.| AUGUSTINUS. quia qui credit non damnabitur etiam si quam habet offensam proderit enim illi fides et suffragabitur ad veniam|| adiuvabunt me.  interl.| perfecte|| interl.| a via ad vitia|| interl.| sed|| Erravi sicut ovis que periit \ interl.| non perit|| interl.| quia iam ex parte redempta|| marg.| ERRAVI. AUGUSTINUS. Novissime aperitur que persona per totum psalmum loquebatur.|| marg.|  CASSIODORUS. Erravi. Ab Adam lege peccati. sicut ovis :comparatio evanglica ubi dicitur quod pastor relictis nonagintanovem ovibus in deserto ivit querere centesimam perditam que periit que lupis exponitur quam nec fuga nec vis sua liberet. marg.|  AMBROSIUS. Quasi ut cepisti perfice non sum oblitus ex hac parte erat ovis inventa sed adhuc queritur et per sanguinem pastoris fusum in omnibus gentibus invenitur.|| quere quere Ps-G D30 ω1] require Rusch cum Ps-R : cf. Corpus antiphonalium officii officii (n° 7639 : responsorium parvum “Septies in die”)   interl.| CASSIODORUS. o Christe tu require quia homo infirmus te non potest querere quod ideo debes quia mandata tua etc. quasi quere me quia quero te|| {t. 2 : Erfurt, f. 311vb ; facsim., p. 622b} servum tuum Domine Domine Ps-G (ΨB D*) ΩD ΩS ω1 Rusch] om. Ps-G D30 quia mandata tua non sum oblitus.  interl.| etsi erravi || marg.| Congrue vero post predictorum meritorum gradus veteris recolit colluvionis ut de sua perfectione non superbiat sed humilis Deo tribuat totum quia non ex operibus iustitie que facimus nos sed secundum suam misericordiam salvos nos facit ut cum omnia bene fecerimus dicamus servi inutiles sumus que debuimus facere fecimus hac humilitatis professione liberari meremur. marg.|  AUGUSTINUS. Unde in Ezechiele Ez. 9, 4. illi soli liberantur in quorum frontibus thau Id est thav ( ת ) ; cf. Glossa (Ps. 118, 168) ; Hieronymus, In Isaiam, Lib. 16, cap. 59, par. 19 : “Et in Hiezechiele uirorum gementium frontes thau, litterae hebraicae, quae apud eos ultima est, impressione signantur”. scriptum reperitur quia aliter humana condicio lassa non recreatur nisi abdicatis veteris vite erroribus frons innovata virtute humilitatis insigniatur. Inde est quod parvulo post omnia dicenti. Benedicamus Domino. Seniores alia voce idem respondent Deo gratias ut quanto perfectiores tanto humilores ad Deum omnia referant se velut parvulos estimantes et puerili simplicitate Deo post omnia gratias agentes ideo post omnia ponitur thau.|| Psalmus 119 Canticum graduum Codd. : (Ps. 119) D30 ΩF Rusch Ps-G | gr.] + Vox Christi in passione ad Patrem de Iudeis D30 . interl.| quia spiritales gradus sunt|| marg.| CANTICUM GRADUUM. AUGUSTINUS. Beatitudinem quam superior psalmus unita varietate meritorum cantavit isti sequentes psalmi ordinatis quindecim gradibus tam psalmorum quam meritorum in sacramentum veteris et novi testamenti explicant. Septenarius ad vetus propter sabbatum. Octonarius ad novum patres namque veteris testamenti hebdoadi id est septenario serviebant. Observabant enim septimum diem id est sabbatum. Septimam septimanam. Septimum mensem. Septimum annum et septimum annum septime decadis qui iubileus dicitur. Patres vero novi testamenti ogdoadi serviunt id est octonario quia servant octavam diem que dominica dicitur et octavas nostrum et octavam resurrectionis expectant. Ideoque per octonarium et septenarium duo testamenta signantur unde Salomon. Da partes septem necnon et octo. Quindecim ergo graduum fit distinctio ut per hoc significetur duorum testamentorum doctrina in his gradibus contineri. Et sunt hic quindecim gradus sicut in templo Salomonis totidem erant gradus quibus ascendebatur in templum quod est figura celestis templi ad quod his gradibus ascenditur hec est scala Iacob.|| marg.|  AUGUSTINUS. In scalis enim vidit Iacob angelos ascendentes et descendentes. Hi sunt spiritales doctores qui per hos meritorum gradus quasi per quasdam inter scalaria ascendendo proficiunt usque ad intellectum spiritalium. Et quasi descendentes parvulis se contemperant non cadentes. Cadit enim qui deficit descendit qui se contemperat parvulis. Cecidit Adam per superbiam intumescens descendit Christus per misericordiam parvulis condescendens. Sic et sui per humilitatem descendunt non per superbiam cadunt unde apostolus. Sive enim mente excedimus Deo sive sobrii sumus vobis etc. His ergo gradibus in offenso pede mentis ascenditur atque descenditur.|| marg.|  AUGUSTINUS. Canticum graduum. Graduum nomen ambiguum apud nos quia gradus dicimus ascendentium et descendentium. Apud grecos certum quod ascendentium tantum sunt gradus. Ascendens ergo iustus loquitur. Ascensus fit in corde unde alibi : « Ascensiones in corde suo disposuit a convalle plorationis » in illud quod oculus non vidit et in cor hominis non ascendit per Verbum caro factum quod descendit ut per ipsum nos ascenderemus Verbum enim caro factum bibens calicem passionis factum est nobis vallis plorationis manens apud Deum est mons ascensionis. Sic enim descendit ad te ut maneret apud se descendit ad te ut fieret tibi vallis plorationis. Mansit in se ut esset tibi mons ad quem ascenderes. Ab exemplo ergo humiliationis eius ascendatur ad voluntatem et altitudinem deitatis ipsius.|| marg.|  AUGUSTINUS. Primus gradus a malis seculi exire et universe vanitati renuntiare.|| marg.|  CASSIODORUS. Initium profectus est carnalia vitia relinquere et Domino supplicare unde in veteri lege quando emebatur mancipium gentile radebantur ungues ius et capilli tondebantur quia oportet vanitatem quamque exuere ut Dei obsequio mancipetur.|| marg.|  CASSIODORUS. Hic abrenuntiatione seculi quibusdam gradibus meritorum ad perfectam et eternam pervenitur caritatem que in summo locata est.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo ascendere incipiens quia multos invenit obsistentes a linguis eorum petit liberari. Secundo de permixtione malorum conqueritur ibi : Heu mihi.|| Ad Dominum cum tribularer  interl.| peccatis|| clamavi \ interl.| ut me educeret|| et exaudivit me.  interl.| constituendo ad gradus ascendendi ubi orat contra linguas detrahentium dicens|| interl.| iam ergo o|| Domine libera animam meam a labiis iniquis \ interl.| hec converso mox occurrunt unde primus homo corruit|| interl.| que iniqua suadent|| marg.| DOMINE LIBERA. Cum incipit homo ascendere id est cum cogitat proficere contempto seculo soli herens Deo incipit pati linguas adversantium id est detrahentium et quod gravius quasi consulendo a salute avertentium has qui non patitur nondum proficere conatur. Ascensurus ergo primo contra eas precatur Domine libera.|| et et Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩF Rusch cum Ps-R] om. Ps-G a lingua dolosa.  interl.| que specie consulendi nocet|| Quid detur tibi  interl.| sed quasi exercens istum dicit ei Dominus|| aut aut Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩF Rusch Edmaior.cum Ps-R] et Ps-G (F L) Edminor. quid apponatur tibi \ interl.| quo scilicet te munias|| marg.| QUID DETUR TIBI. CASSIODORUS. More nimis cogitantis hesitat et querit remedium. Quid tibi detur aut quid apponatur. Duo verba posuit dari et apponi. Sagitte dantur in azyma carbones apponuntur quasi in consolationem.|| ad interl.| id est contra|| linguam dolosam ?  interl.| que iniqua suadet|| Sagitte potentis acute \  interl.| verba Dei|| interl.| subiecit sue interrogationi ipse vel Dominus dicens|| marg.| SAGITTE. AUGUSTINUS. Verbis Dei sagittatur cor ad amorem Dei ut fiat in eo vulnus amoris non livoris unde vulnerasti cor meum caritate. Carbones vero sunt exempla iniquorum conversorum ad Deum qui bene dicuntur carbones qui de mortuis reviviscunt igne caritatis calefacti et suo exemplo alios accendunt ut vivant hi bene post sagittas apponuntur quia post exhortationem verborum exemplis agendum est ut quod verbis accepit credat se posse cum multi delicati etiam femine iam impleverunt et si multum peccaverunt eo amplius amaverunt hec exempla vastando ad desolationem ducunt carnales cogitationes et seculares amores ut sit purus locus edificio Dei.|| cum carbonibus interl.| exemplis conversorum ad Deum|| desolatoriis.  vv. III-IV inv. ΩF interl.| vel vastatoriis quod est idem|| {t. 2 : Erfurt, f. 312ra ; facsim., p. 623a} Heu mihi  interl.| quasi accepi sagittas et carbones sed adhuc inter malos sum et ideo|| marg.| HEU MIHI. CASSIODORUS. Secundo de incolatur et permixtione malorum conqueritur sed in area ubi multa palea premitur videns ergo multa mala que ante non viderat clamat heu mihi. Nulli homini apparent mali nisi factus sit bonus. Cum enim crevit herba et fructum fecit apparuerunt zizania.|| quia incolatus meus  interl.| AUGUSTINUS. peregrinatio huius seculi|| prolongatus est’ marg.| PROLONGATUS. CASSIODORUS. Et si breve tempus desiderio nimio longum videtur.|| habitavi  interl.| AUGUSTINUS. cur inde gemis quia non cum bonis|| cum habitantibus habitantibus Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩF Rusch cum Ps-R] habitationibus Ps-G (L F tantum)  interl.| vel : tabernaculis | Ps-H. || Cedar \ Cedar] Caedar Ps-G (R F I M W U) Φ D30* interl.| tenebre|| marg.| CEDAR. CASSIODORUS. Filius Ismaelis unde Saraceni descenderunt qui verius ab Agar dicerentur Agareni, sed a Sara digniori, et libera sibi nomen vendicaverunt quorum uterque in tabernaculis legitur habitasse.|| marg.|  CASSIODORUS. Tabernacula Ismael recte Cedar dicta sunt Cedar ad Ismael pertinet.|| marg.|  AUGUSTINUS. Isaac ergo cum Ismael est id est sprirituales cum carnalibus filiis ancille a quibus et patiuntur.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel, secundum interpretationem nominis, Cedar enim interpretatur tenebre, et est : cum habitantibus Cedar id est cum habitantibus tenebras. Sed non est obscuratus ab eis. Et est idem sensus. Per hoc notatur quia non est dimittenda unitas, si nunc mali a bonis non possunt separari, ferendi sunt.|| multum  interl.| cum malis et diu|| interl.| cur cum illis doles esse|| interl.| quia multum incola etc.|| incola fuit anima mea.  marg.| ANIMA. AUGUSTINUS. Ne putes corporalem peregrinationem a Deo anima peregrinatur si terram amat.|| Cum his interl.| habitavi cum habitationis vel cum tabernaculis #celestis et terrestris|| qui oderunt oderunt plerique codd., edd.] oder’t D30 ΩF,oderant Ps-G (R F L Φ RGVP*) Ed1455 cum Ps-αδ Ps-Moz   interl.| qui conscindunt unitatem catholicam|| pacem eram pacificus \ interl.| CASSIODORUS. servans unitatem non iratus non turbulentus et cum prohiberem a malis bona loquens obstinati impugnabant|| marg.| CUM HIS QUI ODERUNT. CASSIODORUS. Multum non solum longus sed et gravis incolatus quia cum his qui oderunt pacem.|| cum loquebar illis impugnabant me gratis.  Psalmus 120 Canticum graduum. Codd. : (Ps. 120) D30 ΩF Rusch Ps-G | interl.