initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<73. Epistola ad Hebreos**>

Capitulum 11

Numérotation du verset Hbr. 11,1 
Est autem fides
interl.| interl.| de visis non est fides sed agnitio||
marg.| marg.| EST  AUTEM  FIDES etc. Commendatio est fidei cuius descriptionem ponit. In qua tria notat, scilicet quid efficiat in nobis, et quod fundamentum est omnium bonorum, et quod de non apparentibus est. De qua in epistola ad Romanos plenius dictum est. F ides est substantia sperandarum rerum, id est causa que resperandas faciet quandoque subsistere in nobis, quod est faciet nos consequi futura bona. Et proprie dicitur fides  substantia, quia sperandis substat et facit ea esse in credentibus in alia vita. Et est fundamentum omnium bonorum quod nemo mutare potest, et sine quo non est bona edificatio, vel speranda iam facit esse in corde credentis.  Argumentum id est certitudo rerum que non apparent et si quis de ea dubitet probatio ubi adhuc probatur futura resurrection quia ita crediderunt patriarche, apostoli et alii sancti.  fides est causa sperandorum quia causa iustitie per quam sunt speranda. Et hoc est.  in hac est testimonium iustitie quod Deus testatus est iustos eos esse.  Senes, non quod etate senes, sed antecessores horum et sic constat fidem non esse novam sed tenendam cum antiqui tenuerunt.| ||

a Rm. 4 ; Rm. 10, 14.

1 Codd. : Md044 , f. 208va-209rb* ; Rusch
sperandarum
marg.| marg.| SPERANDARUM. Nec Thomas quod vidit credidit, quia hominem vidit, Deum credidit. Si autem credi dicuntur, que videntur sicut dicit unusquisque oculis suis credidisse, non ipsa est que in nobis edificatur fides, sed ex rebus que videntur agitur in nobis ut ea credantur que non videntur.| ||

Io. 24, 29.

Codd. : Md044, f. 209rb ; Rusch

sperandarum] sperandorum Weber
SPERANDARUM. Nec Thomas quod vidit] Augustinus Hipponensis AUGUSTINUS.Thomas vidit et Md044 Si autem credi ... non videntur] om. Md044
substantia
interl.| interl.| fundamentum||
rerum
interl.| interl.| quasi iam sint in nobis||
argumentum non apparentium.
interl.| interl.| premonstratio futurarum rerum||

appparentium] parentum Weber
Numérotation du verset Hbr. 11,2 
In hac
interl.| interl.| propter hanc||
enim testimonium
interl.| interl.| iustitie||
consecuti sunt
interl.| interl.| a Deo vel ab hominibus||
senes.
interl.| interl.| antiqui patres||
Numérotation du verset Hbr. 11,3 
Fide intelligimus
interl.| interl.| quod fides est argumentum non apparentum, id est credere debemus que nondum apparent, sic etiam fide tantum intelligimus secula esse aptata verbo, id est precepto Dei cum omnia in materia simul fuissent||
marg.| marg.| FIDE  ENIM  INTELLIGIMUS. Exemplis utitur ad commendationem fidei, ad ostendendum quod non de apparentibus sit fides.||
aptata esse secula verbo Dei,
interl.| interl.| sapienter disposita||
marg.| marg.| SECULA. Augustinus Hipponensis AUGUSTINUS. In principio fecit Deus celum et terram in formem materiam et confusam (que chaos dicta est), unde omnia facta sunt celi et terra (que inde futura erant) nomine significat, id est nominibus visibilium rerum propter infirmos qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Tunc erant tenebre, id est lucis absentia. Sicut inanitas dicitur locus ubi non est corpus, eadem materia terra dicitur, quia terra inter omnia minus est speciosa, invisibilis propter obscuritatem. Eadem materia etiam aqua dicitur super quam Spiritus Domini superfertur sicut fabricandis rebus voluntas artificis. Ideo aqua, quia omnia in terra ab humano re incipiunt formari et nutriri, eadem dicitur abyssus. Res ignota notis vocabulis, et non uno ne hoc esse putaretur, quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere.| ||
marg.| marg.| Augustinus Hipponensis AUGUSTINUS. EX INVISIBILIBUS. Antequam forme darentur rebus, tenebre erant et erant invisibilia elementa, sed in eorum separatione nata est lux. Vel invisibilis mundus in sapientia Dei erat, ad cuius similitudinem factus est hic visibilis.| ||
marg.| marg.| Hec utique visibilia, antequam fierent non erant. Quomodo ergo Deo nota erant que non erant. Et rursus quomodo ea faceret, que sibi nota non erant. Non enim quicquam fecit ignorans. Nota ergo fecit non facta cognoscit. Proinde antequam fierent et erant et non erant. Erant in Dei scientia, non erant in sua natura, ipsi autem Deo non audeo dicere alio modo innotuisse cum ea fecisset quam illo quo ea noverat ut faceret : « Apud quem non est transmutatio neque vicissitudinis obumbratio ».| 10  ||

Cf. Gn. 1, 1.
Iac. 1, 17.

