initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<04. Exodus*>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. [ 830 ] ejusdem, epistolæ glossatæ. 102 Arras, 564(441) Boulogne-sur-Mer, 113 Boulogne-sur-Mer, 118 Boulogne-sur-Mer, 184 Boulogne-sur-Mer, 189 _ London, MS Royal 2 E III _ Biblia - Evangelia (glossa)_ MS 813 Saint-Omer Biblia Saint-Omer, BM, ms. 063 Nicolaus de Lyra, Postilla litteralis Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ Paul. Boulogne-sur-Mer, BM, ms. 24, Glossa media Gilleberti Paul. Saint-Omer, BM, ms. 036 , Magna Glosatura Paul. Saint-Omer, BM, ms. 212 _ Prophetae Saint-Omer, BM, ms. 014 Vetus Testamentum Saint-Omer, BM, ms. 009 cum glossa Livres historiquesParis, BnF, lat. 15488 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15489 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15490 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Livres historiquesParis, BnF, lat. 15491 ; prov. Sorbonne (Paris)0 Gn. Saint-Omer, BM, ms. 177 _3 Gn.Dijon, BM, 22, 1186-12153 Gn.Douai, BM, ms. 0017/1, f. 1-131v, 13e 2/4, France. [f. 3=4 par erreur de pagination, sans manque dans le texte]3 Gn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 031 (t. 1), origine Italie, 12e 2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale3 Gn.Paris, BnF, lat. 14398, origine groupe laonnois, avant 1140, vers 1120-1135; prov. St-Victor de Paris (1180-1200).3 Gn. Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20173 Gn.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/4; prov. Toulouse OP, f. 1 sqq3 Gn.Toulouse, BM, ms. 21, 13e s. 2/3; prov. Toulouse OESA, f. 1 sqq3 Gn.Tours, BM, ms. 86, 12e s. 4/4, f. 1r inc. [Glossa in Gn.] « Cum omnes divinos libros legimus… » ; f. 2v ; inc. : « Beda. In principio creavit Deus celum et terram : creationem mundi insinuans Scriptura, primo verbo eternitatem et Dei omnipotentiam ostendit... »3 PentateuqueParis, BnF, lat. 15480 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15481 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15482 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15483 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15484 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15485 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15486 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 PentateuqueParis, BnF, lat. 15487 ; prov. Sorbonne (Paris)3_7 Ex. Saint-Omer, BM, ms. 177 4 Ex.Dijon, BM, 22, 1186-12154 Ex.Dijon, BM, 23, 1186-12154 Ex.Grenoble, BM, ms. 0034 (463), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395]4 Ex.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 032 (t. 2) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale4 Ex.Paris, Arsenal, 47, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.4 Ex. Paris, Arsenal, 48, 1150-1170 [MM2017]; prol., manque Ex. 1-1-9 ; prov. Sozomène, chanoine de Pistoie.4 Ex.Paris, BnF, lat. 14400, origine non précisée, 12e 2/4 ? [MM2016]4 Ex.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15187 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 15189 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20174 Ex.Soissons, BM, ms. 71, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Jean-des-Vignes.4 Ex.Toulouse, BM, ms. 18, 13e s. 2/44 Ex.Tours, BM, ms. 86, 12e s., f. 167v ; expl. (Ex. 1-40, 18) : « Posuit et testamentum in archa.. ». Glosa [Raban] : « ...ad Adventum Domini sermo vel opus ad structuram Ecclesie conveniens per scriptores Veteris Testamenti colligitur, ut doctores Evangelii hiis utantur in confirmatione fidei et eorum vestigia sequantur »4 Ex. 1 à 40:17Douai, BM, ms. 0017/1, f. 132-254v (… imposito desuper o-) ; 13e 2/4 ; France.4 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 171 5 Lv. Saint-Omer, BM, ms. 173 _ 5 Lv.Dijon, BM, 23, 1186-12155 Lv.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 1r-69r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]5 Lv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 033 (t. 3) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale5 Lv.Oxford, Trinity College, B.1.31 [MM2016]5 Lv.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16270 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20175 Lv.Rouen, BM, A 236, origine Paris, 1140-1150; prov. OSB (Fécamp).5 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 178 6 Nm. Saint-Omer, BM, ms. 271 6 Nm.Grenoble, BM, ms. 0035 (303), f. 70r-164r, origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.) [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 395.]6 Nm.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 034 (t. 4) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale6 Nm.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20176 Nm.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/46 Num.Dijon, BM, 24, 1186-12156 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 047 _ 7 Dt. Saint-Omer, BM, ms. 227 _ 7 Dt.Dijon, BM, 24, 1186-12157 Dt.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.7 Dt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 035 (t. 5), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale7 Dt.Oxford, Trinity College, B.1.14, 12e 4/3 ? [MM2016]7 Dt.Paris, BnF, lat. 00186, origine : peint par un artiste de Champagne méridionale, 1150 c.; prov. Chalons-sur-Marne : Cathédrale Saint-Etienne7 Dt.Paris, BnF, lat. 15186 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 15188 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Paris, BnF, lat. 16289 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20177 Dt.Toulouse, BM, ms. 19, 13e s. 2/47 2Esr.Dijon, BM, 28, 1186-12158 Ios.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale8 Ios.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 1sqq8 Ios. etc.Paris, BnF, lat. 15190 ; 13e s., prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.20178_10 Idc.Dijon, BM, 28, 1186-12159 Idc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 036 (t. 6), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale9 Rt.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)10 Rt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 271r sqq.10 1-4Rg.Dijon, BM, 25, 1186-121511_15 1-4Rg.Paris, BnF, lat. 15191 ; saec. 13 ½ ; prov. Sorbonne (Paris)11_15 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 1-67, origine Italie, 13e 1/2?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 1-45, origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale12 1-4Rg Saint-Omer, BM, ms. 149 12_15 1-4Rg.Oxford, Trinity College, B.4.30, 1170-1180 c.? [MM2016]12_15 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 216, f. 67 sqq., origine Italie, 13ee 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 2Rg.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 217, f. 45r sqq., origine Italie, 12e 2/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale13 Par. (1-2).Avranches, BM, 10, après 1200.16 Par. (1-2).Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 139, 12e 3/3 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.16_17 Par. (1-2).Oxford, Bodleian, E. Mus. 64, après 1200.16_17 Par. (1-2).Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)16_17 Par. (1-2).etc.Paris, BnF, lat. 15193 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201716_17 1Esr.Dijon, BM, 28, 1186-121518 1Esr.Durham, Cathedral Library, A.03 (III).0518 1Esr.Paris, Mazarine, 08518 1Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 86v18 1Esr.Troyes, BM 0033, t. 2, f. 86r-109v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0078, f. 149r-180r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0104, f. 90r-116r, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0106, f. 70v-82v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0113, f. 73r-91v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 1Esr.Troyes, BM 0143, f. 122r-157v, 13e s.; prov. OCist (Clairvaux)18 2Esr.Paris, Mazarine, 08519 2Esr.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 113v19 Ios.Dijon, BM, 28, 1186-121519 Tb.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 137v22 Idt.Paris, Mazarine, 08523 Idt.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, 151r23 Est.Paris, Mazarine, 08524 Est.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 167v24 Iob.Avranches, BM 16, origine laonnoise non certaine, avant 1140.25 Iob.Laon, BM 51, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Nicolas-aux-Bois (f. 85v, xv e siècle) 25 Iob.Oxford, Bodleian Library, Rawlinson G 17, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135). 25 Iob.Oxford, Trinity College, 20. Signalé par B. Smalley, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann), avant 1140. 25 Iob.Paris, BnF, lat. 14781, f. 127-207, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OSA (St-Victor de Paris) (1180-1200) (suivie d’un autographe de Guillaume de Champeaux élève d’Anselme de Laon).25 Iob.Paris, BnF, lat. 15194  ; prov. Sorbonne (Paris) : legs de Robert de Sorbonne, Paris, 1240-1260 c. [MM2017]25 Iob.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201725 Iob.Paris, BnF, lat. 15492 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15493 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15494 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15495 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, BnF, lat. 15496 ; prov. Sorbonne (Paris)25 Iob.Paris, Mazarine, 08725 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 282 26 Ps. 1-89 Saint-Omer, BM, ms. 269 26 Ps. Boulogne-sur-Mer, 20, Odbertus de St-Bertin, Glossa praevia 26 Ps.Douai, BM, ms. 0016, (12e 4/4) (GP, Magna Glosatura in Ps. cum scoliis)26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0079 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse ; autre texte que la Glose ordinaire, à partir d’un commentaire du 12e siècle qui n’est pas celui attribué à Bruno le Chartreux [MM2016]26 Ps.Grenoble, BM, ms. 0080 ; saec. 12 ; prov. Grande Chartreuse  [MM2016]26 Ps.Köln, Dombibliothek, cod. 7, saec. 13 2/326 Ps. Laon, BM 29, France, 1160-1180 c.; prov. Vauclair 26 Ps.Le recensement des manuscrits pour la Glose sur le Psautier (Glose ordinaire et Magna Glosatura) est en cours par Martin Morard (IRHT). Voir liste provisoire dans FAMA26 Ps.Lunel, BM, ms. 1, 12e. 3/3; prov. Saint-Guilhem du Désert ; manque Ps. 118, 73-125 cum glossa (propter defectum fol. inter f. 95 et 96)26 Ps. Paris, BnF, lat. 106, origine Laon ou Champagne ?, Aisne ?, 1140-1150 c. [omet les titres bibliques] non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 14403, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Saint-Victor.26 Ps.Paris, BnF, lat. 15199 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15200 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15201 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15202 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15203 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15204 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15205 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15206 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15207 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15208 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15209 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15210 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15498 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15499 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 15500 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 16273 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201726 Ps.Paris, BnF, lat. 17212, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Paris (Petits-Pères 15).26 Ps. Paris, BnF, lat. 17213, origine Paris, 1140-1150; prov. Paris (Notre-Dame).26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 010 , Magna Glosatura 26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 016 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 032 , Magna Glosatura26 Ps. Saint-Omer, BM, ms. 035 , Magna Glosatura26 Ps. Tarragona, Bilb. publ., ms. 116 [inter f. 101 et 102 def. Ps. 62, 3 usque ad Ps. 72, 9]26 Ps. Troyes, BM 0726, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) ; version différente de la Glose ordinaire, enrichie de citations patristiques complétées26 Ps.Troyes, BM, ms. 0511, origine Paris (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).26 Ps. Troyes, BM, ms. 815 : Gilbertus Pictaviensis, Glosa media in Ps26 Ps.Valenciennes, BM, 44 : Gilbertus Porretanus, Glosa Media in Psalmos26 Ps.Vatican, BAV, Reg. lat., 13, 12e s.26 Ps. 1-17Paris, BnF, lat. 15211, f. 1-22vb [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Ps. 1-17, 1526 Ps. 1-73Oxford, Trinity College, B.5.4, Paris, 1272, Magna Glosatura, Herbert de Bosham.26 Ps. 1-79Paris, BnF, lat. 15212 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 1-79 (glosé)26 Ps. 42:4-118:11Cava de' Tirreni SA, Biblioteca della Badia, Cod. 3526 Ps. 74-150Oxford, Bodleian, Auct. E inf. 6. (SC2051), Magna Glosatura (lac. inter f. 103 et 104 = Ps. 118, 54-175 = PL192, 1069B-1133B), Herbert de Bosham, entre 1173 et 1176/1177 ; lien vers images26 Ps. 80-150Paris, BnF, lat. 15213 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Nicolas de Gorran, In Ps. 80-150 (glosé)26 Prv.Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).28 Prv.Dijon, BM, 27, 1186-121528 Prv.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 5r-50v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]28 Prv.Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine avant 1140; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.28 Prv.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale28 Prv.Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]28 Prv.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]28 Prv.Paris, BnF, lat. 119, f. 1r-102r, 12e s. 4/4, version de la Glose à préciser.28 Prv.Paris, BnF, lat. 14476, f. 2r-65r, prothemata ajouté par une main 13e, f. 1v ; Paris, 1150-1160 c. 28 Prv.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Paris, BnF, lat. 15612, f. 20  ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728 Prv.Troyes, BM 1169, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).28 Prv.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).28 SapientiauxParis, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15501 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15502 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15503 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15504 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15505 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15506 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15507 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 SapientiauxParis, BnF, lat. 15508 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201728_32 Qo.Dijon, BM, 27, 1186-121529 Qo. (Ecl.)Bamberg, SB, misc. bibl. 69, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135).29 Qo. (Ecl.)Grenoble, BM, ms. 0032, origine laonnoise incertaine avant 1140.29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 2r-3v (Qo. 1, 1-2, 5) ; f.173r (Qo. 2, 6-2, 12), autre origine que le reste du volume, saec. 13 2/2, avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 51r-66v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Laon, BM 57, origine laonnoise incertaine, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), f. 90v, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.1.13, 12e 2/3 ? [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 119, f. 103r-137v, vac. 138), 12e s. 4/4, avec prologue, version de la Glose à préciser.29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 14476, f. 66r-87r ; Paris, 1150-1160 c. 29 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Qo. (Ecl.)Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201729 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 291 _ 30 Ct. Saint-Omer, BM, ms. 376, f. 13v-14r fragmenta30 Ct.Cambridge, Pembroke College, 47 [sigle B : CM170.22 Dove]30 Ct.Dijon, BM, 27, 1186-121530 Ct. Evreux, BM, 90, f. 2-6, origine laonnoise incertaine, avant 1140.30 Ct.Hereford, Cathedral Library, MS P I 8 ; [Angleterre, Hereford ?, 1135-1145 ; sigle H : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 67r-84v, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]30 Ct. Laon, BM 112, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145 c.; prov. Laon, Saint-Vincent.30 Ct.Laon, BM 278, f. 36r-57v, 1200 c.; prov. Laon, Saint-Vincent [CM170.22 Dove].30 Ct.Laon, BM 58, f. 60v-70v, Laon ?, 1150 c. selon Dove CM270.22, p. 5130 Ct. Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. [sigle L  : CM170.22 Dove]30 Ct.London, BL, Add. 18326, f. 2v-25v [Paris, 1160-1170 ; sigle N : CM170.22 Dove, p. 15]30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 037 (t. 7), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 33 sq., origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.30 Ct.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 1-27v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale30 Ct.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00245, f. 1r-43r non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 00246, f. 1r-56v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00466, f. 59r-76v30 Ct.Paris, BnF, lat. 00467, f. 42r-59r30 Ct.Paris, BnF, lat. 00480, f. 1r-8r [alia Glosa]30 Ct.Paris, BnF, lat. 00483, f. 1r-14r ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00567, f. 118r-127v ; St-Martial, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 00571, f. 84r-91r ; France, Nord, saec. 12 ex.30 Ct.Paris, BnF, lat. 119, f. 139r-180r (180v vac.), 12e s. 4/4, avec proloques, version à préciser.30 Ct.Paris, BnF, lat. 124, f. 60v-79r ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 127, f. 63v-96v ; France, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 128, f. 90v-136r ; Italie, 1200 c. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 129, f. 95v-122r ; Paris ?, saec. 12 ex. non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 143, f. 85v-117r ; France, Nord-Ouest/Normandie, 1150 c. [Glosa ordinaria 1-3, 10] non numérisé sur Gallica le 7.5.2017 30 Ct.Paris, BnF, lat. 14405, f. 68v-87v, Paris, 1200 c.; prov. St-Victor30 Ct.Paris, BnF, lat. 14776, f. 90r-113r [France, Paris, 1150-1160; prov. St-Victor [Stirnemann 1987], sigle V : CM170.22 Dove, p. 20]30 Ct.Paris, BnF, lat. 14778, f. 1v-30v [sigle P : CM170.22 Dove]30 Ct.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Paris, BnF, lat. 15571, f. 57r-63v. Paris ?, saec. 13 inc.30 Ct.Paris, BnF, lat. 15612, f. 71 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201730 Ct.Rouen, BM, ms. A 16230 Ct.Rouen, BM, ms. A 22430 Ct.Rouen, BM, ms. A 25830 Ct.Rouen, BM, ms. A 44130 Ct.Rouen, BM, ms. A 57030 Ct.Sankt Gallen, Stiftsbibliothek, ms. 29 ; Paris 1150-1160 [Dove], plus probablement St-Gall [e-codices], texte et glose interlinéaire à l’encre noire, différente de la glose marginale et des initiales peintes typiques de la région de St-Gall (MM2017) ; prov. OSB (St. Gallen), sigle S : CM170.22 Dove, p. 18]30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E IV 3 [sigle T : CM170.22 Dove] 30 Ct.Torino, Bibl. Naz. Univ., E V 45, f. 46r-75r; prov. OFM (Chieri), s. 12 4/430 Ct. Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).30 Ct.Troyes, BM, ms. 1378 [CM170.22 Dove]30 Ct.Troyes, BM, ms. 1380, f. 63v-78v ; France Nord-Ouest / Angleterre, saec. 12 3/4 [CM170.22 Dove]30 Ct.Valenciennes, BM, 73, 12e 2/3; prov. Saint-Amand, olim « K.9 ». Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct. Valenciennes, BM, 75, f. 95r sqq. ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150. Omis par Dove, CCCM170.22. [MM2017]30 Ct.Vatican, BAV, Ottob. 83430 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 630 Ct.Vatican, BAV, Reg. lat., 8230 Sap.Dijon, BM, 27, 1186-121531 Sap.Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 85r-107r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]31 Sap.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale31 Sap.Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]31 Sap.Paris, BnF, lat. 119, f. 181r-236v, 12e s. 4/4, version à préciser.31 Sap.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201731 Sap. Saint-Omer, BM, ms. 142 _ Clarembaldus Atrebatensis (Tractatus super librum Boethii De trinitate) - Saint Augustin (Epistolae, De Genesi contra Manichaeos, De octo quaestionibus ex Veteri Testamento, De quantitate animae, De duabus animabus)31 Sir.Dijon, BM, 27, 1186-121532 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 038 (t. 8), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 218, f. 136 sqq., type parisien, v. 1240-1250 ; prov. Italie, Messine, cathédrale32 Sir.Paris, BnF, lat. 15214 ; prov. Sorbonne (Paris); non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15215 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15216 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15217 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15218 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201732 Sir. (Eccli.)Köln, Dombibliothek, cod. 6, f. 107v-171r, 1220-1230 c., avec scolies [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Oxford, Trinity College, B.4.4, France, Par, 13e 2/3 [MM2016]32 Sir. (Eccli.)Paris, BnF, lat. 119, f. 237r-, 12e s. 4/4, capitula 1-52 (om. OrSal.).32 Sir. (Eccli.)Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).32 Is. Saint-Omer, BM, ms. 038 33 Is.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 039 (t. 9), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale33 Is.Munich, Staatsbibliothek, Clm 13904, 1140-1150, origine indéterminée; prov. : Prüfening)33 Is.Paris, BnF, lat. 14780, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor33 Is.Paris, BnF, lat. 15220, f. 1ra-62v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 33 Is.Paris, BnF, lat. 15221 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201733 Is.Paris, BnF, lat. 15222, f. 1ra-94rb ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, BnF, lat. 15223, f. 1r-72r- ; prov. Sorbonne (Paris)33 Is.Paris, Mazarine 098, origine indéterminée, 1140-1150.33 Is.Troyes, BM 1170, origine indéterminée, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).33 Is. 1-4Paris, BnF, lat. 8876, f. 3-102 ; + Stephanus Langton in Is. ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 33 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15510 ; prov. Sorbonne (Paris) ) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15511 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15512 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15514 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15515 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15516 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15517 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15518 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Prophètes à préciserParis, BnF, lat. 15519 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201733_51 Ier.Paris, BnF, lat. 8876, f. 103-204v ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.) 34 Ier.Dijon, BM, 26, 1186-121534 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 040 (t. 10), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale34 Ier.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 1-99v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?34 Ier.