| id est canticum ascensionis. Ascendere est in Deum, proficere ; profectus ergo gradus est|| marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Secundus gradus petere divinam defensionem cui nihil posse obviare monstratur. AUGUSTINUS. Cui enim de mundo exeunti pericula occurrunt exposcere debet divinum auxilium. Congrue ergo qui supra gemebat intra malorum insidias hic contra eas orat iuvari. Non est enim #imperius et imprudens sicut ille paterfamilias qui in evangelio nescit quando fur venturus sit et dormit. Et ideo ipsum subito occupat hora furis per quem significantur illi qui presumentes de cupiditatibus suis et deliciis huius seculi diffluentes tument et eriguntur adversus humiles. Hi suntqui in diebus Noe nubunt #uxorem ducunt et edificant id est qui de his presumunt qui hec Deo preferunt. Et ideo eos comprehendit hora furis. Sed filios lucis non comprehendit quia semper vigilant expectantes Dominum suum quando revertatur. Talis est iste qui oculos ad Deum levat.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo levat oculos et orat secundo quod oravit affirmat ostendens virtutem auxilii impetrati. Ibi Dominus custodit.|| Levavi oculos meos interl.| interiores|| marg.| LEVAVI OCULOS. CASSIODORUS. Qui quasi inclinatus clamavit iam respirans oculos ad intercessores sanctos levat.|| in montes in ΨB² V² plerique codd., edd.] ad Ps-G (M² in ras.) ΩF cum Ps-R  \ interl.| AUGUSTINUS. qui prius illuminati sole iustitie per quos aperte Scripture|| interl.| spiritales id est sanctos|| unde veniet auxilium {t. 2 : Erfurt, f. 312rb ; facsim., p. 623b} mihi.  interl.| quia de Scripturis in hac vita habemus aux<i>lium|| Auxilium meum interl.| sed non de illis presumendum immo de Domino quia et hi de plenitudine eius accipiunt in quos tamen nisi leves oculos per Scripturas non admoveberis ut ab illo illumineris. Illi ministri Deus autem auctor illuminationis. Qui est lux vera que illuminat omnem hominem etc.|| a Domino \ qui fecit celum et terram.  Non det interl.| ut ergo firmus sis in gradibus|| marg.| NON DET. Letus iste scilicet vir iustus de talis auxilio sibiipsi loquitur.|| in commotionem  interl.| ut cadas per superbiam|| interl.| ut non moveatur elige custodem qui non dormit|| marg.| IN COMMOTIONEM. Ad proficiendum non movet pedem nisi caritas. Ad cadendum superbia.|| pedem tuum \ interl.| cogitationem|| neque dormitet dormitet D30² Ps-G] dormiet ΨB* D30* ΩF cum Ps-γ  interl.| AUGUSTINUS. non sinat pigritari|| marg.| NEQUE DORMITET. AUGUSTINUS. Si dormit in te fides dormit in te Christus.|| marg.|  CASSIODORUS. Neque dormitet. Dicit hoc humana consuetudine ut quando fessus custos dormitat furtum patitur.|| qui custodit te.  interl.| quis est custos qui non dormit|| interl.| ecce|| Ecce non dormitabit  interl.| Christus resurgens ex mortuis iam non moritur mors illi ultra non dominabitur|| marg.| ECCE NON DORMITABIT. Ad hoc enim quod dixit. Non dormitet refert non dormitabit. Ad aliud vero quod dixit non det in commotionem refert neque dormiet.|| marg.|  AUGUSTINUS. Ecce non dormitabit. Dormitat Christus quando in fide tepescimus talis nobis qualis nos ei dormitat mortalis dormivit moriens quod non iam Christus. Ipse est ergo qui vigilat et numquam dormit unde dicitur ad Ieremiam. Quid vides. Et ait virgam vigiliarum ego video quia vigilo ego super populum meum dicit Dominus. Et dicitur hoc a similitudine virge quam tenet fur ut poma vel vestimenta alterius rapiat. Si dormierit ille fur cum virga vigilat. Si autem vigilat ille fur dormit et non rapit. Similiter si homo custodit vestimenta sua id est bona opera ne nudus ambulet in via Christus dormit id est non punit. Si vero dormit homo Christus vigilat id est corripit hic est custos de quo in Isaia : Ad me clamat ex Seir custos qui de nocte etc. Et dixit custos venit mane et nox. Si queritis querite convertimini et venite hic ergo non dormitabit neque dormiet sed ne adhuc putes hoc de aliquo hominum subdit Dominus custodit.|| neque dormiet \ qui custodit Israel.  interl.| Christus qui custodit primo per fidem post videntes per speciem|| marg.| QUI CUSTODIT ISRAEL. AUGUSTINUS. Qui non potest videre faciem videat posteriora cum transierit pertransivit autem Christus per passionem a morte ad vitam. Qui transitus hebraice dicitur Pascha. Pascha putatur grecum quasi passio sed vere hebreum est id est transitus. In hoc voluit Christus videri id est credi non modo in eo quod mortuus ut iniqui credunt sed quod surrexit primum est in principio erat Verbum posterius Verbum caro factum est. Qui ergo credit quod passus est et quod resurrexit Israel est et huic non dormit Christus.|| Dominus custodit te \ Dominus  interl.| quomodo|| protectio tua’ super manum dexteram interl.| vel : dextre || tuam. <divisio.> te\... tua’ D30] te... tua\ ΩF   interl.| vel : tue || interl.| id est fidem qua fiunt filii ut non sinat temptatari supra quam possunt|| marg.| DOMINUS CUSTODIT. CASSIODORUS. Secunda pars ubi quod oraverat affirmat. Et quasi quis quereret. Quis est ille custos subdit : Dominus custodit etc.|| marg.|  AUGUSTINUS. Non sine causa est quod non simpliciter dicit protegit te vel dexteram tuam vel manum dexteram tuam sed transitive ait manum dextere. Et non ait sinistre. Sinistra est quidquid temporaliter habemus quod et a Deo dextera est eternum. Illa est consolatio hec beatitudo secundum illud leva eius sub capite meo. Et dextera illius amplexabitur me. Et in proverbiis longitudo dierum et anni vite in dextera eius et in sinistra eius divitie et hoor. Dextera ergo Dei eterna felicitas. Sinistra mundana que et a Deo. Ideoque ad dexteram locandi qui eterna quesierunt ad sinistram qui terrena. Sed quidam errantes hoc alternant. Sicut illi qui dixerunt beatum populum cui hec temporalia sunt. Contra quos Dominus dicit : Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua id est pro terrenis bona ne facias sed pro eternis nesciat ne saltam se admisceat. SUPER MANUM DEXTERE id est super potestatem quam tibi Deus dedit ut sis ad dexteram ut sis filius secundum illud dedit eis potestatem filios Dei fieri etc. que potestas est per fidem. Sed non valet nisi Deus protegat sed quare oportet ut protegat propter scandala que sunt de duobus quia et duo sunt precepta in quibus lex et prophete dilectio Dei scilicet et proximi.|| interl.| et sic|| Per diem sol non uret te \ interl.| non errabis in divinitate sive in Dei sapientia|| neque luna per noctem.  interl.| id est non scandalizaberis in Ecclesia vel carne Christi|| marg.| PER DIEM SOL NON URET. AUGUSTINUS. Deus est sol. Dies sapientia. Luna Ecclesia. Nox caro Christi. Qui ergo errat inDeo a sole uritur et per diem quia in ipsa sapientia errat de qua dicitur dies diei eructat verbum id est perfecti sapientiam perfectis. Nox vero nocti indicat scilicet id est parvulis predicatur humilitas Christi. Et non relinquuntur in nocte id est carnis humitate sed ad altiora divinitatis provehuntur quia lucet et luna in nocte id est per carnem Christi predicatur veritas Ecclesie quia caro ipsa Christi caput est Ecclesie. Qui ergo in Ecclesia et in carne Christi scandalizatur a luna uritur. Vel Dominus est protectio super manum dexteram id est bonam operationem proteget. Et non solum operationem proteget sed et te intus ut sol id est Christus non scandalizet te in cognitione deitatis sue vel humilitatis sue sive unitatis Ecclesie. Vel luna id est Ecclesia non permittet uri nocte tribulationis.|| marg.|  HIERONYMUS. Vel per diem accipiuntur prospera per solem elatio que ex prosperis venit per noctem adversa per lunam depressio que ex adversis aliquando provenit. Et est sol non uret te per diem id est non ureris elatione prosperitatis. Neque luna per noctem id est non depressione adversitatis succumbens. Et hoc est dictum a similitudine beneficii collati antiquo populo. Quia ut olim in columna nubis et ignis precedebat Iudeos ita nunc in prosperis et in adversis non servat.|| Dominus custodit {t. 2 : Erfurt, f. 312va ; facsim., p. 624a} te  interl.| quare non uret vel ut breviter concludam|| ab omni malo \ interl.| a scandalis in sole et luna et a persecutionibus|| custodiat interl.| ne cedat|| animam tuam Dominus.  interl.| AUGUSTINUS. si corpus occidatur quia martyres occidi queunt flecti nequeunt|| Dominus interl.| et|| custodiat introitum tuum et exitum tuum \ interl.| AUGUSTINUS. quando temptamur intramus quando vincimus eximus|| interl.| unde vasa figuli probat fornax et homines iustos temptatio tribulationis|| marg.| DOMINUS CUSTODIAT INTROITUM. Cuncta concludit bonis initiis bonos exitus adiungat.|| marg.|  AUGUSTINUS. Dominus custodiat introitum. Intrantes custodit ut sana fide intremus et humiles ne vento superbie crepemus et dum non sinit temptari supra vires. Exitum vero custodit ex hoc nunc et usque in seculum quia cum exierimus ab omni temptatione iam in eternum nihil nocebit.|| ex hoc nunc et usque in seculum.  interl.| instanti quia et nunc facit cum temptatione proventum|| Psalmus 121 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 624a} Canticum graduum Codd. : (Ps. 121) D30 ΩF Rusch Ps-G .  marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Tertius gradus. Magnum gaudium in Ecclesia pura mente versari atque digne Deo in hac peregrinatione militare unde suspiramus ad celestem Hierusalem ad quam duabus alis dilectionis levamur AMBROSIUS amor namque qualiscumque sit vacare non potest. Nam si terrenus est animam ad concupiscenda terrena inclinat. Si vero celestis est ad celestia sublevat vel vehit et ad eterna inflammat. Obligata anima terreno amore viscum habet in pennis volare non potest sed amor sanctus ad superna levat ad celestem scilicet Hierusalem.|| Letatus sum  interl.| spem habui et gaudium|| marg.| LETATUS SUM. CASSIODORUS. Primo gaudet se monitum ire ad Hierusalem ubi sancti securi et cum Domino iudicabunt. Secundo ascensurus optat abundantiam pacis ibi. Rogate que ad pacem etc.|| in his que dicta sunt mihi \ interl.| a Spiritu Sancto|| interl.| CASSIODORUS. a prophetis apostolis qui priores viderunt patriam et invitant ut curramus ad eam|| interl.| que sunt illa quod sunt|| in domum  interl.| non manufactam|| Domini ibimus. interl.| et cum hec dicerentur|| Stantes erant pedes nostri \ interl.| AUGUSTINUS. qui currit ita cogitet quasi iam ibi stet|| marg.| STANTES. AUGUSTINUS. Quia omnia ibi stant nihil transit vel cadit. Ibi non pertransit Belial. Ibi non est macula in luna. Ibi Rachel non dolet vel timet ude alibi. Qui posuit fines tuos pacem.|| in atriis tuis  interl.| hec est domus Domini|| marg.| IN ATRIIS. CASSIODORUS. A parte totum atria introitus hic de penetralibus accipiuntur.|| Hierusalem.  interl.| cuius|| Hierusalem  interl.| non illius que servit cum filiis suis que corporeis parietibus erigitur sed|| interl.| AUGUSTINUS. cuius Hierusalem non que prophetas occidit Hieronymus sed que edificatur de vivis lapidibus|| que edificatur interl.| non saxorum molibus sed que virtutum soliditate consurgit et sanctorum societate nusquam dissolvenda extruitur|| ut civitas \ interl.| id est ad similitudinem civitatis.|| interl.| AUGUSTINUS. non est corporalis civitas sed ei similis|| cuius participatio eius interl.| bonum quod fuerit singulorum erit omnium|| in idipsum.  interl.| hic habent homines diversa bona et deficientia|| marg.| IDIPSUM. AUGUSTINUS. Quod semper eodem modo est non potuit expressius dicere. Stabilitatis ergo particeps est illa civitas quod non est hic in aliqua creatura Deus vero est in #id<i>psum qui ait Ex. 3, 14. : « Ego sum qui sum ».