Codd. : Md044 , f. 209rb * ; Rusch
Codd. : Md044, f. 209rb ; Rusch
10  Codd. : Rusch, om. Md044
quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere] om. Md044
ut ex invisibilibus visibilia fierent.
interl.| interl.| ex informibus elementis formata vel ex intellectuali mundo||
Numérotation du verset Hbr. 11,4 
Fide
interl.| interl.| senes consecuti sunt sicut in Abel apparet||
interl.| interl.| id est per fidem plurimam||
plurimam
marg.| marg.| FIDE  PLURIMAM. Quod patres antiqui per fidem sint consecuti testimonium iustitie ostendit, ponens aliud exemplum ad commendationem iustitie.||
hostiam Abel quam Cain obtulit Deo,
interl.| interl.| acceptabiliorem, id est pluris pretii quam Cain||
per quam
interl.| interl.| fidem||
testimonium
interl.| interl.| unde Iesus « a sanguine Abel iusti » ||

Mt. 23, 35.
consecutus est esse iustus,
interl.| interl.| per fidem est consecutus plurima quia per fidem iustus erat ||

Cf. Rm. 3, 28 : « Arbitramur enim iustificari hominem per fidem sine operibus legis ».
testimonium perhibente muneribus eius Deo,
interl.| interl.| quia ea recepit quod apparuit cum ea celesti igne consumpsit||
et per illam
interl.| interl.| fidem||
defunctus adhuc loquitur.
interl.| interl.| tanta fuit quod mors eam non extinxit||
marg.| marg.| DEFUNCTUS  LOQUITUR. Id est materia est nobis loquendi ut de eius fide exemplum demus. {t. 4 : Erfurt, f. 1142ra ; facsim., p. 443a} [Rusch, f. 1142ra ] Non enim mors extinxit famam fidei. Ex fide et patientia precedentium consolatur istos. Abel adhuc loquitur, quia alios suo exemplo admonet ut iusti sint. Interemit eum quidem mors, sed non cum eo interemit gloriam eius et memoriam11  .| 12  ||

12  Codd. : Md044 , f. 209ra * ; Rusch
11  Interemit... memoriam] om. Md044
Numérotation du verset Hbr. 11,5 
Fide
interl.| interl.| fidei merito||
Enoch translatus est
interl.| interl.| in paradisum unde Adam eiectus||
ne videret mortem,
interl.| interl.| quasi nec de longe in aliis videret mortem||
et non inveniebatur
interl.| interl.| ne putaretur in alia parte mundi esse||
interl.| interl.| qui poterat abscondere eum||
ante translationem enim
interl.| interl.| per fidem translatus quia per fidem iustus iustus quia placuit Deo||
testimonium habebat
interl.| interl.| id est multi testabantur eum placuisse Deo||
placuisse Deo.
interl.| interl.| per fidem placuit sed||
Numérotation du verset Hbr. 11,6 
Sine fide autem
interl.| interl.| vel enim||
impossibile est Deo placere quemquam13  .
interl.| interl.| adeo fides est necessaria||

13  Deo...quemquam] placere Weber
Credere enim oportet accedentem
interl.| interl.| sine fide non potest placere quia nec accedere||
ad Deum,
interl.| interl.| credere hoc scilicet quia||
quia est
interl.| interl.| Deus||
interl.| interl.| QUIA EST. Esse proprie Deo convenit, quia immutabiliter.||
et
interl.| interl.| quod||
inquirentibus
interl.| interl.| quid ergo eis lex||
se remunerator sit14  .

14  sit] fit Weber
Numérotation du verset Hbr. 11,7 
Fide Noe
marg.| marg.| FIDE  NOE etc. Aliud exemplum ponit de Noe ad commendationem fidei dicens :||
responso accepto de his que adhuc non videbantur,
interl.| interl.| quia credidit Deo dicenti finis est omnis carnis et si nulla signa videret diluvii||
metuens
interl.| interl.| adeo credebat quod nondum videbat quod metu eius etc.||
aptavit arcam in salutem domus sue per quam
interl.| interl.| fidem vel arcam||
damnavit
interl.| interl.| damnabilem ostendit||
mundum,
interl.| interl.| quia dum videret eam fabricari non credidit||
et iustitie
marg.| marg.| ET IUSTITIE. Id est fuit iustus ex fide sicut patres sui, nisi enim iustus esset hoc ei Deus non precepisset.||
que per fidem est heres est institutus.
Numérotation du verset Hbr. 11,8 
Fide
interl.| interl.| per fidem||
qui vocatur Abraham
interl.| interl.| cum prius Abram||
marg.| marg.| FIDE  QUI  VOCATUR  ABRAHAM. Hic ad patres Iudeorum descendit, ostendit in eis et in prioribus omnem iustitiam ex fide habuisse originem. Et ponit exemplum de Abraham.||
obedivit
marg.| marg.| OBEDIVIT. Deo dicenti sibi exi de terra tua et de cognatione hoc iam fecerat. Hoc enim dictum est iam egresso de terra Chaldeorum et iam constituto in Mesopotamia. Non ergo Dominus corpus, sed animum a terra sua avertit ne velit reverti. Non enim exierat inde animo si redeundi tenebatur desiderio quod desiderium Deo iubente ac invante et illo obediente fuerat amputandum.||
in locum exire quem accepturus erat in hereditatem, et exiit nesciens quo iret.
interl.| interl.| adeo credebat Deo||
interl.| interl.| melioris terre, id est vite eterne||
Numérotation du verset Hbr. 11,9 
Fide demoratus15  est in terra repromissionis,
interl.| interl.| erat ut alienigena et in casulis quia subdit expectabat fundamenta habentem civitatem||