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]34 Ier.Paris, BnF, lat. 15220, f. 63r-120v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15222, f. 95ra-180rb ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15224, f. 1r-79v ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Paris, BnF, lat. 15509, f. 1-53v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 34 Ier.Paris, BnF, lat. 15513, f. 3r-90v  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)34 Ier.Troyes, BM 1030, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).34 Lam.Paris, BnF, lat. 8876, f. 204v-246r ; 1200-1250 ; prov. Chaalis (O.Cist.)35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 100, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?35 Lam.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS Vitr5/9, f. 30r-67v, origine Espagne ou sud de la France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Tolède, cathédrale35 Lam.Oxford, Trinity College, B.1.1, Anglo-normand, 1180-1200 [MM2016]35 Lam.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15220, f. 120v-145r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15222, f. 180va-214vb ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15224, f. 80r-108r ; prov. Sorbonne (Paris)35 Lam.Paris, BnF, lat. 15509, f. 55r-82v ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris) 35 Lam.Paris, BnF, lat. 15513, f. 91r-126r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)35 Ez.Paris, BnF, lat. 15224, f. 108r-193v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15225, f. 1r-109v ; prov. Sorbonne (Paris)36 Ez.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201736 Dn. Paris, BnF, lat. 15223, f. 73r-104r ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15225, f. 109v-sqq. ; prov. Sorbonne (Paris)37 Dn.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201737 Ez.Dijon, BM, 26, 1186-121537 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 041 (t. 11), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale37 Ez.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?37 Ez.Paris, BnF, lat. 15220, f. 145r-215r  ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 37 12Proph.Paris, BnF, lat. 15223, f. 104v-191r ; prov. Sorbonne (Paris)38 12Proph.Paris, BnF, lat. 15226 ; prov. Sorbonne (Paris) ) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 12Proph.Paris, BnF, lat. 15227 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201738 Dn.Saint-Omer, BM, ms. 220  : Gilbertus Universalis, Glossae super Danielem ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus)38 Dn.Paris, BnF, lat. 15220, f. 216r-240v ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; 38 Dn.Laon, BM 10, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.38 Dn.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 206, f. 137v, origine France, quart Nord-Ouest ?, 12e 4/4 ?38 Dn.Paris, BnF, lat. 14781, origine Paris, 1140-1150 (groupe d’Henri de France); prov. OSA (St-Victor de Paris).38 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 220 : Gilbertus Universalis, Glossae super XII prophetas ; prov. Saint-Bertin ; (liber non glossatus) ;   Hab., f. 102va ; Soph. f. 109rb ; 39_51 12Proph.Saint-Omer, BM, ms. 230 39_51 12Proph.Laon, BM 42, origine indéterminée, 1140-1150; prov. Vauclair (fondée 1134), OCist., dioc. de Laon.39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 042 (t. 12), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale39_51 12Proph.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 253, origine France, Quart Nord/Ouest [channel style], 12e 4/4 ?39_51 12Proph.Paris, Arsenal, 34, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Martin-des-Champs.39_51 12Proph.Paris, BnF, lat. 15220, f. 241r-314r ; Paris, saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;39_51 12Proph. Troyes, BM 1028, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 12Proph. Troyes, BM 1035, origine Paris, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).39_51 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 15192 ; saec. 13 2/4 ; prov. Sorbonne (Paris)52_53 Mcc. (1-2)Paris, BnF, lat. 17204, origine Paris après 1200; prov. Paris (Notre-Dame).52_53 Mcc. (1-2)Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/4, f. 179r sqq.52_53 Mt. [ 489 ] Glossa super Evangelium Mathæi. 152 54 Mt. Saint-Omer, BM, ms. 274 54 Mc. Saint-Omer, BM, ms. 210 _ 55 Mt.Canterbury, Cathedral, Lit. D. 6, Kent, 1140-1150 ? (Richard Gameson, The earliest Books of Canterbury Cathedral. Manuscripts and Fragments to c. 1200, London, 2008, no 25, p. 257-269 le date du second quart du xiie siècle).55 Mt.Douai, BM, ms. 0022, (13e 1/2) (Bible glosée en 11 volumes)55 Mt.Grenoble, BM, ms. 0037 (451), origine et provenance Grande-Chartreuse, deuxième tiers (1150 c.)[4]55 Mt.Laon, BM 73, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint Vincent de Laon. 55 Mt.Laon, BM 74, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 55 Mt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 043 (t. 13), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale55 Mt. Montpellier, Fac. de Méd., H-155 , origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).55 Mt.Oxford, Trinity College, 20, origine laonnoise éventuelle (Stirnemann) peut-être avant 1140.55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.10, f. 1-81, 12 s. ½ [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? pièces liminaires différentes de Rusch [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]55 Mt.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]55 Mt.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201755 Mt.Paris, Mazarine 113, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OP (Paris, Saint-Jacques).55 Mt.Rouen, BM A 405, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OSB (Jumièges).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 1-129, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. OSB (Saint-Bertin ).55 Mt.Saint-Omer, BM, ms. 210, 13e s.55 Mt.Tours, BM, ms. 117, style de Chartres (Stirnemann), 1140-1145; prov. Tours, Saint-Paul de Cormery.55 Mt.Troyes, BM 1040, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).55 Mt.Valenciennes, BM, 73, f. 1-81r ; 12e 2/4; prov. Saint-Amand, olim « K.9 » [MM2016].55 Mt. Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.55 Evang.Paris, BnF, lat. 15195 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15522 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15523 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15524 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15526 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15527 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15528 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15529 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15530 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15531 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15532 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15533 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15535 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15537 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15538 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15539 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15540 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15541 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15542 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15543 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15544 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Evang.Paris, BnF, lat. 15545 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201755_58 Mc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 232, 12e 1/2 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.56 Mc.Oxford, Trinity College, B.1.11, 1180-1200 ? [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]56 Mc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]56 Mc.Paris, BnF, lat. 15229 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Paris, BnF, lat. 15230 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201756 Mc.Rouen, BM A 327, origine laonnoise possible (antériorité à 1140 incertaine); prov. OSB (Saint-Wandrille).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, f. 130-202, Angleterre ou France, Quart Nord-Ouest ? 1190-1230 c.; prov. Abbaye de Saint-Bertin.56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 040, France, 1190-1230; prov. OSB (Saint-Bertin).56 Mc.Saint-Omer, BM, ms. 274; prov. OSB (Saint-Bertin )56 Mc. Troyes, BM, ms. 0871, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France). 56 Lc.Grenoble, BM, ms. 0039 (434), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 334.]57 Lc.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 332.}57 Lc.Londres, British Library, Add. 35167, origine Paris, 1140-1150; prov. indéterminée.57 Lc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (t. 14), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale57 Lc.Oxford, Trinity College, B.1.12, 1160-1180 ? [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]57 Lc.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]57 Lc.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201757 Lc.Paris, BnF, lat. 15534 ; Paris , saec. 13 1/4 ?, prov. Sorbonne (Paris), Glosa ordinaria surglosée avec autorités ajoutées [MM2017]57 Lc.Soisson, BM, ms. 78, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 incertaine)57 Lc.Troyes, BM 1083, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France) ; cf. Troyes, BM, 3196 (ex libris découpé).57 Lc.Troyes, BM 1214, peut-être d’origine laonnoise (antériorité à 1140 pas certaine); prov. St-Etienne de Troyes.57 Lc.Troyes, BM, ms. 2260, origine : Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).57 Lc. 1-3, 13Paris, BnF, lat. 15211, f. 133r-141va [interruptus] ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ;57 Io. Voir inventaire raisonné de quelque 210 manuscrits de la Glose laonnoise sur Jean dans Andrée (Alexander), « The Glossa ordinaria on the Gospel of John. A preliminary survey of the manuscripts with a presentation of the text and its sources »,  Revue Bénédictine, 118 (2008), p. 109-134, 289-333. 58 Io.Grenoble, BM, ms. sup. 2514 (659), origine et provenance Grande-Chartreuse, 1100-1133 [Dominique Mielle de Becdelièvre, Prêcher en silence : enquête codicologique sur les manuscrits du xii e siècle provenant de la Grande Chartreuse, Saint-Étienne, 2004, p. 333.}58 Io.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon, 58 Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 045 (t. 15), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale58 Io.Oxford, Trinity College, B.1.28, 12e 1/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.3, 12e 4/4 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, B.5.5, 1170-1180 [MM2016]58 Io.Oxford, Trinity College, O.9.20, 1200-1215 c. ? [MM2016]58 Io.Paris, BnF, lat. 15231 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15232 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Paris, BnF, lat. 15233 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201758 Io.Saint-Omer, BM, ms. 281; prov. OSB (Saint-Bertin )58 Io.Troyes, BM 1092, origine : Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux)58 Io.Troyes, BM 1181, origine indéterminée (Clairvaux ?), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).58 Io.Troyes, BM, ms. 1023bis, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).58 Io.Valenciennes, BM, 75, origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.58 Paul. (Rm.-1-2Cor.Oxford, Trinity College, B.5.6, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]59_62 Paul.Le recensement des manuscrits pour la Glose aux épîtres pauliniennes est en cours par Francesco Siri. Voir liste dans FAMA59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 044 (olim 118 Z 33)59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 046 (t. 16), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 123, origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale59_73 Paul.Oxford, Christ Church, 95 peut-être laonnois (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Oxford, Trinity College, B.1.6, 12e 2/3 ? [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.16.12, Magna Glosatura, Channel style, 1180 c. [MM2016]59_73 Paul. Oxford, Trinity College, B.5.20, 12e 4/4, Magna Glosatura, [MM2016]59_73 Paul.Oxford, Trinity College, O.5.8, 1180-1200 c. [MM2016]59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 00312, Italie, 12e s. 2/259_73 Paul.Paris, BnF, lat. 14409, origine Paris, 1140-1150; prov. Saint-Victor.59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15211, f. 23r-68rb; 70r-132va ; Paris, saec. 13 3/4 ; prov. Sorbonne (Paris) ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul (Rm. 1Cor. 1-11, [om. 2Cor.] Gal.-Hebr.)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15237 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15238 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; Paris, saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15239 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;1239 ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15240 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15241 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15242 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15243 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ;prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15244 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15245 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul. ; prov. Sorbonne (Paris)59_73 Paul. Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul.Paris, BnF, lat. 15552 ; Pierre Lombard, Magna Glosatura in Paul ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. Paris, Mazarine, 125 , origine Laon (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 195, origine incertaine ; allure germanique ou liégeoise (antériorité à 1140 incertaine).59_73 Paul.Reims, BM 196, origine incertaine (antériorité à 1140 incertaine), addition de gloses qui ne se trouvent pas dans la glosa ordinaria annoncées par dicetur aliquis. 59_73 Paul.Tours, BM, ms. 116, style de Chartres (Stirnemann); prov. Tours, Cathédrale Saint-Gatien59_73 Paul.Troyes, BM 0880, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 0512, origine Paris, (Stirnemann, groupe I), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux) (don d’Henri de France).59_73 Paul.Troyes, BM, ms. 1026, origine Clairvaux, 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux).59_73 Paul. à préciser Paris, BnF, lat. 15536 ; suite de P15602 ; postilles de Jean de la Rochelle ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201759_73 Paul. (Gal.-Hbr.)Oxford, Trinity College, B.5.7, 1172 c., Magna Glosatura, Herbert de Bosham, [MM2016]63_73 Act. Saint-Omer, BM, ms. 039 74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170 _ 74 Act.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 2r-86v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]74 Act.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201774 Act.Paris, BnF, lat. 15546 ; Paris, saec. 13 1/4 ; prov. Sorbonne (Paris)74 Act. Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16277 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act.Paris, BnF, lat. 16278 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201774 Act. Saint-Omer, BM, ms. 170, 13e s.74 Act. Saint-Omer, BM, ms. 172, 12e s. 4/474 Epcan.Laon, BM 78, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. Saint-Vincent de Laon. 75_82 Epcan.Oxford, Bodl. Laud. lat. 30, origine laonnoise incertaine, avant 1140.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14789, 1175-1200 c. ?; prov. Paris, Saint-Victor.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 14790, 1160-1180 c. ?.75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15246, f. 1 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)75_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15525 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201775_82 Epcan.Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 39v-129v, XIIe siècle 4/4, origine à préciser.75_82 Epcan. Saint-Omer, BM, ms. 358, origine laonnoise incertaine, avant 1140; prov. OCist (Clairmarais).75_82 Epcan. Troyes, BM 1132, origine Laon, avant 1140 (vers 1120-1135); prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1228, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM 1481, origine Laon ou Champagne ?, 1140-1150 c.; prov. OCist (Clairvaux).75_82 Epcan.Troyes, BM, ms. 1620, orig. Paris ?, (Stirnemann, groupe II), 1140-1150; prov. OCist (Clairvaux), don d’Henri de France connu par une inscription du xve siècle 75_82 Epcan. prol.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 86v (non numérisé ?), Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]75_82 Iac.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 87r-99r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]76 Iac.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 576 1Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 99r-110v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]77 1Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17) , origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 32v77 2Pt.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 110v-117v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]78 2Pt.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale78 1Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 118r-129v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]79 1Io. Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale f. 3279 2Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 129v-131r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]80 2Io.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale80 3Io.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 131r-132r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]81 Iud.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 132r-135r, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]82 Iud.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale82 Iud.Toulouse, BM, ms. 20, 13e s. 2/482 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 039 _ 83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 233 _83 Ap. Saint-Omer, BM, ms. 376 fragmenta83 Apc.Köln, Dombibliothek, cod. 24, f. 136r-179v, Paris, 1215-1230 c., avec scolies [MM2016]83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 047 (t. 17), origine Italie, 12e2/2; prov. Italie, Messine, cathédrale, f. 6983 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 298, f. 1-33, origine Italie, 12e 2/3; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc.Madrid, Biblioteca de la Universidad Complutense, BH MSS 377, f. 1-32, origine France, 11e 4/4-12e1/4 ?; prov. Italie, Messine, cathédrale.83 Apc. Oxford, Trinity College, 20 ?#, origine laonnoise possible (Stirnemann), avant 1140 [problème de cote ? il s’agit d’Ambroise sur le Ps 118].83 Apc.Paris, BnF, lat. 15196 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15197 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15219 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15234 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15235 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15236 ; prov. Sorbonne (Paris) ; non numérisé sur Gallica le 7.6.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15246, f. 58 sqq. ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15247 ; prov. Sorbonne (Paris)83 Apc.Paris, BnF, lat. 15547 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15548 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15549 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15550 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15551 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15553 ; saec. 13 ; prov. Sorbonne (Paris) non numérisé sur Gallica le 7.5.201783 Apc.Paris, BnF, lat. 15571, f. 73 sqq.83 Apc. Paris, IRHT, NON RENSEIGNEE, Collection privée, CP 0424, f. 1r-39v, XIIe siècle 4/4 avec ajouts plus tardifs, origine à préciser.83 Apc. Reims, BM 135, origine laonnoise incertaine, premier quart xiie siècle possible, sans doute le manuscrit le plus ancien du groupe primitif selon Stirnemann. (version primitive de la glose selon Lobrichon).83 Apc. Valenciennes, BM, 75 ; origine et provenance Saint-Amand, 1140-1150.83 Apc. Vatican, BAV, Reg. lat., 21, origine laonnoise incertaine, avant 1140.83 Corpus christianorum, continuatio medievalis Corpus christianorum, series latina Biblia Sixta-Clementina, iussu et auctorirate Clementis VIII, Romae 1592, 1593, 1598 Clavis patrum graecorum Clavis patrum latinorum Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum Hieronymus, Epistola 53 ad Paulinum [De studio Scripturarum] Ieronimus, De viris illustribus, c. 2, Texte und Untersuchungen zur Geschichte der Altchristlichen Literatur, 14, 1a, ed. E. Richardson, 1896, p. 7. Biblia sacra iuxta latinam vulgatam ad codicum fidem cura monachorum abbatiae Sancti Hieronymi in Urbe, Roma Weber dans l’apparat du texte Rusch (voir infra), exemplaire de UFB Erfurt/Gotha, FB Gotha <Inc 00083 (01-03), Mon.typ s.l.et a. 2° 00011 Rusch (voir infra), facsimile reprint, 4 vol., Brepols, 1992 [édition factice établies à partir de plusieurs exemplaires de l’incunable]. Patrologiæ cursus completus, series graeca, éd. J. P. Migne, Paris Patrologiæ cursus completus, serie latina, éd. J. P. Migne, Paris, 1844-1864 Patrologia latina, t. 29 Glossa ordinaria (Ps.), Patrologia latina, t. 113 Petrus Lombardus, In Ps , PL 191, loc. cit. Petrus Lombardus, Collectanea in omnes Pauli epistulas, PL 191-192, loc. cit. Patrologia latina, t. 22 Patrologia latina, t. 65 Patrologia latina, t. 68 Psalterium gallicanum, Edmaior. Psalterium iuxta Hebraeos, ed. H. de Sainte-Marie Psalterium Romanum, ed. Weber3 Biblia cum glossa ordinaria Walafridi Strabonis aliorumque et interlineari Anselmi Laudunensis [Strasbourg, Adolf Rusch pro Antonio Koberger, 1481 (23 septembre)], 4 vol. [GW 4282]. Dans les apparats de la présente édition, Rusch désigne le consensus de l’édition facsimile de Brepols (facsim.) et de l’exemplaire de Erfurt. Bibliorum sacrorum latinae versiones antiquae seu vetus italica… opera et studio D. Petri Sabatier, 3 vol., Reims, 1743. Stegmüller (Friedrich), Repertorium biblicum medii ævi, 11 vol., Madrid, 1940-1980. Biblia Sixtina, iussu et auctorirate Sixti V, Romae 1590 Weber (ed.), Biblia sacra iuxta Vulgatam versionem, Stuttgart 1969, réed. 1994 Novum testamentum domini nostri Iesu Christi latine secundum editionem sancti Hieronymi, Johannes Wordsworth et Henricus Iulianus White ed., [t. 1 (1889-1899) : Evangelia, t. 2 (1949) : Paul., t. 3 (1954) : Act. Epcan. Apc., Oxford. <04. Exodus*> ©Gloss-e.irht.cnrs.fr Martin Morard edidit, collaborante Annalisa Chiodetti ; Armelle Le Huërou glossas transcripsit (22.2-10.5.2018), , Parisiis, 2018. Glossa : Rusch : Biblia latina cum Glossa ordinaria, ed. A. Rusch, Strasbourg, 1480, t. 1, Erfurt, f. 55va-103vb ; facsim., p. 502b-506b. Textus Bibliae : Rusch => in apparatu : Weber : Biblia vulgata, ed. Weber-Gryson, Stuttgart, 1994, p. 76-135. <Prothemata> marg.|  BEDA. Hellesmoth hebraice Hellesmoth hebr.] Helesmot To82 , exodus grece, exitus vel egressus latine : odos enim via ; hinc odoporion, id est itinerarium.| Codd. : To82 Rusch || marg.|+ Egyptum huius mundi ingrediuntur"omnes qui in Adam moriuntur". Unde etiam egrediuntur"omnes qui in Christo vivificantur" Cf. 1Cor. 15, 22. . Qui illi ?Videlicet hii qui subscriptis nominibus designantur| Codd. : To82 ; om. Rusch || marg.