|| Illuc Illuc D30] Illic Ps-G ΩF   interl.| unde scsis quod ibimus|| interl.| quia|| enim {t. 2 : Erfurt, f. 312vb ; facsim., p. 624b} ascenderunt tribus interl.| id est ascendunt|| tribus Domini interl.| non omnes sed que Domini|| testimonium Israel \ interl.| que sunt Domini in quibus est testimonium|| interl.| id est qui se testantur Israel per bona opera|| marg.| TESTIMONIUM ISRAEL. AUGUSTINUS. Id est in quibus cognoscitur quod vere sunt Israel. Quando enim grana sunt cum paleis totum palea putatur sed cum separabuntur tunc erit testimonium Israel.|| ad confitendum nomini Domini. < divisio. > Domini... Israel \ D30²] Domini\... Israel\ ΩF   interl.| quare ascenderunt|| interl.| ut superbia de se presumit ita humilitas confitetur Deo|| Quia  interl.| vere ibimus in domum Domini|| illic sederunt  interl.| id est sedebunt|| sedes  interl.| que|| in iudicio iudicio Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩF Rusch cum Ps-R] iudicium Ps-G (R I L) \ sedes super domum David.  interl.| familiam Christi cui dederunt cibum in tempore|| marg.| SEDES. AUGUSTINUS. Id est iusti in quibus Deus sedet et inde iudicat quidquid iudicat unde in libro Sapientie. Anima iusti thronus est sapientie et hi sedebunt cum Christo super duodecim sedes ut iudicent. Iudicabunt autem qui omnia reliquerunt Christum sequentes qui fiunt amici de mammona iniquitatis ut recipiant dantes in eterna tabernacula et hec est pax Hierusalem dando et accipiendo ut opera misericordie corporea iungantur operibus predicationis unde : si non vobis spiritalia seminamus magnum est si carnalia vestra metamus. Et hec est equalitas quam Paulus dicit qua qui multum habuerit non abundavit et qui modicum non minoravit unde convertit verba ad iudices. O sedes Domini qui sedetis ut iudicetis interrogate. Iudicum est interrogare iudicandos que ad pacem sunt Hierusalem id est opera misericordie que qui fecerunt sumuntur ad Hierusalem alii non quia iudicium sine misericordia fiet illi qui non fecit misericordiam. Caveant ergo sibi omnes interrogandi.|| interl.| ergo|| Rogate que ad pacem sunt Hierusalem \ interl.| o sedes qui sedebitis ut iudicetis|| interl.| iudicans debet omnia rimari|| interl.| interrogate iudicandos|| marg.| ROGATE. CASSIODORUS. Secunda pars ubi loquitur ad iudices optans eis abundantiam pacis quam amore fratrum predicavit.|| et abundantia  interl.| que sunt ad pacem|| interl.| ea per que|| interl.| in eternum hic omnes pauperes et ibi divites qui hic dederunt sua|| diligentibus te.  interl.| sed quibus est abundantia|| marg.| DILIGENTIBUS. AUGUSTINUS. Qui amat in alio bonum quod ipse non potest habere imputatur ei quasi haberet unde : si caritas non habet quod det det calicem aque et tantum imputatur ei quantum Zaccheo multa. Impar facultas sed non impar caritas.|| Fiat pax interl.| et o Hierusalem|| marg.| FIAT PAX. AUGUSTINUS. Caritas est virtus fortis ut mors cui nihil resistit cum venit cum regibus et ignibus et aliis possit resisti que et occidit quod fuimus ut aliud simus. Occidit ut et vivificet unde apostolus. Vivo ego iam non ego etc. Per hanc reguntur infirma a firmis ideo fiat pax in virtute tua. Caritatis autem est non nostra sed que aliorum sunt querere ideo cum de caritate diceret subdit propter fratres meos.|| in virtute tua \ interl.| id est caritas|| et abundantia in turribus tuis.  interl.| per hanc virtutem et pacem fiat|| interl.| in numero et premio|| marg.| IN TURRIBUS. AUGUSTINUS. Id est in excelsis tuis pauci sunt iudices sed multi ad singulos pertinebunt quos recipient in eterna #tabernacula et tunc erit abundantia in turribus Deus autem est tota eorum abundantia tam recipientium quam receptorum.|| interl.| et|| Propter fratres meos et proximos meos \ interl.| CASSIODORUS. non propter me sed ut fratres et proximi vinculo unitatis astringantur|| loquebar pacem  interl.| id est hic predicabam|| de te.  interl.| o Hierusalem|| interl.| et|| Propter  interl.| scilicet|| interl.| non propter me sed propter Ecclesiam propter peregrinos ut ascendant|| domum Domini Dei nostri \ marg.| PROPTER DOMUM. Vel sic legas ut hic versus sit expositio precedentis. Quasi loquebar pacem de te propter proximos et fratres scilicet. Quesivi bona tibi propter domum Domini Dei nostri. Sententia horum verborum non mutatur.|| quesivi bona tibi.  interl.| id est predicavi de te bona|| marg.| TIBI. O tu celestis Hierusalem quia domus Dei es et ita in hoc quod te diligo Deum diligo.|| Psalmus 122 Canticum graduum Codd. : (Ps. 121) D30 ΩF Rusch Ps-G | gr.] + Vox apostolorum D30 . marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Quartus gradus inter quaslibet angustias constanter de Domino esse presumendum donec misertus exaudiat.|| marg.|  CASSIODORUS. Qui supra ad montes nunc ad Deum oculos levat.|| Ad te levavi oculos meos \ interl.| AUGUSTINUS. fidei et claritatis unde se mundat ut celum fiat|| marg.| AD TE LEVAVI. CASSIODORUS. Primo vox tribultoru Deum rspiciendium nonad allia patronciia ; Secundo precatur misericordiam contra insultantes.|| marg.|  AUGUSTINUS. Ad te levavi. Quo levaret nisi quo ascendens tendebat non se attendit iste ut superbus qui sibi placet. Nam qui sibi displicet hic talis Deo placet. Et cui Deus placet ipse sibi displicet.|| marg.| LEVAVI. AUGUSTINUS. Ascensus ergo est in affectu. Celum in iustitia. Desiderio ergo bono levamur ad celum sicut desiderio malo ad ima precipitamur.|| marg.| Non pluraliter sed singulariter quasi unus homo loquitur dicens : ad te levavi per caritatem namque multi unus homo sunt qui a finibus terre clamat. Et per eandem Christo unimur ut cum ipso quasi unus Christus sumus secundum quod ipse dicit in evangelio. Nemo ascendit in celum nisi qui descendit de celo Filius hominis qui est in celo descendit quidem caput ascendit idem cum corpore scilicet Ecclesia vestitus quam sibi exhibuit sine macula et ruga. Solus ergo ascendit qui nobiscum unus est et solus unitas ergo nos compaginat uni. Cum illo ergo ascendit qui cum illo unus esse voluit. Per caritatem nobiscum est in terra per caritatem cum illo sumus in celo. Ille deorsum est compassione caritatis. Nos sursum spe caritatis. Omnes ergo in Christo sumus unus homo qui non angitur de terrenis ut mali sed quia peregrinatur et desiderat patriam.|| qui habitas {t. 2 : Erfurt, f. 313ra ; facsim., p. 625a} in celis celis Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-H Ps-δ Ps-Moz ; cf. Corpus antiphonalium officii officii (n° 4473 : « Qui habitas in celis miserere nobis » ; cf. n° 1821)] cel’ ΩF, celo Ps-G (R F I L ) cum Ps-R . interl.| iustis|| interl.| quomodo servasti ?|| Ecce sicut oculi servorum \ interl.| qui iubentur cedi|| marg.| ECCE SICUT OCULI. CASSIODORUS. Servus levat oculos in manus Domini quando eget vel quando vapulat quia utrumque in Domini potestate.|| in manibus dominorum suorum suorum D30] om. ΩF tantum .  interl.| AUGUSTINUS. ut iubeant parcere per manum potestatem accipe. Boni attendunt et sentiunt se cedi. Qui enim apponit scientiam apponit dolorem mali perdiderunt sensum doloris et eo ipso gravius vapulant atque ceduntur|| Sicut oculi ancille in manibus domine sue sue Ps-G (plerique codd., edd.) D30 ΩF Rusch cum Ps-R] eius Ps-G (R F L) \ ita oculi nostri interl.| AUGUSTINUS. omnium etiam in prosperis quia tota vita super terram temptatio tota plage clamandum est ergo miserere nostri Domine|| marg.| SICUT OCULI ANCILLE. AUGUSTINUS. Servus est populus. Dominus Christus. Ancilla Ecclesia. Domina Dei virtus et Dei sapientia. Et si iam filii et amici per gratiam servi tamen sumus per creaturam quia omnis creatura Deo servit. CASSIODORUS. dat similitudinem de servo et ancilla domino et domina ne femineus et debilior sexus se exceptum putet.|| ad Dominum Deum nostrum donec misereatur nostri.  interl.| quare Etiam liberet ab omni temptatione et opprobrio|| Miserere nostri Domine interl.| AUGUSTINUS. He sunt voces vapulantis|| miserere nostri \ interl.| geminat quia corpus passionibus anima opprobriis laborat|| marg.| MISERERE. CASSIODORUS. Secunda pars ubi precatur misericordiam contra insultantes.|| marg.|  CASSIODORUS. Servus qui vapulat levatis oculis ad Deum erumpit in necessariam vocem miserere.|| quia multum interl.| abundant passiones in quibus despecti|| interl.| AUGUSTINUS. irridetur a tenente quod amat qui sperat non visa|| repleti sumus despectione.  marg.| REPLETI SUMUS. Ut cum"dicitur. Quid credis insane ? Vides quod credis ? Reversus est ne aliquis ab inferis et retulit tibi quid ibi agitur. Ecce quod ego amo video et fruor.| Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 122, 8), CCSL 40, p. 1820.8-10 : « Et dicitur eis : quid credis, insane? uides quod credis? reuersus est aliquis ab inferis, et retulit tibi quid ibi agitur? ecce ego quod amo uideo et fruor ». || Quia multum  interl.| exaggerando subdit|| repleta est interl.| despectione|| anima nostra \ interl.| nulla pars immunis|| opprobrium abundantibus  interl.| CASSIODORUS. quia pauperes divitibus|| interl.| AUGUSTINUS. pecunia putata iustitia est nequitia. Iustus autem dicit : « Egenus et pauper ego sum ». Pauper enim in corpore infirmo, pauper in iustitia dum temptationi subest.|| et despectio superbis.  interl.| CASSIODORUS. quia humiles sumus|| Psalmus 123 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 625a} Canticum graduum Codd : (Ps. 123) D14 D30 Δ (= ω1 ω² T77 Fi Bo179 P3255) ΩF Rusch Ps-G | graduum] + huic David Ps-G D14, + Vox Ecclesie D30   marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Quintus gradus ut liberati a periculis non sibi sed Domino tribuant.|| marg.|  AUGUSTINUS. Cantant hoc fideles exultantes quia evaserunt quod est in spe cantare vel in re si iam corpore exierunt omnium tamen simul unus est cantus.|| marg.|  CASSIODORUS. Aliquando unum aliquando plures inducit una tamen est Ecclesia quia in omnibus membris est unitas per quam multi homines unus homo.|| marg.|  AUGUSTINUS. Hi non dicto unde evaserunt sic ceperunt cantare tanta est exultatio ut antequam exponant pericula dicant se liberatos. Et per quem sic : nisi quia etc.|| Nisi quia Dominus erat in nobis interl.| hoc scilicet dicat|| interl.| iam securi hoc dicunt respicientes que passi sunt quot transierunt et quo venerunt|| marg.| NISI QUIA. CASSIODORUS. Primo sancti martyres memores quanta evaserunt soli misericordie ascribunt. Secundo gratias agunt quod liberati ibi : benedictus.|| dicat nunc Israel \ interl.| quia iam evasit|| nisi quia Dominus erat in nobis. Cum exsurgerent  interl.| persequendo|| homines in {t. 2 : Erfurt, f. 313rb ; facsim., p. 625b} nos homines - in nos Ps-G (plerique codd., edd.) D14 D30 ΩF Δ Rusch cum Ps-R] inv. Ps-G, in nos ΩS  : interl.| in quibus Deus erat|| interl.| quid ergo possunt contra Dominum in nobis|| forte vivos interl.| AUGUSTINUS. scientes malum et tamen facientes ut qui thurificat sciens nihil esse idolum|| marg.