15  demoratus] moratus Weber
tamquam in aliena
interl.| interl.| quamvis sibi promissa||
in casulis habitando cum Isaac et Iacob coheredibus repromissionis eiusdem.
interl.| interl.| id est Isaac et Iacob habitaverunt ibi non enim eodem tempore cohabitaverunt||
Numérotation du verset Hbr. 11,10 
Expectabat enim
interl.| interl.| cur ita||
fundamenta
interl.| interl.| quia stabilis||
habentem civitatem
interl.| interl.| celestem||
cuius artifex et conditor Deus.
Numérotation du verset Hbr. 11,11 
Fide et ipsa Sara sterilis
interl.| interl.| in propria persona non in vicaria||
virtutem
interl.| interl.| fecunditatem||
in conceptione16  seminis accepit,
interl.| interl.| sterilis etiam in senio||

16  conceptione] conceptionem Weber
etiam preter tempus etatis, quoniam
interl.| interl.| hac fide||
fidelem credidit esse eum17  qui repromiserat18 
marg.| marg.| QUONIAM  FIDELEM  CREDIDIT 19  . Prius risit etsi ex gaudio, non tamen plena fide sed post verbis angeli in fide solidata est. Riserat etiam Abraham quando ei promissus est. Sed risus ille admirationis fuit et gaudii non dubitationis20  .| 21  ||

21  Codd. : Md044 , f. 209vb * ; Rusch

17  eum] om. Weber 18  repromiserat] promiserat Weber
19  Quoniam... credidit] om. Md044 20  Riserat... dubitationis] om. Md044
Numérotation du verset Hbr. 11,12 
interl.| interl.| quia fidelem credidit||
et ab uno
marg.| marg.| AB UNO. Utero vel Abraham22  ex23  emortuo quantum ad seniorem. Senior enim femina etsi24  adhuc fluant illi solita mulierum25  de sene parere non potest ; de iuvene potest. Senior etiam vir gignere potest sed de adolescentula sic Abraham post mortem Sare de Cetura26  que iuvenis erat potuit generare.| 27  ||

27  Codd. : Md044, f. 210ra  ; Rusch.
22  Abraham] Abraham Md044 | 23  ex] om. Md044 | 24  etsi] etiam si Md044 | 25  mulierum] muliebria Md044 | 26  Senior... de Cetura] De Cethura vero post mortem Sare Md044 |
orti sunt et hoc28  emortuo tamquam sidera celi in multitudinem,
interl.| interl.| ab uno tot quod mirabile est||
marg.| marg.| TAMQUAM  SIDERA  CELI IN  MULTITUDINEM. Hoc dicit quantum ad bonos, id est qui luce virtutum et multitudine comparantur fidelibus.||

28  hoc] hec Weber
et sicut arena
marg.| marg.| ET SICUT  ARENA. Utitur verbo translato a navigantibus qui longe prospiciunt desideratas civitates quas antequam ingrediantur salutatione preveniunt. Ex metaphora ergo navigantium dicit. Et salutantes, id est gaudentes et desiderantes eas ut faciunt naute longe visis civitatibus. Et ideo confitebantur quod peregrini qui scilicet in aliena patria nihil habent.||
que est ad oram maris innumerabilis.
Numérotation du verset Hbr. 11,13 
Iuxta fidem defuncti sunt
interl.| interl.| id est adherentes fidei vel mortui sunt non acceptis in terra promissionibus et hec iuxta fidem eorum sperabant enim sibi promitti celestia non terrena||
omnes isti,
interl.| interl.| preter Enoch translatum||
non acceptis
interl.| interl.| plenarie||
repromissionibus,
interl.| interl.| implendas||
sed a longe eas aspicientes,
interl.| interl.| post mortem suam in adventu Christi||
et salutantes, et confitentes
interl.| interl.| promissionibus applaudentes licet essent remore||
quia peregrini et hospites sunt super29  terram.
interl.| interl.| licet morantes||
marg.| marg.| {t. 4 : Erfurt, f. 1142rb ; facsim., p. 443b} [Rusch, f. 1142rb ] HOSPITES. Qui de patria non sunt et isti confitebantur se non esse de mundo, neque aliquid se habere in mundo, ideo hoc confitebantur. Qui enim hoc dicunt, dant intelligi quod aliam patriam querunt quod ipsi significare volebant. Et ne putaret quis quod illam de qua exierant quererent subdit : ET SI  QUIDEM.||