|  {t. 1 1 : Erfurt, f. 55va ; facsim., p. 112a} RABANUS. In Pentateuco excellit Exodus, in quo pene omnia sacramenta quibus Ecclesia instruitur figuraliter exprimuntur. Per corporalem enim exitum filiorum Israel de Egypto corporali, noster exitus de Egypto spiritali signatur. Per mare Rubrum et pharaonis submersionem atque Egyptiorum, baptismi mysterium et spiritalium hostium interitus. Per typici agni immolationem et Hebreorum liberationem, veri Agni passio et nostra redemptio. De celo datur manna, et aqua de petra, hic est panis qui de celo descendit et doctrina Christi. In monte dantur precepta atque iudicia populo Dei, ut supernis subiiciamur disciplinis. Tabernaculum et vasa eius construuntur, cultus et sacrificia imperantur, quibus Ecclesie ornatus et spiritalia sacrificia significantur. Mystica unctio et thymiamata conficiuntur, quibus sanctificatio Spiritus et orationis odoramenta commendantur : « Omnes eandem escam spiritalem manducaverunt manducaverunt] mandicaverunt cacogr. Rusch , et omnes eundem potum spiritalem biberunt etc » 1Cor. 10, 3-4.. Hinc quoque Iohannes Io. 19, 36. : « Facta sunt hec », inquit, « ut Scriptura impleretur : Os non comminuetis ex eo ».| Codd. : To82(non contuli)Rusch || Capitulum 1 Hec sunt nomina interl.| que nomina scripta sunt in celo Lc. 10, 20..|| filiorum Israel interl.| Deum videntium.|| qui ingressi sunt interl.| secundum illud Ps. 25, 1 ; 11. : « In innocentia mea ingressus sum » etc|| Egyptum interl.| mundum.|| cum Iacob interl.| Christo duce, qui in tenebris Egypti sanctos illuminat. Unde Ps. 26, 1. : « Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo ? » etc|| singuli cum domibus suis interl.| imitatoribus, vel familia actuum vel cogitationum vel virtutum.|| introierunt interl.| per duodecim filios Iacob, duodecim apostoli designantur.|| Ruben interl.| Visionis filius.|| Simeon interl.| Auditio.|| Levi interl.| Additus.|| Iudas Iudas Rusch] Iuda Weber interl.| Confessio.|| Isachar interl.| merces|| Zabulon interl.| habitaculum fortitudinis|| et Beniamin interl.| Filius dextre|| Dan interl.| iudicium|| et Neptalim interl.| conversio, vel comparatio.|| Gad interl.| in procinctu, vel felicitas.|| et Aser interl.| beatus|| marg.| RUBEN, SIMEON, LEVI. Undecim filli Iacob qui cum eo in Egyptum ingressi sunt, immo duodecim, addito Ioseph, apostolos significant, quibus verus Iacob ait : « Sicut misit me Pater, et ego mitto vos in mundum » Io. 20, 21..|| erant igitur omnes anime eorum qui interl.| vel : que || egressi sunt de femore Iacob septuaginta interl.| discipuli|| Ioseph autem interl.| Christus|| interl.| Unde Io. 1, 10. : In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et sui eum non cognoverunt.|| in Egypto interl.| in mundo|| erat marg.| ERANT IGITUR etc. Septuaginta anime, id est septuaginta discipuli, cum Iacob, id est Christo, ingrediuntur in Egyptum, id est mundum, missi scilicet ad predicandum. Aliter, septuaginta anime Egyptum ingresse, mystice in numero remissionis accipiuntur, ut huic scilicet seculo, quod per Egyptum figuratur, post tanta peccata detur remissio peccatorum.|| quo mortuo interl.| in cruce|| {t. 1 1 : Erfurt, f. 55vb ; facsim., p. 112b} et universis fratribus eius interl.| martiribus primis|| omnique cognatione sua sua] illa Weber interl.| imitatoribus|| filii Israel creverunt et quasi germinantes multiplicati sunt interl.| Quia mortuum granum frumenti multum fructum affert Cf. Io. 12, 25..|| ac roborati nimis impleverunt terram interl.| latitudinem mundi|| marg.| QUO MORTUO etc. ISIDORUS. Sic postquam verus Ioseph pro omnibus gustvait mortem et destruxit eum qui mortis imperium habebat, multiplicatus est populus fidelium : Nisi enim granum mortuum fuisset, solum mansisset Cf. Io. 12, 24-25..|| marg.|  ORIGENES. Moraliter. Si moriatur in te Ioseph, id est si mortificationem Christi in te suscipias et mortifices membra tua peccato, multiplicantur in te filii Israel, sensus scilicet boni et spiritales. Si enim sensus carnis mortificentur, sensus anime crescunt, et morientibus in te vitiis, virtutes augentur, et terra te multiplicat in operibus bonis, que per officium corporis ministrantur. Paulum multiplicaverat terra qui dicebat Cf. Phil. 1, 24.  : Permanere autem in carne magis necessarium est propter vos. Dum manet in terra, id est in carne sua, multiplicatur credendo Ecclesia, acquirendo populum Deo, et ab Hierusalem usque ad Illiricum evangelium predicando.|| Surrexit interl.| sapientia carnis|| interea rex novus super Egyptum interl.| diabolus, qui est rex super omnes filios superbie Iob. 41, 25..|| qui ignorabat Ioseph. interl.| Christum|| interl.| « Dixit insipiens in corde suo : non est Deus » Ps. 13, 1 ; 52, 1..|| Et ait ad populum suum: interl.| apostatas angelos. Corporeas voluptates|| Ecce populus filiorum Israel interl.| sanctorum Deum videntium|| multus, et fortior nobis est est] om. Weber . Venite, sapienter interl.| sapientia scilicet carnis, que est inimica Deo Cf. Rm. 8, 7. || opprimamus interl.| corporaliter vel spiritaliter|| eum, ne forte interl.| numero vel merito|| Multiplicetur : et si ingruerit contra nos bellum, interl.| Christi et militie eius|| addatur interl.| ne|| inimicis nostris, interl.| Christo et angelis suis, vel discipulis|| expugnatisque nobis egrediatur de de] e Weber terra interl.| exuens imaginem terreni hominis. Unde Gn. 12, 1. : Egredere de terra et de cognatione tua.|| marg.| SURREXIT INTEREA REX NOVUS. ORIGENES. Allegorice. Hic est diabolus, qui « dixit in corde suo : Non est Deus » Ps. 13, 1 ; Ps. 52, 1 ; cf. Rm. 3, 10-12., qui genti sue, id est apostatis angelis, dicit : Ecce populus filiorum Israel etc., eorum scilicet qui possunt mente Deum videre ; potentior est nobis : venite, opprimamus eum sapienter. Sentit diabolus quia magnus sit populus Israel et fortior ipso, quia sepe congressus est, sepe superatur. Scit Iacob luctatum esse et adiutorio angeli obtinuisse contra adversarium et invaluisse cum Deo. Aliorum quoque sanctorum luctas sensit, spiritalia certamina pertulit, timet ne quando eveniat bellum et consentiant adversariis eius, et devictis eis, discedant de terra sua. Videtur mihi ex his que patriarchis et prophetis de adventu Christi indicata fuerant, quia sentit venturum qui exuat principatus {t. 1 : Erfurt, f. 55vb ; facsim., p. 112b} eius et potestates, et cum fiducia triumphet eos, et affligat in ligno crucis.|| marg.| In chronicis Eusebii et Hieronymi legimus quod post ingressum Ioseph in Egyptum, primus Amosis regnaverit annis viginti quinque, post eum Nebron annis tredecim ; dehinc Amenophis annis viginti unus, post hunc Mephres annis duodecim Alias Nemphires, cf. Rodericus Ximenius de Rada, Breviarium historiae catholicae, lib. 2, cap. 60, CCCM72A, p. 101.7-8., post quem Mispharmetusis annis triginta sex triginta sex Rusch] XXVI Rab. . Deinde Tithmosis : octo Tithmosis] scrips. pro Thutmose, Tithinosis cacogr. Rusch *, post eum Amenophis annis triginta unus Amenhotep III., sub quo Amram genuit Moysen cum esset annorum septuaginta.| Rabanus Maurus, Commentaria in Ex., PL 108, 11C-D : « In Chronicis Eusebii et Hieronymi legimus, quod post ingressum Jacob in AEgyptum, primus Amosis regnaverit annis XXV, post quem Nebron annis XIII, dehinc Amenonphis annis XXI, post hunc Mephres annis XII, post quem Mispharmutusis annis XXVI, post eum Tithimoris annis IX, deinde Amonaphis annis XXXI, sub quo Amram genuit Moysen cum esset annorum LXX ». || marg.| Omnes reges Egyptiorum pharaones prius appellabantur, sicut nunc Ptolomei et Arsacide reges Persarum, cesares augusti Romanorum. Habebant tamen propria vocabula sicut ille sub quo Ioseph in Egypto fuit, Mephres vocatus fuit, a quo usque ad Cenchrem qui filios Israel afflixit, et in mari Rubro periit, multi pharaones fuerunt.|| marg.| ORIGENES. Moraliter. Primum requirere volo quis est rex in Egypto qui scit Ioseph, et qui nescit. Dum enim ille regnaret qui sciebat Ioseph, non dicuntur afflicti filii Israel, neque in luto et latere consumpti, neque masculi eorum necati, et femine vivificate, sed cum cepit regnare qui non noverat Ioseph. Si Dominus regit nos et sensus mentis vel anime nostre illuminatur a Deo, memorans Christum resurrexisse a mortuis in Egypto, id est in carne nostra, spiritus noster regnum cum iustitia tenet et filios Israel, id est sensus rationabiles vel virtutes, in luto et latere non consumit, nec curis terrenis atterit. Si horum memoriam sensus noster perdiderit, Christum nescierit, tunc « sapientia carnis », que « est inimica Deo » Rm. 8, 7., succedit in regnum. Alloquitur gentem suam, id est corporeas voluptates, et vitiorum ducibus ad consilium vocatis, deliberat contra filios Israel, quomodo circumveniantur, opprimantur luto et latere affligantur, mares exponant, feminas alant, edificent civitates Egypti et civitates munitas. Nec putandum est divinos libros Egyptiorum gesta narrare sine causa, sed que scripta sunt, « ad nostram doctrinam scripta sunt » Rm. 15, 4. , ut qui hec audis, si forsitan baptizatus es et annumeratus inter filios Israel, et suscepisti in te Dominum regem, et post hoc volueris declinare et opera seculi agere, actus terre et lutea explere ministeria, scias quia surrexit in te rex alius qui nescit Ioseph, rex Egypti : ipse te cogit ad opera sua et laterem operari et lutum. Ipse, superappositis magistris et compulsoribus ad opera terrena flagellis agit, ut edifices illi civitates ; per seculum discurrere facit maris et terre elementa pro cupiditate turbare, forum litibus pulsare, et pro exiguo terre cespite propinquos iurgiis fatigare, castitati insidiari, decipere innocentiam, domi feda, foris crudelia, intra conscientiam flagiciosa committere. In huiusmodi scito te regi Egypti militare, quod est mundi huius spiritu agi.| Cf. Origenes, In Exodum homiliae (transl. Rufini), hom. 1 § 5, GCS29, p. 150 : « Primo omnium require volo, quis est rex in Aegypto qui scit Ioseph, et quis est qui nescit. Dum enim ille regnaret, qui sciebat Ioseph, ne referuntur Quis ergo est iste rex, videamus. Si Dominus regit nos et sensus mentis nostrae illuminatus a Domino Christi semper memoriam tenet faciens illud, quod Paulus ad Timotheum scribit:"memor esto Christum Iesum surrexisse a mortuis", dum haec Primo omnium requirere volo, quis est rex in Aegypto, qui scit Ioseph, et quis est, qui nescit. Dum enim ille regnaret, qui sciebat Ioseph, non referuntur afflicti esse filii Istrahel neque 'in luto et latere' consumpti neque masculi eorum necati et feminae vivificatae. Sed cum surrexit iste, qui non noverat Ioseph et coepit ipse regnare, tunc haec omnia gesta referunturmeminit in Aegypto, id est in carne nostra, spiritus noster regnum cum iustitia tenet et filios Istrahel, quos supra diximus rationabiles sensus vel animae virtutes, 'in luto et latere' non consumit nec curis eos terrenis et sollicitudinibus atterit. Si vero perdiderit horum memoriam sensus noster, declinaverit a Deo, nescierit Christum, tunc sapientia carnis, quae inimica est Deo, succedit in regnum et alloquitur gentem suam, corporeas voluptates, et vitiorum ducibus ad consilium convocatis initur deliberatio adversum filios Istrahel, quomodo circumveniantur, quomodo opprimantur, ut 'luto et lateribus' affligantur, ut mares exponant, feminas alant, ut aedificent civitates Aegypti et 'civitates munitas'. Non nobis haec ad historiam scripta sunt neque putandum est libros divinos Aegyptiorum gesta narrare; sed, quae scripta sunt, 'ad nostram' doctrinam et 'commonitionem scripta sunt', ut tu, qui haec audis, si forte iam gratiam baptismi consecutus es et adnumeratus es inter filios Istrahel ac suscepisti in te Deum regem et post hoc declinare volueris, opera saeculi agere, actus terrae et lutea explere ministeria, scias et agnoscas quia 'surrexit in te rex alius, qui nescit Ioseph', rex Aegypti, et ipse te cogit ad opera sua, ipse te facit laterem sibi operari et lutum. Ipse est, qui te superpositis magistris et compulsoribus ad opera terrena flagris ac verberibus agit, ut aedifices illi civitates. Ipse est, qui te facit discurrere per saeculum, maris ac terrae elementa pro cupiditate turbare. Ipse est hic Aegypti rex, qui te forum pulsare litibus facit et pro exiguo terrae cespite propinquos iurgiis fatigare, ut non illud dicam, castitati insidiari, decipere innocentiam, domi foeda, foris crudelia, intra conscientiam flagitiosa committere. Cum ergo tales videris actus tuos, scito te regi Aegypti militare, quod est mundi huius spiritu agi ». || Preposuit itaque eis magistros interl.| ut principalia vitia|| interl.| demones diversorum vitiorum artifices artifices] actifices cacogr. Rusch || operum, interl.| terrenorum|| ut affligerent eos {t. 1 1 : Erfurt, f. 56ra ; facsim., p. 113a} oneribus, interl.| corporis vel anime|| edificaveruntque urbes interl.| in quibus serviant diabolo|| tabernaculorum pharaoni, interl.| dissipatori, vel malleo universe terre|| Phiton, interl.| os defectionis vel abyssi|| et Ramesses. interl.| commotionem tinee vel malitiam detinentem|| marg.| PREPOSUIT ITAQUE MAGISTROS etc. ORIGENES. Allegorice. Diabolus, convocata gente sua, opprimere cupit rationabilem sensum, qui nunc figuraliter dicitur Israel ; prefecit magistros operum, qui cogant eos discere opera carnis, secundum illud Ps. 105, 35. : Commixti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum. Docet edificare civitates pharaoni : Phiton, que significat ‘os defectionis vel abyssi’ ; et Ramesses, que est ‘commotio tinee’ ; et On, id est Heliopolis, que dicitur civitas solis. Deficit os, cum mendacium loquitur, a veritate et probationibus. Ille ab initio mendax fuit Cf. Io. 8, 44., et ideo tales civitates vult sibi edificari. ‘Os abyssi’, quia abyssus perditionis eius est locus. Alia eius civitas est ‘commotio tinee’. Qui enim eum sequitur, ibi thesaurizat, ubi tinea demolitur et fures effodiunt et furantur Mt. 6, 19.. Civitatem quoque solis edificat falso nomine, quia « transfigurat se in angelum lucis » 2Cor. 11, 14.. In {t. 1 1 : Erfurt, f. 56ra ; facsim., p. 113a} his occupat mentes que facte sunt ut videant Deum. Prospicit tamen imminere sibi bella et maturum gentis sue exitium. Ideo dicit : Gens Israel valet super nos. Utinam et nos sentiat valere super se, ut scilicet cogitationes et concupiscentias malas quas immittit non suscipiam, sed iacula ignita scuto fidei repellam, et in omnibus que suggesserit dicam : Vade retro, Sathanas. Scriptum est enim : Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies Mt. 4, 10.. Sed et hoc quod dicit : Ne forte accidat nobis bellum, et consentiant hi cum adversariis nostris, ex propheticis vocibus previdet venturum bellum, et derelinquendum se a filiis Israel, et quia consentiant adversario eius et adiiciantur ad Dominum. Hoc est quod Ieremias ait Cf. Ier. 17, 11. : Clamavit perdix, congregavit, que non peperit, fecit divitias non cum iudicio, in dimidio dierum eius derelinquent eum, et in novissimis suis erit stultus. Intelligit ergo perdicem se, que non peperit, congregasse et quod hi quos sine iudicio congregavit relinquent eum, et sequentur Christum qui genuit. Ipse stultus remanebit, cum ad factorem suum et parentem universa creatura confugerit. Ideo indignatur dicens : Ne expugnantes nos exeant de terra nostra. Non vult nos exire de terra sua, ut semper portemus imaginem terreni Cf. 1Cor. 15, 49., ne eo relicto, fugiamus ad eum qui preparavit regna celorum, relinquentes « imaginem terreni » et suscipientes « imaginem celestis » 1Cor. 15, 49.. Ideo statuit statuit magistros operum qui artes suas doceant, et nos artifices malicie faciant. Et quia sunt multi magistri malicie quos prefecit pharao, qui imperant, exigunt, extorquent terrena opera, ideo Christo veniente, fecit alios doctores contra illos pugnantes, qui subiicientes omnes principatus eorum, potestates et virtutes defendant a violentia filios Israel, et doceant Israelitica opera et mente videre Deum, relinquere opera pharaonis, exire de terra Egypti, Egyptios mores et totum veterem hominem cum actibus suis exuere et induere novum, qui secundum Deum creatus est Cf. Col. 3, 9-10..|| marg.|  ISIDORUS. Allegorice. Israel populum christianum, pharao zabulum significat, qui luti et lateris imponit gravissimum iugum, servitutem scilicet terreni et lutulenti operis, admixitis paleis, id est levibus et irrationabilibus factis, ut omnibus onere peccatorum oppressis, nemo sit qui regnum eius disperdat aut vincat.|| Quantoque opprimebant eos, tanto magis multiplicabantur et crescebant interl.| Cum diabolus Christum et Christianos occidit, numerus fidelium crevit. Unde Corpus antiphonalium officii (n° 7206 in conversione sancti Pauli) ; cf. 2Cor. 12, 10 : « Cum enim infirmor tunc potens sum ». : « Cum enim infirmor, tunc fortior sum ». Et 2Cor. 12, 9. : « Virtus in infirmitate perficitur ».|| oderuntque oderuntque] oderantque Weber filios Israel interl.| sanctos Deum videntes|| Egyptii, interl.| mundani|| et affligebant illudentes et invidentes et invidentes] om. Weber eis atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum operibus duris luti et lateris, interl.| lutulentis scilicet et terrenis|| omnique famulatu quo in terre operibus premebantur. dixit autem rex Egypti interl.| diabolus|| obstetricibus interl.| Legi et evangelio|| Hebreorum quarum una vocabatur Sephora Sephora Cava ΩJ Λ Π B Φ R²Z² ΘHAM*ΩJ Ψ Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina] Sephra Weber (X Amiatinus T M Φ R*Z*ΩJ * O1 Θ M², Siphra ΘG (in hebreo), interl.| passer, id est lex spiritalis|| altera Phua, interl.| rubens vel verecunda, quia Christi sanguine Evangelia rubent.|| marg.| DIXIT AUTEM REX etc. ORIGENES. Allegorice. Hec non solum in mundo qui Egyptus spiritaliter dicitur, sed in unoquoque nostrum deprehendimus. Princeps huius mundi non vult vivificari masculos sed feminas. In femina caro et affectus carnis designatur : vir autem rationabilis est sensus, et intellectualis est spiritus, qui potest celestia capere, Deum intelligere, que sursum sunt querere. Hunc odit princeps Egypti, et necari cupit ; cupit autem que carnis sunt vivere, et que ad materiam pertinent corporalem, hec non solum vivere, sed augeri et excoli. Vult enim ut omnes carnalia sapiant, temporalia et que sunt super terram querant ; nemo levet ad celum oculos, nemo requirat unde huc venerit, nemo patriam paradisum recordetur. Cum ergo videris homines in voluptatibus vitam ducere, luxu fluitare, conviviis et impudiciciis operam dare, scito quia in his rex Egypti masculos necat, et vivificat feminas. Si vero unum de mille ad Deum converti, oculos sursum erigere, eterna querere, odisse delicias et luxuriam, amare continentiam, istum quasi masculum necari cupit pharao, persequitur, mille machinis oppugnat ; odit tales, vivere in Egypto non sinit. Inde est quod in hoc mundo servi Dei habentur contemptui, expositi contumeliis; inde in eos odia et persecutiones concitantur.|| marg.| OBSTETRICIBUS HEBREORUM QUARUM. ORIGENES. Iste etiam obstetrices corrumpere nititur, quarum una vocabatur Sephora , id est passer, altera Phua , scilicet ‘rubens’ vel ‘verecunda’ : per has necari mares et vivificari feminas querit. Sed et timebant {t. 1 : Erfurt, f. 56rb ; facsim., p. 113b} obstetrices Deum et non sicut precepit eis fecerunt. Obstetrices docuerunt ante nos quandam rationabilis eruditionis formam tenere. Obstetrices enim medice sunt, et tam masculos nascentes quam feminas fovent. Eruditio ergo communis est rationabilis scientia et ad omnem pene pervenit sensum, omnes instruit et fovet. Si quis in ea virilis animi fuerit qui velit celestia querere, divina sectari, velut medicatus et fortis, per has eruditiones ad divinorum intelligentiam paratior veniet. Est enim una, velut passer, que celsiora docet, et rationabilis doctrine pennis in altum provocat. Altera, rubens vel verecunda, moralis est : mores componit, verecundiam docet et honestatem. Mihi tamen, quia dicit Scriptura de his quod timebant Deum et non fecerunt preceptum regis Egypti, videntur utriusque Testamenti figuram servare, et Sephora, que ‘passer’ interpretatur, Legi, que spiritalis est, convenire. Phua vero, que rubens vel verecunda, indicare Evangelia, que Christi sanguine rubent et per universum mundum passionis cruore rutilant. Ab his ergo anime que nascuntur in Ecclesia, velut obstetricibus medicantur, quia de Scripturis cuncta eruditionis medicamina conferuntur. Tentat tamen pharao per has necare masculos, cum studiosis in divinis Scripturis hereses et prava dogmata suggerit. Sed stat immobile fundamentum Dei. Timent enim obstetrices Deum, id est timorem Dei docent, qui est initium sapientie Ps. 110, 10 ; Sir. 1, 16.. Sic competentius aptatur quod sequitur, quia timebant obstetrices Deum, fecerunt sibi domos. Quod secundum litteram, nullam consequentiam habet. Non enim propterea domus fit, quia timetur Deus. Si autem videas quomodo Scripture Novi et Veteris Testamenti timorem Dei docentes domos Ecclesie faciant, et totum orbem domibus orationis impleant, rationabiliter scriptum videbitur. Sic ergo iste obstetrices, quia timent Deum, id est timorem Dei docent, non faciunt preceptum regis Egypti, sed vivificant masculos, nec tamen dicitur quia paruerunt feminas vivificantes. Ego autem confidenter dico, non vivificant feminas. Neque enim vitia aut luxuria in Ecclesia docentur, aut peccata nutriuntur, quod vult pharao cum vivificari feminas iubet. Sed sola virtus excolitur et nutritur : verum hec ad unumquemque referamus. Si times Deum, non facis preceptum regis Egypti : ille enim precipit ut in deliciis vivas, presentia concupiscas. Tu, si times Deum, et exhibes officium obstetricis, anime tue si salutem conferre cupis, vivificas masculos, id est interiorem hominem qui in te est medicaris et foves, et per actus et intellectus bonos vitam acquiris eternam.|| precipiens {t. 1 : Erfurt, f. 56rb ; facsim., p. 113b} eis : Quando obstetricabitis Hebreas, et partus tempus advenerit, interl.| Prime nativitati insidiatur diabolus, et suis precipit ut statim irruant et fluctibus seculi obruant.|| interl.| Iesus, ut ascendit de baptismo, ductus est in desertum a Spiritu et temptabatur a diabolo, sed vicit ieiunando, ut ieiuniis et orationibus scias esse vincendum. Oblata sibi mundi regna et gloriam contempsit, ut hic contemnendo superes tentantem.|| si masculus interl.| virtus robusta|| fuerit, interficite illum interl.| statim, ne prevaleant crescentes|| si femina, interl.| vitium fragile|| reservate. marg.| SI MASCULUS FUERIT etc. ISIDORUS. Iubet pharao masculos occidi, feminas vivere : sic diabolus, ne possit robur fidei prevalere, interfectis virtutibus, vult vitia vivere, fortesque et viriles animi sensus, quibus divina sapimus, id est rationem, prudentiam, constantiam, innocentiamque, et fidem nititur occidere ; et quod femineum, imbecillum, fragile et pronum est ad vitia, cupit superesse, id est ambitionem, violentiam, libidinem, iracundiam, et his similia, que feminarum figura sunt.|| Timuerunt interl.| timuere docuerunt|| autem obstetrices interl.| rationalis doctrina et moralis|| Deum, et non fecerunt iuxta preceptum regis Egypti, sed conservabant mares. interl.| virtutes|| Quibus ad se accersitis, rex interl.| princeps huius mundi|| ait : quidnam est hoc quod facere voluistis ut pueros servaretis ? Que responderunt : Non sunt Hebree sicut Egyptie mulieres : interl.| Timore mortis sue mentiuntur, quod puniendum est, sed timore Dei pueros servaverunt, quod remunerandum est.|| marg.| QUE RESPONDERUNT etc. AUGUSTINUS. Queritur utrum talia mendacia approbata sint autoritate divina, quia scriptum est Deum benefecisse obstetricibus. Sed utrum pro misericordia ignoscebat mendacia, an etiam mendacium dignum premio iudicabat Deus, incertum est. Aliud enim faciebant obstetrices vivificando parvulos. Aliud pharaoni mentiendo. In vivificando, opus misericordie fuit. Mendacio vero pro se utebantur, ne pharao noceret illis, quod potuit non ad laudem, sed ad veniam pertinere. Neque {t. 1 : Erfurt, f. 56va ; facsim., p. 114a} hinc autoritas mentiendi data est eis. De quibus dicitur Apc. 14, 5. : Et non est in ore eorum inventum mendacium. Quorumdam enim vita longe inferior a professione sanctorum, si habeat ista mendaciorum peccata, provectu ipso et indole feruntur, presertim si beneficia nondum norunt expectare celestia, sed circa terrena occupantur. Quorum autem iam « conversatio in celis est » Phil. 3, 20., non eos estimo lingue modum circa veritatem falsitatemque exemplo obstetricum debere informare.