| FORTE VIVOS. Vivunt qui sciunt idolum nihil esse. Mortui sunt qui illud putant aliquid esse. Ergo mortui absorbentur qui putant malum faciendum quod faciunt. Vivi autem qui quidem sciunt malum esse quod faciunt sed persecutione superati in societatem transeunt impiorum et Deo huius vite dulcedinem preferunt sicut quidem qui timore mortis idolis sacrificaverunt.|| marg.|  AUGUSTINUS. Attende etiam quod Petrus id est Ecclesia absorbet multos sed non vivos. Cui dicit : macta et manduca nullum enim manducat id est membris inserit nisi mactatum id est renuntiantem diabolo. Mactatur ergo in malo sed vivificatur in bono qui manducatur a Petro. E contra accidit illi qui quem deglutit diabolus.|| deglutissent nos.  interl.| et|| Cum irasceretur irasceretur Ps-G D14 D30 Δ Ps-R] irascetur ΩF  ? Rusch tantum interl.| ut supra vicit linguas dolosas per verba Dei et exempla de morte vivificatorum sic si Dominus adest vincit iam minantes de quibus ait|| furor eorum in nos \ interl.| sine ratione|| interl.| CASSIODORUS. ira et vindicta iudicio carent unde Salomo : Stultum occidit iracundia et parvulum invidia|| forsitan interl.| nisi quia Dominus erat in nobis|| aqua absorbuisset nos.  interl.| id est more Egyptiorum moreremur non transiremus exemplo Israelitarum|| marg.| AQUA. AUGUSTINUS. Peccator populus (et est a similitudine Egyptiorum) que aqua torrens fluit cum impetu sed cito transit unde subdit. Torrentem.|| marg.| FORSITAN. AUGUSTINUS. Ponunt latini ut possunt pro greco aram dubitationis loco quod intelligibilius dicitur putas pertransiit anima nostra id est magnitudo periculi vix sinit hoc credi.|| Torrentem interl.| sed per Dominum|| interl.| de quo et caput « in via bibit » Ps. 109, 7. || pertransivit anima nostra \ interl.| non hesit quia passus est sed resurrexit et ascendit per quod et nobis transire dedit|| forsitan interl.| sed forsitan pertransivit et si Dominus non in nobis quod non est|| pertransisset  interl.| vel <pertran>siit|| anima nostra aquam intolerabilem.  interl.| vel sinesubstantia quia hec non vere sunt sed transeunt omnia et in eis perdit prodigus substantiam quam a patre accepit|| marg.| AQUAM INTOLERABILEM. AUGUSTINUS. Vel sine substantia ut sunt vitia et peccata et dulcedo huius vite que inopiam habent non substantiam egestatem habent non subsistentiam quia hec non vere sunt sed transeunt omnia sine fructu. Nam et qui peccando lucratur aurum vel huiusmodi sine substantia est qui et hic fidem amittit et in infernum descendens hec secum non portat. Maius ergo amisit ut minus lucraretur pecuniam auxit fidem neglexit vel minuit vel extinxit. Abundat nescio quid in arca sed multomagis quiddam diminutum est in corde de arca gaudes de corde non plangis. In hac aqua sine substantia perdidit prodigus ille filius iunior substantiam quam accepit a patre. Et adhesit uni civium regionis illius id est diabolo pascens porcos id est terrenis et immundis actibus delectatus desiderans manducare siliqua porcorum que implent ventrem et non satiant. Ita et peccata et si ad horam delectant veram tamen satietatem non prestant. Hec est ovis errabunda quam pius pastor in evangelio legitur quesisse relictis nonagintanovem in deserto. Sed antequam reduceret a longe est comminatus baculo mosaice legis ut ovicula se errasse cognosceret et ultra errare pertimesceret atque per se redire non valens reductorem humiliter expectaret et desideraret qui eam vivifica baptismi aqua lotam siccata aqua sine substantia consortio angelico redderet prodigumque filium longa necessitate confectum ad patrem reduceret.|| interl.| et quia transivi|| Benedictus Dominus \ qui non dedit nos in captionem captionem Ps-G D30 ω1 ω² T77 T79 Fi Bo179 Rusch] captione Ps-G (I ΦP ΨB² D) D14 P3255 Ω ΩF interl.| vel venationem|| marg.| BENEDICTUS DOMINUS. CASSIODORUS. Secunda pars ubi sancti gratias agunt quod liberati et quod laqueus contritus.|| dentibus eorum.  interl.| quasi more ferarum sitientium sanguinem nostrum|| Anima nostra  interl.| non dedit sed potius|| interl.| et si corpus passum|| marg.| ANIMA NOSTRA. Vel sicut aliquo faciem te strepitum magnum passer volat de muscipula venantium. Sic anima nostra que ante vite dulcedine tenebatur Domino faciente strepitum maximum gehennarum eruta est de muscipula. Vel sicut passer vitat laqueum sic sancti dulcedinem presentis aque que est quasi laqueus.|| sicut passer interl.| AUGUSTINUS. quia incaute instabilis ceciderat|| erepta est \ interl.| non capitur dulcedine presentis vite unde sequitur occisio|| de laqueo  interl.| vel muscipula|| venantium. marg.| VENANTIUM. AUGUSTINUS. Venantes sunt persequentes esca in muscipula dulcedo huius vite.|| interl.| et iste|| Laqueus contritus est \ et nos liberati sumus. < divisio. > 7. VI \ \ VII D14 Δ, VI + VII = Anima... venantium \ laqueus D30   interl.| qui ante heseramus in muscipula|| marg.| LAQUEUS CONTRITUS. CASSIODORUS. Occisis martyribus non restat dulcedo vite qua possint iterum capi sed ipsi non simul contriti sunt immo liberati.|| marg.| CONTRITUS. CASSIODORUS. Quasi qui ferreus erat non ruptus ut stupa tanta fortitudo mali tanta potentia liberantis.|| interl.| quare contritus laqueus et nos liberati quia|| Adiutorium nostrum in nomine Domini \ interl.| contra quem nullus prevalet|| qui fecit celum et terram.  interl.| omnia celestia et terrestria|| Psalmus 124 Canticum graduum. Codd : (Ps. 124) Hi D14 D30² Δ ( ω1 ω² T77 Fi Bo179 P3255) ΩF Rusch Ps-G | 124] CXXV D30* | graduum] + Vox Apostolorum ad Deum de impiis Iudeis D30 marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Sextus gradus confidentia fidelissimi christiani solidissimis montibus comparatur quam habet in Domino ne zelet felices in hoc seculo.|| marg.|  AUGUSTINUS. Hoc psalmus docet non intendere in prosperantes in seculo unde superbia ut se preferant omnibus hominibus et cor durum contra imbrem Dei ne fructum ferat quos attendentes et infirmi nutant qualiter supra infirmi cuiusdam pedes pacem peccatorum videntes moti fere leguntur sed credendum est sapientie Dei qui omnia benefacit et si non videamus quomodo et ita erit rectum cor ut confidamus in Domino et non movebuntur pedes nostri. Ostendens ergo fidentem inDeo non posse moveri ait : qui confidunt in Domino qui sunt isti ? qui habitant in Hierusalem ipsi non commovebuntur in eternum. Qualis et ista Hierusalem breviter describit. Montes in circuitu id est angeli prophete apostoli sunt murus eius unde in Isaias : et erit in ea murus et antemurale sed ne in montibus remaneas addit : et Dominus in circuitu ne ergo sit spes in montibus sed in vertice montium unde Isaias : erit in novissimis diebus mons in vertice montium etc.|| {t. 2 : Erfurt, f. 313va ; facsim., p. 626a} Qui confidunt interl.| vel <confi>dit|| interl.| AUGUSTINUS. qui confidit in Domino est sicut mons Sion et non movebitur sicut passer qui instabilis est et cito volat hinc inde|| in Domino sicut mons Sion \ non commovebitur in eternum qui habitat  marg.| QUI CONFIDUNT. CASSIODORUS. Primo asserit non posse moveri eum qui confidentiam in Dei virtute ponit. Secundo precatur ut bonis prosperitas malis veniat vindicta ibi. Benefac Domine.|| marg.| CONFIDUNT COMMOVEBITUR. CASSIODORUS. Prius dicit confidunt pluraliter post non commovebitur singulariter quia numerosa est unitas huius populi quia et multi sunt et unum sunt.|| marg.| MONS SION. HIERONYMUS. Christus in quo fundata Ecclesia mons ille ad litteram in fine seculi commovebitur.|| in Hierusalem.  interl.| spiritali id est in Ecclesia|| interl.| terrene cives sepe captivati|| interl.| quia|| Montes in circuitu eius+ et Dominus < divisio. > $II eius+] D30, eius* \.. sui’ ω1 T77 Fi Bo179, eius... sui \ ω² T79 interl.| qui habitat in montibus|| in circuitu populi sui \ interl.| quos enim assumit ut sint populus suus constringit in unum vinculo caritatis et pacis ut in eternum non moveantur quia non relinquet|| ex hoc nunc et usque in seculum.  Quia non relinquet Dominus Dominus Ps-G (M² W ΦP U ΨB V D*) D14* D30* ΩM ΩS ΩJ ΩF ω² * T77 T79 P3255 Fi Bo179 edd. Rusch cum Ps-R] eras. D14², cancel. D30² ω², om. Hi (spatium vacat, forte cancel. super ras.?) ω1 Ps-G   interl.| vere non commovebuntur|| virgam  interl.| dominium|| interl.| alias damnum|| peccatorum super sortem iustorum \ marg.| VIRGAM PECCATORUM. AUGUSTINUS. Dominantur enim aliquando propter disciplinam bonorum sed hoc non semper erit ut hic aperte dicit propheta et ideo non deficiunt iusti quia sciunt tempus futurum quo Christus in claritate sua apparens congregabit ante se omnes gentes et dividet eas sicut pastor dividit hedos ab ovibus ovesque ponet a dextris hedos a sinistris.|| marg.| SORTEM. CASSIODORUS. Id est iustos sorte electos vel qui sunt sors et hereditas Dei.|| ut non extendant iusti ad iniquitatem iniquitatem Δ (-tê ω² T79 P3255) ΩF] iniquitates marg.| ΩM T77 manus suas.  interl.| AUGUSTINUS. Intelligentes hoc ad tempus esse et ideo patienter ferant si enim sic semper esse viderent desererent iustitiam et quia sic eis placet Deus per omnia benefac Domine bonis sed declinantes qui scandalizantur in viis Domini adducet cum operantibus iniqui quorum facta imitati sunt quorum presentes letitias amaverunt.|| Benefac Domine \ marg.| BENEFAC DOMINE. CASSIODORUS. Secunda pars ubi confirmato populo precatur quod scit futurum ut bonis prosperitas malis vindicta veniat.|| bonis  interl.| opere|| et rectis corde.  interl.| qui nolunt preire sed sequi|| Declinantes  interl.| a iussis Dei|| autem in obligationes  interl.| pene et culpe|| interl.| CASSIODORUS. iniquitas obligat nec sinit liberos|| marg.| DECLINANTES AUTEM. CASSIODORUS. Pari sententia pereunt qui declinant iussa principis et qui opera mala velle contendunt deficientes cum cogentibus deficere.|| adducet Dominus \ cum operantibus iniquitatem pax super Israel <divisio.> $VI : obligationes... Dominus... iniquitatem\ D30 Hi Δ (obligationes’ ω1) obligationes\... Dominus... iniquitatem ΩF obligationes... Dominus\... iniquitatem Rusch ; om. D14 T77 .  interl.| AUGUSTINUS. sed quid rectis corde|| interl.| uno verbo omnia bona dicit|| marg.| PAX. AUGUSTINUS. Uno nomine patria hereditas dicitur que est Christus. Ipse enim est pax nostra qui fecit utraque unum qui pacem supra pacem dabit nobis.|| Psalmus 125 Canticum graduum.  Codd. : (Ps. 125) : D14 D30 Δ ΩF ΩP Rusch Ps-G | graduum] + Vox Christi de futura Ecclesia ad populum dicit D30 marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Septimus gradus in figura veteris testamenti per venturum Christum reversionem de captivitate quasi de Babylonia prophetat unde iam consolatio et seminatio ut plus metatur.|| marg.|  AUGUSTINUS. Redempti sanguine Christi et conversi a captivitate hec cantant dum peregrini gementes in via. Sion est Hierusalem in angelis eterna in hominibus captiva.|| marg.|  CASSIODORUS. Primum magnitudo facti cum magnitudine gaudii ostenditur. Secundo precatur conversionem a captivitate adhuc futura ibi. Convertere Domine.|| {t. 2 : Erfurt, f. 313vb ; facsim., p. 626b} In convertendo in convertendo] cum converterit Ps-α interl.| vel : cum converterit || interl.| ut redeuntium de Babylonia quam conversionem Dominus fecit|| marg.