29  super] supra Weber
Numérotation du verset Hbr. 11,14 
Qui enim hec dicunt, significant se patriam inquirere.
Numérotation du verset Hbr. 11,15 
Et si quidem illius meminissent de qua exierunt, habebant utique tempus revertendi,
interl.| interl.| patet quia nolebat reverti||
nunc autem meliorem appetunt, id est celestem.
interl.| interl.| patriam||
Ideo
interl.| interl.| et quia hanc petunt||
non confunditur
interl.| interl.| non erubescit||
Deus
interl.| interl.| qui dicitur Deus angelorum| 30  ||
30  = Md044 f. 210rb, Rusch
vocari Deus eorum
interl.| interl.| Abraham, Isaac et Iacob||
marg.| marg.| DEUS  EORUM. In istis honoratur sicut per malos blasphematur.||
marg.| marg.| DEUS  EORUM. Augustinus Hipponensis AUGUSTINUS. SUPER IOHANNEM. Qui est Deus omnis creature, sed non frustra hunc honorem tribuit eis, sed quia in eis novit sinceram et precipuam caritatem et quia in eis tribus consummavit mirabile sacramentum futuri populi. Per liberas enim genuerunt et in libertatem, ut Abraham per Sara, et Isaac per Rebeccam, et Iacob per Liam et Rachel, et in servitutem sicut ab Isaac per Rebeccam genitus Esau cui dictum est : '’servus eris fratris tui’'. Per ancillas non solum in servitute, ut Abraham per Agar Ismaele, sed etiam in libertatem ut Iacob per Balaam, Dan et Neptalim, et per Zelpham Gad et Aser. Ita per spiritales et boni liberi sicut per Paulum illi de quibus ipse dicit : « Imitatores mei estote sicut et ego Christi ». Et mali servi ut per Philippum Simon magus. Et per carnales non solum mali sed et boni quibus dicitur : '’Que dicunt facite que autem faciunt non facite’'. Hoc sacramentum quisquis in populo Dei prudenter agnoscit, unitatem spiritus in vinculo pacis usque in finem quibusdam coherendo, quosdam tolerando custodit.31  ||

Cf. Gn. 27, 40 : « Vives in gladio, et fratri tuo servies : tempusque veniet, cum excutias et solvas iugum eius de cervicibus tuis ».
1Cor. 11, 1.
Cf. Mt. 23, 3 : « Omnia ergo quaecumque dixerint vobis, servate, et facite : secundum opera vero eorum nolite facere : dicunt enim, et non faciunt ».
31  = Md044 f. 210rb *, Rusch
paravit enim illis
interl.| interl.| appetunt celestem vel non erubescit quia sui cives||
civitatem.
interl.| interl.| in qua erunt sui concives||
Numérotation du verset Hbr. 11,17 
Fide
interl.| interl.| non re sed voluntate||
obtulit Abraham, Isaac cum temptaretur
interl.| interl.| id est cum Deus ostenderet quis esset ad exemplum aliorum||
marg.| marg.| CUM  TEMPTARETUR. Non temptavit Deus Abraham credere, quasi qui fidem eius ignoraret, sed ut ipse Abraham et mundus fidei eius unitatem et firmitatem cognosceret.||
et unigenitum offerebat in quo32  susceperat
interl.| interl.| id est in quo facte errant||

32  in quo] qui Weber
repromissiones,
interl.| interl.| has||
Numérotation du verset Hbr. 11,18 
ad quem dictum est : quia in Isaac vocabitur tibi semen,
Numérotation du verset Hbr. 11,19 
arbitrans
interl.| interl.| quomodo ergo Deum veracem33  credebat| 34  ||
33  veracem]+ esse Md044 34  = Md044 f. 210v, Rusch
quia et a mortuis
interl.| interl.| sicut de nihilo facere| 35  ||
marg.| marg.| ARBITRANS  QUIA A  MORTUIS etc. [a] Non trepidavit Abraham credere quando promittebatur, non trepidavit offerre quando exigebatur. Eius dextera erigitur ad sacrificium, ut moreretur cuius cor erectum est ad fidem ut nasceretur. Nec fuit religio credentis contraria devotioni obtemperantis. [c] Promissionem pater pius fideliter tenens quam per hunc oportebat impleri, quem Deus iubebat offerri. Non hesitavit quod sibi reddi poterat immolatus qui dari poterat non speratus. [b] Non sibi fecit questionem, quasi de contrariis et sibi adversantibus verbis Dei promittentis filium nasciturum et postea dicentis : Occide mihi filium tuum. Sed erat in corde eius fides inconcussa et non deficiens, qua credidit Deum qui dedit ut ille de senibus nasceretur posse etiam de morte reparare.| 36  ||