|| ipse enim obstetricandi habent scientiam, et {t. 1 : Erfurt, f. 56va ; facsim., p. 114a} priusquam veniamus ad eas, pariunt. Bene ergo fecit Deus obstetricibus interl.| quia timuerunt Deum|| marg.| BENE ERGO FECIT DEUS. GREGORIUS. Summopere cavendum est mendacium, quamvis sit culpe levioris, si quisquam mentiatur prestando beneficium. Sed quoniam scriptum est Sap. 1, 11. : « Os quod mentitur occidit animam », et Ps. 5, 7. : « Perdes omnes qui loquuntur mendacium », hoc quoque perfecti refugiunt, ut nec vita cuiuslibet per eorum fallaciam defendatur, ne noceant anime sue, dum nituntur prodesse carni aliene, quanquam hoc peccati genus facile credimus relaxari. Nam si quelibet culpa sequenti pia operatione purgatur, quanto magis hec facile abstergitur, quam mater boni operis pietas comitatur ? Multi vero ex obstetricum fallacia conantur asserere, hoc genus mendacii non esse peccatum, quia edificavit eis Dominus domos. In qua magis compensatione noscitur quid culpa mendacii mereatur. Nam benignitatis earum merces, que potuit in eterna vita retribui, pro culpa mendacii in terrenam compensationem declinata est, ut in vita sua quam mentiendo tueri voluerunt, que fecerunt bona perciperent, et ulterius quod expectarent mercedis premium non haberent. Nam et si subtiliter perpendatur, amore presentis vite mentite sunt, non intentione mercedis. Parcendo enim conate sunt infantium vitam tegere, mentiendo, suam.|| et crevit interl.| abundantiam|| populus Israel Israel] om. Weber , confortatusque est nimis. Et quia timuerant obstetrices Deum, edificavit interl.| abundantiam tribuendo|| illis domos. interl.| ad literam, vel filios dedit|| marg.|  AUGUSTINUS. In libro de Locutionibus. Et quia timuerunt obstetrices Deum, edificavit illis domos. Nunquid antea domos non habebant, an ad divitias hoc verbum pertinet, vel potius ad aliquas rei familiaris idoneas facultates ? Simile enim videtur quod ait Iacob socero suo Cf. Gn. 30, 30. : Nunc ergo quando faciam et ego mihi domum. Dixerat enim quod creverant pecora Laban sub illo, quod ipse Laban confessus est, dicens : Benedixit me Deus in introitu tuo. Subintelligitur ergo sicut et tu, hoc enim videtur valere quod ait : et ego, ut ad ipsam domum faciendam pertinere videatur, quod consequenter a Laban merces statuenda proproponitur.|| Precepit autem pharao interl.| dissipans, vel apertio oris, vel os abyssi|| omni populo suo, interl.| demonibus vel iniquis hominibus vel vitiis|| dicens : quicquid interl.| opus bonum|| masculini sexus interl.| virtutum|| natum fuerit, in flumen interl.| fluctus seculi|| proicite : quicquid feminei, interl.| viciorum|| reservate. marg.| PRECEPIT AUTEM PHARAO etc. ORIGENES. Moraliter. Egyptii quibus hic precepit pharao feminas tantum vivificant, oderant masculos : oderunt enim virtutes, vicia nutrierunt. Nunc quoque insidiantur Egyptii, si nascatur masculus Hebreis, ut statim interficiant, nisi caveant, observent et occultent. Refert Scriptura quod de tribu Levi aliquis genuit masculum, et vidit infantem esse elegantem, et occultavit eum. Ne ergo iustitiam nostram faciamus coram hominibus, sed clauso hostio oremus Patrem nostrum in occulto Cf. Mt 6, 6., et nesciat sinistra quid faciat dextera Mt. 6, 3., ne diripiatur ab Egyptiis, invadatur, fluctibus submergatur. Si facio elemosinam quia est opus Dei, masculum genero. Sed si laudem ab hominibus quero et non occulto, rapitur ab Egyptiis, in flumen mergitur, et tanto labore tantoque studio Egyptiis masculum genui.|| Capitulum 2 Egressus est post hec vir interl.| Amram scilicet, cuius uxor Iochabed|| interl.| ratio|| de domo interl.| familia|| Levi interl.| sanctorum qui additi Deo|| accepit {t. 1 : Erfurt, f. 56vb ; facsim., p. 114b} uxorem accepit uxorem] accepta uxore Weber interl.| sensualitate rationi convenientem|| stirpis sue. interl.| quia patruelis, id est amita ipsius|| Que concepit interl.| de ratione|| et peperit filium, interl.| opus bonum|| et videns eum elegantem, interl.| quia datum Dei optimum|| abscondit interl.| pro Egyptiis|| interl.| « Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua » Mt. 6, 3..|| tribus mensibus. interl.| in mensura fidei sancte Trinitatis|| marg.| EGRESSUS EST etc. RABANUS. Hinc Iosephus ait : Metuens autem Amram ne captus regie ire succumberet, et ipse cum puero deperiret et Dei providentiam excluderet, deliberavit potius hoc modo pueri consulere saluti, providentiamque latendi hanc esse iudicavit. Vas rotundum ex vimine complicitum, velut alveoli magnitudine preparavit, quod sufficeret ut infans ibi spaciose iaceret. Deinde unxerunt illud bitumine. Natura nanque bituminis est, ut in viminalibus vasculis accessum possit aque coercere. Illic ergo mittentes infantem, et circa fluvium ponentes, eius salutem Deo reliquerunt. Thermuth igitur erat filia regis. Hec dum luderet circa litus fluminis, portari a fluvio fluvio] sfuvio cacogr. Rusch illud vas conspiciens precepit ut ad se ille alveus portaretur. Venientibus autem accepit {t. 1 : Erfurt, f. 56vb ; facsim., p. 114b} qui ad hoc fuerant destinati cum alveo, videns infantem, valde gavisa est propter magnitudinem et speciem eius. Tanto enim Deus studio circa Moysen usus est, ut ab ipsis qui propter eius nativitatem decreverunt interimere omne genus Hebreorum, alimento et cura dignus haberetur, iussitque mulierem adduci Thermuth regis filia, que daret infanti mammillam. Quo non accedente ad illius ubera, sed evitante, et hoc in multis mulieribus faciente, Maria assistens his que fiebant, ut quasi videretur ex operibus ei inter alias astare, ait : Frustra, o regina, has mulieres ad nutrimentum infantis vocas, que nullam ad eum cognationem habent. Si vero quandam Hebraicarum mulierum adduci preceperis, puto tamquam contribulis sue poterit ubera excipere. Cumque putaretur bene dixisse, iussit hanc ire ut aliquam que lactare eum posset adduceret. Illa vero accepta huiusmodi potestate, reversa est agens matrem nulli cognitam. Infansque grate quodammodo eius accessit ad ubera, et supplicante regina, commissum est ei cum omni diligentia pueri nutrimentum. Cui secundum rerum eventum, nomen est impositum, eo quod de flumine sit salvatus. Aquam enim Egyptii moys vocant, ys vero salvatus, componentes itaque hoc ex ambobus, Moysis nomen imposuerunt, id est ex aqua salvatus. Allegorice. Parentes Moysi, quorum fidem et opera lex naturalis decorabat, patriarche sunt, a quibus ipse Moyses et illi qui legem littere acceperunt nati sunt. Tribus ergo mensibus Moyses in domo parentum natus occultatur, cum lex vetus tribus temporibus in Iudaica plebe ante adventum Christi lateret, hoc est sub iudicibus, sub regibus, sub sacerdotibus, donec venit ipse qui legem dedit, et per totam mundi latitudinem spiritaliter eam observandam gentibus tradidit. Filia autem pharaonis Ecclesia est de gentibus congregata, que quamvis nunc vero gaudeat parente, hoc est Deo Patre, tamen ante alium quando idolis serviebat, secuta est patrem ; de quo per divinam vocem in Psalmo ad ipsam dictum est Ps. 44, 11. : « Audi, filia, et vide et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum et domum patris tui » etc. Hec ergo exivit de domo patris, et venit ad aquas baptismi ut lavaretur a peccatis que contraxerat in domo patris sui, eveniensque ad baptismum suscepit legem : que tunc lex intra fiscellam erat scirpeam, ex multis virgultis sive ex papiro contextam ac linitam pice et bitumine, quia vilibus utique et terrestribus Iudeorum Iudeorum] coniec., in/deorum cacogr. Rusch sordebat septa traditionibus, usquequo Ecclesia sumpsit illam de palustribus et luteis locis carnalium sensuum, et intra sapientie vere aulas et regalia tecta hec infantiam suam apud suos transegit, apud illos scilicet qui spiritaliter eam intelligere nesciebant parvula et lactentium cibus. Cum vero ad Ecclesiam venit et per eam rite intellecta est, fortior efficitur. Quid igitur quod mercedem accepit illa que puerum nutriebat a filia pharaonis, nisi quod Synagoga apud quam lex nata et nutrita erat, ab Ecclesia istam mercedem accepit, ut ultra idola non coleret, videns eos qui ex gentibus crediderant, ita conversos ad Dominum, ut penitus respuerent simulacra et ultra non colerent, ipsa quoque docetur erubescere idola colere ?|| marg.| ET VIDENS EUM ELEGANTEM etc. ORIGENES. Allegorice. Pharaonis filia est Ecclesia de gentibus congregata, cui per Prophetam dicitur Ps. 44, 11. : « Obliviscere populum tuum et domum patris tui »,"quia concupivit rex speciem tuam" Ps. 44, 12 (Ps-MozC ; cf. Ps-R : quoniam... ) ; hec est ergo que exivit de domo patris, et venit ad aquas ut lavaretur a peccatis que contraxerat in domo patris, et statim viscera misericordie suscepit, et miserta est infantis. Hec veniens in palude, invenit Moysen iacentem expositum a suis, et fecit eum nutriri. Nutritur apud suos, ibi agit infantiam ; fortior factus, ducitur ad eam, adoptatur in filium. Moyses Legem significat. Veniens ergo Ecclesia ad aquas baptismi, suscepit Legem intra tibin conclusam, et bitumine linitam. Tibin ergo est tegminis ex papiro contextum et virgis, vel ex cortice arborum formatum. Iacebat ergo Lex clausa intra huiusmodi tegmina, pice et bitumine linita, vilibus {t. 1 : Erfurt, f. 57ra ; facsim., p. 115a} scilicet et tetris Iudeorum sensibus ; sordebat oblita usque quo Ecclesia veniret ex gentibus et assumeret eam de luteis et palustribus locis, intra sapientie aulas et regalia tecta. Infantiam tamen apud suos transigit : apud illos enim qui eam spiritaliter non intelligunt, parvula est, et infans, et lactentium habens cibos. Cum ad Ecclesiam venit, fortior est Moyses et validior : amoto enim velamine littere, perfectus in lectione eius cibus invenitur. Mercedem nutrimentorum accipit a filia pharaonis, apud quam lex nascitur et nutritur. Sed quid est quod Synagoga accipit ab Ecclesia ? Puto illud quod Moyses dicit Rm. 10, 19. : Ego in non gentem in emulationem vos inducam : in gentem insipientem, in iram vos concitabo. Sinagoga ergo de Ecclesia hanc mercedem accipit, ut ultra idola non colat. Videns enim gentiles ita ad Deum conversos, ut ultra idola nesciant, erubescit ultra idola colere. Nos quoque, si pharaonem habuimus patrem, si nos in operibus malis genuit, cum venerimus ad aquas, assumamus legem Dei : non nobis sordeant littere velut tegmen obscurum ; que parva eius sunt et lactantia comedamus ; que perfecta sumamus, et intra cordis tecta regalia collocemus. Grandem et validum habemus Moysen : nihil de eo parvum, nihil vile sentiamus, sed totum magnificum, totum egregium, totum elegans. Totum enim magnum est quod spiritale est, et sublimis intelligentie.|| cumque iam celare non posset, sumpsit fiscellam interl.| a fisco, id est sacco|| scirpeam, et linivit eam bitumine ac pice interl.| vili et tetro sensu Iudeorum|| posuitque intus infantulum, et exposuit eum in carecto ripe fluminis, interl.| in palustribus solis, quia in terrenis cordibus quasi exposita sordebat lex|| stante procul sorore eius, interl.| Maria, secundum Hebreos|| et considerante eventum rei. ecce autem descendebat filia interl.| Thermut, ut fertur|| interl.| Ecclesia de gentibus|| pharaonis, interl.| diaboli|| ut lavaretur {t. 1 : Erfurt, f. 57ra ; facsim., p. 115a} interl.| baptizaretur|| interl.| Unde Ps. 44, 11. : « Obliviscere populum tuum, et domum patris tui ».|| in flumine interl.| baptismi|| et puelle interl.| adolescentule dilexerunt te nimis Ct. 1, 2. || eius gradiebantur per crepidinem alvei. Que cum vidisset fiscellam interl.| corda Iudeorum|| in papyrione, misit unam e famulabus famulabus] famulis Weber suis interl.| primitivas animas credentium.|| et allatam aperiens, cernensque in ea parvulum interl.| legem litterali sensu parvulos sibi lactantem|| marg.| CERNENSQUE IN EA etc. ISIDORUS. Moyses, id est Christus, ad flumen lavacri et aquam baptismi a fidelibus invenitur. Moyses plorabat, et Christus veteris hominis quem induerat peccata deflebat. Unde resuscitando Lazarum flevit, Iudeorum deplorans perfidiam vel miseriam. Filia pharaonis descendens ad lavacrum fluminis, collegit infantem, quia de gentibus Ecclesia lavacri salutaris sanctificationem desiderans, excepit a Synagoga matre carnali Christum expulsum quasi infantem. Qui tunc parvulus videbatur, cum in homine cerneretur. Invenit illa Moysen clausum in vasculo multis agrestibusque virgultis contexto, et Ecclesia Christum reconditum in cordibus sanctorum, qui in unitate contexti ex multis personis, omnes in Christo unum corpus efficiuntur, et eum religiosa observatione suscipientes tuentur.|| vagientem miserta eius ait : interl.| quia lex apud Iudeos nata et nutrita|| De infantibus Hebreorum est hic hic] om. Weber . cui soror pueri : vis inquit ut vadam et vocem tibi Hebream mulierem interl.| synagogam|| que nutrire possit infantulum respondit vade perrexit puella et vocavit matrem eius interl.| vel suam|| ad quam locuta filia pharaonis : Accipe, ait, puerum istum, et nutri mihi : ego tibi dabo mercedem tuam. interl.| ut amplius idola non colas|| Suscepit mulier, interl.| Sinagoga|| et nutrivit puerum ; adultumque interl.| in primitiva Ecclesia|| interl.| iam perfecto sensu validos pascentem|| tradidit interl.| expellendo a se|| filie pharaonis. interl.| Ecclesie de gentibus|| marg.| ADULTUMQUE TRADIDIT etc. RABANUS. Refert Iosephus quod filia pharaonis adultum Moysen ad patrem suum adduxit, cui ille coronam suam imposuit, quam statim Moyses proiecit, quoniam ibi sculptum simulacrum vidit. Unde sacerdos qui ibi aderat, {t. 1 : Erfurt, f. 57rb ; facsim., p. 115b} voluit interficere eum, dicens quia Egyptus esset subvertenda per ipsum, sicut ex oraculo demonum acceperat. Sed pharaonis filia liberavit eum. Cum autem perfecte esset etatis, missus est a pharaone contra Ethiopes. Cumque sciret per deserta serpentibus plena se profecturum, tulit ibices, id est ciconias Egyptiacas. Castra vero metatus proferebat eas ut serpentes devorarent et fugarent : sicque exercitus securus transigebat noctem. Cum ergo venisset ad civitatem quam expugnaturus erat, adamavit eum Ethiopum regina, et secundum condictum, civitatem ei tradidit et nupsit : inde est quod Aaron et Maria iurgati sunt adversus Moysen propter Ethiopissam uxorem.|| quem illa adoptavit in locum filii, interl.| susceptum in regalem aulam cordis|| vocavitque nomen eius Moyses Moyses] Moysi Weber , dicens : quia de aqua tuli eum. interl.| Ecclesia de gentibus Christum excipit ad fontem baptismi.|| interl.| baptismi|| In diebus illis postquam creverat Moyses interl.| Christus|| egressus est est] om. Weber interl.| a patre|| interl.| vel a Iudeis|| ad fratres suos viditque viditque] vidit Weber afflictionem eorum interl.| in mundo|| et virum interl.| diabolum in hac peregrinatione nobis iniuriosum|| Egyptium percutientem quemdam de Hebreis interl.| qui festinanter transeunt viam huius seculi|| fratribus suis. interl.| Omnes in Christo fratres sumus, « unum patrem Deum habemus Io. 8, 41. ».|| cumque perspexisset perspexisset] circumspexisset Weber interl.| discrete omnia prospiciendo, quia in sapientia vicit superbum, non potentia|| huc atque illuc, et nullum adesse vidisset, percussum interl.| morte sua|| Egyptium interl.| diabolum|| abscondit sabulo. interl.| in fluxis et aridis mentibus|| marg.| CUMQUE PERSPEXISSET. AUGUSTINUS. De hoc facto Moysi satis disputavimus in illo opere quod de vita patriarcharum adversus Faustum scripsimus, utrum indoles in eo laudabilis fuerit, qua hoc peccatum admiserit, sicut uber terra ante utilia semina quadam herbarum inutilium ferocitate laudatur, an ipsum factum iustificandum sit ? Quod ideo non videtur, quia nullam adhuc legittimam potestatem gerebat, nec divinitus acceptam, nec humana societate ordinatam, et tamen, sicut Stephanus ait in Actibus apostolorum Cf. Act. 7, 25., putabat intelligere fratres suos, quod per eum Deus daret salutem illis, ut per hoc testimonium videatur Moyses iam divinitus admonitus (quod Scriptura eo loco tacet) hoc audere potuisse.|| marg.|  ISIDORUS. Allegorice. Moyses, id est Christus, Egyptum, id est diabolum nobis in hac peregrinatione iniuriosum, nos defendendo occidit, et in arena obruit occisum. Latet enim in eis qui stabile non habent fundamentum. Ecclesiam vero in petram edificat, et eos qui verbum eius audiunt et faciunt, prudenti viro comparat, qui edificat domum suam supra firmam petram. Alios vero stulto comparat qui supra arenam edificat Cf. Mt. 7, 24-27..|| et egressus die {t. 1 : Erfurt, f. 57rb ; facsim., p. 115b} altero conspexit duos Hebreos rixantes marg.| ET EGRESSUS DIE ALTERO. In hoc Moyses figuram Christi gessit, qui duorum populorum discordiam in se angulari lapide pacificare studuit : qui iniuriam facit et reconciliatorem contempsit, Iudaicus est, qui predicationem Christi reconciliantis repulit, et credentis populi hostis perstitit. Unde Io. 9, 28. : Tu discipulus illius sis, nos discipuli Moysi.|| dixitque ei qui faciebat iniuriam quare percutis proximum tuum qui respondit quis constituit te principem et iudicem super nos num me occidere me occidere] inv. Weber tu vis vis] dicis Weber sicut heri heri] om. Weber occidisti Egyptium timuit Moyses et ait quomodo palam factum est verbum istud marg.| TIMUIT AUTEM MOYSES etc. AUGUSTINUS. Si sic divulgatum est verbum hoc. Duo sunt in hac locutione attendenda, quia pendet scilicet sententia, et sic dimissa est. Deinde quia verbum pro facto posuit.|| audivitque pharao interl.| diabolus|| verbum hoc verbum hoc Corrector3 (moderni)] sermonem hunc ΩJ Weber et querebat occidere interl.| in membris|| Moysen interl.| Christum|| qui fugiens interl.| in apostolis ad gentes|| de conspectu eius, interl.| Iudaico populo, id est spiritali Egypto|| moratus est in terra Madian, interl.| Que contradictio vel responsio interpretatur : gentes enim prius contradixerunt, postea pie respondentes obedierunt.|| et sedit iuxta puteum. erant sacerdoti interl.| diabolo|| Madian interl.| quia ante gentilium superstitioni subiecte|| septem filie interl.| Ecclesie de gentibus septiformi Spiritu illustrate|| que venerunt ad hauriendas aquam aquam] aquas Weber interl.| Legis scientiam, vel mundanam|| interl.| baptismi, vel doctrine celestis|| et impletis canalibus adaquare cupiebant gregem gregem] scrips., gregê Rusch, greges Weber interl.| populum|| patris sui. Supervenere pastores, interl.| philosophi gentium, scribe, et pharisei Iudeorum, vel sacerdotes idolorum|| et eiecerunt eas surrexitque interl.| locutione|| interl.| a morte|| Moyses interl.| Christus|| et defensis puellis adaquavit interl.| aqua sapientie|| oves earum. interl.| vel greges|| interl.| simplices animas|| Que cum revertissent ad Iethro Iet(h)ro ΘA Corrector3 (moderni) ΩMS² ΨDM Ed1455 Rusch Clementina] Ragu(h)el Corrector3 (hebr. antiq.) ΩS*J Weber interl.| qui et Raguel et cineus dicitur.|| interl.| Raguel pastio Dei, vel amicus eius Deus.| Cf. Hieronymus, Liber interpretationis hebraicorum nominum, ed. Lagarde, p. 14.21. || patrem suum dixit ad eas : cur velocius venistis solito interl.| Miratur diabolus gentes ad Deum converti citius quam ad se cum quo fuerant diu.|| responderunt vir egyptius liberavit nos de manu pastorum insuper et hausit aquam nobiscum potumque dedit ovibus at ille ubi est inquit quare dimisistis hominem vocate eum ut {t. 1 : Erfurt, f. 57va ; facsim., p. 116a} comedat panem iuravit ergo Moyses quod habitaret cum eo, accepitque Sephoram Sephoram] Sefforam hic et ubique Weber interl.| pulchritudo, vel placans|| filiam eius uxorem uxorem] om. Weber que peperit filium quem vocavit Gersan Gersan G Cava... Ψ ΩJ Ed1455 Rusch] Gersen ΩS, Gersam Amiatinus ... ΩM Clementina Weber interl.| advena|| dicens : Advena fui in terra aliena. Alterum vero peperit quem vocavit Eliezer, interl.| Dei mei adiutorium|| dicens : Deus enim patris mei adiutor meus et eripuit me de manu pharaonis alterum… Pharaonis Λ X ΠD² ΣOM B M Φ Ψ Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina (om. et)] om. Weber . QUE PEPERIT etc. Allegorice. Christus Ecclesiam de gentibus sibi copulavit que munere Spiritus septiformis, una est in fide catholica. Unde Ct. 6, 8. : « Una est columba mea », que gignit filium, qui vocatur advena, et alterum qui Dei adiutorium : advene enim sunt sancti super terram, sed Dei adiutorio nunquam carent.|| Post multum vero vero] om. Weber temporis mortuus est rex Egypti marg.| POST MULTUM VERO etc. Allegorice. Postquam Moyses in terra Madian duxit uxorem, mortuus est rex Egypti, quia cum Christus in orbe terrarum gentes ad fidem convertit, destructus est principatus diaboli.|| et ingemescentes interl.| penitentes|| marg.| INGEMISCENTES . Moraliter. Nisi moriatur in te rex Egypti, non cognoscis te opprimi servitute Egypti et operibus luti et lateris, nec corde ingemiscis, nec vociferaris ad Dominum ut liberet te.|| filii Israel propter opera interl.| carnis|| vociferati sunt interl.| corde et ore|| interl.| « Oculi Domini super iustos et aures eius in preces eorum ».| Ps. 33, 16. || ascenditque clamor eorum ad Deum ab operibus. interl.| id est pro operibus|| et audivit gemitum eorum ac recordatus est est] om. Weber federis quod pepigerat cum Abraham Abraham] + et Weber Isaac et Iacob Et respexit interl.| propter merita patrum scilicet scilicet] coniec., s. Rusch || filios Israel et liberavit liberavit] cognovit Weber eos. Capitulum 3 Moyses autem pascebat oves Iethro cognati sui interl.| alias : soceri sui|| sacerdotis Madian cumque minasset gregem ad interiora deserti venit ad montem Dei Horeb. Apparuitque ei Dominus in flamma ignis interl.| verbo Domini|| de medio rubi interl.| Iudaici peccati|| et videbat quod rubus arderet, {t. 1 : Erfurt, f. 57vb ; facsim., p. 116b} et non combureretur. interl.| quia per legem non sunt consumpta peccata populi|| marg.| APPARUITQUE EI. ISIDORUS. Allegorice. Erat flamma in rubo et non cremabatur. Rubus spine peccatorum Iudeorum, flamma in rubo Verbum Dei, id est Lex data illi populo. Sed et flamma rubum non comburit, quia Lex data peccata eorum non consumit.|| marg.| Alii in rubo flammante Ecclesiam intelligunt que persecutionibus inflammatur, que loquente in se Domino, non crematur. Quod Dominus Moysi in rubo apparuit, ostendit quia in Ecclesia apparet fidelibus, nec alibi.|| marg.| Aiunt Hebrei ideo in rubo Deum apparuisse Moysi ne possent sibi inde idolum sculpere Iudei. Semper enim Deus idolatrie occasionem recidit.|| marg.|  GREGORIUS. Moraliter. Moyses admixtus Egyptiis quasi vigilabat mundo, ideo vocem Domini non audiebat. Sed extincto Egyptio, postquam in desertum fugit, dum illic quadraginta annis degit, a terrenis tumultibus obdormivit, et ideo divinam vocem percepit. Cum enim mens ab exterioribus sopitur, verbum Dei penetrat veracius. Aurem quippe cordis turba terrenarum cogitationum perstrepens claudit. Non enim perfecte homo sufficit ad utraque divisus, quia si exterius auditum aperit, interius obsurdescit.|| Dixit ergo Moyses : Vadam, interl.| vel transibo, secundum Septuaginta, quod competit : transitori enim talis congruit visio.|| et videbo visionem hanc magnam quare non comburatur rubus. Cernens autem Dominus marg.| CERNENS AUTEM DOMINUS, etc. GREGORIUS. Angelus qui Moysi apparuisse describitur, modo Dominus, modo angelus memoratur. Angelus, quia exterius loquendo servit ; Dominus, quia interius presidens, loquendi efficaciam tribuit. Cum enim loquens ab interiore regitur, et per obsequium angelus, et per inspirationem Dominus memoratur.|| quod pergeret ad videndum, vocavit eum de medio rubi, marg.| VOCAVIT EUM DE MEDIO etc. GREGORIUS. Sepe simul terrenis et celestibus substantiis per angelos loquitur Deus, sicut hic cum ignem rubumque sociavit, atque aliud superius, aliud inferius iunxit. Quod tunc solum agitur, cum aliquod magnum ex coniunctione signatur. Nam per succensum rubum Moysen alloquens, ostendit quia doctor populi fieret, qui et legis flammam perciperet, et peccati spinam non vitaret, ut quod ex illo populo exiret, qui igne deitatis {t. 1 : Erfurt, f. 57vb ; facsim., p. 116b} carnis nostre peccata quasi rubi spinam acciperet, et inconsumptam humanitatis substantiam in ipsa divinitatis flamma servaret.