| IN CONVERTENDO. AUGUSTINUS. Vel cum converterit quasi de preterito loquens futura pronuntiat et ut figura preteriti futura se cogitare ostendat ait tunc dicent. Quod iam de futuro est unde et post ut hec fiant orat convertere Domine captivitatem nostrum.|| Dominus Dominus Ps-G (plerique codd., edd.) D14 Ω ΩF Δ ΩP Rusch cum Ps-R] Dominum Ps-G interl.| vel : Dominum || captivitatem Sion \ facti sumus sicut consolati.  interl.| AUGUSTINUS. consolatio non est nisi miserorum gemimus in re consolamur in spe|| interl.| et si nondum securi|| marg.| SICUT. AUGUSTINUS. Non semper ad similitudinem ponitur sed ad proprietatem ut hic unde etiam dicitur fecit ut iustus quod vere est ita facti fiunt isti sicut consolati id est gavisi sunt ut consolationem accipientes in resurrectione Christi qui precessit ut consequamur.|| Tunc  interl.| et|| interl.| Dominus convertit|| interl.| nulla conversione|| repletum est gaudio interl.| in spe gaudet|| interl.| non mundi sed redemptionis|| os nostrum \ et lingua nostra  interl.| corporis|| interl.| vel que intus clamat ad eum|| marg.| OS. CASSIODORUS. Cordis arcanum ubi primum gaudia que post officio lingue erumpunt.|| marg.|  AUGUSTINUS. Os nostrum cordis ; inde procedit malum vel bonum quod nos mundat vel inquinat ; unde Mt. 15, 11. :"Quod procedit de ore inquinat", non de ore carnis sed cordis. Non enim si nominas furta et alia mala immundus es, sed dum cogitas etsi sileas.|| exultatione. Tunc dicent inter gentes \ interl.| AUGUSTINUS. hoc fit cum de toto corde ad Ecclesiam curritur|| magnificavit Dominus facere cum eis.  marg.| INTER GENTES. AUGUSTINUS. Non gentes quia non omnes credunt. MAGNIFICAVIT quia vident eos etiam virtutes operari firmum testimonium ab adversario. CASSIODORUS. Et vere magnificavit ne dubites de verbis gentium.|| interl.| et vere|| Magnificavit Dominus facere nobiscum \ interl.| AUGUSTINUS. nos nobis male fecimus qui sub peccato nos vendidimus|| interl.| unde|| facti sumus letantes.  interl.| AUGUSTINUS. qui prius captivi|| interl.| unde|| Converte converte Ps-G (plerique codd., edd.) D14 D30² Cor2 ΩM Δ ΩP] convetere cacogr. Rusch pro convertere Ps-G (R M* ΨB*) D30* ΩF ΩS Ed1530 etc. interl.| vel convertere convertere] corr., converte Rusch || Domine  interl.| Dominus solvit captivitatem|| interl.| misso redemptore|| marg.| CONVERTERE DOMINE. CASSIODORUS. Secunda pars precatur conversionem que futura in qua fiet seminatio spe gaudii.|| marg.|  CASSIODORUS. Adventus Domini redemptione predicta precantur iterum peccata sua dimitti. In generali remissione gaudent et sibi veniam precantur convertere Domine captivitatem|| captivitatem nostram \ interl.| qua sub diabolo captivi tenemur|| marg.| CAPTIVITATEM NOSTRAM. CASSIODORUS. Nulla ad litteram in diebus David sed sub diabolo mundus captivus.|| sicut torrens in austro.  interl.| convertitur|| marg.| SICUT TORRENS IN AUSTRO. AUGUSTINUS. Scriptura monens de bonis ait : Sicut glacies in sole ita solventur peccata tua peccata enim ligant nos ut frigus aquam ut non currat quando autem flat callidus ventus auster liquescit glacies implentur torrentes sic flante Spiritu Sancto solvimur a peccatis et currimus ad patriam in quo cursu labor. Sed non ideo desistendum quia qui seminat in lacrimis.|| Qui seminant interl.| opera misericordie ad que sufficit voluntas si desit facultas inde metitur pax. Num ergo dicitur pax in terra divitibus non sed hominibus bone voluntatis|| in lacrimis \ interl.| in hac vita plena lacrimis|| in exultatione metent.  interl.| fructum eterne beatitudinis|| marg.| IN LACRIMIS. AUGUSTINUS. Spiritualis seminatio semper in lacrimis unde beati qui lugent qui vero seminant in carne cum letitia seminant sed post fletus quia extrema gaudii luctus occupat.|| marg.| IDEM. Zaccheus Lc. 19, 8.."Ecce dimidium bonorum meorum Domine do pauperibus. Et si quem defraudavi" etc. Ad hoc enim retinuit dimidium non ut haberet quod possideret sed unde redderet debita. Magna voluntas multum dedit multum seminavit. In hac etiam voluntate illa vidua que duo minuta misit non parum seminavit immo tantum quantum Zaccheus minores ferebat facultates sed parem habebat voluntatem. Si attendis quid dederunt diversa invenies. Si attendis unde dederunt paria invenies. Sed est et aliud vilius quo seminato metitur illa messis scilicet calix aque frigide dicente Domino : Qui dederit calicem aque frigide non perdet mercedem.|| Euntes Euntes Ps-G D14 D30 Δ ΩP] Exeuntes Rusch tantum  interl.| et ideo si cum fletu seminant tamen exultant et hoc est|| marg.| EUNTES. CASSIODORUS. Provectu melioris vite. MITTENTES ante se premittentes in illo seculo. SUA non de rapina sed de proprio labore venientes ad iudicium hoc commune omnium sed ad gaudium non nisi boni veniunt.|| ibant et flebant \ interl.| quia miseri inter miseros|| marg.| ET FLEBANT. AUGUSTINUS. Quia miseri etc. AUGUSTINUS. Melius est ut nullus sit miser quam ut tu facias misericordiam. Qui enim ut faciat misericordiam optat esse miseros crudelem habet misericordiam. Sicut crudelis est medicus qui ut exerceat artem suam optat multos esse egros.|| mittentes semina sua mit(t)entes Ps-G (M² K² V D ΨB²) D30 Δ ΩM ΩS ΩF ΩP Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina) Rusch cum Ps-R] portantes D14 Ps-G . interl.| misericordiam hinc ascenditur|| Venientes interl.| ad iudicium|| autem venient \ {t. 2 : Erfurt, f. 314ra ; facsim., p. 627a} cum cum Ps-G (M² V D) D14 D30 Ω Δ ΩF ΩP Rusch edd.] in Ps-R Ps-G exultatione  interl.| AUGUSTINUS. tunc erit triumphus letantium et ipsi morti insultantium in qua hic gemebatur|| portantes manipulos suos.  interl.| fructum seminis id est coronam gaudiorum et exultationis|| Psalmus 126 Canticum graduum Salomonis Codd. : (Ps. 126) : Hi D14 D30 ΩF Rusch Ps-G | Salomonis] om. ΩF, + Vox Christi de futura Ecclesia D30 . interl.| id est letitia de ascensu scilicet de edificatione et provectu Ecclesie quam Christus edificavit|| marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Octavus gradus in figura novi testamenti quod octonario numero signatur ubi agitur de edificatione domus Dei id est Ecclesie per verum Salomonem facta id est per Christum qui est verus pacificus qui fecit utraque unum et in se lapide angulari Ecclesiam de duobus parietibus Iudeorum et gentium construxit.|| marg.|  AUGUSTINUS. Hic additur Salomonis quia is edificavit templum in figura pacifici Christi qui edificavit Ecclesiam de duobus parietibus ne ergo acciperes illum salomonem ait : nisi Dominus edificaverit. In hoc spes ponenda sed in nullo hominum quia et ille Salomon cecidit qui templum edificavit.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo monet quomodo ascendentes se habere debeant scilicet ut discant quod edificatio et custodia non nisi a Deo est. Et exaltatio in futuro non est nisi post humiliationem. Secundo dicit que sit hereditas et quomodo collecta ibi. Ecce hereditas.|| Nisi Dominus edificaverit domum domum Ps-G] domus ΩF tantum  \ interl.| AUGUSTINUS. Dominus Christus edificat sine quo operante interius frustra laborant predicatores foris loquentes ministri edificationis et custodes edificatorum domus est populus Dei templum Dei et civitas Dei|| marg.| NISI DOMINUS EDIFICAVERIT. CASSIODORUS. Quasi iam venit Iesus de captivitate reduxit iam civitas edificatur Hierusalem sed discant ascendentes quod edificatio et custodia non nisi a Deo et exaltatio non nisi post humiliationem in futuro et si enim leti de gratia novi testamenti tamen in tanto munere non est presumendum alicui.|| marg.| DOMUM. AUGUSTINUS. Ad hanc ascendit omnis qui proficit. Cadit ab hac omnis qui deficit amando Deum ascendis amando seculum cadis. Sunt enim ista cantica amantium et quodam desiderio sancto flagrantium.|| in vanum laboraverunt  interl.| CASSIODORUS. quia neque qui plantat neque qui rigat est aliquid sed qui incrementum dat Deus|| marg.| LABORAVERUNT. AUGUSTINUS. Omnes in hac edificatione laborant qui in Ecclesia predicant verbum Dei.|| qui edificant eam. Nisi Dominus custodierit civitatem \ interl.| idem quod domus|| marg.| CIVITATEM. CASSIODORUS. De domo ad civitatem transit ut nec in singulis nec in munita collectione sit presumptio. Et quamvis domus et civitas secundum methaphoram que de diversis inducitur sint diversa una tamen est Ecclesia quam utraque significat.|| frustra vigilat vigilat Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D14 D30 ΩF ΩP Rusch cum Ps-H] vigilavit Ps-G, vigilant ΨB* cum Ps-R qui custodit eam eam Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D14 D30 ΩF ΩP Rusch cum Ps-R (custodiunt) Ps-H] om. Ps-G .  interl.| et|| Vanum est vobis interl.| quasi diceret vanus est labor et custodia civitatis nisi Dominus opertur|| ante lucem interl.| Christum|| marg.| ANTE LUCEM. AUGUSTINUS. Si surgitis antequam lux surgat lux est Christus post quem surgendum est non ante ut ille facit qui se ei preponit volens hic esse altus ubi ille humilis fuit ut et filii Zebedei sed resurrectio id est exaltatio sequitur sessionem id est humiliationem ut lux nostra Christus post mortem surrexit altus.|| surgere \ interl.| confidere in se|| interl.| surgere est exaltari securos esse|| surgite surgite Ps-G (M² ΦVP K² V D) Hi D14 D30 Ω ΩF ΩP Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina cum Ps-R] surgere Ps-G   interl.| autem|| postquam interl.| id est post humiliationem|| sederitis interl.| per acta sessione|| marg.| SEDERITIS. Sessio aliquando significat honorem iudicandi hic autem humiliationem.|| qui manducatis panem doloris. interl.| non dico sedere ad manducandum vel gaudendum sed ad humiliandum, unde subdit : qui manducatis panem doloris || marg.| MANDUCATIS PANEM DOLORIS. AUGUSTINUS. Manducat panem doloris qui gemit in hac peregrinatione id est in valle plorationis de afflictione se reficit dicens facte sunt mihi lacrime mee panes die ac nocte.|| Cum {t. 2 : Erfurt, f. 314rb ; facsim., p. 627b} dederit dilectis suis somnum \ interl.| AUGUSTINUS. quando hoc erit post mortem surgent dilecti Dominus post mortem exaltatus est ergo et tuam exaltationem post mortem spera|| marg.| SOMNUM. CASSIODORUS. Mortem temporalem in qua secura pausatio.|| ecce hereditas Domini interl.| quasi qui sunt delicti filii qui sunt fructus ventris his tunc erit hereditas merces id est vita eterna|| marg.| ECCE HEREDITAS. CASSIODORUS. Secundo que hereditas et quomodo collecta. Quasi dilecti post somnum surgent.|| filii  interl.| scilicet|| interl.| ecce|| merces merces Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D14 D30 ΩF ΩP Rusch Ps-R (nonnulli codd. et edd.)] mercis Ps-R Ps-G fructus ventris.  marg.| FRUCTUM VENTRIS. AUGUSTINUS. Venter Ecclesie ut Eva in dolore parturit filios bonos et malos ut Rebecca geminos. Boni vero sunt fructus ventris ut Iacob dilectus matri. Eorum est merces resurgere post sessionem letari post panem doloris modo ergo dolor et gemitus sed in resurrectione hereditas tunc apparebit partus Ecclesie tunc qui fuit videbitur. Vel filii"nati ex aqua et Spiritu" Cf. Io. 3, 5. sunt hereditas qui sunt merces reddita Christo homini qui est fructus uteri virginalis quia omnes acquisivit per obedientiam passionis ; unde Ps. 2, 8. : « Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam ».|| Sicut sagitte  interl.| quasi quomodo collecti sunt filii|| interl.| celeriter omnia transeuntes et sine errore ferientes|| marg.| SICUT SAGITTE. AUGUSTINUS. Sed unde facta est tanta hereditas ? quia potens Dominus dum fortiter sagittas apostolos de arcu sacre Scripture excussit usque ad fines terre pervenerunt ille excusse sic sunt autem filii excussorum quomodo illi excussi .|| in manu interl.| alicuius|| potentis \ interl.| hominis|| ita filii excussorum.  marg.| FILII EXCUSSORUM. AUGUSTINUS. Filii apostolorum quibus dictum est excutite pulverem de pedibus vestris sed ita videntur dicendi excutientes non excussi verum et quod excutitur ut pulvis excussum dicitur et unde excutitur ut vestis. Vel excuti dicitur aliquid ut saccus ut exeat quod intus latebat prophete ergo clausa continentes sacramenta excussi sunt a predicatoribus accedente eorum diligentia et Domino aperiente abscondita prodierunt aperta. Sicut illud Isaie : cognovit bos possessorem suum et asinus presepe domini sui Israel autem me non cognovit. Hoc involutum predicatorum aliquis excutiens dixit. Venit bos triturans de gente Iudeorum quia inde triturantes apostoli. Omnis enim qui predicat verbum Dei #movem obiurgat terret triturat aream et vobis implet officium. Asinus vero est populus veniens de gentibus ut insideat ei Christus significatus in evangelio per pullum asine cui nullus insederat quia ad eum nec lex missa nec propheta utrique autem populo Christus appositus est in presepio id est utrique cibus est in altari. Ecce qualiter illud involutum excussum est. Ideoque prophete dicuntur excussi quibus excussis generati sunt apostoli et ita apostoli excussorum sunt filii qui manu Dei missi sunt usque ad fines terre.|| Beatus  interl.| apostoli filii prophetarum sunt missi a manu Dei|| interl.| AUGUSTINUS. qui enim plenus est seculi desiderio non est quo intret quod illi predicaverunt|| vir vir] om. ΩF cum Ps-α² Ps-Med  interl.| est ille|| qui implevit implevit Ps-G (plerique codd. ΩF edd.) D14 D30 ΩF ΩP Δ Rusch cum Ps-R (nonnulli codd. edd.)] implebit Ps-R Ps-G Hi desiderium suum ex ipsis \ interl.| sagittis|| non confundetur  interl.| non erubescet qui in Christo loquitur et eius honorem querit non suum|| cum loquetur confundetur... loquetur Ps-G (F² Ψ B ² V D) D14 D30 Hi Ω ΩP Δ Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina cum Ps-R] confundentur... loquentur Ps-G Cor2 (hebr. et Ieron. et nt. et grecus... non est ibi in singulari) inimicis suis interl.| hereticis|| in porta.  interl.| in Christo|| interl.| in communi|| interl.| ut omnes noverint quid loquatur|| Psalmus 127 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 627b} Canticum graduum. Codd. : (Ps. 127) Hi D14 D30 Δ ΩF ΩP Rusch Ps-G | graduum] + propheta de Christo ad Ecclesiam dicit D30 marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Nonus gradus est ut pacificus caste timeatur qui solus exaltat custodit edificat.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo bona timentis enumerat. Secundo optat bona timenti.|| Beati omnes  interl.| miseri qui mundana|| marg.| BEATI OMNES. CASSIODORUS. Sciendum quattuor esse timores preter naturalem qui omnibus inest scilicet mundanum sive humanum servilem initialem castum vel filialem. Humanus timor est quando timemus pati pericula carnis vel perdere bona mundi hic in primo gradu cum mundo deseritur sed timor divinus comes est per omnes gradus. Servilis cum per timorem gehenne continet se homo a peccato quo presentiam iudicis et penas metuit et timore facit quidquid boni facit. Non timore amittendi eternum bonum quod non amat sed timore patiendi malum quod formidat. Bonus est iste timor et utilis per quem paulatim fit consuetudo iustitie. Et succedit initialis timor quando incipit quod durum erat amari et sic incipit excludi timor a caritate et succedit timor castus de quo hic dicit quo timemus ne tardet ne discedat ne eo careamus ille utilis sed non permanens in eternum ut iste de quo hic dicit propheta.|| qui timent  interl.| casto timore|| Dominum \ qui ambulant in viis eius.  interl.| CASSIODORUS. hoc ait ut non modo a malis separemur sed in fide ambulemus|| Labores interl.| ita beati sunt qui timent quia vel sine quia|| interl.| et o vos vel o tu quia omnes unus|| manuum tuarum  interl.| vel fructum tuorum|| marg.| LABORES MANUUM. CASSIODORUS. Et nota quod a pluribus cepit dicens beati. Sed quia omnes unum sunt in Christo singulariter sequitur labores manuum etc.|| marg.|  AUGUSTINUS. Labores fructuum dicit cum deberet dicere fructum laborum sed quia et labores cum gaudio sumuntur propter spem et ipsi iocundant et modo sunt cibus sed iocundior eorum fructus erit quando sancti venient cum ex portantes manipulos suos.|| quia quia Ps-G Hi D14 D30 Δ ΩF ΩP] qui Ps-G (I V), om. Rusch cum Ps-R manducabis \ interl.| iam in presenti de labore|| beatus es  interl.| in futuro de fructu|| et bene tibi erit.  Uxor tua  interl.| Ecclesia uxor Christi que est fertilis vinea, non in omnibus ut paleis sed in lateribus, id est qui inherent Christo|| marg.| UXOR TUA. CASSIODORUS. Et si hoc ad litteram accipi posset tam nec omni timenti Deum convenit nec soli. Sed mystice bene accipitur et omni timenti generaliter convenit. Quasi diceret ita beatus es o tu timens quia uxor id est sensualitas bene est subdita rationi et sic manens in paradiso id est in quiete abundat in bonis operibus. Vel uxor sapientia viri de qua Salomon ama sapientiam tamquam sponsam et ipsa amplexabitur te que ut vitis uvas iocundos fructus bonorum operum dedit domus cogitatio cuius parietes sunt duo testamenta in quibus mens ut in lateribus domus consolidatur. Et de sapientia uxore filii nati non filie pro infirmitate hi circumdant mensam id est altare quando pane celesti satiantur. Comparantur novellis olivis que viridiores et fortiores et in fructu uberiores unde et lumen et fessorum levamen. Hic vitis et olive memorantur sicut vulnerato a latronibus infunditur vinum et oleum. In vino austeritas est iustitie in oleo lenitas misericordie illud ad vetus hoc ad novum testamentum pertinet.|| marg.|  AUGUSTINUS. Vel per uxorem intelligitur Ecclesia. Et dirigitur sermo ad Christum cum dicitur tua et tui nec tamen mutatur vox vel persona propter unitatem capitis et corporis unus enim homo Christus caput est et corpus et in capite quisque fidelium hoc habet.|| marg.| BENE. CASSIODORUS. Ubi bene est omnia bona confluunt ad gaudium suavitatis.|| {t. 2 : Erfurt, f. 314va ; facsim., p. 628a} sicut vitis abundans \ in lateribus domus tue. Filii tui  interl.| opera|| interl.| qui et uxor Ecclesia scilicet|| sicut novelle olivarum novelle Ps-G (K² ΨB D edd.) Hi Ω ΩF ΩP Δ Rusch cum Ps-R] novella Ps-G D30  \ in circuitu mense tue.  interl.| quia pacifici oleum autem pacem figurat per caritatem sine qua nulla est pax|| Ecce sic benedicetur homo \ interl.| sed quare hoc ex timore Dei|| interl.| conclusio beati|| qui timet Dominum.  Benedicat tibi tibi Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D30 Ω ΩF ΩP Δ Rusch cum Ps-Moz x] te Ps-G (R F I L M* Q* ΦRGV ΨB*) D14 cum Ps-R   interl.| benedictione|| Dominus  interl.| AUGUSTINUS. sed ne queras benedictiones has que non sunt ex Sion que etiam malis sunt sed potius|| interl.| que est|| interl.| id est eterna benedictione|| marg.| BENEDICAT. CASSIODORUS. Secunda pars ubi ex pietate postulat benedici timentes optat hic bona timenti que scilicet non sunt malis communia.|| ex Sion \ et videas videas Ps-G Hi ΩF Δ Rusch] videat ΩP interl.| ibi positus nunc spe tunc in re|| bona Hierusalem omnibus diebus vite tue. < divisio. > 5. VI Sion \ Hi D14 D30 ΩF Δ, Sion... Hierusalem \ Rusch   interl.| CASSIODORUS. cumulus bonorum eternitas|| marg.| VEL DOMINUS. AUGUSTINUS. Iudeorum. ex sion progressus. benedicat tibi ita. ut videas bona non que transeunt sed bona. Hierusalem omnibus diebus id est eterna que videbuntur semper quod non ista possunt.|| Et Et Ps-G Hi D30 Δ Ω ΩF ΩP Rusch] Ut Ps-G (V) D14 videas filios filiorum tuorum \ interl.| fructum bonorum operum. CASSIODORUS. vel eos qui doctrina tua generantur|| pacem super Israel pacem Ps-G (R² plerique codd., edd.) Hi D30 Ω ΩF Δ ΩP Rusch cum Ps-H Ps-R (R)] pax Ps-G (R* F L) cum Ps-R .  interl.| omnia illa bona vocantur pax|| Psalmus 128 Canticum graduum. Codd. : (Ps. 128) : Hi D14 D30 ΩF ΩP Rusch Ps-G | graduum] + Vox Ecclesie D30 marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Decimus gradus ut qui caste timet pro eo omnia ferat quod nunc expedit Ecclesie inter malos.|| marg.|  AUGUSTINUS. Mali et si audiunt verbum Dei tamen quotidie turbant Ecclesiam scandalis et tribulationibus qui in evangelio comparantur petrosis locis ubi semen aruit quia non habuit radicem quos ab Abel Ecclesia toleravit et incipit quasi respondeat querelis infirmorum quod tot malos ferant.|| marg.|  CASSIODORUS. Ostendens primo que tulerit consolatur infirmos. Secundo agit de reprobatione persequentium ibi Dominus iustus.|| Sepe expugnaverunt  interl.| pro frequentia passionum|| me  interl.| matrem|| marg.| SEPE EXPUGNAVERUNT. Quasi o filii. Nolite mirari ad ista quasi nova que iam diu sustinui et ne turbemini quia etc.|| marg.| VEL SEPE EXPUGNAVERUNT. Quasi diceret expugnaverunt me sed mihi non nocuerunt. Etenim id est quia non potuerunt mihi prevalere. CASSIODORUS. Ut me finirent et consumerent quia etsi quidam sanctorum ad celum missi tamen non potuit Ecclesia finiri ideo ait non potuerunt mihi quia crescit Ecclesia in adversis.|| a iuventute mea \ interl.| a primo tempore etatis Abel in quo solo aliquando erat Ecclesia et expugnata est a perfido fratre Chaym|| dicat nunc Israel.  interl.| istud et non timeat istud cum senectus expugnatur consoletur se de preteritis|| interl.| dum licet, ut alii instruantur|| Sepe expugnaverunt me  interl.| quid dicat|| a iuventute mea \ etenim non potuerunt mihi.  interl.| quare expugnaverunt quia non consensi eis quod ita ait|| marg.| ETENIM NON POTUERUNT MIHI. AUGUSTINUS. Scilicet prevalere ut me traherent in consensum peccati.|| Supra dorsum {t. 2 : Erfurt, f. 314vb ; facsim., p. 628b} meum  interl.| quia non potuerunt facere ut consentiam fecerunt ut portem ipsos fere usque in finem|| interl.| mentem fortem humilem|| marg.| SUPRA DORSUM. CASSIODORUS. Quod mali nequeunt publice omnibus occulte singulis temptant suadere ut qui a facie venientes viderentur a tergo non sentiantur.|| fabricabantur peccatores \ prolongaverunt interl.| et sicut sepe epugnaverunt ita et diu quod ita ait|| interl.| CASSIODORUS. non sunt momentanee eorum insidie sed longe|| marg.| PROLONGAVERUNT. AUGUSTINUS. Vel longe fecerunt a me iniustitiam suam quia etsi mali cum bonis in seculo si etiam in Ecclesia sint ne quis tamen putet iniquitatem iuxta iustitiam et si eos porto tamen longe est a me eorum iniquitas ne quis ergo timeat mixtos sibi malos qui longe sunt.|| iniquitatem suam.  interl.| vel iniustitiam|| interl.| sepe expugnaverunt me peccatores, sed non hic semper quia : || Dominus iustus concidet concidet Ps-G Δ ΩFetc.] concidit Clementina cervices peccatorum \ interl.