Cf. Gen. 22, 2 : « Ait illi : Tolle filium tuum unigenitum, quem diligis, Isaac, et vade in terram visionis, atque ibi offeres eum in holocaustum super unum montium quem monstravero tibi ».
Fons : Cf. Augustinus Hipponensis, Sermones, sermo 2, CCSL 41, linea 20 sqq. : « [a] Non trepidauit offerre, quando exigebatur. nec fuit religio credentis contraria deuotioni obtemperantis. hoc dico. non sibi dixit abraham : deus mihi locutus est. quando promisit filium, credidi quod mihi daturus esset deus posteritatem. et qualem posteritatem ? ut diceret mihi, in isaac uocabitur tibi semen. et ne forte sic uocaretur mihi semen in isaac, ut ante me meus filius moreretur : in semine tuo, inquit, benedicentur omnes gentes. ipse mihi ergo loquens promisit filium et ipse exigit ut occidam. [b] Non sibi fecit questionem quasi de contrariis et sibi aduersantibus uerbis dei promittentis filium nasciturum, et postea dicentis : occide mihi filium tuum. sed erat in corde eius semper fides inconcussa et nullo modo deficiens. cogitauit enim abraham, Deum qui dedit ut ille de senibus nasceretur qui non erat, posse etiam de morte reparare ». [FG2015] [c] Augustinus Hipponensis, De civitate Dei, lib. 16, c. 32,  CCSL 48, linea 25 : « Hanc ergo promissionem pater pius fideliter tenens, quia per hunc oportebat impleri, quem deus iubebat occidi non haesitauit quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus ». [MM2016] < Attest .> [Petrus Lombardus, Collectanea in omnes Pauli epistolas (Hbr. 11, 13), PL 192, 494 : «[Ambrosius] Non trepidavit Abraham credere quando promittebatur, non trepidavit offerre quando exigebatur. Eius dextera erigitur ad sacrificium, ut moreretur cuius cor erectum est ad fidem, ut nasceretur. Nec fuit religio credentis contraria devotioni obtemperantis. Promissionem enim pius Pater fideliter tenens quam per hunc oportebat impleri quem Deus iubebat occidi, non hesitavit quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus ; non sibi fecit questionem quasi de contrariis, et sibi adversantibus verbis Dei promittentis filium nasciturum, et postea dicentis : Occide mihi filium tuum. Sed erat in corde eius fides inconcussa et non deficiens qua credidit Deum qui dedit, ut ille de senibus nasceretur posse, etiam de morte reparare ».] [FG2015]

35  Codd. : P312, f. 180v ; Rusch.
36  Codd. : Rusch cum PL192 ; om. P312, f. 180v, Md044
potens est suscitare37  Deus,
interl.| interl.| quia tantam habuit fidem||

37  est suscitare] inv. Weber
unde eum et in parabolam38 
interl.| interl.| id est significationem||
marg.|

38  parabolam] parabola Weber
accepit.
Numérotation du verset Hbr. 11,20 
Fide
interl.| interl.| habita||
et de futuris
interl.| interl.| que non videbantur||
marg.| marg.| ISAAC. Fidem habuit, non solum quod benedictus esset melior. Sed etiam credidit quod christianus populus supplantaret benedictionem Iudeis.39  ||

39  Codd. : Md044 , f. 210va ; Rusch.
Iacob et Esau.
Numérotation du verset Hbr. 11,21 
Fide et40  Iacob moriens, singulis
interl.| interl.| quia singulis concellatis manibus benedictionem dedit et dextera supra Ephraim posita leva super Manassen minorem maiori preposuit||

40  et] om. Weber
filiorum
interl.| interl.| Ephraim et Manasse||
Ioseph benedixit,
interl.| interl.| quia cuique propriam benedictionem dedit||
et adoravit fastigium virge eius.
interl.| interl.| Christum per quem in Egypto dominium et discipline virgam habuit vel regnum Christi quod in illo significabatur futurum in gentibus||
marg.| marg.| ADORAVIT  FASTIGIUM  VIRGE. Forte tulerat a filio virgam, quando ei idem filius iurabat et dum eam tenet, post verba iurantis mox adoravit Deum. Non enim pudebat eum ferre tantis per insigne potestatis filii sui, ubi figura magne rei future presignabatur et regni Christi futuri in gentibus.||
Numérotation du verset Hbr. 11,22 
Fide
interl.| interl.| de futuris habita||
Ioseph moriens de profectione
interl.| interl.| ab Egypto ubi significabatur fidelium redemptio a peccatis||
filiorum Israel memoratus est, et de ossibus suis mandavit.
interl.| interl.| fide future resurrectionis||
marg.| marg.| DE OSSIBUS  SUIS  MANDAVIT. Adiurans filios Israel, ut asportarent ea in terra promissionis et reconderent ea in sepulcro patrum suorum, scilicet in spelunca duplici in qua sepulti sunt Abraham, et Isaac, et Iacob, et ceteri patres ubi et Adam et Eva quiescebant. Quod ideo voluerunt quia in ea terra previderunt nasciturum Christum ut cum eo resurgerent.||
Numérotation du verset Hbr. 11,23 
Fide Moyses,
interl.| interl.| parentum qui credebant Deum facturum aliquid magni per eum cum esset adeo elegantis forme||
natus, occultatus est mensibus tribus a parentibus suis, eo quod vidissent elegantem infantem,
interl.| interl.| quia ab ortu fuit infusa illi magna gratia venustatis non natura sed dono Dei||
et non timuerunt regis edictum.
interl.| interl.| parentes eius||
marg.| marg.| EDICTUM  REGIS. Quo omnes masculos Hebreorum necari preceperat.||
Numérotation du verset Hbr. 11,24 
Fide Moyses
interl.| interl.| per fidem invisibilium||
grandis factus negavit se esse filium filie pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei,
interl.| interl.| maxime fidei est spernere iocunditatem||
quam temporalis
interl.| interl.| id est transitorii||
peccati habere iocunditatem,
interl.| interl.| peccatum putavit se letari in aula dum fratres sui affligerentur||
Numérotation du verset Hbr. 11,26 
maiores estimans divitias41  thesauro Egyptiorum improperium Christi,
interl.| interl.| quod sustinuit a suis ut Christus a suis||
marg.| marg.| IMPROPERIUM. Quod pateretur pro Christo. Vel significabat improperia Christi futura. Vel quod Moyses sustinuit a fratribus suis quos liberare volebat, sicut Christus a suis quos redimere venerat. Illi dixerunt Christo : «Demonium habes ». Et isti Moysi : ‘'Vis nos interficere sicut interficisti Egyptium’', quod tamen patienter sustinuit sicut et Christus.||