|| et ait : Moyses, Moyses. Qui respondit : Assum. at ille : ne interl.| vel non || appropies, inquit, huc solve calciamentum interl.| opera mortua|| de pedibus interl.| affectibus|| tuis marg.| SOLVE CALCIAMENTUM etc. ISIDORUS. Quia nullus scilicet digne consistere, vel Deum videre potest, nisi cuncta terrena et mortalia vitia deponat. Aliter, veterum consuetudo erat, ut si sponsus sponsam repudiaret, in signum repudii discalciaretur. Ideo Moyses discalciari iubetur, nec ad Ecclesiam que in rubo significatur quasi sponsus accedat calciatus : hoc enim Christo servandum, qui verus est sponsus. De quo Iohannes ait Io. 1, 27. : Cuius non sum dignus solvere corrigiam calciamenti eius.|| locus interl.| Ecclesia, ad quam nemo accedit calciatus|| enim in quo stas terra sancta est. et ait : Ego sum Deus patris tui, Deus interl.| Merita parentum bonorum sepe filiis subveniunt.|| Abraham, Deus Isaac, Deus Iacob. Abscondit Moyses faciem suam : interl.| inclinando|| non enim audebat aspicere contra Deum. Cui ait Dominus : Vidi afflictionem interl.| misertus ut liberem|| populi mei in Egypto, et clamorem eius audivi propter duritiam eorum qui presunt operibus marg.| VIDI AFFLICTIONEM etc. GREGORIUS. Moraliter. Sparsis foris mentibus ad seipsum redire cuique difficile est. Quia prava itinera semel captos tanto delectabiliter tenent, quanto quod libuerit non licet. Quia cum discipline munus non obviat, nulla retributionis prospicitur pena que terreat. Sed clausis oculis cordis, precipitatur anima, et tanto securius mala temporalia penetrat, quanto durius bona eterna desperat. Sed ista reproborum nequitia electorum vitam, quasi grana a paleis, separat, et dum affligit, expedit : quia dum violenta ingerit, festinare ad superna compellit ; quod in Israelitico populo, Moyse vocante et pharaone seviente, signatur. Moyses enim ad vocandum missus est, cum pharao duris operibus urget, ut alius vocando traheret, alius seviendo impelleret, ut plebs in servitio turpiter fixa, vel vocata vel impulsa moveretur ; hoc quotidie agitur dum predicatis celestibus premiis sevire in electos reprobi permittuntur : ut quos Egyptus, id est vita presens, oppressit blandiens, adiuvet premens, ut dum Deus provocat, cruciatus impellat.|| et sciens dolorem eius descendi ut liberarem eum de manibus Egyptiorum, interl.| compatiendo presentialiter liberando|| et educam educam] educerem Weber de terra illa marg.| ET EDUCAM DE TERRA etc. GREGORIUS. Rudi populo de presenti vita aliquid promittendum fuit, ut posset in futuro robustius solidari. Si enim parva non acciperet, magna non crederet. Deus ergo largiendo terrena suadet et celestia, ut percipiens quod videbat, speraret quod non videbat.|| in terram bonam et spatiosam in terram que fluit lacte et melle, interl.| Terrena dat, ut suadeat ad celestia, et qui visibilia percipit discat sperare invisibilia.|| marg.| IN TERRAM BONAM ET SPACIOSAM. GREGORIUS. Presens prosperitas aliquando datur, ut ad meliorem vitam provocet, aliquando ut in eternum plenius damnet. Hinc Israeliticis terra Chanaan promittitur, ut quandoque ad eterna speranda provocentur. Quia rudis populus promissionibus non crederet, nisi a promissore aliquid in vicino perciperet. Non ergo solum spe ad res, sed rebus quandoque ad spem trahitur. Unde Ps. 104, 44-45. : Dedit eis regiones gentium, et labores populorum possederunt, ut custodiant iustificationes eius, et legem eius requirant.|| ad loca ChananeiChananei] + et Weber Ethei et Amorrei Pherezei et Evei et Iebusei. Clamor ergo filiorum Israel {t. 1 : Erfurt, f. 58ra ; facsim., p. 117a} venit ad me vidique afflictionem interl.| corporalem et spiritalem|| eorum, quiaquia] qua Weber ab Egyptiis interl.| demonibus, vel iniquis hominibus|| opprimuntur sed veni interl.| incarnatus propria voluntate|| et et] om. Weber mittam te ad pharaonem, interl.| diabolum reprimendum|| ut educas populum meum, interl.| predestinatione|| filios Israel, de Egypto. interl.| de tenebris peccati|| Dixit Moyses ad Deum : Quis ego sum ut vado vado] vadam Weber ad pharaonem, et educam filios Israel de Egypto ? interl.| quasi Dei est, non hominis, hoc facere. Unde Cf. Io. 8, 54. : Gloria mea non est mea, sed qui misit me Patris.|| Qui dixit ei : Ero tecum interl.| divinitas cum humanitate|| et hoc habebis signum quod miserim te : cum eduxeris populum de Egypto, immolabis interl.| immolari facies|| Deo super montem istum. interl.| in eminentia virtutum debet esse qui vult Deo immolare.|| ait Moyses ad Deum ecce ego vadam ad filios Israel et dicam eis Deus patrum vestrorum misit me ad vos si dixerint mihi quod est nomen eius quid dicam eis Dixit Deus interl.| vel : Dominus || ad Moysen : Ego interl.| nemo alius|| sum qui sum ; interl.| proprie immutabiliter|| ait sic : Dices ad filios ad filios] filiis Weber interl.| vel filiis || Israel qui est misit me ad vos. interl.| Sine omni mutatione stabilisque manens dat cuncta moveri.|| marg.| QUI EST MISIT. Mittitur Moyses ad pharaonem puniendum et tandem occidendum. Missa est Lex ad diabolum destruendum.|| marg.|  HIERONYMUS. Scribens ad Marcellam de decem nominibus Dei, sexto loco ponit nomen ieye, quod in Exodo legitur : Qui est, misit me ad vos . Deus enim solus, qui exordium non habet, vere essentie nomen tenet : quod per angelum dictum est Moysi nomen eius querenti, quia in eius comparatione qui vere est, quia incommutabilis est, quasi non sunt que mutabilia sunt ; quod enim dicitur fuit, non est, et quod dicitur, erit, nondum est. Deus autem tantum est qui non novit fuisse vel futurum esse. Solus autem Pater cum Filio et Spiritu sancto vere est. Cuius essentie comparatum nostrum esse, non est. Unde et dicimus : « Vivit Deus », quia essentia divina vita vivit, quam mors non habet.|| Dixitque iterum Deus ad Moysen : Hec dices filiis Israel : Dominus Deus interl.| non recens|| patrum vestrorum, Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Iacob, interl.| Cui attestantur tres probati et examinati testes, quorum testimonium verum est.|| misit me ad vos hoc nomen mihi est in eternum, interl.| quia hi testes vivunt in eternum|| et hoc memoriale meum in generatione et generationem generatione - et – generationem Θ Ψ ΩSM Ed1455 Ed1530] generationem et generationem Amiatinus ΦRAZGVP* ΩJ Clementina, inv. Weber Vade, congrega seniores Israel, interl.| apostolos, primitivam Ecclesiam|| et dices ad eos : Dominus Deus patrum vestrorum apparuit interl.| absconditus a seculis et generationibus|| mihi, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob, dicens : Visitans visitavi interl.| geminatio confirmatio est|| vos interl.| peccato infirmos|| et vidi vidi] om. Weber omnia que acciderunt vobis in Egypto. Et dixi ut educam vos de afflictione Egypti interl.| mundi|| in terram Chananei, et Ethei, et Amorrei, Pherezei, et Evei, et Iebusei interl.| quam scilicet possidebant vitia per has gentes figurata|| ad terram fluentem interl.| Ecclesiam|| lacte interl.| doctrina infantium|| et melle interl.| dulcedine suavitatis divine|| marg.| AD TERRAM FLUENTEM LACTE etc. AUGUSTINUS. Utrum hoc spiritaliter accipere debemus, quia secundum proprietatem non hec erat terra que data est Hebreis ? An modus locutionis est, qua ubertas et suavitas terre laudatur ?|| {t. 1 : Erfurt, f. 58rb ; facsim., p. 117b} Et audient vocem tuam interl.| obedientes|| ingredierisque tu et seniores Israel interl.| principes Ecclesie|| ad regem Egypti, interl.| principem mundi|| et dices ad eum : Dominus Deus Hebreorum interl.| transitorum, qui non habent hic manentem civitatem Cf. Hbr. 13, 14., qui cupiunt exire de Egypto|| vocavit interl.| tam interius quam exterius|| nos ibimus viam interl.| Christum qui die tertia resurrexit|| trium dierum in in] per Weber solitudinem, interl.| remoti a strepitu mundi|| ut immolemus Domino Deo nostro. interl.| sacrificium laudis|| interl.| qui non ingreditur civitatem|| sed ego scio interl.| meum tamen est monere ut inexcusabilis sit|| quod non dimittet vos interl.| filios lucis|| rex Egypti interl.| tenebrosorum|| ut eatis interl.| recedentes a tenebris|| nisi per manum validam. interl.| potentiam apertam|| Extendam enim manum meam, interl.| ad feriendum|| et percutiam Egyptum interl.| mundum et principem eius|| in cunctis mirabilibus interl.| plagis|| meis que facturus sum interl.| que nemo alius facit|| in medio eorum interl.| ut omnes videant ne possint excusari|| post hoc hoc] hec Weber dimittet vos interl.| victus plagis|| daboque gratiam interl.| gratis|| populo interl.| novo scilicet|| huic coram Egyptiis et cum egrediemini, non exibitis vacui sed postulabit interl.| non est inhonestum quod Deo precipiente est factum|| mulier interl.| solicita anima, ut Ecclesia|| a vicina sua interl.| a concellanea sua|| interl.| poete et philosophi quodammodo sunt nobis vicini|| et ab hospita vasa argentea et aurea ac vestes interl.| morum et operum honestates|| marg.| NON EXIBITIS etc. AUGUSTINUS. Quod mandavit Dominus Hebreis ut acciperent ab Egyptiis vasa argentea et aurea, et vestem, atque addidit : Et predabimini eos, mandati huius non potest esse iniustum iudicium. Mandatum enim Dei est de quo non iudicandum, sed obtemperandum fuit. Ipse enim novit quam iuste mandaverit, ad servum pertinet obedienter facere quod mandavit.|| marg.| VASA ARGENTEA etc. Argentum et aurum ab Egyptiis petimus, unde tabernaculum Deo fabricemus, cum poetas et philosophos legimus, ut divinam Scripturam sapientius et facundius legamus.|| ponetisque interl.| ornando, erudiendo|| eas super filios interl.| maiores|| et filias interl.| minores|| vestras, et spoliabitis Egyptum interl.| auferendo que tabernaculo Dei utilia sunt|| Capitulum 4 Respondens Moyses ait : Non credent mihi neque audient vocem meam, interl.| Christo quoque non crediderunt Iudei. Unde Is. 53, 1 ; Io. 12, 38 ; Rm. 10, 16. : Quis credit auditui nostro ?|| sed dicent : Non apparuit tibi Dominus. Dixit ergo ad eum Deus Deus] om. Weber  : Quid est hoc quod tenes in manu tua ? Respondit : Virga. interl.| Divina potestas quam Moyses tenebat dum plebs Iudaica ante adventum Redemptoris in ea confidebat ; vel Christus quem Moyses, id est lex, predicabat.|| Dixitque dixitque] ait Weber Dominus Dominus] om. Weber  : Proice eam in terram. Proiecit, et versa est interl.| Deus in se permanens mortalis factus est homo.|| interl.| cum per prophetas Deum incarnandum nuntiavit|| in colubrum, interl.| ISIDORUS : Mortem, quia initium mortis per serpentem.|| ita ut fugeret interl.| quia dum mortalem vidit, Deum credere expavit.|| Moyses. interl.| Iudaicus populus|| Dixitque Dominus : Extende manum tuam, et apprehende caudam eius. interl.| Quia populus qui modo credere recusat in extrema parte Dominici corporis, scilicet in fine mundi, sese ad fidem colliget.|| interl.| Quia quem mortalem despexit Redemptorem in ultima parte Ecclesie confitebitur.|| Extendit et tenuit, interl.| credendo|| versaque est in {t. 1 : Erfurt, f. 58va ; facsim., p. 118a} virgam. interl.| quia mox Redemptor noster in iudicio cum potestate divinitatis apparebit|| interl.| quia Christus, devicta morte, surrexit|| marg.| QUID EST HOC QUOD TENES IN MANU. GREGORIUS. Moyses, Iudaicus {t. 1 : Erfurt, f. 58rb ; facsim., p. 117b} populus ; virga divinitatis potestas. Serpens, Christi mortalitas : quia enim per serpentem mors, per serpentem mortalitas signatur. Vel quia scriptum est Mt. 10, 16. : « Estote prudentes sicut serpentes », et quia summa prudentia, id est Dei sapientia, incarnata est, recte eius mortalitas in serpente figuratur. Unde Io. 3, 14. : « Sicut exaltavit Moyses serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis ». Moyses virgam tenuit, quia Iudaicus populus ante Redemptoris adventum in Dei potestate confisus est. In terram proiicit, quia per patriarchas et prophetas Deum incarnandum nuntiavit ; virga in colubrum vertitur, quia Christus Deus in se permanens, mortalis est in homine factus. Sed Moyses colubrum conspiciens pertimuit et fugit, quia Iudaicus populus dum Christum mortalem vidit, Deum credere expavit. Cui iubetur ut caudam teneat, quia populus qui modo credere recusat, in extrema corporis Dominici parte, id est posteriore tempore Ecclesie, scilicet in fine mundi, sese ad fidem colliget ; colubri caudam tenens, quia eum quem mortalem ante despexerat, in ultima parte Ecclesie Redemptorem suum confitebitur. Mox serpens in virgam redit, quia ut Iudaicus populus in Christum crediderit, mox ad iudicium in potestate divinitatis sue apparebit, ut iam serpens virga sit : quia qui in terra homo despectus est, de celo veniens super angelos videbitur Deus.|| interl.| ISIDORUS. Serpens persuasit homini mortem. Mors ergo a serpente, virga in serpente, Christus in morte. Expavit Moyses et fugit. Mortuo enim Christo, expaverunt discipuli a spe in qua fuerant recedentes. Apprehendit caudam, id est posteriora, et factus est virga, quia primo occisus, postea patratis {t. 1 : Erfurt, f. 58va ; facsim., p. 118a} omnibus, ad id quod fuerat resurgendo reversus est, ubi per vitam morte consumpta, nihil in eo serpentis apparuit. Vel cauda serpentis, finis seculi, quia sic mortalitas Ecclesie per lubrica tempora volvitur (Alii eunt, alii veniunt) per mortem, tamquam per serpentem, per quem mors seminata est, sed in fine seculi, tamquam cauda, redimus ad manum Dei, et apprehensi reparabimur, et novissima inimica morte destructa, resurgentes in dextram Dei virga regni erimus.|| Ut credant, inquit, quod apparuerit tibi Dominus Deus patrum tuorum, Deus Abraham, et et] om. Weber Deus Isaac, et et] om. Weber Deus Iacob. dixitque Dominus : Rursum mitte manum tuam tuam] om. Weber in sinum tuum quam cum misisset in sinum protulit leprosam instar nivis interl.| quia populus a Deo remotus factus est immundus|| marg.| MITTE MANUM TUAM etc. ISIDORUS. Manus alba, id est immunda : albor enim in cute lepra est, non candor. Ipsa enim hereditas Dei, id est populus, foras ab eo missus, factus est immundus. Unde Ps. 73, 11. : Ut quid avertis manum tuam de medio sinu tuo in finem etc. Sed revocata est manus in sinum, et reversa ad colorem suum : sic plebs Iudaica, alienata a sinu Dei, foras immunda remansit. Sed revocata, redibit ad pristinum colorem, cum agnoverit Salvatorem : « Cecitas » enim « ex parte contigit in Israel » Rm. 11, 25..|| Retrahe, ait, manum tuam tuam] om. Weber in sinum tuum. Retraxit et protulit iterum et erat similis carni relique. interl.| hoc implebitur cum omnis Israel salvus fiet|| si non crediderint inquit tibi neque audierint sermonem signi prioris credent verbo signi sequentis. quod si nec duobus quidem his signis crediderint neque audierint vocem tuam sume interl.| hoc in sequentibus exponetur|| aquam interl.| populum|| fluminis interl.| de fluxu scilicet huius seculi|| et effunde eam super aridam et quicquid {t. 1 : Erfurt, f. 58vb ; facsim., p. 118b} hauseris de fluvio vertetur in sanguinem. interl.| sanguinis Christi fidem|| marg.| SUME AQUAM etc. ISIDORUS. Aqua populum significat ; unde Apc. 17, 15. : Aquas, quas vidisti, populi sunt et gentes. Populus ergo vertetur in sanguinem, id est in sanguinis Christi fidem.|| Ait Moyses : Obsecro, Domine, non sum eloquens interl.| quamvis instructus omni sapientia Egyptiorum|| interl.| tui comparatione, « ut iumentum factus sum apud te » Ps. 72, 23. || ab heri et nudius tertius et ex quo locutus es interl.| Ex quo scilicet verum Dei Verbum noscere cepi, quod erat in principio apud Deum Cf. Io. 1, 1-2..|| ad servum tuum, impeditioris interl.| Secundum Hebreos, gracilem et tenuem vocem habuit, et necesse erat clamosa voce uti, quia regio fastu prope accedere non permittebatur.|| et tardioris lingue interl.| eloquentie|| sum. marg.| OBSECRO, DOMINE etc. AUGUSTINUS. Quod ait Moyses ad Dominum : Precor, Domine, non sum eloquens ante hesternum neque ante nudiustercianum diem, neque ex quo cepisti loqui famulo tuo, intelligitur credere posse fieri Dei voluntate subito eloquentem, cum dicit : neque ex quo cepisti loqui famulo tuo, tamquam ostendens fieri potuisse, ut qui ante hesternum et nudiustercianum diem eloquens non fuisset, repente fieret ex quo cum illo Dominus loqui cepit.|| marg.|  ORIGENES. Allegorice. Dum esset Moyses in Egypto et erudiretur omni sapientia Egyptiorum, non erat gracili voce, nec tardus lingua, nec profitebatur se ineloquentem. Erat enim, quantum ad Egyptios, sonore vocis et eloquentie incomparabilis. Ubi autem Dei vocem audivit et eloquia Domini suscepit, sentit vocem suam gracilem et exilem tardamque, et impeditam linguam, et se pronuntiat mutum, cum incipit cognoscere verum Verbum, quod erat in principio apud Deum Cf. Io. 1, 1-2.. Mutis enim animalibus quamvis indoctus homo comparetur, eloquens videbitur. Si vero eruditis et eloquentibus, stultus et mutus. At si quis Dei verbum et divinam respiciat sapientiam, multo amplius quam apud nos pecudes, apud Deum mutum se animal profitebitur. Unde Ps. 72, 23. : « Ut iumentum factus sum apud te ». Quia igitur in id intelligentie profecit, ut se cognosceret, quod est magna pars sapientie, remunerat eum divina dignatio, dicens Ez. 3, 27.  : « Aperiam os tuum » etc. Beati quorum os Deus aperit ut loquantur. Unde Ps. 86, 11. : Dilata os tuum, et ego replebo illud. Similiter Paulus dicit Eph. 6, 19. : « Ut detur mihi sermo in apertione oris mei ». Eorum ergo qui verba Dei loquuntur, os Deus aperit. Eorum qui loquuntur mendacium, falsum testimonium, scurrilitates, turpitudines, susurronum quoque et detractorum, et eorum qui otiosa loquuntur, diabolus aperit os. De Iuda refertur quia introivit in illum Sathanas Io. 13, 27., et misit in corde eius ut traderet eum. Os ergo eius aperuit, ut loqueretur cum Phariseis, quomodo eum traderet accepta pecunia. Non est autem parve gratie discernere os quod aperit Deus, et quod aperit diabolus. Aperit etiam Deus aures sanctorum ad audienda verba divina. Unde : Dominus aperiet mihi aurem ; aperiet oculos, sicut « aperuit oculos » Agar, et vidit « puteum aque vive » Gn. 21, 19.. Unde Heliseus Cf. 4Reg. 6, 17. : Aperi, Domine, oculos pueri tui, ut videat, quia plures sunt nobiscum. Auris vero que per eruditionem Domini aperitur, aliquando aperta est, aliquando clausa. Unde : Ne recipias auditum vanum. Si dicuntur vana, profana, turpia, qui novit eruditionem Domini, claudit aurem {t. 1 : Erfurt, f. 58vb ; facsim., p. 118b} et dicit Cf. Ps. 37, 14-15. : Ego autem sicut mutus qui non aperuit os suum, et sicut surdus non audiebam. Si vero ad utilitatem anime pertinent que dicuntur, si de Deo sermo est, si mores docet, ad virtutes invitat, vitia resecat, aures pateant et tota anime ianua. Notandum autem quia summa moderatione usa est lex ut diceret : Non recipias auditum vanum. Non dixit, ‘non audies’ sed ‘non recipias’. Nam vana sepe audivimus: Marcion enim et Valentius, et omnes contra Creatorem disputantes, vana loquuntur ; frequenter tamen audimus ut contradicamus, sed non recipimus, quia illorum os diabolus aperit. Dignetur Dominus aperire os nostrum ut possimus contradicentem revincere et obturare os quod diabolus aperit.|| dixit Dominus ad eum : Quis fecit interl.| exterius vel interius|| os hominis ? aut quis fabricatus est mutum interl.| in re vel spiritu|| et surdum, videntem et caecum ? Nonne ego ? interl.| quasi : Qui hec feci, tibi usum horum dare possum.|| marg.| QUIS FECIT OS etc. AUGUSTINUS. Sunt qui Deo calumnientur, vel potius Scripture Veteris Testamenti, quia dixit Deus quod fecerit mutum. Quid ergo dicunt de Christo aperte dicente Io. 9, 39. : Ego veni, ut qui non vident videant, et qui vident ceci fiant. Quis autem nisi insciens crediderit aliquid homini secundum vitia corporalia posse accidere quod Deus nolit ? Sed eum iuste totum vellet nemo ambigit.|| Perge igitur, et ego ero in ore tuo : interl.| Nolite cogitare quid loquamini, etc Mt. 10, 19..|| interl.| ut aperiam|| doceboque te quid loquaris. interl.| Spiritus scilicet docebit omnes veritatem.|| marg.| PERGE IGITUR etc. AUGUSTINUS. Allegorice. Quod dicit Dominus ad Moysen : Sed nunc vade tu, et ego aperiam os tuum, et instruam te que locuturus es, apparet non tantum instructionem oris, sed etiam ipsam apertionem ad Dei gratiam pertinere. Non enim ait : Aperi os tuum, et ego instruam te, sed utrumque promittit : Aperiam, et instruam. In psalmo autem dicit Ps. 86, 11. : « Dilata os tuum, et ego adimplebo illud ». Ubi significat in homine voluntatem accipiendi, quod Deus donat volenti, ut ad voluntatis exordium pertineat. « Dilata os tuum », ad Dei autem gratiam, « et implebo illud ».|| At ille : Obsecro, interl.| humiliter se excusat|| inquit, Domine, mitte quem missurus es. interl.| aliquem digniorem scilicet|| Iratus interl.| Non irrationabili perturbatione sicut homo.|| Dominus in Moysen ait Aaron : Frater tuus Levites, scio quod eloquens sit {t. 1 : Erfurt, f. 59ra ; facsim., p. 119a} ecce ipse egreditur in occursum tuum interl.| sacerdos occurrit lege et colletatur|| vidensque te letabitur corde. interl.| corde non ore|| Loquere ad eum, interl.| quasi mediator|| et pone verba mea interl.| quasi magister|| in ore eius. interl.| ut dicat populo quasi minister|| Et Et] om. Weber ego ero in ore tuo interl.| « Non enim vos estis qui loquimini » Mt. 10, 20. etc.|| et in ore illius, et ostendam vobis quid agere debeatis. marg.| ET EGO ERO IN ORE. ORIGENES. Non solum Moysi promittitur aperiri os a Domino, sed et Aaron. Dicitur enim : Ego aperiam os tuum et os illius, et instruam vos que faciatis.|| Et Et] om. Weber ipse loquetur pro te ad populum et erit os tuum ; tu interl.| tamquam maior|| autem eris ei in his que ad Deum pertinent. marg.| IRATUS DOMINUS IN MOYSEN AIT etc. AUGUSTINUS. Videtur tamquam diffidenti non dedisse plenissimam facultatem, quam daturus erat, et per duos agi voluisse, quod per unum posset, si credidisset. Sed si diligenter consideres, non videtur Dominus iratus pro vindicta dedisse Aaron. Sic enim dicit : Nonne ecce Aaron frater tuus levites? Scio quia loquens loquetur ipse. Quibus verbis ostenditur potius increpasse, quia timeret ire, quasi minus ydoneus, cum haberet fratrem per quem posset loqui ad populum quod vellet. Quia erat gracilis vocis et lingue tardioris, quamvis de Deo totum deberet sperare. Denique etiam iratus dixit que ante promiserat. Dixerat enim : Aperiam os tuum et instruam te. Nunc autem dicit : Aperiam os tuum et os eius, et instruam vos que faciatis ; sed quia addidit : et loquetur ipse tibi ad populum, videtur oris apertio prestita, quia dixit Moyses lingue se esse tardioris. De vocis autem gracilitate nihil ei prestare Dominus voluit, sed propter hoc adiutorium fratris adiunxit, qui convenienti voce sufficeret populum docere. Quod autem ait : Et dabis verba mea in os eius, ostendit quod ea loquendo esset daturus. Nam si tantum audiendo sicut populo in aures diceret ; deinde quod post ait : Et loquetur ipse tibi ad populum et ipse erit tuum os, et hic subauditur : ad populum. Et cum dicit : tibi loquetur ad populum, indicat in Moyse principatum, in Aaron ministerium. Quod autem ait : Tu autem eris illi in his que ad Deum, magnum hic forsitan querendum est sacramentum, cuius figuram gerat, velut medius, Moyses inter Deum et Aaron, et Aaron inter Moysen et populum.|| Virgam quoque hanc sume in manu tua in qua facturus es signa. abiit Moyses et reversus est ad Iethro socerum socerum] cognatum Weber suum dixitque ei vadam et revertar ad fratres meos in Egyptum ut videam si adhuc vivant vivant] vivunt Weber cui ait Iethro vade in pace Dixit ergo Dominus ad Moysen in Madian : Vade et et] om. Weber revertere in Egyptum mortui sunt omnes qui querebant interl.| tollere|| animam tuam. marg.