| AUGUSTINUS. in hoc superbos sed cervicosos peccatores notat|| marg.| DOMINUS IUSTUS. CASSIODORUS. Secunda pars ubi agit de reprobatione persequentium.|| confundantur interl.| cum viderint se damnari|| et convertantur retrorsum interl.| inefficaces appareant|| omnes qui oderunt  interl.| et qui ficte intrant oderunt|| Sion.  interl.| Ecclesiam|| marg.| QUI ODERUNT SION. Quam non tantum manifesti persecutores sed etiam qui ficte intrant oderunt. Qui enim nolunt observare verbum Dei oderunt Ecclesiam.|| Fiant sicut fenum  interl.| herba que in alto nascitur sed sine radice|| marg.| FIANT SICUT FENUM. CASSIODORUS. Feno tectorum mali comparatur quia in culmine superbie nascuntur ubi non solide stant qui sepe dispereunt #an quam de vita tollantur. De quo AUGUSTINUS. quia nullus in talibus fructus. CASSIODORUS. Qui manu vel sinu ab angelis portetur manus ad opera sinus ad conscientiam sed in neutro fructus est malis.|| tectorum \ quod priusquam interl.| AUGUSTINUS. quia mali ante sicci sunt quam de vita abeam|| evellatur exaruit.  interl.| interius|| marg.| QUOD PRIUSQUAM EVELLATUR. AUGUSTINUS. Nondum finiti sunt in iudicio Dei et iam non habent succum viriditatis.|| De quo  interl.| feno id est aridis|| non implevit implevit Ps-G (R L Q ΨB² ) D14 ΩM ΩF Δ ΩP Rusch Clementina Ps-R (nonnuli codd. edd.)] implebit Ps-R Ps-G Hi D30 Ed1455 Ed1530 manum suam qui metet metet Ps-G (Q Φ U ΩJ K ΨB V D) Hi D14 D30 Ω ΩF Δ ΩP Ed1455 Rusch Ed1530 Ps-R (nonnuli codd. edd.)] metit Ps-G  : interl.| angeli sunt messores qui bonos fructus colligent ut offerant Deo qui grana separabunt a paleis. Sed hi de malis non implebunt manum vel sinum id est non colligent ex eis bonam operationem vel bonam cogitationem|| et sinum suum qui manipulos colliget colliget Ps-G (M² Q Φ U ΩJ K V D) Hi D14 D30 Ω ΩF Δ ΩP Ed1455 Rusch Ed1530 cum Ps-R (nonnuli codd. edd.)] colligit Ps-R Ps-G .  Et interl.| isti non colligentur quibus|| non dixerunt  interl.| CASSIODORUS. qui per istam vitam transeunt ad patriam ubi prophete apostoli qui radicatos caritate benedicunt superbis quid futuri sunt dicunt.|| marg.| ET NON DIXERUNT. CASSIODORUS. Mos inter Hebreos erat ut viator operantibus benediceret ; unde hic dicitur e contrario quia inaniter operantibus benedictio nulla datur.|| marg.| ET NON DIXERUNT. Quos non colligent angeli quibus non predicaverunt apostoli. Et hoc est quod ait.|| marg.|  AUGUSTINUS. Et non dixerunt etc. Maxime Iudeis mos erat quibuscumque operantibus dicere benedictio Domini super vos.|| qui preteribant benedictio Domini super vos \ interl.| non dixerunt|| benediximus vobis in nomine Domini.  marg.| BENEDIXIMUS VOBIS. CASSIODORUS. Bonis benedicunt non in suo sed in nomine Domini a quo omnia non ab eis.|| Psalmus 129 {t. 2 : Erfurt, f. 325va ; facsim., p. 628b} Canticum graduum. Codd. : (Ps. 129) : Hi D14 D30 ΩF Δ Rusch Ps-G | graduum] + Vox Christi D30   marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Undecimus gradus penitentialis supplicatio quia nec timens nec omnia ferens dignum se sentit Christo quia in corpore nullus sine peccato et una securitas est precibus inclinari.|| marg.|  CASSIODORUS. Psalmus iste sextus est in ordine penitentionalium psalmorum et undecimus in ordine canticorum per senarium notatur perfectio quia sex diebus perfecit Deus mundum per undenarium transgressio quia et denarium excedit et ad duodenarium non pervenit unde et undecim erant vela capillacea in tabernaculo Domini et undecim sunt psalmi Asaph et in undenario fuerunt apostoli semoto infelicissimo Iuda sed ad duodenarium redierunt substituto Matthia. In his ergo intelligi datur quantecumque perfectionis sit aliquis non tamen sine paccato est pro quo necessaria penitentia est quia et hic senarius cum undenario.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo penitens captat a sua persona misera et a misericordia iudicis unde sperat magna. Secundo ponitur leta conclusio cum certitudine venie ibi. Speret Israel in Domino.|| De profundis  interl.| ut Ionas de ventre ceti iste de hac vita mortali|| marg.| DE PROFUNDIS. AUGUSTINUS. Qui sentit se in profundo ubi fluctibus interioris et exterioris miserie atteritur imago Dei gemit clamat donec eum liberet Deus ita ut renovetur clamor non multum sinit esse in imo. Valde enim in profundo sunt qui nec clamant cum viderint se quotidianis peccatis obrutos et acervis quibusdam et molibus iniquitatum pressos sed potius illos irrident qui eos Deum rogare monent. Hoc est profundum in quo peccator contemnit sicut dicit Scriptura peccator cum venerit in profundum vitiorum contemnit.|| clamavi ad te Domine \ Domine  interl.| quid hec scilicet|| exaudi {t. 2 : Erfurt, f. 315ra ; facsim., p. 629a} vocem meam. Fiant  interl.| et|| aures tue  interl.| precibus placatur ut clementer audiat|| interl.| auditus clementie|| marg.| FIANT AURES etc. Idem verbis aliis repetit.|| intendentes \ in vocem deprecationis mee.  Si iniquitates iniquitates Ps-G Hi D30 ΩF Δ Rusch] iniquitatem Ps-G (ΦR) D14 cum Ps-δ Ps-Moz Ps-Med interl.| vel : iniquitatem || interl.| AUGUSTINUS. sub molibus namque et fluctibus suarum iniquitatum clamat|| interl.| AUGUSTINUS. hoc est profundum circumspectis omnibus nullum bonum videns sed undique mala quasi expavescens clamat : Si iniquitates observaveris Domine. || observaveris Domine observaveris Ps-G (plerique codd., edd.) Hi ΩF Rusch cum Ps-R] observabis Ps-G (F I L M Q Φ U ΩJ K) \  interl.| ad vindictam servaveris|| Domine quis sustinebit?  interl.| quasi nullus|| interl.| non tamen ego|| interl.| iudicem|| marg.| QUIS SUSTINEBIT. AUGUSTINUS. Quia prope omnis humana vita peccatis circumlatratur omnisque conscientia suis cogitationibus accusatur non est castum cor quod presumit de iustitia sua presumat ergo de Dei misericordia quia apud eum propitiatio unde subdit.|| interl.| sed|| interl.| in hoc est spes|| Quia apud te propitiatio est \ interl.| sacrificium quod pro nobis oblatum est quo peccata solvit|| marg.| QUIA APUD TE. Quasi qua spe clamas ? Quia est in te misericordia quod ita ait. Vel ita iunge. AUGUSTINUS. Nullus potest sustinere si observaveris iniquitatem sed tamen non despero. Quia apud te propitia etc. In hoc ergo mihi spes est. Nam si iudex solum esse velles et misericors esse nolles omnes iniquitates observares et quis ante te staret quis staret in iudicio tuo. Una ergo est spes quia apud te propitia etc.|| et et Ps-G (plerique codd., edd.) Hi D30 ΩF Δ Rusch cum Ps-R] om. Ps-G (F I L M Q² W ΦG U ΩJ K) propter legem tuam interl.| misericordie cum premerer sub lege reos faciente|| marg.| PROPTER LEGEM. AUGUSTINUS. Misericordie sustinui que peccata donat et de cetero monet ne offendat homo et si titubavit remedium donat orandi dimitte nobis debita nostra sicut nos dimitimus debitoribus nostris et hanc legem dedisti in ipsa necessitate.|| sustinui te Domine. Sustinuit anima mea interl.| conversio ad auditores|| interl.| quasi est ne quod propter legem illam sustinuerit utique|| marg.| SUSTINUI TE. Expectans quando venias et liberes ab omni necessitate. Sine hac ergo lege misericordie et caritatis qua alter alterius onera portat nullus sustinet vel frustra sustinet.|| in verbo eius \ verbo Ps-G (M² ΨB V D ) Hi D30 Ω ΩF Δ Ed1455 Rusch Ed1530... Clementina] verbum Ps-G   interl.| quod non fallit quod regnum promisit post veniam|| speravit anima mea in Domino.  A custodia  interl.| vel : vigilia | Ps-α || matutina usque ad noctem \ speret Israel in Domino.  interl.| similiter a custodia matutina usque ad noctem|| marg.| MATUTINA. AUGUSTINUS. Sperat vigilia matutina qui non aliud a Deo quam immortalitatem sperat.|| marg.| A CUSTODIA MATUTINA. AUGUSTINUS. Quia Dominus tunc surrexit quod et in nobis speramus et ex tunc cepit hec anima nostra sperare et sperat usque ad noctem id est quousqua moriamur aliter non valet quia qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit tantum. Inde in lege caput et cauda hostie Domino offerebantur.|| marg.| SPERET ISRAEL. CASSIODORUS. Secunda pars ubi leta conclusio securus de se predicat ut semper sperent in Domino. Quasi sicut anima mea speravit similiter speret Israel.|| interl.| sed quomodo speras peccator quod habuit qui sine peccato|| Quia apud Dominum misericordia \ et copiosa  interl.| qua ille qui sine peccato precessit delet peccata sequentium|| apud {t. 2 : Erfurt, f. 315rb ; facsim., p. 629b} eum redemptio.  Et ipse redimet  interl.| sanguis qui totius mundi peccata redemit|| marg.| ET IPSE REDIMET. CASSIODORUS. Hic dicit iam quid sit facturus ille quem dixit misericordem et copiosum.|| Israel \ ex omnibus iniquitatibus eius.  interl.| Israel se vendere potuit sed non redimere ille qui sine peccato potest redimere|| Psalmus 130 Canticum graduum Codd. : (Ps. 130) : Hi D14 D30 ΩF Δ ΩP Rusch Ps-G | graduum] + David Ps-G, huic David D14, + Vox Ecclesie regnantis D30 . marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. Duodecimus gradus est humilitas quam intus et extra hic se habere ostendit. Ad humilitatem ergo monet.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo proponens se humilem penam inducit non humili. Secundo suo exemplo ad spem monet. Ostendens ergo se humilem intus et extra ait.|| Domine non est exaltatum cor meum \ interl.| intus|| interl.| per hoc nota contrarium|| interl.| AUGUSTINUS. humiliatum cor sacrificium est Deo|| neque elati sunt oculi mei.  interl.| iam extra|| interl.| quia signum superbie exterius non ostendi|| Neque ambulavi interl.| superbiendo|| in magnis \ interl.| que sunt supra me|| marg.| NEQUE AMBULAVI. AUGUSTINUS. Non sui superbus nolui quasi in mirabilibus innotescere hominibus non quesivi aliquid super vires meas unde me apud imperitos iactarem ut qui miracula sibi optant potius querendum est ne quis discordet in corpore Christi ne maiori invideat sed in alterius bono ut in suo gaudeat ut qui in gratiis abundat magis se humiliet secundum illud. Quanto maior es humilia te in omnibus.|| neque in mirabilibus super me.  interl.| AUGUSTINUS. ut Simon magus in mirabilibus supra se voluit ire delectatus potentia apostolorum non iustitia talia voluit agere qualia apostoli sed non talis esse|| interl.| sed|| Si non humiliter sentiebam \ interl.| beneficia mihi data|| sed exaltavi animam meam. interl.| in superbiendo|| Sicut  interl.| si non humiliter sentiebam sed exaltavi animam meam ita fiat retributio. Sicut ablactatum etc. Id est indigens foveri sinu matris perit si sit ablactatum|| ablactatus est ablactatus est Ps-G (V) ΩS ω² Ed1455 Clementina Rusch] ablactatus Ps-G (ΦRGV ΩJ² ΨB D) Hi D14 D30 ω1 ΩF ΩP cum Ps-R, ablactatum Ps-G (R F I L M Q W ΦP U ΩJ)  interl.| id est a lacte matris separatus|| super matrem  interl.| vel : matre || suam matrem suam Ps-G Hi D30 ΩF ΩP Rusch] matre sua Ps-G (R L M Q* Φ ΩJ K) D14 Ω Δ Ed1530 Clementina  : interl.| vel : sua || interl.| incumbens|| ita retributio in animam meam animam meam Ps-G (W ΨB V) Ed 1455 Rusch cum Ps-R] anima mea Ps-G Hi D14 Δ ΩF ΩP .  interl.| hoc solemus dicere quando de causa confidimus|| marg.