Io. 8, 48.
Cf. Act. 7, 28 : « Numquid interficere me tu vis, quemadmodum interfecisti heri Aegyptium ? »

41  estimans divitias] inv. Weber
aspiciebat enim in remunerationem.
interl.| interl.| eternam ad quam ibat||
interl.| interl.| patienter sustinentium||
Numérotation du verset Hbr. 11,27 
Fide reliquit Egyptum
interl.| interl.| educens filios Israel||
non veritus animositatem regis,
marg.| marg.| NON  VERITUS etc. Iohannes Chrysostomus CHRYSOSTOMUS .42  Quod prius fugerat in terram43  Madian, non fuit metus sed fides quod44  credebat se a Deo liberari. Noluit ibi manere, ne esset causa iactantie, si in apertum periculum se precipitaret et temptaret Deum, quod diabolicum est. Sancti enim quamdiu habent quid faciant, non debent temptare Deum, ut et45  Dominus locum dedit Iudeis. Qui et suis precepit : « Si vos persecuti fuerint in una civitate46  fugite in aliam ».| 47  ||

sententia ex Mt. 10, 23 (Vetus latina : Sabatier, t. 3, p. 58, ut ref. Augustinus Hipponensis, In Iohannis evangelium, tract. 46, par. 7 et alii, passim). Edminor. : « Cum autem persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam ». [MM2016].

47  Codd. : Md044 , f. 211ra ; Rusch.
42  Non veritus etc. Christostomus] om. Md044 | 43  fugerat in terram] fugit in terra Md044 | 44  quod] quia Md044 | 45  et] om. Md044 | 46  una civitate] unam civitatem Md044 |
invisibilem enim tamquam videns
interl.| interl.| Deum quem non videbat ac si videret sustinuit et in eo confidit expectans quod promiserat et ideo non timuit | 48  ||

48  Codd. : Md044 , f. 211ra ; Rusch.
sustinuit.
interl.| interl.| id est expectavit et in eo confidit||
Numérotation du verset Hbr. 11,28 
Fide
interl.| interl.| quia sic credidit populum salvandum||
celebravit
interl.| interl.| Moyses||
marg.| marg.| FIDE  CELEBRAVIT. Hac scilicet quia credidit populum salvandum, illos scilicet a pharaone nos a diabolo.||
Pascha
interl.| interl.| quod causa transitus fuit||
interl.| interl.| quo limerunt postes et superliminaria domus||
ne qui vastabat
interl.| interl.| angelus percutiens||
primitiva
interl.| interl.| Egyptiorum||
tangeret eos.
interl.| interl.| territus sanguine quod fuit in figura liberandorum per sanguinem Christi||
Numérotation du verset Hbr. 11,29 
Fide
interl.| interl.| qua credebant Deo promittenti||
transierunt mare Rubrum
marg.| marg.| TRANSIERUNT  MARE etc. Sic etiam per baptismum fideles transeunt remissis peccatis, tamquam Egyptiis cum diabolo principe tenebrarum submersis.||
tamquam per aridam terram,
interl.| interl.| et ne videretur hoc casu factum non fide, de hoc addit quod experti vel ne videretur phantasia fuisse||
quod experti Egyptii devorati sunt.
Numérotation du verset Hbr. 11,30 
Fide muri Hiericho corruerunt circuitu49  dierum septem.
interl.| interl.| sic mundi huius obstacula cadunt ad voces predicantium dum in hoc tempore Ecclesia novatur circuiens orbem terrarum||
marg.| marg.| CIRCUITU  DIERUM. Completo a Levitis arcam Dei portantibus et eneis tubis clangentibus.||