| DIXIT ERGO DOMINUS etc. AUGUSTINUS. In libro Locutionum. Post dies autem multos, mortuus est rex Egypti. Dixit autem Dominus ad Moysen in Madian : Vade, perge in Egyptum etc. Multa in his verbis notanda sunt genera locutionis. Primo enim inquit : Vade, perge in Egyptum, tamquam non sufficeret alterum. Deinde : mortui sunt omnes qui querebant animam tuam , cum solum regem Egypti Scriptura mortuum dixerit ; de quo solo antea dictum fuerat quod Moysen querebat occidere, an ipse post alios inimicos ultimus mortuus est ? Quod si ita est, non locutio, sed sensus est.|| Tulit ergo ergo] om. Weber Moyses uxorem suam suam] om. Weber interl.| Ecclesiam|| et filios suos, interl.| et singulos sanctos|| et imposuit eos super asinum interl.| super seipsum qui est asinus fortis, qui peccata nostra portavit|| interl.| ut stulticiam et lasciviam carnis opprimerent|| reversusque est in Egyptum, portans virgam Dei in manu sua. marg.| TULIT ERGO MOYSES etc. AUGUSTINUS. Quod dictum est quia Moyses uxorem et infantes suos imposuit vehiculis, ut in Egyptum iret. Postea vero Iethro, socer eius, illic cum eis occurrit, cum eduxisset populum de Egypto ; intelligendum est : post illam que ab angelo futura erat interfectionem Moysi vel infantis uxorem reversam fuisse cum parvulis. Nam quidam putaverunt propter hoc angelum terruisse, ne ad impedimentum ministerii divinitus impositi femineus sexus comitaretur.|| dixitque ei Dominus revertenti in Egyptum : Vide ut omnia ostenta que posui in manu interl.| in potestate|| tua, facias coram pharaone. Ego indurabo interl.| indurari permittam|| cor eius et non dimittet populum. interl.| nisi coactus|| dicesque ad eum : Hec dicit Dominus : interl.| cuius tu servus|| Filius filius] + meus Weber primogenitus meus Israel. interl.| quia primitiva Ecclesia de Iudeis|| interl.| quia in patriarchis primus electus est ad cultum unius Dei|| Dixi tibi : Dimitte filium meum interl.| peccatis irretitum|| ut serviat mihi, et noluisti dimittere eum {t. 1 : Erfurt, f. 59rb ; facsim., p. 119b} ecce ego interficiam filium tuum primogenitum. Cumque esset in itinere, in diversorio occurrit ei Dominus, et volebat occidere eum. interl.| Moysen, vel infantem incircumcisum|| marg.| OCCURRIT EI ANGELUS. AUGUSTINUS. Alia littera : Et factum est in via ad refectionem, obviavit ei angelus et querebat eum occidere et, assumpto Sephora calculo, circumcidit preputium filii sui, et procidit ad pedes eius et dixit : Stetit sanguis circumcisionis infantis mei. Et recessit ab eo propter hoc quod dixit : Desiit sanguis circumcisionis. Primum queritur quem volebat angelus interficere, utrum Moysen, quia dictum est : Occurrit ei angelus et querebat eum occidere ? Nam cui putatur occurrisse, nisi ei qui omnibus prefuerit ? An puerum querebat occidere, cui mater circumcidendo subvenit, ut intelligatur occidere voluisse infantem, quia non erat circumcisus, ut hac severitate preceptum circumcisionis sancire ? Quod si ita est, incertum est prius de quo dixerit : Querebat eum occidere, sed ex consequentibus aperitur. Mira scilicet et inusitata locutio est, ut {t. 1 : Erfurt, f. 59rb ; facsim., p. 119b} prius diceret : Occurrit ei et querebat eum occidere, de quo nihil antea dixerat. Simile est illud Ps. 86, 1-2. : « Fundamenta eius in montibus sanctis, diligit Dominus portas » etc. Potest autem intelligi fundamenta ‘Domini’ vel ‘Syon’, quia hoc pronomen quod est ‘eius’, omnis generis est : in greco autem in femineo dicitur autes, in masculino et neutro autu et habet grecus codex autu autes... autu.. autu] scrips. pro αὐτῆς... αὐτοῦ... αὐτοῦ, lithes... lithos... lithu cacogr. Rusch , quod non fundamenta ‘Syon’, sed ‘Domini’ cogit intelligi. Sed illud potius est querere quid sibi velit, ideo recessisse angelum ab interfectione cuiuslibet eorum, quia dixit mulier : Stetit sanguis circumcisionis infantis. Non enim ait : Recessit ab eo quia circumcidit infantem, sed quia stetit sanguis circumcisionis ; non quia cucurrit sed quia stetit, magno, nisi fallor, sacramento.| Fons : Augustinus Hipponensis, Quaestionum in Heptateuchum libri, lib. 2 (Ex.), qu. 11, CCSL 33, lin. 121 : « In eo quod scriptum est: et factum est in uia ad refectionem obuiauit ei angelus et quaerebat eum occidere. et adsumto sepphora calculo circumcidit praeputium filii sui et procidit ad pedes eius et dixit: stetit sanguis circumcisionis infantis mei. et recessit ab eo, propter quod dixit: desiit sanguis circumcisionis, primum quaeritur, quem uolebat angelus occidere, utrum moysen, quia dictum est: occurrit ei angelus et quaerebat eum occidere. nam cui putabitur occurrisse nisi illi qui uniuerso suorum comitatui praefuit et a quo ceteri ducebantur? an puerum quaerebat occidere, cui mater circumcidendo subuenit, ut ob hoc intellegatur occidere uoluisse infantem, quia non erat circumcisus, atque ita sancire praeceptum circumcisionis seueritate uindictae? quod si ita est, incertum est prius de quo dixerit quaerebat eum occidere, quia ignoratur quem, nisi ex consequentibus reperiatur, mira sane locutione et inusitata, ut prius diceret: occurrit ei et quaerebat eum occidere, de quo nihil antea dixerat. Sed talis est in psalmo: fundamenta eius in montibus sanctis; diligit dominus portas sion. inde enim psalmus incipit nec aliquid de illo uel de illa dixerat, cuius fundamenta intellegi uoluit dicens: fundamenta eius in montibus sanctis. sed quia sequitur: diligit dominus portas sion, ergo fundamenta uel domini uel sion ad faciliorem sensum magis sion ut fundamenta ciuitatis accipiantur. sed quia in hoc pronomine, quod est eius, genus ambiguum est omnis enim generis est hoc pronomen, id est et masculini et feminini et neutri in graeco autem in feminino genere dicatur αὐτῆς, masculino et neutro αὐτοῦ et habet codex graecus αὐτοῦ, cogit intellegere non fundamenta sion, sed fundamenta domini, id est quae constituit dominus [...]. illud potius quod sequitur, si fieri potest, intellegatur, quid sibi uelit ideo recessisse angelum ab interfectione cuiuslibet eorum, quia dixit mulier: stetit sanguis circumcisionis infantis. non enim ait: recessit ab eo, propter quod circumcidit infantem, sed quia stetit sanguis circumcisionis; non quia cucurrit sed quia stetit, magno, nisi fallor, sacramento ». || Tulit igitur igitur] om. Weber illico Sephora interl.| quasi cognoscens quare interficere vellet|| acutissimam petram, « Petra autem erat Christus » 1Cor. 10, 4..|| et circumcidit preputium filii sui, interl.| angeli vel sanguis effluens pedes pueri|| tetigitque pedes eius, et ait : Sponsus sanguinum tu mihi es. interl.| Angelo hoc blandiendo, dicit, quasi sicut carnaliter nupsi Moysi, ita tibi effusione filii mei sanguinis.|| marg.| SPONSUS SANGUINUM TU etc. Secundum historiam, mater gentilis admirans novitatem rei, potuit dicere Moysi : Sponsus sanguinum tu mihi es, quasi : ritus tue gentis cogit me fundere sanguinem filii mei, quod aliis gentibus non est moris. Mystice autem Sephora Ecclesiam de gentibus significat, que preputium filii sui, id est gentilis populi, acutissima petra, id est Spiritus sancti doctrina, vel illa petra de qua dicitur 1Cor. 10, 4. « Petra autem erat Christus », expoliat, ut mundetur ab omni inquinamento carnis et spiritus, et exuat « veterem hominem cum actibus suis » Col. 3, 9.. Stat enim sanguis circumcisionis quando corruptibile hoc induet incorruptionem.|| Et dimisit interl.| irata scilicet circumciso puero, reversa est in Madian ad patrem suum. Unde postea legitur quod Iethro occurerit Moysi in deserto dicens : En ego et uxor tua et pueri tui.|| eum interl.| parvulum circumcisum, vel Moysen|| postquam dixerat : Sponsus sanguinum tu mihi es tu mihi es] om. Weber ob circumcisionem. interl.| factam|| Dixitque dixitque] dixit autem Weber Dominus ad Aaron : interl.| inspirando vel per aliquem exterius exterius] coniec., extrius cacogr. Rusch monendo|| Vade in occursum interl.| quibuslibet sanctis, qui sunt membra summi sacerdotis|| Moysi interl.| Legi|| in desertum desertum] deserto Weber . interl.| ut in solitudine melius intelligat Legis mysterium.|| Qui perrexit ei obviam in montem Dei, interl.| eminentiam virtutum et spiritalis intelligentie|| et osculatus est eum. interl.| Quia cum talibus Lex pacem habet : eos qui morantur in humilitate littere odit et horret.|| marg.| DIXITQUE DOMINUS etc. ORIGENES. Occurrit Aaron Moysi et exivit de Egypto. Sed interest ubi occurrat Moysi, cuius os aperiendum est a Domino : occurrit autem in montem Dei. Merito os eius aperitur qui occurrit in montem Dei : Petrus, Iacobus et Iohannes in monte et transfiguratum Dominum Iesum videre meruerunt, et Moysen et Helyam cum ipso in gloria. Tu quoque, nisi ascenderis montem Dei, et ibi occurreris Moysi, id est nisi excelsum legis sensum ascenderis, nisi spiritalis intelligentie cacumen invaseris, non est ostium apertum a Domino. Si in humili loco littere steteris, non occurristi Moysi in montem Dei ; non os tuum aperuit Deus, neque instruxit que te oporteat loqui ; nisi Aaron Moysi in monte occurrisset, nisi eius sensum vidisset arduum, {t. 1 : Erfurt, f. 59va ; facsim., p. 120a} non ei loqueretur verba Dei neque virtutem signorum tradidisset, neque participem tanti mysterii concivisset.|| Narravitque Moyses interl.| Lex|| Aaron interl.| vero montano, id est spiritali viro|| omnia verba Domini interl.| Lex tantum que Dei sunt loquitur|| pro pro] om. Weber quibus miserat eum, et signa que mandaverat. Veneruntque simul interl.| lex et sacerdos|| et congregaverunt cunctos seniores filiorum Israel interl.| quorum viget consilium et sapientia|| interl.| ut maioris auctoritatis esset|| locutusque est Aaron omnia verba interl.| « Labia sacerdotis custodient scientiam » Mal. 2, 7. etc.|| que dixerat Dominus ad Moysen et fecit signa coram populo, interl.| Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis|| et credidit populus. Audieruntque quod visitasset Dominus filios Israel, et quod respexisset afflictionem eorum : et proni interl.| humiles corde et corpore|| adoraverunt. Capitulum 5 post hec ingressi sunt Moyses {t. 1 : Erfurt, f. 59va ; facsim., p. 120a} et Aaron et dixerunt pharaoni hec dicit Dominus Deus Israel : Dimitte populum meum ut sacrificet mihi in deserto. interl.| Non in Egypto. « Nolite diligere mundum, neque ea que in mundo sunt. » 1Io. 2, 15. || marg.| DIMITTE POPULUM MEUM. ORIGENES. Allegorice. Non vult Moyses ut populus in Egypto positus serviat Deo, sed exeat in desertum, et ibi serviat. Dum enim quis in tenebrosis seculi actibus manet, et in negociorum obscuritate versatur, non potest servire Deo : Non enim potestis servire Deo et mammone Mt. 6, 24.. Exeundum est ergo de Egypto : relinquendus est mundus, non loco, sed animo, si voluimus servire Domino. Inde Iohannes ait 1Io. 2, 15. : Filioli, nolite diligere mundum, neque ea que in mundo sunt.|| At ille respondit : Quis est Dominus, ut audiam vocem eius, et dimittam Israel ? interl.| Hoc respondet dum in laboribus hominum non est, et cum hominibus non flagellatur, ideo tenuit eum superbia. Paulo post, quasi emendatus flagellis, dicet : Orate pro me ad Dominum.|| marg.| Non vult tenebrarum harum rector te abstrahi a tenebris suis, et ad scientie lumen adduci.|| Nescio Dominum, et Israel non dimittam. interl.| sic respondet cruda superbia|| interl.| que conventio luci ad tenebras|| marg.| QUI EST DOMINUS etc. Superbiam diaboli exprimit, qui subdi Deo contemnens, ait Is. 14, 14. : « Similis ero Altissimo ». Et quasi de Domini nativitate dubitans, dicit Mt. 4, 3. : « Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant ». Postea vero quasi coacti demones clamaverunt : « Quid venisti ante tempus torquere nos ? » Mt. 8, 29. Scimus quia es Filius Dei. Post tormenta sciunt que ante scire noluerant. Pharao quoque verberatus pro se supplicari ad Dominum rogat.|| marg.| QUIS EST DOMINUS, UT AUDIAM VOCEM EIUS etc. Vides quid agit cruda superbia ; videbis paulo post quantum proficit in flagellis, quantum melior verberatus efficitur, qui modo dicit : Nescio Dominum, verberatus dicturus est : Orate pro me Dominum. Nemo ergo ita ineruditus sit divine discipline, ut flagella divina perniciem putet et penalem interitum. Ecce etiam pharao durissimus proficit verberatus : ante enim verbera, Dominum nescit, verberatusque pro se rogat supplicari, et proficiens in penis, scit agnoscere cur puniatur. Nescio, ait, Dominum . In Evangelio verberatus emendat hanc vocem, quia demones clamaverunt : Scimus te quis sis. Tu es Filius Dei vivi. Post flagella etiam Israel dimittet, et etiam urgebit exire. Nulla enim societas luci ad tenebras. Nulla pars fideli cum infideli Cf. 2Cor. 6, 14-15..|| Dixerunt : Deus Hebreorum interl.| transitorum, quorum unus dicit Ps. 38, 13. : Advena sum apud te et peregrinus sicut omnes patres mei. »|| vocavit nos ut eamus viam trium dierum interl.| Christum, qui die tertia resurrexit|| in solitudinem, interl.| In quiete et silentio Lex discitur|| et sacrificemus Domino Deo nostro : interl.| In fide Trinitatis verum sacrificium offertur.|| interl.| « Immola Deo sacrificium laudis » etc. Ps. 49, 14. || ne forte accidat nobis pestis aut gladius. marg.| DEUS HEBREORUM VOCAVIT NOS etc. AUGUSTINUS. Queritur quomodo populo dicatur quod mandavit Deus eiecturum se eos de Egypto in terram Chanaan. Pharaoni autem dicitur quod trium dierum iter exire vellent in deserto immolare Deo suo ex mandato eius. Sed intelligendum est, quamvis Deus sciret quid esset facturus, quoniam presciebat pharaonem non consensurum ad populum dimittendum. Illud primum dictum esse, quod primo fieret, si ille dimitteret : ut enim sic fierent omnia, quomodo sequens Scriptura testatur, pharaonis contumacia et suorum meruit. Neque enim mendaciter Deus iubet quod scit nunquam facturum cui iubetur, ut iustum iudicium consequatur.|| marg.|  ORIGENES. Moraliter. Iter triduum de Egypto proficiscimur, si ita nos ab omni inquinamento anime et corporis ac spiritus conservemus, ut integer spiritus noster, et anima, et corpus, in diem Christi servetur.|| marg.|  ORIGENES. Triduum iter proficiscimur de Egypto, si rationabilem, moralem, naturalem sapientiam, de rebus mundialibus auferentes, ad instituta divina convertimus. Tridui iter de Egypto proficiscimur, si purificantes in nobis dicta, facta vel cogitata (tria sunt enim hec per que homines peccare possunt), efficiamur mundi corde, ut Deum videre possimus. Princeps vero Egypti ubi videt se vehementius urgeri, ut dimittat populum Dei, secundo loco cupit impetrare, ut non longius abeant, ne totum triduum proficiscantur. Dicens : Ne longe abeatis, non vult longe a se fieri populum Dei. Vult enim, si non in facto, vel in sermone peccare, si non in sermone, vel in cogitatione. Non vult ut totum triduum a se proficiscantur. Vult in nobis vel unum diem, in aliis {t. 1 : Erfurt, f. 59vb ; facsim., p. 120b} duos, in aliis totum triduum possidere. Beati illi qui ab eo totum triduum recedunt.|| marg.| VIAM TRIUM DIERUM etc. ISIDORUS. Viam trium dierum ambulamus exeuntes de Egypto, ut ad locum perveniamus ubi immolare debemus Domino. Hec via Christus est, qui ait Io. 14, 6. : « Ego sum via, etc ». Qui enim confessus fuerit Christum ore, et crediderit corde quod Deus illum suscitavit tertia die, salvus erit, perveniens ad locum in quo immoletur sacrificium laudis Cf. Ps. 49, 14..|| marg.|  STRABO. Viam trium dierum etc. Tertia mansione, postquam transierunt mare Rubrum, pervenerunt Etham, qui locus etiam Mara vocatur, propter amaras aquas. Vel trium dierum, id est trium mensium, quia tertio mense postquam de Egypto exierunt, pervenerunt Sina, ubi sacrificaverunt et Legem acceperunt, ubi erectum est et tabernaculum.|| marg.|  ORIGENES. Nunc quoque Moyses quem habemus nobiscum – habemus enim Moysen et prophetas –, id est lex Dei, vult te educere de Egypto, si audias eum ; vult te longe facere a pharaone, eruere de opere luti et palearum : si tamen audias, et spiritaliter intelligas; non vult te in carnis et tenebrarum actibus permanere, sed exire ad eremum, ad locum scilicet perturbationibus et fluctibus seculi vacuum, et ad quietem silentii. Verba enim sapientie in silentio et quiete discuntur. In hoc loco poteris Domino immolare, Legem Dei et virtutem divine vocis agnoscere. Ideo cupit Moyses te eiicere de fluctibus negociorum et strepitu populorum, et de Egypto, id est de tenebris ignorantie, ut Legem Dei audias, et lucem scientie capias.|| Ait ad eos rex Egypti : interl.| princeps tenebrarum harum|| Quare Moyses et Aaron interl.| propheticus et sacerdotalis sermo|| sollicitatis populum ab operibus suis ? interl.| mundanis|| Ite ad onera vestra. interl.| terreni laboris|| marg.| QUARE MOYSES ET AARON etc. ORIGENES. Dum secum est populus, et lutum aut laterem operatur, dum in paleis est occupatus, non putat esse perversum, sed recte incedere. Si vero dicat : Volo ire dierum trium viam et servire Domino, perverti populum dicit per Moysen et Aaron. Hodie quoque si Moyses et Aaron, id est propheticus et sacerdotalis sermo, animam solicitet ad servitutem Dei, exire de seculo, renuntiare omnibus que possidet, attendere legi et verbo Dei, continuo audies unanimes et amicos pharaonis dicentes : Videte quomodo seducuntur homines, et pervertuntur adolescentes, ne laborent, ne militent, ne agant aliquid quod prosit, relictis rebus necessariis ineptias sectantur et ocium. Quid est servire Deo ? Laborare nolunt et ocii occasiones querunt : hec erant tunc verba pharaonis, hec et nunc amici eius loquuntur, nec solum verbis, sed et verberibus persequuntur. Flagellari iubet scribas Hebreorum, paleas non dari, opus exigi ; hec passi sunt patres, et nunc Dei populus patitur. Qui se ex integro principi huius mundi tradiderunt, prospere agunt, omnia, ut putant, feliciter eveniunt. Servis autem Dei, etiam victus parvus et humilis non succedit. He sunt enim palee que dabantur a pharaone. Unde quidam fatigati dicunt ad pharaonem : Quid tu affligis populum tuum ? Superati enim verberibus a fide cadunt, et confitentur se esse pharaonis populum. Non enim omnis qui ex Israel, hi sunt Israelite.|| {t. 1 : Erfurt, f. 59vb ; facsim., p. 120b} dixitque pharao : Multus est populus terre interl.| invidet diabolus quia crescit Dei populus|| videtis quod turba succreverit quanto magis si dederitis eis requiem ab operibus interl.| ut non exerceatis eos in operibus terrenis|| precepit ergo in die illo prefectis operum interl.| demonibus qui presunt diversis vitiis|| et exactoribus populi dicens interl.| quia vi sepe mala facere compellunt, si blandiciis nequeunt|| nequaquam ultra dabitis paleas interl.| vilum et parvum victum|| interl.| Palee dabantur ut admixtione earum tenacius fieret opus, vel ut ex eis lateres coquerentur : ideo autem maxime in Egypto lateres fiebant, ut inde civitates fierent, quia ibi lapides non abundant.|| populo interl.| fidelium|| ad conficiendos lateres, interl.| opera luti et carnis|| sicut prius sed ipsi vadant, interl.| ut undecumque acquirant victum|| et colligant stipulas stipulas] stipulam Weber . interl.| quasi opera mala non minus faciant|| et mensuram laterum quos prius faciebant imponetis super eos ut operibus suis opprimantur|| nec minuetis quicquam interl.| gratis habentes victualia|| vacant enim et idcirco vociferantur dicentes : Eamus, interl.| recedendo a diabolo : Non enim possunt Deo servire et Mammone Cf. Mt. 6, 24..|| et sacrificemus Deo nostro. Opprimantur operibus interl.| ut obliviscantur Deum suum|| et expleant ea, ut non acquiescant verbis {t. 1 : Erfurt, f. 60ra ; facsim., p. 121a} mendacibus. interl.| Princeps Egypti quidquid contra se dicitur mendacium dicit.|| marg.| OPPRIMANTUR OPERIBUS etc. Ex quo loqui cepit Moyses ad pharaonem magis affligitur populus Dei : ex quo in animam sermo Dei pervenit, diabolus acrius insurgit, et maiora vitia immittit. Prius enim quam sermo Dei veniret qui argueret vitia, in pace durabant. At ubi venit, turbatio magna consurgit.|| igitur egressi interl.| ad tentandum|| prefecti operum interl.| auditis preceptis magistri|| et exactores interl.| demones vel iniqui homines|| ad populum dixerunt : interl.| latanter suggerendo|| sic dicit pharao : interl.| ipso nomine terrent|| Non do vobis paleas interl.| Non ingratis amplius benefaciam.|| ite et colligite sicubi invenire potueritis, nec minuetur quicquam de operibus vestris operibus vestris] opere vestro Weber . interl.| etiam inviti, de more servietis mihi|| Dispersusque est populus per omnem terram Egypti ad colligendas paleas. prefecti quoque operum instabant, dicentes : Complete opus vestrum, quotidie interl.| quasi ex debito urgent pro consuetudine|| ut prius facere solebatis interl.| difficile est a consuetudine recedere|| quando dabantur vobis palee. Flagellatique sunt qui preerant operibus filiorum Israel, interl.| Diversis persecutionibus et olim et nunc prepositi populi Dei afflicti sunt.|| ab exactoribus pharaonis, interl.| demonibus, vel iniquis hominibus|| dicentibus : Quare non impletis mensuram laterum sicut prius, nec heri nec hodie ? marg.| FLAGELLATIQUE etc. Filii Israel gravius attriti sunt, postquam de Egypto egredi statuerunt ; quia qui mundo et pravis operibus renuntiare volunt, sevioribus tentationibus a diabolo impugnantur.|| Veneruntque prepositi filiorum Israel, et vociferati sunt ad pharaonem, dicentes : Cur ita agis contra servos tuos ? interl.| Victi verberibus, dicunt se esse populum pharaonis, qui ad tempus credunt, et in tempore recedunt tentationis.|| Palee non dantur nobis, et lateres similiter imperantur : en famuli tui flagellis ceduntur ceduntur] cedimur Weber , famulos se fatentur ne torqueantur|| et iniuste interl.| quasi : parce populis tuis|| agitur interl.| ab exactoribus|| contra populum tuum. Qui ait : Vacatis otio, et idcirco dicitis : eamus et sacrificemus Domino. ite ergo et operamini palee non dabuntur vobis et reddetis consuetum numerum laterum videbantque se prepositi filiorum Israel in malum malum] malo Weber eo quod diceretur eis : Non minuetur quicquam de lateribus per singulos dies interl.| Continue vult diabolus et ministri eius opera mala fieri, ut usu et consuetudine trahatur quisque.|| Occurreruntque Moysi et Aaron qui stabant interl.| immobiles in tentatione|| interl.| quasi contrarii pusillanimitati eorum|| ex adverso, {t. 1 : Erfurt, f. 60rb ; facsim., p. 121b} egredientes a pharaone et dixerunt ad eos : videat Dominus et iudicet quoniam fetere fecistis odorem nostrum interl.| odiosos non fecistis|| interl.| Sermo propheticus et sacerdotalis incredulis et qui sunt populus pharaonis odor execrabilis efficitur.|| coram pharao et servis eius et prebuistis ei gladium ut occideret nos interl.| causam occisionis|| marg.| VIDEAT DOMINUS etc. GREGORIUS. Moraliter. Cum lux divina cor humanum illustrat, mox a diabolo contra succrescunt temptamenta, ut plus temptationibus se urgeri sentiat, quam cum lucis interne radios nesciebat. Unde Israelite, postquam vocati sunt, contra Moysen de crescente labore conqueruntur, dicentes : Videat Dominus et iudicet etc. Volentibus enim ex Egypto discedere, paleas pharao subtraxerat, et eiusdem mensure opera requirebat. Quasi ergo contra legem mens submurmurat ; post cuius cognitionem tentationum stimulos acriores portat, et in eo quod adversario displicet, videns sibi crescere labores, quasi fetere se in oculis pharaonis dolet.|| marg.