| SI NON HUMILITER SENTIEBAM. AUGUSTINUS. Nutritus in lacte quod est Verbum caro factum ut sic crescerem ad panem angelorum ad Verbum quod apud Deum. Sed non exaltavi animam ut heretici qui si utcumque aliquid ceperint vel visi sunt capere inde superbiunt et cum adhuc teneri super matrem sint et portantur manibus ut crescant qui portati fuerunt in utero ut nascerentur a lacte ante tempus separantur unde extinguuntur. ita retributio obstringit se maledicto ita mihi ut illi qui supra matrem incumbens et nondum grandiusculus ablactatur vel humilis debet esse homo propter superbiam non secundum scientiam. Altus propter sapientiam unde apostolus. Nolite pueri effici sensibus sed malitia parvuli estote ut mentibus perfecti sitis sed quidam ne sint superbi dimittunt se nihil volunt discere et remanent in lacte quos reprehendit apostolus facti estis quibus opus est lacte non solido cibo. Lactare ergo ut nutriaris et crescas et ablactatus panem comedas. Dicit ergo : si non humiliter sentiebam sed exaltavi animam meam si non mente sed malitia parvus fui retribuitur mihi quod puero qui ablactatur a matre ut iam sit idoneus panem comedere. Sana sententia sed discordat quod addit super matrem non dicit a matre vel a lacte matris quod si diceret planus fieret sensus. Sed ait super matrem quod non bene convenit. Infirmus enim super matrem si ablactatur extinguitur bonum est adulto ablactari sed ei qui super matrem est perniciosum est ne ergo ablacteris quousque super matrem es sed et si adultus errat redeat ad lac matris et sic revelabit Deus quod alit sapit quia superbis resistit humilibus dat gratiam.|| marg.| SICUT ABLACTATUS. Sicut enim quinque tempora notantur in carnali procreatione et alitione ita in spiritali prius enim conscipimur in utero deinde ibidem alimur donec ad lucem edamur deinde manibus matris gestamur et lacte nutrimur quousque ablactati ad mensam patris accedamus. Primum ergo tempus est tempus conceptionis. Secundum in utero alitionis. Tertium emissionis. Quartum portationis et lactationis. Quintum ablactationis. Ita in utero matris Ecclesie primo concipimur dum fidei rudimentis instruimur. Inde quasi in utero eiusdem alimur in eisdem primordiis proficientes deinde in lucem edimur dum per baptismum regeneramur deinde quasi manibus Ecclesie portamur et lacte nutrimur dum post baptismum in bonis operibus informamur et lacte simplicis doctrine proficiendo nutrimur donec iam grandiusculi a lacte matris accedamus ad mensam Patris id est a simplici doctrina ubi predicatur Verbum caro factum accedamus ad Verbum in principio apud Deum. Inde est quod Abraham non in nativitate Isaac non in circumcisione sed in ablactatione magnum convivium legitur fecisse. Hec quinque tempora sancta servat Ecclesia dum enim in quarta feria quarte hebdomade militie christiane agoniste Christi vocantur quasi Ecclesie infantia concipitur. Tunc enim per exorcismum et catechismum rudimentis christianitatis imbuuntur deinde quasi in utero Ecclesie aluntur usque ad sabbatum sanctum in quo per baptismum ad lucem generantur deinde quasi manibus Ecclesie gestantur et lacte nutriuntur usque ad Pentecostem quo tempore nulla difficilia indicuntur non media nocte surgitur non ieiunatur. Soror namque nostra parva est et ubera non habet ideoque paulatim nutrienda unde tunc illud Petri in Ecclesia cantatur : Quasi modo geniti etc. Postea Spiritu Paraclito confirmati quasi ablactati incipiunt ieiunare et alia difficilia servare. Multi vero hunc ordinem pervertunt ut heretici et schismatici se ante tempus a lacte separantes unde extinguuntur unde hunc ordinem servasse se dicit Augustinus prius nutritus in lacte quod est Verbum caro factum ut sic cresceret ad panem angelorum scilicet ad Verbum quod est in principio apud Deum. Nam ipse est panis de quo infans pascitur. Panis enim de mensa traiicitur per matris mammillam ut sic perveniat idem alimentum ad parvum infantem. Sic Christus cum esset Verbum in principio apud Patrem qualem pro modo suo angeli cupiebant ut"panem angelorum manducaret homo" ipsum"Verbum factum est caro" ut per carnem panis celestis transiret ad infantes. Et secundum hoc ipsum Verbum crucifixum est sed non mutatum in hominem; homo mutatus est in illo ut melior fieret quam erat, non ut ipsa substantia Verbi converterur. Per id ergo quod homo mortuus erat, homo excitatus est et resurrexit. Quidquid passus est homo non potest dici, non passus Deus quia Deus erat homo sed non mutatus in hominem.|| Speret  interl.| ita ego|| interl.| ergo|| interl.| quia sic mala seculi tolerare poterit|| Israel {t. 2 : Erfurt, f. 315va ; facsim., p. 630a} in Domino \ ex hoc nunc interl.| id est semper sine fine|| et usque in seculum.  interl.| quia post non erit spes sed res|| marg.| SPERET ISRAEL. CASSIODORUS. Secunda pars ubi concludit suo exemplo ceteros monens.|| Psalmus 131 Canticum graduum Codd. : (Ps. 131) D30 Rusch Ps-G | gr.] + Propheta ad Patrem de Christo dicit D30 . marg.| CANTICUM GRADUUM. CASSIODORUS. In tertio decimo gradu iam humilis et mansuetus satagit de edificatione spiritalis domus ut et David ad litteram fecit qui domum Deo edificare voluit. Et congrue post gradum humilitatis agit de edificatione domus quia per humilitatem efficitur aliquis domus Dei unde in Isaia. Super quem requiescet Spiritus meus nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos.|| marg.|  CASSIODORUS. Primo ostendens votum edificandi domum precatur ut impleat. Secundo ostendit domum edificatam ibi. Ecce audivi. Tertio dicit promissiones Dei factas edificate Sion ibi. Iuravit Dominus. Volens ergo edificare domum Domino ait in persona totius Christi capitis : o Domine memento etc.|| Memento Domine  interl.| Pater|| David \ marg.| DAVID. AUGUSTINUS. Ad litteram mansuetus ut Sauli malum pro malo non redderet. Typice unus homo caput et corpus cuius humilitas et mansuetudo commendatur ad hoc memento.|| et omnis mansuetudinis eius.  interl.| spiritalis|| interl.| AUGUSTINUS. Manu fortis quia in mansuetudine diabolum vicit|| Sicut iuravit Domino \ interl.| firmiter promisit et ex voto voluntatis|| votum vovit Deo Iacob.  interl.| futura attendentium|| marg.| SICUT IURAVIT ET VOTUM VOVIT id est ut impleat quod promisit nemo presumat viribus suis reddere quod vovit. Vovit autem Ecclesia in mansuetudine ut sit domus Dei quo nihil gratius potest Deo offerri. Domus autem est si sua non querit sed de communi gaudet de propriis fiunt mala unde ait : si introiero. Sciebat se proprio impediri ne fiat locus Dei.|| interl.| dicens|| Si introiero in tabernaculum domus mee \ interl.| si quesiero que mea non que Dei|| marg.| SI INTROIERO. Usque donec inveniam locum Domino littera suspenditur et est aposiopesis < Parall . > Glossa ordinaria (Ps. 88, 36 ; Ps. 94, 11 ; Ps. 131, 3-4 ; Mc. 8, 12 ; Hbr. 6, 11). ac si diceret : si hoc vel illud fecero numquam de cetero mihi credatur. Quasi. Iuravit David Domino. Si introiero tabernaculum domus mee etc.|| si ascendero in lectum strati mei.  interl.| si acquievero carni|| interl.| ideo ascendero quia res privata superbos facit|| Si dedero  interl.| qui dormit non facit locum Deo|| somnum interl.| mentis, quasi : non dabo|| interl.| AUGUSTINUS. Terrene felicitates sunt somnia dormientium que cito transeunt|| interl.| id est carnalem vel terrenam delectationem|| oculis meis \ et palpebris meis dormitationem.  interl.| et ut plus dicam|| interl.| quod minus est quam dormitio, quasi non dabo|| marg.|  CASSIODORUS. Vel ex persona Christi ab illo loco. Si introiero in tabernaculum domus mee scilicet celestis habitationis. Tabernaculum est celestis habitatio. si ascendero ad dexteram Patris ubi lectus id est requies et finis laborum. Somnum : requies mortis triduane. Deinde aliis verbis idem repetit Ps. 131, 5. : Et palpebris meis dormitationem. Et requiem temporibus meis donec inveniam locum Domino tabernaculum Deo Iacob, id est donec Ecclesia sancta predicatione sit fundata ; aposiopesis Parall. : Glossa ordinaria (Ps. 88, 36 ; Ps. 94, 11 ; Ps. 131, 3-4 ; Mc. 8, 12 ; Hbr. 6, 11). est quasi non amplius credatur mihi.|| Et requiem temporibus meis,  marg.| |quasi : non dabo|| interl.| et ut etiam minus dicam id est quod minus est a me removeam|| marg.| ET PALPEBRIS. AUGUSTINUS. Est qui non dormit sed dormitat modo retrahitur a terrenis modo illo revoluitur crebro inclinat caput. ET REQUIEM TEMPORIBUS. A requie temporum somnus venit ad oculos quia dormituris tempora gravari incipiunt. Cum ergo incipit delectare ad peccatum aliquod temporale gravantur tempora sed ne des te illi delectationi et somnus non venit ad oculos. Ista cogitatione si quasi confricaris frontem excutis somnum.|| donec inveniam locum  interl.| non introibo in tabernaculum donec non quod post illa faciat sed in loco parato in se et in aliis requiescat ac si diceret non illa faciam sed istud|| Domino \ interl.| AUGUSTINUS. Secundum presentem statum ubi militatur in futuro domus pacis ubi pausabitur|| marg.| INVENIAM. AUGUSTINUS. Dicit quia diu quesivit. LOCUM DOMINO in se querebat qui super humilem et quietum requiescit. Locus autem Dei est si sua deserit re vel saltem amore si se non amat sed Deum.|| tabernaculum Deo Iacob.  marg.| IN TABERNACULO. AUGUSTINUS. Adhuc gemimus. In domo laudabimus quia gemitus est peregrinantium laudatio iam in patria commorantium.|| marg.| DEO IACOB. AUGUSTINUS. Dicit solvisse sicut supra dixit promisisse.|| Ecce  interl.| hoc promisit David et complevit. Nam|| audivimus eam eam Correc2 Rusch Ps-G] eum ΦV D30² cum Ps-Moz X, ea Ps-G (F M Q² ΦRGP ΨB V) ΩM cum Ps-R   interl.| vel : eum || interl.| vel : ea || interl.| locum scilicet et domum|| marg.| ECCE AUDIVIMUS. CASSIODORUS. Secunda pars ubi ostenditur edificata domus et ubi et precatur ut exaltetur et ne Iudei sint penitus alieni.|| marg.| EA. AUGUSTINUS. Vel eam quam eam ? sedem Domini quod est in Ephrata speculum domus ergo Dei futura in prophetis predicata est in quibus imago et umbra futurorum. Inventa autem est in gentibus unde subdit. Invenimus eum vel eam in campis silve id est in gentibus incultis ubi erant vepres idolatrie.|| marg.| Vel ad litteram. CASSIODORUS. Ecce audivimus eum scilicet Dominum nascitur in Ephrata Bethleem ubi natus est Dominus auditum est nasci in Bethleem sed propter fidem gentium in campis silve compertus est.|| {t. 2 : Erfurt, f. 315vb ; facsim., p. 630b} in Ephrata \ interl.| quia quod in imagine predicatum est Iudeis in fide gentium manifestatum est unde : misit Dominus Verbum in Iacob et cecidit in Israel|| invenimus eam eam Correc2 Ps-G] ea Ps-G (F M) ΩM cum Ps-R in campis silve.  Introivimus introivimus Ps-G (F I M² Q W) Rusch cum Ps-R] introibimus Ps-G (ΨB²...) D30 Δ interl.| vel : introibimus || interl.| ut amplius confirmet dicit se introisse|| interl.| qui intrat ut habitet ipse a Deo habitatur|| marg.| INTROIVIMUS. AUGUSTINUS. Nos quoque perseverando in militia non tantum introivimus vel introibimus in tabernaculum eius Dei Iacob ad hanc domum pertinet qui aliis tamquam vivis lapidibus caritate compaginatus est. Intrat ergo qui diligit et qui intrat domus Dei efficitur.|| in tabernaculum tabernaculum Ps-G (plerique codd., edd.) D30 Rusch cum Ps-R] tabernacula Ps-G (R F I M Q Φ U ΩJ K) Δ eius