49  corruerunt circuitu] ruerunt circuiti Weber
Numérotation du verset Hbr. 11,31 
Fide Raab meretrix non periit cum incredulis
interl.| interl.| quia credidit terram Iudeis a Deo tradendam et ideo excepit exploratores||
excipiens exploratores cum pace.
interl.| interl.| quid ergo vos qui prophetas et Christum audistis||
marg.| marg.| EXCIPIENS  EXPLORATORES. Quasi : ita et vos debetis duo testamenta per apostolos tamquam exploratores a Christo missos credendo excipere, et ita cum infidelibus non peribitis.||
Numérotation du verset Hbr. 11,32 
Et
interl.| interl.| multa facta fidei dixi||
quid adhuc dicam ?
interl.| interl.| quasi infinita sunt||
Deficiet enim me tempus
interl.| interl.| epistole huius vel vite si singula vellem prosequi||
enarrantem de Gedeon,
marg.| marg.| DE GEDEON. Qualiter accepto signo velleris a Domino ivit contra Madianitas {t. 4 : Erfurt, f. 1142vb ; facsim., p. 444b} [Rusch, f. 1142vb ] cum trecentis viris, eosque noctu expugnivit.||
Barach,
marg.| marg.| DE BARACH. De quo in libro Iudicum legitur quod Iabin, rege Chanaan filios Israel affligente, Debora prophetissa que illo tempore Israel iudicabat, precepit Barach filio Abinoem50  , ut assumeret decem millia pugnatorum secum et iret contra Sisaram principem exercitus Iabin. Qui dixit se iturum si ipsa cum eo iret. Itaque et ipsa cum eo ivit. Dominus autem exterruit exercitum Iabin quem congregaverat Sisara ad torrentem Cison. Fugitque Sisara ad tentoria Iabel uxoris Aber Cynei. Ubi cum absconditus dormisset, Iabel clavum tabernaculi cum malleo percussum defixit in cerebrum eius usque ad terram et mortuus est. Et ecce Barach sequens Sisaram veniebat. Egresssaque Iabel in occursum eius dixit ei : « Veni et ostendam tibi virum quem queris ». Qui cum intrasset, vidit Sisaram iacentem mortuum. Humiliavit ergo Deus die illo Iabin regem Chanaan coram filiis Israel.||

Cf. Idc. 4, 2-23
3Rg. 18, 40.
Idc. 4, 22.
50  Abinoem] scrips., Abinoen Rusch
Samson,
marg.| marg.| SAMSON. Qui ut legitur in libro Iudicum afflixit vehementer Philisteos.||

Cf. Idc. 13, 5 ; 15, 3 et passim.
Iepte,
marg.| marg.| DE IEPTE. Qui cum iret ad pugnam contra hostes, vovit Domino quod si triumphum de hostibus assequeretur rediens, quod primo occurreret offerret Deo occuritque ei filia quam immolavit.||
marg.| marg.| Non laudatus Iepte quod filiam occidit, sed quod per fidem Deo iuvante hostes superavit.||
marg.| marg.| Augustinus Hipponensis AUGUSTINUS. In primo libro51  DE CIVITATE DEI. Quare52  non culpatur Abraham, sed laudatur quod filium occidere voluit. Et merito queritur utrum pro iussu Dei sit habendum quod Iepte filiam sicut voverat occidit. Nec  Samson aliter excusatur quod se cum hostibus oppressit, nisi quia spiritus latenter hoc iusserat qui per illum miracula faciebat.| 53  ||

53  Codd. : Md044 , f. 211va ; Rusch.
51  In primo libro] libro primo Md044 52  Quare] om. Md044
David et Samuel, et prophetis,
Numérotation du verset Hbr. 11,33 
qui per fidem
marg.| marg.| QUI  PER  FIDEM. Et si recusat dicere que singuli, dictum tamen que quidam operati sunt fide.||
devicerunt regna, operati sunt iustitiam,
interl.| interl.| equum iudicium||
adepti sunt
interl.| interl.| fide||
repromissiones,
interl.| interl.| que promittebant ut victoria vel alia||
interl.| interl.| de Deo vel Christo||
marg.| marg.| REPROMISSIONES. Promissiones multe sunt facte David, ut Abrahe.||
marg.| marg.| Sapienter historiarum commemorationem vitat, ne sermonem suum protelet breviter quedam tanges. Nec enim omnino tacuit, nec dicens molestus effectus est fugit densitatem et longitudinem ne fatiget auditorem.||
obturaverunt ora leonum,
interl.| interl.| non tantum homines vicerunt fide sed et bestias et Daniel||
marg.| marg.| OBTURAVERUNT. Augustinus Hipponensis AUGUSTINUS. Plurale pro singulari, solus Daniel significatur ora leonum clausisse, solus Isaias sectus ut in Psalmo : « Astiterunt reges » pro Herode, « et principes » pro Pilato. Attendendum quod in Veteri Testamento sepe patribus in his que dicta sunt, et aliis huiusmodi temporalis felicitas monstratur exhibita. Tempus autem talium non est in novo Testamento. Ante dedit talia, ut preter eum non intelligatur alius largitor etiam terrene felicitatis, que ad veterem hominem pertinet. In Christo novo homine novis {t. 4 : Erfurt, f. 1143ra ; facsim., p. 445a} [Rusch, f. 1143ra ] nova promittit, id est eterna. Unde et ipse irrisus in conspectus inimicorum moritur. Sed resurrectionem suam non aliis sed suis ostendit ut ibi discerent quid sibi sperarent. Unde et Iacob : '’Sustinentiam Iob audistis et finem Christi vidistis'’, quasi : patimini ut Iob sed non speretis finem eius, id est temporalia que ei aucta redierunt sed eterna que in Christo precesserunt.||