| QUONIAM FETERE etc. ORIGENES. Verum dicunt, quamvis nesciant. Sicut Caiphas qui ait Io. 11, 50. : Expedit ut unus moriatur pro populo, quid diceret nesciebat. Sicut enim Apostolus ait Cf. 2Cor. 2, 15. : Christi bonus odor sumus, aliis in vitam, aliis in mortem, ita propheticus sermo suavis odor est credentibus; dubiis vero et incredulis, et qui fatentur se populum pharaonis, odor execrabilis efficitur. Ipse quoque Moyses dicit Domino : Ex quo locutus sum cum pharaone, afflixisti populum tuum ; quia antequam sermo Dei audiatur, non est tribulatio vel tentatio, sed ubi signum belli tuba predicationis ostenderit, tribulationum pugna consurgit. Ex quo ergo loqui cepit Moyses et Aaron ad pharaonem, affligitur populus Dei. Ex quo in animam tuam sermo Dei prolatus est, certamen intra te virtutibus contra vitia suscitatur, que prius intra te in pace durabant. Sed ubi facere cepit sermo Dei cuiusque discrimen, turbatio {t. 1 : Erfurt, f. 60rb ; facsim., p. 121b} magna consurgit, et sine federe nascitur bellum, quia iniustitia iustitie non convenit, nec sobrietati ebrietas, vel veritati mendacium. Ideo non turbemur si videmur odor execrabilis pharaoni. Execratio enim vitii dicitur virtus. Sed sicut stetit Moyses ante pharaonem, stemus et nos, non flectamur, succincti lumbos in veritate, et calciati pedes in preparatione Evangelii pacis Eph. 6, 14-15.. Stamus autem confidenter, si Dominum deprecamur, ut statuat pedes nostros supra firmam petram, ne moveantur pedes nostri. Stemus autem, id est obsistamus, secundum illud 1Pt. 5, 9. : « Cui resistite fortes in fide », ut cito conteratur Sathanas sub pedibus nostris. Quanto enim nos constanter et fortiter stamus, tanto pharao infirmus. Si autem infirmi vel dubii esse ceperimus, validior fiet. Cum enim elevaret Moyses manus, vincebatur Amalech. Cum quasi lassas deiiceret, invalescebat. Nos ergo in virtute crucis Christi extollamus brachia, et levemus in oratione sanctas manus, ut Dei auxilium mereamur. Hinc Iacobus ait Iac. 4, 7. : « Resistite diabolo et fugiet a vobis ». Agamus ergo ut non solum fugiat, sed conteratur sub pedibus nostris : sic pharao extinctus est in profundo abyssi. Nos autem si recedamus de Egypto vitiorum, fluctus seculi tamquam iter solidum evadimus per Iesum Christum.|| reversusque Moyses ad Deum Deum] Dominum Weber ait Domine cur afflixisti populum tuum tuum] istum Weber , interl.| vel istum || et et] om. Weber quare misisti me ex eo enim quo ingressus sum ad pharaonem ut loquerer de de] om. Weber nomine tuo afflixit populum tuum et non liberasti eos interl.| Ex quo in animam tuam sermo Dei perlatus est, certamen intra te virtutibus contra vitia suscitatur.|| marg.| DOMINE, CUR AFFLIXISTI etc. AUGUSTINUS. Non sunt hec verba contumacie vel indignationis, sed inquisitionis et orationis, sicut ex his apparet que Dominus respondit. Non enim arguit infidelitatem eius, sed quid sit facturus aperuit.|| Capitulum 6 Dixit Dominus ad Moysen : Nunc videbis que facturus sum interl.| mirabilia|| pharaoni : per manum enim fortem interl.| potentiam divinam, scilicet Filium qui est virtus et sapientia Patris|| dimittet eos, et in manu robusta eiciet illos de terra sua. interl.| persequendo de civitate in civitatem|| interl.| quia nulla conventio iustitie cum iniquitate|| Locutusque est Dominus ad Moysen dicens : ego Dominus qui apparui Abraham Isaac et Iacob in Deo omnipotente, interl.| Antique promissionis facit mentionem, tamquam in proximo completurus.|| et nomen meum Adonai interl.| quod interpretatur generaliter ‘dominus’, et est septimum in decem Dei nominibus|| non indicavi eis. interl.| sicut tibi|| marg.| NON INDICAVI EIS . Sicut tibi. Per successiones enim etatum crevit divine cognitionis augmentum. Apparuit Dominus Abrae, locutus est facie ad faciem cum Moyse. David vero ait Ps. 118, 100. : « Super senes intellexi ». Apostoli Dei Filium presentem cernebant, et quidquid volebant, interrogabant, quibus etiam dicitur Lc. 10, 24. : « Multi reges et prophete voluerunt videre que vos videtis » etc.|| pepigique cum eis fedus ut darem illis terram Chanaan, terram peregrinationis eorum, interl.| terram viventium scilicet quam significat terra Chanaan|| in qua fuerunt advene. Ego audivi interl.| exaudivi|| gemitum filiorum Israel quo Egyptii interl.| id est : demones|| interl.| rectores tenebrarum harum, vel iniqui homines|| oppresserunt eos, et recordatus sum pacti interl.| promissionis|| mei. Ideo dic filiis Israel : ego Dominus qui educam interl.| spiritaliter vel ad litteram|| vos de ergastulo Egyptiorum interl.| tentationibus mundi in quibus tribulantur sancti|| interl.| mundo vel corpore humano quod cuiusque anime ergastulum est|| marg.| DE ERGASTULO . Ergastulum et ergasterium, id est operatorium, scilicet ubi rei ad {t. 1 : Erfurt, f. 60va ; facsim., p. 122a} opera facienda religabantur.|| et eruam de servitute interl.| corporali vel spiritali|| ac redimam interl.| pretioso sanguine Filii|| in brachio interl.| potentia manifesta incarnato Filio|| extento extento] excelso Weber interl.| alias excelso|| et iudiciis {t. 1 : Erfurt, f. 60va ; facsim., p. 122a} magnis. et assumam interl.| dato pretio|| vos mihi in populum, interl.| fidelem obedientem|| et ero vester Deus interl.| iustus et misericors|| scietisque interl.| experimento cognoscetis|| quod ego sum sum] sim Weber Dominus Deus vester qui eduxerim vos de ergastulo Egyptiorum et induxerim vos vos] om. Weber in terram interl.| viventium|| super quam levavi interl.| exaltavi in cruce Filium|| interl.| levatam ostendi|| manum interl.| potentiam|| meam ut darem eam interl.| iurando patribus|| Abraham interl.| fidelibus Abrae imitatoribus|| Isaac interl.| rectam spem tenentibus, quam significat Isaac|| et Iacob interl.| caritatem amplectentibus, que in Iacob significatur|| daboque interl.| gratis|| vobis illam vobis illam] inv. Weber possidendam, interl.| in eternum|| ego Dominus. interl.| quasi : facere possum quod promitto|| narravit ergo Moyses interl.| medius inter Deum et populum|| omnia interl.| Nihil de mandatis Dei pretermittendum est.|| filiis Israel qui non acquieverunt ei propter angustiam interl.| bellum vitiorum significat|| spiritus et opus durissimum. interl.| Nihil durius quam demonibus in operibus carnis servire.|| locutusque est Dominus ad Moysen dicens : ingredere et loquere ad pharaonem Pharaonem] Pharao Weber regem Egypti ut dimittat filios Israel interl.| Deum videntes|| de terra sua. interl.| carne vitiis dedita, vel conversatione mundana|| marg.| NON ACQUIEVERUNT etc. Nota Dei clementiam : non creditur a filiis Israel, et tamen monere non cessat. Contemnitur a pharaone, et longanimiter expectat.|| respondit Moyses coram Domino : interl.| Sancti coram domino loquuntur, alii retro, quia non audiuntur.|| Ecce filii Israel interl.| qui debent tamquam filii Dei|| non audiunt me audiunt me] inv. Weber interl.| auribus cordis|| et quomodo audiet me pharao interl.| qui semper adversatur|| presertim cum sim incircumcisus labiis interl.| Circumcisio spiritalis omnium membrorum vitia abscindit.|| marg.| ECCE FILII ISRAEL. AUGUSTINUS. Septuaginta. Ecce ego gracili voce sum, et quomodo exaudiet me pharao ? Non videtur tantum propter multitudinem populi excusare se de vocis gracilitate, sed etiam propter unum hominem. Mirum si tam gracilis vocis fuit, ut nec ab imo posset audiri. An forte regius fastus non permittebat eos de proximo loqui.|| locutusque locutusque] locutus Weber est Dominus ad Moysen et Aaron interl.| Per eos, lex enim et prophete docent populum que facienda vel fugienda sunt, et increpant diabolum.|| et dedit mandatum ad filios Israel et ad pharaonem Pharaonem] Pharao Weber regem Egypti, interl.| mundi|| ut educerent filios Israel de terra Egypti. Isti sunt principes domorum per familias suas filii Ruben primogeniti Israelis Enoch et Phallu Esrom et Charmi. He cognationes Ruben filii Simeon Iamuel et Iamin et Ahod Ahod] scrips., Aoch Rusch interl.| alias : Aod || et et] om. Weber Iachin et Soer Soer G Λ B T M Φ O ΘAM* P Ψ ΩMSJ Ed1455 Weber] Seor Amiatinus, Soher CavaΠ ΘHM² Rusch Ed1530, Soter ΩM², Soar Clementina, Saer X ΣOM, Aser ΣT,Saher Edmaior. * interl.| alias : Saber Saber Rusch] forte pro Saher ; cf. Gn. 46, 10. || et Saul filius Chananitidis interl.| id est Chananee|| he progenies Simeon et hec nomina filiorum Levi per cognationes suas Gerson et Caath et Merari anni autem vite Levi fuerunt centum triginta septem. {t. 1 : Erfurt, f. 60vb ; facsim., p. 122b} Filii Gerson Lobni Lobni Rusch] Lobeni Weber et Semei per cognationes suas filii Caath Amram et Isuar et Hebron et Oziel annique vite Caath centum triginta tres filii Merari Mooli et Musi he cognationes Levi per familias suas marg.| ISTI SUNT PRINCIPES. AUGUSTINUS. Volens Scriptura originem Moysi demonstrare, quod eius actio expetebat, a primogenito Iacob, id est Ruben, cepit ; inde ad Symeon, inde ad Levi : ultra progressa non est, quia ex Levi Moyses. Hi autem commemorantur qui iam memorati fuerant in illis septuaginta quinque in quibus Israel intraverat in Egyptum. Non enim primam vel secundam, sed tertiam tribum, id est Leviticam, voluit Deus esse sacerdotalem.|| marg.|  GILIBERTUS. Non primam tribum vel secundam sed tertiam elegit Deus in sacerdotium, quia in nomine sancte Trinitatis consecrati sunt sacerdotes, ut fidem Trinitatis in se servare, et alios studeant docere, et quia numero Deus impare gaudet.|| Accepit autem Amram uxorem Iochabed Ioachabed Cava ΠD Φ ΘAMG* ΨFM Ω Ed1530 Clementina Edmaior.] Iocabed ΩJ Amiatinus ΣT O P Edminor., Iochabeth ΠC ΣO ΨBD Ed1455 Rusch patruelem suam que peperit ei Aaron et Moysen et Mariam et Mariam] om. Weber fueruntque anni vite Amram centum triginta septem marg.| AMRAM. STRABO. Amram interpretatur pater excelsus, qui significat Christum ; Iochabed, Dei gratia, que significat Ecclesiam. Ex Christo et Ecclesia nascitur Moyses, id est lex spiritalis, et Aaron, scilicet verum sacerdotium.|| marg.| ACCEPIT AUTEM AMRAM. STRABO. Hec de tribu Iuda fuit, soror Naason, qui fuit princeps tribus Iude in deserto : nondum enim preceptum erat ut quisque de tribu sua uxorem acciperet. Ideo autem he tribus, id est Levitica et regalis, iam tunc coniungebantur, ut intelligeretur Christus rex et sacerdos futurus ex eis.|| filii quoque Isuar : Chore, et Napheg, et Zechri Zechri Rusch] Zecri Weber filii quoque Oziel Misael et Elisaphan Elisaphan Cava ΘH ΨB ΩSM Ed1455 Rusch Clementina] Elsaphan T M ΦRZGVP O ΩJ Ed1530 Weber et Sethri Accepit autem Aaron uxorem Elisabeth (H)elisabet(h) Λ H ΠCD ΣM O P* ΩMSJ Ed1455 Rusch Clementina] Elisabe Weber filiam Aminadab sororem Naasson que peperit ei Nadab et Abiu et Eleazar et Ithamar filii quoque Chore : Aser Aser Φ ΨDFM Ω Ed1455 Rusch Clementina] Asir Amiatinus ... Ed1530 Weber, Oser ΨB et Helchana et Abiasaph Abiasaph scrips.] Abiasab Weber he sunt cognationes Choritarum interl.| a Chore|| marg.| FILII QUOQUE CHORE etc. STRABO. Queritur cur Chore, quem pro iniquitate terra vivum absorbuit, in genealogia iustorum scriptus sit ? Sed hereticos cum catholicis in Ecclesia significat futuros.|| At vero Eleazar filius Aaron accepit uxorem de filiabus Phutiel que peperit ei Phinees hii sunt principes familiarum leviticarum per generationes generationes] cognationes Weber interl.| vel : cognationes || suas iste est Aaron et Moyses quibus precepit DeusDeus] Dominus Weber ut educerent filios Israel de terra Egypti per turmas suas hii sunt qui loquuntur ad pharaonem Pharaonem] Pharao Weber interl.| diabolum|| regem Egypti interl.| principem tenebrarum harum|| ut educant filios Israel interl.| Deum videntes|| de Egypto interl.| tenebris mundi|| iste est est] om. Weber Moyses interl.| sermo propheticus|| et Aaron interl.| sermo sacerdotalis|| marg.| ISTE EST MOYSES . STRABO. Hoc ex suo addit Esdras, qui omnem bibliothecam post captivitatem Babylonicam, cunctis libris a Nabuchodonosor succensis, reparavit ; vel ipse Moyses de se tamquam de alio loquitur.|| in die qua locutus est Dominus interl.| In die loquitur Deus ad suos, non in nocte, quia in eo tenebre non sunt ulle.|| ad Moysen in terra Egypti et locutus est Dominus ad Moysen dicens : Ego Dominus interl.| cuius dicere est facere, cui nemo resistere potest|| loquere ad pharaonem Pharaonem] Pharao Weber regem Egypti omnia que ego loquor tibi. Et ait Moyses coram Domino en incircumcisus labiis interl.| alii : gracili voce|| sum quomodo audiet me pharao. Capitulum 7 {t. 1 : Erfurt, f. 61ra ; facsim., p. 123a} Dixitque Dominus ad Moysen ecce constitui te deum pharaonis interl.| ut quidquid volueris precipias ei, sicut Deus imperat creature sue : sancti enim adoptione dii sunt quamvis non natura.|| interl.| nuncupative|| Aaron frater tuus erit propheta interl.| interpres|| tuus. tu loquere loquere] loqueris Weber interl.| vel : loqueris || omnia que mando tibi ille loquetur ad pharaonem ut dimittat filios Israel de terra sua interl.| mundi concupiscentia|| marg.| ECCE CONSTITUI TE DEUM etc. AUGUSTINUS. Notandum quod cum ad populum mitteretur, non ei dictum est : Ecce dedi te deum populo, et frater tuus erit tuus propheta, sed : Frater tuus loquetur tibi ad populum. Dictum est etiam : Erit os tuum, et tu illi in his que ad Deum ; non est dictum : Tu illi deus. pharaoni autem dicitur Moyses datus deus, secundum analogiam, propheta Moysi Aaron, sed ad pharaonem. Hic insinuatur nobis ea loqui prophetas Dei que audiunt ab eo, nihilque aliud esse prophetam Dei, nisi enuntiatorem verborum Dei hominibus, qui Deum vel non possunt vel non merentur audire.|| marg.|  GREGORIUS. Aliquando Deus nuncupative, aliquando essentialiter dicitur. Nuncupative, ut hic : Constitui te deum pharaonis . Et alibi : Applica illum ad deos. Et alibi Ps. 81, 1. : « Deus stetit in synagoga deorum » etc. Essentialiter sicut hic : Ego sum Deus Abraam, Deus Isaac, et Deus Iacob. Quod volens Paulus discernere, ait : Ex quibus Christus secundum carnem natus est, qui est Deus benedictus in secula. Nuncupative enim dicitur Deus inter omnia. Essentialiter autem super omnia ; ut ergo ostenderet Christum naturaliter Deum, non tantum Deum, sed Deum super omnia esse memoravit. Iustus enim quilibet Deus est, sed inter omnia, quia nuncupative : Christus autem super omnia, quia naturaliter Deus.|| sed ego indurabo interl.| ostensis signis et portentis, vel : Quam durum sit demonstrabo|| cor eius interl.| ita scilicet|| et multiplicabo interl.| vel implebo|| signa interl.| minora|| et ostenta interl.| maiora|| mea in terra Egypti, marg.| SED EGO INDURABO COR EIUS etc. AUGUSTINUS. Assidue dicit Deus : Indurabo cor pharaonis, et velut causam infert cur hoc faciat : Indurabo cor pharaonis, et implebo signa mea et portenta mea in Egypto, tamquam necessaria fuerit obduratio pharaonis, ut signa multiplicarentur vel implerentur. Utitur ergo Deus bene cordibus malis, ad id quod vult ostendere bonis et quod facturus est bonis. Et quamvis cuiusque cordis in malicia qualitas, id est quale cor habeat ad malum, suo fiat vitio quod inolevit ex arbitrio ; ea tamen qualitate mala ut huc moveatur vel illuc, tum sive huc sive illuc male movetur, causis fit quibus animus hominis propellitur : que ut existant vel non, non est in hominis potestate, sed veniunt ex occulta providentia Dei iuste et sapienter omnia que creavit disponentis et administrantis. Ut ergo tale cor haberet pharao, quod patientia Dei non moveretur ad pietatem, sed potius ad impietatem, vitii proprii fuit ; quod vero ea facta sunt, quibus cor suo vitio tam malignum resisteret iussionibus Dei : hoc est enim quod dicitur induratum, quia non flexibiliter consentiebat, sed inflexibiliter resistebat ; dispensationis divine fuit, qua tali cordi evidenter iusta pena parabatur, qua timentes Deum corrigerentur. Proposito enim lucro (verbi gratia) propter quod homicidium committatur, aliter avarus, aliter pecunie contemptor movetur ; ille scilicet ad facinus perpetrandum, hic ad cavendum. Lucri tamen propositio in eorum potestate non fuit. Ita cause veniunt malis, que non sunt in eorum potestate, sed hoc de illis faciunt, quales iam invenerunt factos propriis viciis ex popria voluntate. Potest et sic accipi indurabo, id est : Quam durum sit demonstrabo.|| et non audiet vos interl.| induratus|| immittamque manum interl.| potentiam, vel filium|| meam super Egyptum, et educam exercitum et populum meum interl.| quos in agone huius mundi exerceo|| filios Israel de terra Egypti interl.| qui Deum vident non debent remanere in tenebris|| per iudicia maxima. interl.| contra pharaonem facta|| Et scient Egyptii interl.| quasi misericordia est quod putatur ira, ut scilicet sciant Egypti quia ego sum Dominus.|| interl.| experimento hoc|| quia quia] quod Weber ego sum sum] sim Weber Dominus qui extenderim {t. 1 : Erfurt, f. 61rb ; facsim., p. 123b} manum meam interl.| potentiam|| interl.| quam diu contraxi|| super Egyptum, interl.| filios tenebrarum|| et eduxerim filios Israel de medio eorum. fecit itaque Moyses et Aaron sicut precepit precepit] preceperat Weber interl.| vel : ait || Dominus ita egerunt erat autem Moyses octoginta annorum et Aaron octoginta trium quando locuti sunt ad pharaonem marg.| ERAT AUTEM MOYSES OCTOGINTA etc. STRABO. Propter circumcisionem scilicet, que octava die celebrari iussa est : eandem enim significationem habet octogenarius quam et octonarius infra eum minor.|| marg.| Erat autem Moyses octoginta annorum . Quando Moyses et Aaron locuti sunt ad pharaonem, Moyses erat octogenarius, Aaron vero octoginta trium annorum, quia lex per predicatores ad gentes oblata circumcisionem spiritalem docuit, {t. 1 : Erfurt, f. 61rb ; facsim., p. 123b} et ipsi perfecte mundari studebant, et sic fidem sancte Trinitatis predicabant.|| marg.| ET AARON OCTOGINTA TRIUM. GILIBERTUS. Quia verus montanus, id est Christus, veram circumcisionem in se octava die resurrectionis implevit, et fide Trinitatis triumphato diabolo mundum replevit.|| dixitque Dominus ad Moysen et Aaron cum dixerit vobis pharao ostendite nobis nobis] om. Weber signa dices ad Aaron tolle virgam interl.| crucem|| tuam et proice eam coram pharaone pharaone] pharao Weber interl.| in fide audientium|| ac vertatur in colubrum interl.| sapientiam|| marg.| CUM DIXERIT VOBIS etc. AUGUSTINUS. Hic non erat opus voce pro cuius gracilitate videbatur Moysi datus Aaron, sed virga erat proiicienda ut draco fieret. Cur hoc ergo Moyses ipse non fecit, nisi quia mediatio Aaron inter Moysen et pharaonem magne fidei figuram gerit ? Hoc quoque notandum quod scriptum est : Proiecit Aaron virgam suam ; forte si dixisset : Proiece virgam, nulla questio esset ; quod vero addidit ‘suam’, cum eam Moyses dederit, non frustra forsitan dictum est. An erat utrique illa virga communis, ut cuiuslibet eorum diceretur ?|| marg.|  STRABO. Virga Moysi Christum significat, qui ex regali stirpe carnem sumpsit. Unde eadem virga in colubrum conversa, omnes virgas maleficorum devoravit, quia mors Christi mortem nostram consumpsit.|| marg.|  ORIGENES. Apostolus dicit Cf. 1Cor. 12, 31. : Emulamini meliora dona alias spiritalia magis autem ut prophetetis. Temptemus et nos emulationem bonorum suscipere, a Domino vero plenitudinem muneris expectare. Pro hoc enim dicitur Cf. Ps. 80, 11. : Aperi os tuum et implebo illud. Pro illo vero Cf. Sir. 22, 24. : Punge oculum, et producit lacrimam ; punge cor, et producit sensum. Puto ergo quod Moyses ad Egyptum veniens et virgam ferens qua castigat et verberat Egyptum decem plagis, lex Dei sit, que mundum decem plagis, id est decem mandatis decalogi, corripiat et emendet. Virga qua hec geruntur et Egyptus subigitur, et pharao superatur, crux Christi est, per quam mundus et princeps mundi superatur, id est diabolus cum principibus et potestatibus. Virga proiecta fit draco vel serpens et devorat Egyptiorum magorum serpentes. Serpens vero pro sapientia vel prudentia poni solet. Unde Mt. 10, 16. : Estote prudentes sicut serpentes. Et alibi Cf. Gn. 3, 1. : Serpens erat prudentior cunctis animalibus etc. Crux ergo Christi, cuius predicatio stulta videbatur, quam Moyses, id est Lex, continet, secundum illud Io. 5, 46. : « De me enim ille scripsit », postquam in terra proiecta est, id est ad fidem hominum venit, conversa est in sapientiam, et in tantam que omnem sapientiam Egyptiorum, id est huius mundi, devoraret. Intuere enim quomodo stultam fecit Deus sapientiam huius mundi, postquam manifestavit Christum crucifixum esse Dei virtutem et sapientiam, et universus iam mundus comprehensus est ab eo, qui dixit 1Cor. 3, 19. : « Comprehendam sapientes in astutia eorum ». || Ingressi itaque Moyses et Aaron ad pharaonem fecerunt sicut preceperat Dominus tulitque Aaron virgam suam et proiecit suam et proiecit] om. Weber coram pharaone Pharaone] Pharao Weber et servis eius que versa est in colubrum. interl.| Hoc est primum signum.|| interl.| Predicatio crucis stulta videbatur, sed postquam venit ad fidem hominum, sapientia intelligitur.|| marg.| PROIECIT. ISIDORUS. Proiecit Moyses virgam coram pharaone, et serpens facta devoravit serpentes Egyptiorum, significans quod verbum caro fieret, et serpentes diri veneni vacuaret per remissionem peccatorum. Virga est enim verbum directum, regale, plenum potestatis, insigne imperii. Virga serpens facta est, quoniam qui erat Fliius Dei ex Deo Patre natus, factus est filius hominis ex virgine natus, qui quasi serpens exaltatus in cruce, medicinam vulneribus infudit humanis. Unde Io. 3, 14. : « Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto » etc. Virga enim Moysi, in draconem versa, magorum absorbuit virgas; et Christus post glorie sue dignitatem « factus obediens usque ad mortem » Phil. 2, 8.. Per ipsam mortem carnis consumpsit aculeum mortis, secundum illud Os. 13, 14. : « Ero mors tua, o mors ».|| marg.| QUE VERSA EST etc. Lex Moysi quasi insipida erat ut virga, sed versa in colubrum, id est in spiritalem intelligentiam, potabilis effecta est et delectabilis.|| Vocavit autem pharao sapientes {t. 1 : Erfurt, f. 61va ; facsim., p. 124a} et maleficos et fecerunt etiam ipsi per incantationes egyptias et arcana interl.| demonum|| quedam similiter marg.| VOCAVIT AUTEM PHARAO etc. Sciendum quia vel diabolicis figmentis {t. 1 : Erfurt, f. 61va ; facsim., p. 124a} spectantium oculos deludebant, ut res in sua natura manentes aliud viderentur. Vel, secundum Augustinum, demones, quamvis mali naturam suam non amiserunt. Ideo dum per incantationem eorum malefici aliquid efficere conantur, discurrunt per mundum, et subito semina eorum de quibus hoc agitur afferunt. Sicque ex illis, permittente Deo, novas rerum species producunt.|| marg.| SIMILITER. In prima plaga dicit cum aqua vertitur in sanguinem ; et in secunda, cum rane ebulliunt ; et in tertia, cum cyniphes ingruunt ; in quarta, cum cynomia educitur ; in quinta, cum manus Domini fit super pecora Egyptiorum, dicuntur similia.|| proieceruntque singuli virgas suas que verse sunt in dracones interl.| minores serpentes : speciem scilicet pro specie posuit|| interl.| astutias mundi|| marg.| dracones apo tou dorcen apo tou dorcen] scrips. (ἀπὸ τοῦ δέρκειν), apo toy dorce Rusch dicuntur, id est videre, quia vident acutius ceteris animalibus.| < Parall . > Glossa ordinaria (Prv. 6, 5) || sed devoravit virga Aaron interl.| sapientia mundi, que inimica est Deo|| interl.| crux Christi, qui est sacerdos in eternum|| virgas eorum marg.| SED DEVORAVIT etc. AUGUSTINUS. Si dictum esset : Absorbuit draco Aaron virgas eorum, intelligeretur verus draco Aaron fantastica figmenta non absorbuisse, sed virgas. Hoc enim potuit absorbere quod erant, non quod videbantur et non erant. Sed quia dixit : Absorbuit virga Aaron virgas illorum, draco potuit absorbere virgas, non virga. Sed eo nomine dicta est res unde versa est, quia in id etiam reversa est. Ideo hoc vocari debebat quod principaliter erat. Quid ergo dicendum est de virgis magorum ? An veri dracones facti fuerant, sed simili ratione virge dicantur ? An potius videbantur esse quod non erant ludificatione venefica ? Cur ergo ex utraque parte virge dicuntur et dracones, ut de figmentis illis nihil differat loquendi modus ? Sed monstrare difficile est. Quomodo etiam si veri dracones facti sunt ex virgis magorum, non fuerunt tamen creatores draconum, nec magi, nec angeli mali quibus ministris illa fiebant ? Insunt enim rebus corporeis per omnia elementa mundi quedam occulte seminarie rationes, quibus cum data fuerit oportunitas temporalis, prorumpunt in species debitas suis scilicet modis et finibus. Nec dicuntur qui faciunt ista animalium creatores, sicut nec agricole segetum vel arborum vel huiusmodi, quamvis prebeant quasdam visibiles oportunitates et causas nascendi. Quod autem isti faciunt visibiliter, hoc angeli invisibiliter. Deus vero solus creator est verus, qui causas ipsas et rationes seminarias rebus inseruit.