Cf. Ps. 2, 2 : « Astiterunt reges terræ, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus christum eius ».
Cf. Iac. 5, 11 : « Ecce beatificamus eos qui sustinuerunt. Sufferentiam Iob audistis, et finem Domini vidistis, quoniam misericors Dominus est, et miserator ».
Numérotation du verset Hbr. 11,34 
extinxerunt impetum ignis,
interl.| interl.| ut tres pueri||
effugaverunt54  aciem gladii,
interl.| interl.| exercitum accinctum gladio, ut Iosue, David et alii multi||

54  effugaverunt] effugerunt Weber
convaluerunt de infirmitate,
interl.| interl.| ut Ezechias et Iob||
fortes facti sunt
interl.| interl.| ut Iosue, Iudas Machabei, et alii||
in bello,
interl.| interl.| in prelio||
castra verterunt
interl.| interl.| in fugam||
exterorum,
interl.| interl.| inimicorum||
Numérotation du verset Hbr. 11,35 
acceperunt mulieres
interl.| interl.| ut per Eliam et Eliseum||
de resurrectione mortuos suos,
interl.| interl.| venientes id est resuscitatos||
alii autem
interl.| interl.| ecce quanta per fidem fecerunt modo quanta pro fide passi sunt||
distenti sunt
interl.| interl.| in eculeo et aliis tormentis||
marg.| marg.| ALII  DISTENTI etc. Augustinus Hipponensis AUGUSTINUS. Et in illis patribus Veteris Testamenti quamvis rara fuerunt, tamen exempla patientie a sanguine Abel usque ad sanguinem Zacharie quorum sanguinem dicit Dominus ab eis exigendum, qui in patrum suorum a quibus illi occisi sunt iniquitate persisterent. Et in novo Testamento non defuerunt temporali felicitate pollentes, in eo misericordiam Dei experiamus.||
non suscipientes redemptionem
interl.| interl.| evasionem de manu inimicorum||
interl.| interl.| illa redemptione||
resurrectionem.
interl.| interl.| vitam eternam||
Numérotation du verset Hbr. 11,36 
Alii vero ludibria et verbera experti insuper et vincula et carceres,
interl.| interl.| per hoc notat hec in eisdem personis fuisse||
Numérotation du verset Hbr. 11,37 
lapidati sunt,
interl.| interl.| ut Ieremias in Egypto, Ezechiel in Babylonia||
secti sunt,
interl.| interl.| ut Isaias||
temptati sunt,
interl.| interl.| promissionibus||
in occisione gladii
interl.| interl.| gladio facta||
mortui sunt,
interl.| interl.| ut Urias, Iosias||
circuierunt
interl.| interl.| multa loca mundi||
in melotis
interl.| interl.| ut Elias et alii||
marg.| marg.| IN MELOTIS etc. Melota vestis de pilis camelorum, vel melius est animal quod et taxus cuius pellis melota dicitur.||
in pellibus caprinis, egentes,
interl.| interl.| necessariis||
angustiati,
interl.| interl.| cura animi||
afflicti,
interl.| interl.| laboribus||
Numérotation du verset Hbr. 11,38 
quibus
marg.| marg.| QUIBUS. Id est quorum conversatione non erat mundus dignus, et ideo ne viles habeantur pro tribulationibus. Vel adeo viles erant hominibus quod non essent digni stare vel habitare inter eos.||
marg.| marg.| Vel illi priores non acceperunt statim promissam vitam usque ad Christum. Cur non ? Deo pro nobis melius. Prout naturam nostram assumeret et gloriosius nobiscum exultaret. Etsi illi tenuerunt fidem qui tamdiu expectaverunt requiem, multo magis nos teneamus qui statim accipimus.||
dignus non erat mundus,
interl.| interl.| amatores mundi||
in solitudinibus errantes in montibus,
interl.| interl.| ut Matthias et sequaces eius et ante Elias et filii prophetarum sub Iezabel||
et in55  speluncis
interl.| interl.| que naturales sunt||

55  in] om. Weber
et in cavernis terre.
interl.| interl.| que aliquo casu fiunt||
Numérotation du verset Hbr. 11,39 
Et hii omnes
interl.| interl.| tanta per fidem antique fideled operati sunt vel passi per fide||
testimonio fidei probati,
interl.| interl.| quod fides de eis perhibuit||
nunc56 
interl.| interl.| adhuc||

56  nunc] om. Weber
non acceperunt repromissionem,
interl.| interl.| duas stolas etsi singulas||
interl.| interl.| plena corporis et anime beatitudinem||
Numérotation du verset Hbr. 11,40 
Deo pro nobis melius aliquid providente, ut ne sine nobis
interl.| interl.| ut in communi gaudio omnium maius fiat singulorum||
consummarentur.
interl.| interl.| perficerentur||
marg.| marg.| Consummarentur, id est requie et visione Dei fruerentur.||




Comment citer cette page ?
Glossa ordinaria (Hbr. 11), in : Glossae Scripturae Sacrae electronicae, ed. Martin Morard, IRHT-CNRS, 2016-2018. Consultation du 19/09/2019. (permalink : http://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?livre=../sources/editions/GLOSS-liber73.xml&chapitre=73_11)