|| induratumque est cor pharaonis et non audivit eos sicut preceperat Dominus. marg.| INDURATUMQUE etc. Induravit Deus cor pharaonis quia diabolum ita induravit post peccatum ut, penitentie compunctione, nunquam emolliatur, sicut in Iob dicitur Iob. 41, 15. : « Cor eius indurabitur quasi lapis ».|| Dixit dixit] + autem Weber Dominus ad Moysen : Ingravatum est cor pharaonis interl.| unde Iob. 41, 15. : « Cor eius indurabitur quasi lapis ».|| interl.| cui debuit emolliri|| et et] om. Weber non vult dimittere populum. Vade ad eum mane interl.| Studiose, et quasi primo manes aggrediendus est diabolus.|| ecce egredietur ad aquas interl.| populos decipiendos|| et stabis interl.| resistes|| in occursum eius super interl.| non : in|| ripam fluminis interl.| secularis|| et virgam interl.| fidem crucis|| que conversa est in draconem tolles in manu interl.| opere|| tua marg.| ECCE EGREDIETUR etc. ORIGENES. Primo quidem non intrat Moyses ad pharaonem, sed occurrit ei exeunti ad aquas ; postea vero intrat ; post hec nec intrat, sed accersitus accedit, quia sive nobis in verbo Dei et assertione religionis certamen est cum pharaone, sive obsessas ab eo animas eripere conamur, et est in nobis in disputatione luctamen, non prima fronte ingredi debemus ad ultima questionum loca, sed occurrendum est nobis adversario, et ad aquas suas, id est auctoritates gentilium philosophorum, ut ipsos primo arguamus et errasse doceamus ; deinde ingrediendum ad interiora {t. 1 : Erfurt, f. 61vb ; facsim., p. 124b} certaminis. Dicit enim Dominus Cf. Mt. 12, 29. : Nisi quis prius alligaverit fortem, non potest intrare in domum eius et vasa eius diripere. Prius ergo ligandus est fortis, et questionum vinculis constringendus, et ita introeundum ad diripienda vasa, et liberandas animas, quas deceptione et fraude possederat. Quod cum sepius fecerimus et steterimus contra ipsum, succincti scilicet lumbos in veritate, et stantes in Domino, et viriliter agentes, artifex antiquus et callidus victum se simulabit et cedere, ut negligentiores nos faciat ad certamen. Penitentiam quoque simulabit, deprecabitur nos discedere, sed non longe : vult nos aliqua parte sibi esse vicinos. Sed nisi ab eo longius recedamus, et mare transeamus, et dicamus cogitatione, locutione et opere : Quantum distat ortus ab occidente, tantum fecit a nobis iniquitates nostras, salvi esse non possumus. Oremus ergo misericordiam Dei, ut et nos eripiat de terra Egypti, de potestate tenebrarum, et pharaonem cum exercitu suo tamquam plumbum demergat in aqua vehementissima. Nos autem liberati cum gaudio et exultatione hymnum « cantemus Domino : gloriose enim honorificatus est » etc Cf. Ex. 15, 1. 21. || dicesque ad eum Dominus Deus Hebreorum misit me ad te dicens dimitte populum meum interl.| predestinatum|| ut sacrificet mihi sacrificet mihi] inv. Weber interl.| « Immola Deo sacrificium laudis » Ps. 49, 14..|| in deserto interl.| in quiete et silentio|| et usque ad presens audire interl.| obedire|| noluisti interl.| quasi in arbitrio suo fuit vel tenere vel dimittere|| hec {t. 1 : Erfurt, f. 61vb ; facsim., p. 124b} igitur dicit Dominus in hoc scies interl.| experieris|| quod Dominus sim interl.| cui resistere nemo potest|| ecce percutiam virga que in manu mea est aquam fluminis interl.| in qua enecaverunt parvulos Hebreorum ut bibant sanguinem quem fuderunt|| et vertetur in sanguinem marg.| ECCE EGO PERCUTIAM etc. ISIDORUS. Plage in Egypto corporaliter geste sunt, sed in nobis spiritaliter geruntur. Egyptus enim seculi forma est.|| marg.| AQUAM FLUMINIS ET VERTETUR IN etc. STRABO. Aqua in sanguinem versa mundanam sapientiam significat, in qua omnis qui manserit necatur, sicut in sanguine piscis. Mundana enim sapientia stultum putat Deum pro hominibus mori : huic ergo quicumque adheserit vivere non poterit.|| marg.|  ORIGENES. Aqua fluminis vertitur in sanguinem, cui Hebreorum pueros tradiderant necandos, ut auctoribus sceleris poculum redderet sanguinis, et cruorem polluti gurgitis quem parricidali cede maculaverant potando sentirent. Allegorice, quoque aque Egypti erratica et lubrica philosophorum dogmata sunt, que parvulos sensu et intelligentia deceperunt ; at ubi crux Christi lumen veritatis ostendit, necis suorum in penas et reatum sanguinis exiguntur. Unde Cf. Mt. 23, 35. : Omnis sanguis qui effusus est super terram, requiretur a generatione hac.|| pisces quoque qui sunt in fluvio morientur et computrescent aque et affligentur Egyptii bibentes aquam fluminis dixit quoque Dominus ad Moysen dic ad Aaron tolle virgam tuam et extende manum tuam interl.| manifesta potentiam|| super aquas Egypti et super fluvios eorum et rivos ac paludes et omnes lacus aquarum ut vertantur in sanguinem et sit cruor in omni terra Egypti tam in ligneis vasis quam in saxeis feceruntque ita Moyses et Aaron sicut preceperat Dominus et elevans virgam interl.| crucem|| percussit aquam fluminis interl.| philosophorum dogmata|| coram pharaone Pharaone] Pharao Weber et servis eius interl.| unde Cf. Mt. 23, 35. : Omnis sanguis qui effusus est super terram requiretur a generatione hac.|| que versa est in sanguinem interl.| mortem bibentium|| marg.| QUE VERSA EST etc. RABANUS. Primum preceptum de colendo uno Deo : Non erunt tibi dii alii preter me ; prima plaga, aqua in sanguinem versa. Compara primum preceptum prime plage : aqua de qua generantur omnia significat unum Deum, ex quo omnia. Sanguis, carnem mortalem. Aqua ergo versa est in sanguinem, quia commutaverunt gloriam Dei incorruptibilis in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et hec quidem commutatio fit in corde impiorum.|| marg.| IN SANGUINEM etc. Quia qui in rerum causis carnaliter sentiunt, huiusmodi correptionibus arguuntur, ut ex qualitate penarum agnoscant suum errorem.|| et pisces interl.| homines|| qui erant in fluvio fluvio] flumine Weber interl.| philosophico dogmate|| mortui {t. 1 : Erfurt, f. 62ra ; facsim., p. 125a} sunt computruitque fluvius et non poterant Egyptii bibere aquam fluminis interl.| vel : fluminis|| et fuit sanguis in tota terra Egypti feceruntque similiter malefici Egyptiorum incantationibus suis et induratum est cor pharaonis nec audivit eos sicut preceperat Dominus marg.| ET INDURATUM EST COR . AUGUSTINUS. Videtur propterea cor pharaonis induratum fuisse, quia incantatores Egyptiorum similia fecerunt. Sed sequentia docent quanta fuerit illa obduratio, etiam cum incantatores defecerunt.|| avertitque se et ingressus est domum suam nec apposuit cor etiam hac vice foderunt autem omnes Egyptii per circuitum fluminis aquam ut biberent non enim poterant bibere de aqua fluminis marg.| FODERUNT AUTEM etc. Quia gentilitas confusa de meditatione secularis philosophie, cum videt nihil vitale nec salubre esse in illa, studet investigando circumquaque querens haustum sapientie, nec invenit, donec perveniat ad eum qui ait Io. 7, 37. : Qui sitit, veniat ad me et bibat.|| impletique sunt septem dies postquam percussit Dominus fluvium Capitulum 8 Dixitque Dominus ad Moysen ingredere ad pharaonem Pharaonem] Pharao Weber et dices ad eum hec dicit Dominus dimitte populum meum ut sacrificet mihi sin autem nolueris dimittere ecce ego percutiam omnes terminos tuos ranis interl.| Elegans locutio, ut ipse rane plage intelligantur.|| marg.| RANIS STRABO. Tria sunt genera ranarum. Unum fluviale et vocale. Alterum minimum, quod calamitum dicitur, de quo fertur quod si in os latrantis canis proiicitur, statim obmutescit. Tertium maximum, quod rubetum dicitur, pessimum et venenosum, quod vulgo crassantium dicitur.|| ORIGENES. Rane significant carmina poetarum que inani et inflata modulatione, velut ranarum sonis et cantibus, mundo deceptionis fabulas intulerunt : ad nihil enim animal illud utile est, nisi quod sonum vocis improbis et importunis clamoribus reddit.|| RABANUS. Secundum preceptum Ex. 20, 7. : Non accipies nomen Dei tui in vanum. Nomen Dei veritas est ; ipse enim ait Io. 14, 6. : Ego sum veritas. Qui loquitur veritatem, de Deo loquitur. Qui enim loquitur mendacium, de suo loquitur. Veritatem enim loqui est rationabiliter loqui ; vanitatem loqui, strepere est. Secundum ergo preceptum est de dilectione veritatis, cui contraria est dilectio iniquitatis. Loquitur veritas, perstrepit vanitas. Huic contraria est secunda plaga, ranarum abundantia, quarum loquacitas vanitatem significat. Amatores veritatis non accipiunt nomen Dei in vanum, quia a veritate in vanitatem non recedunt. Qui autem veritati contradicunt, et vanitate decepti decipiunt, rane sunt, tedium inferentes auribus, non cibum mentibus. Audi homines rationabiliter loquentes Ps. 18, 4. : « Non sunt loquele neque sermones quorum non audiantur voces eorum ». Audi ranas : « Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum » Ps. 11, 3..|| et ebulliet fluvius ranas que ascendent et ingredientur domum tuam et cubiculum lectuli tui et super stratum tuum et in domos servorum tuorum et in populum tuum et in furnos tuos et in reliquias ciborum tuorum et ad te et ad populum tuum et ad omnes servos tuos intrabunt rane dixitque Dominus ad Moysen dic Aaron extende manum tuam super fluvios et super rivos ac paludes et educ ranas super terram Egypti et et] om. Weber {t. 1 : Erfurt, f. 62rb ; facsim., p. 125b} extendit Aaron manum super aquas Egypti et ascenderunt rane interl.| carmina poetarum|| operueruntque terram Egypti Fecerunt autem et malefici per incantationes suas similiter eduxeruntque ranas super terram Egypti . marg.| FECERUNT AUTEM etc. AUGUSTINUS. Queritur unde si iam ubique factum erat. Sed similis questio est, unde aquam in sanguinem verterint, si iam tota aqua {t. 1 : Erfurt, f. 62rb ; facsim., p. 125b} Egypti in sanguinem versa fuerat. Sed intelligendum est regionem ubi filii Israel habitabant talibus plagis non fuisse percussam, et inde potuerunt incantatores haurire aquam, quam in sanguinem verterent, vel ranas educere ad ostentationem magice potentie, quanquam potuerunt etiam, postquam illa completa sunt, facere : sed Scriptura narrando coniunxit quod postea fieri potuit.|| Vocavit autem pharao Moysen et Aaron, interl.| flagellatus resipiscit qui ante dicebat : Nescio Dominum.|| et dixit eis eis] om. Weber  : orate Dominum ut auferat ranas a me et a populo meo et dimittam populum ut sacrificet Domino. Dixitque Moyses ad pharaonem ad Pharaonem] Pharaoni Weber constitue mihi quando deprecer pro te et pro servis tuis et pro populo tuo interl.| ut nostra oratione non fortuito casu intelligantur recessisse rane ab Egypto|| ut abigantur rane a te et a domo tua et tantum in flumine interl.| in fluxu, scilicet sceno mundi|| remaneant qui respondit cras at ille iuxta verbum tuum inquittuum inquit] inv. Weber faciam faciam] om. Weber ut scias quia quia] quoniam Weber non est sicut Dominus Deus noster et recedent rane a te et a domo tua et a servis tuis et a populo tuo tantum in flumine remanebunt egressique sunt Moyses et Aaron a pharaone et clamavit Moyses ad Dominum pro sponsione ranarum quam condixerat interl.| pepigerat|| pharaoni fecitque Dominus iuxta verbum Moysi et mortue sunt rane interl.| deleta poetarum figmenta|| de domibus et de villis et de agris congregaverunt congregaverunt] congregaveruntque Weber eas in immensos aggeres et computruit terra videns autem pharao quod data esset requies ingravavit cor suum et non audivit eos sicut preceperat Dominus marg.| VIDENS AUTEM PHARAO etc. AUGUSTINUS. Hic apparet non ideo tantum pharaonem obduratum quod incantatores similia fecerunt, sed etiam propter ipsam Dei patientiam qua parcebat, que secundum corda hominum, quibusdam utilis est ad penitendum, quibusdam inutilis ad resistendum Deo et in malo perseverandum. Non tamen per seipsam inutilis est, sed secuncum cor malum. Secundum illud Rm. 2, 4-5. : Ignoras quia patientia Dei ad penitentiam te adducit ? Secundum autem duritiam cordis tui et cor impenitens, thesaurisas tibi iram etc. Nam cum alibi Apostolus diceret : « Christi bonus odor sumus » in omni loco, adiunxit : « in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt » 2Cor. 2, 15.. Non dixit Christi bonum odorem se esse his qui salvi fiunt, malum autem his qui pereunt, sed tantum bonum odorem se dixit. Illi vero tales sunt qui bono odore pereant secundum cordis sui qualitatem, que mutanda est bona voluntate in Dei gratia, ut incipiant ei prodesse iudicia Dei, que malis cordibus nocent. Unde ille mutato corde in melius cantabat Ps. 118, 175. : « Vivet anima mea, et laudabit te, et iudicia tua adiuvabunt me ». Non dixit ‘munera tua’, vel ‘premia tua’, sed ‘iudicia tua’. || dixitque Dominus ad Moysen loquere ad Aaron extende virgam tuam marg.| EXTENDE VIRGAM. Moyses virga castigans Egyptum legem significat, que mundum decem plagis mandatorum corripit. Virga quoque per quam Egyptus corripitur et pharao superatur crux Christi est, per quam mundus vincitur, et diabolus superatur vel triumphatur. Virga proiecta fit serpens, qui sapientiam significat, secundum illud Mt. 10, 16. : « Estote prudentes sicut serpentes » etc. Virga serpentes magorum devoravit, et crux Christi, cuius predicatio videtur stulticia, omnem sapientiam mundi superat. Unde Io. 5, 46. : « De me enim ille scripsit » Virga in terram proiecta versa est in serpentem, quia cum mysterium crucis ad fidem hominum venit, sapientiam mundi stultam fecit.|| {t. 1 : Erfurt, f. 62va ; facsim., p. 126a} et percute pulverem terre et sint scinifes interl.| dyalectice argutie, vel heretici qui dyalecticis silogismis indoctos decipiunt|| in universa terra Egypti marg.| ET SINT CYNIPHES. ORIGENES. Hoc animal pennis suspenditur per aera volitans, sed ita subtile et minutum, ut oculi visum, nisi acute cernentis, effugiat. Corpus tamen cum insederit, acerbissimo terebrat stimulo, ut quem volantem videre quis non valet, sentiat stimulantem. Hoc ergo animal arti dyalecticice comparatur, que minutis et subtilibus verborum stimulis animas terebrat, et tanta calliditate circumvenit, ut deceptus nec videat nec intelligat unde decipiatur.|| marg.|  RABANUS. Tertium preceptum Cf. Ex. 20, 8. : Memento diem sabbati sanctificare. Quo insinuatur vacatio et tranquillitas mentis quam bona conscientia facit. Ibi sanctificatio, quia ibi Spiritus Dei. Unde : Super quem requiescet Spiritus meus nisi super humilem et quietum ? etc. Inquieti ergo a Spiritu sancto resiliunt, provocatores rixarum, amatores calumniarum, nec admittunt quietem sabbati spiritalis. Esto ergo mansuetus, non sit tumultus in corde tuo, volitantibus per corruptionem fantasmatibus et pungentibus te. Audi Deum dicentem Ps. 45, 11. : « Vacate et videte quoniam ego sum Deus ». Tu per inquietudinem vacare non vis, et cecatus exigis videre quod non potes. Attende enim contrariam plagam : cyniphes nati sunt in terra Egypti de limo, musce scilicet minutissime, inquietissime, inordinate volantes, in oculos ruentes, et negantes hominibus requiem ; dum abiguntur, redeunt : sic fantasmata inquietorum. Preceptum tene, plagam cave.|| feceruntque ita et extendit Aaron manum manum] manu Weber virgam tenens percussitque pulverem terre et facti sunt scinifes in hominibus et in iumentis omnis pulvis terre versus est in scinifes per totam terram Egypti feceruntque similiter interl.| facere conati sunt, extendendo scilicet manus virgas tenentes|| malefici incantationibus suis ut educerent scinifes et non potuerunt erantque scinifes tam in hominibus quam in iumentis marg.| ERANTQUE CYNIPHES . Sanguis est doctrina philosophorum. Rane, figmenta poetarum. Cyniphes, sophismata dialecticorum : que omnia mundum deceperunt.|| et dixerunt malefici ad pharaonem Pharaonem] Pharao Weber digitus Dei interl.| Spiritus qui dat divisiones gratiarum|| interl.| operatio|| est hic hic] om. Weber induratumque interl.| prava qualitate infectum|| interl.| non emendatum|| interl.| quamvis deficiant magi|| est cor pharaonis et non audivit eos sicut preceperat Dominus marg.| DIGITUS DEI etc. ISIDORUS. In tertio signo magi deficiunt, dicentes : Digitus Dei est, qui typum hereticorum et animositatem habuerunt. Unde 2Tim. 3, 8. : Sicut Iamnes et Mambres restiterunt Moysi, ita et hi resistunt veritati, homines mente corrupti, reprobi circa fidem etc. Hi autem qui per mentis corruptionem inquieti fuerunt, in tertio signo defecerunt, fatentes sibi adversum Spiritum sanctum qui erat in Moyse. Tertio enim ponitur loco Spiritus, qui est digitus Dei : qui sicut placatus requiem prestat mitibus et humilibus corde, ita iratus immites et superbos per inquietudinem exagitat, quam musce gravissime significaverunt, sub quibus magi defecerunt, dicentes : Digitus Dei est hic , ne intelligant unde decipiantur.|| marg.|  STRABO. Notandum quia tertio signo victi sunt magi, quia omnis perfidia et mundana sapientia vel philosophia fide Trinitatis vincitur. Cum enim philosophiam invenerint et de machina totius mundi disputaverint, ad cognitionem Trinitatis pervenire nequiverunt. Per digitum Spiritus sanctus intelligitur, non quod minor sit Patre et Filio, sed quia in digito plurime divisiones sunt et per Spiritum sanctum datur divisio gratiarum.|| marg.|  AUGUSTINUS. Quod dixerunt magi ad pharaonem : Digitus Dei est hic, quia non potuerunt educere cyniphes, senserunt (cum artium nefariarum scirent potentiam) non talibus artibus, tamquam potentior esset in eis Moyses, se fuisse frustratos, sed digito Dei, qui operabatur per Moysen, qui est Spiritus sanctus. Quod enim alius evangelista ait Lc. 11, 20. « in digito Dei », alius exposuit Mt. 12, 28. : « in Spiritu Dei ». Cum ergo magi faterentur (in quorum potentia pharao confidebat) digitum Dei esse in Moyse, in quo superantur eorum veneficia, induratum est tamen cor pharaonis. Cur autem in tertia {t. 1 : Erfurt, f. 62vb ; facsim., p. 126b} plaga magi defecerunt, sentire et explicare difficile est. Poterant enim in primo signo deficere, ubi virga versa est in serpentem, et in prima plaga ubi aqua versa in sanguinem, et in secunda de ranis, si hoc voluisset digitus, id est Spiritus, Dei. Quis enim dixerit digito Dei in hoc signo potuisse magos impediri, et non in superioribus ? Certa est ergo causa quare illa huc usque facere permissi sunt. Commendatur enim fortasse Trinitas, et quod verum est, summi philosophi gentium, quantum in eorum litteris indagatur, sine Spiritu sancto philosophati sunt, quamvis de Patre et Filio non tacuerunt.|| dixit quoque Dominus ad Moysen : consurge diluculo et sta coram pharaone interl.| fortis, immobilis|| interl.| Resistite diabolo et fugiet a vobis Iac. 4, 7..|| egreditur enim ad aquas interl.| fluxum seculi scilicet quem amat pharao, vel populos quos facile decipit|| et dices ad eum hec dicit Dominus dimitte populum meum ut sacrificet mihi marg.| HEC DICIT DOMINUS etc. RABANUS. Quartum preceptum Ex. 20, 12. : « Honora patrem tuum et matrem tuam ». Huic contraria est quarta plaga, scilicet cinomia, id est canina musca : caninum est parentes non agnoscere. Unde catuli eorum ceci nascuntur.|| quod si nolueris {t. 1 : Erfurt, f. 62vb ; facsim., p. 126b} eum dimittere nolueris eum dimittere] non dimiseris eum Weber ecce ego immittam in te et in servos tuos et in populum tuum et in domos tuas omne genus muscarum et implebuntur domus Egyptiorum muscis diversi generis et et] + in Weber universa terra in qua fuerint marg.| OMNE GENUS. ISIDORUS. Quarto loco Egyptus muscis percutitur. Musca autem insolens et inquietum animal est, in qua insolentes cure carnalium desideriorum figurantur. Egyptus vero muscis percutitur, quia corda eorum qui seculum diligunt, desideriorum inquietudinibus feriuntur. Septuaginta : cynomiam, id est muscam caninam, posuerunt. Per quam canini mores significantur, in quibus humane mentis voluptas et libido carnis arguitur. Potest etiam forensis eloquentia hominum significari per muscam caninam, qui velut canes alterutrum se lacerant.|| marg.|  ORIGENES. Cinomia hereticorum secta, qui ad reliquas deceptionis improbitates, voluptatem et libidinem summum predicant bonum. Quoniam igitur per hec singula prius deceptus est mundus, merito adveniens sermo et lex Dei huiuscemodi correptionibus arguit, ut ex qualitate penarum qualitates proprii cognoscant erroris.|| faciamque mirabilem in die illa terram Gessen interl.| propinquitas interpretatur|| in qua populus meus est ut non sint ibi musce et scias quoniam ego Dominus in medio terre marg.| FACIAMQUE MIRABILEM etc. AUGUSTINUS. Hoc et in prioribus signis intelligendum est factum esse, ut terra in qua habitabat populus Dei, nullis talibus plagis vexaretur. Oportunum autem fuit, ut ibi hoc aperte poneretur. Unde iam incipiunt signa quibus magi similia non conati sunt facere. Pro certo est enim quia ubique fuerant cyniphes in regno pharaonis, non autem fuerant in terra Gessen vel Gesem. Ibi conati sunt magi similia facere, nec potuerunt ; quousque ergo deficerent, nihil de illius terre separatione dictum est. Sed ex quo ceperunt ea fieri que illi nec auderent conari.|| ponamque divisionem inter populum meum et populum tuum cras erit signum istud interl.| orationibus|| fecitque Dominus ita et venit musca gravissima interl.| multitudo muscarum|| interl.| Impetus et turba cogitationum que maxime orationibus occurrunt.|| in domos pharaonis et servorum eius et in omnem terram Egypti interl.| terrenos|| corruptaque est terra interl.| terreni|| ab huiuscemodi muscis interl.| caninis moribus, importunis cogitationibus|| marg.| ET VENIT MUSCA etc. AUGUSTINUS. Musca pro multitudine muscarum posita. Nescio enim quomodo per loquendi consuetudinem imbutis sensibus hominum, sepe plus videtur quod singulariter, quam quod pluraliter, dicitur. (verbi gratia) Est illic miles, quam sunt milites illic ; est illic piscis, plus significat quam sunt illic pisces.|| vocavitque vocavitque] vocavit Weber pharao Moysen et Aaron et ait eis ite sacrificate Deo vestro in terra hac hac] om. Weber interl.| Egypto scilicet : nolebat eos ire quo dicebant, ne longe a se recedant.|| et ait Moyses non potest ita fieri abominationes {t. 1 : Erfurt, f. 63ra ; facsim., p. 127a} enim Egyptiorum immolabimus Domino Deo nostro interl.| Egypti enim oves dedignantur edere.|| quod si mactaverimus ea que colunt Egyptii coram eis lapidibus nos obruent marg.| ABOMINATIONES etc. Perversi abominantur bona Egyptii, id est cives huius seculi abominantur oves, id est simplicitatem bonorum : sicut enim boni abominantur mala, ita mali bona. Unde abominantur boni virum impium, et impii eos qui in recta sunt via.|| marg.|  AUGUSTINUS. "Oves Egyptii edere dedignantur, sed quod abominantur Egyptii hoc Israelite Deo offerunt, quia simplicitatem conscientie quam iniusti velut infima abiectaque despiciunt, iusti in virtutis sacrificium vertunt, et excolentes recti puritatem ac mansuetudinem Deo immolant quam abominantes reprobi fatuitatem putant".| Revera : Gregorius Magnus, Moralia in Iob, lib. 10, cap. 29.29-35, CCSL 143, p. 571. || marg.|  AUGUSTINUS. In eremum dicebat Moyses se velle ire, ubi Egyptii non viderent abominationes suas. Hoc autem intelligendum est mystice significari, quod de pastoribus diximus qui erant Egyptiis abominabiles, et ideo separatam terram Israelite receperunt in Egypto. Sic enim sacrificia Israelitarum abominationes sunt Egyptiis, sicut iniquis vita iustorum.|| marg.|  STRABO. Egyptii abominantur oves, et eas adorant propter Iovem Hamonem qui cum capite arietino pingitur. Item bovem colunt Egyptii, qui consecratus est Api, sicut vacca Ysidi. Apis enim erat maximum numen Egyptiorum, qui semel in anno certo tempore apparebat sacerdotibus eorum. Illi vero cum hymnis et laudibus eum prosequentes, quasi lymphatici prophetabant.|| marg.|  GREGORIUS. Egyptus muscis percutitur. Nihil laboriosius quam terrenis desideriis estuare. Nihil quietius quam in seculo nihil appetere. Ideo Israel custodiam sabbati accipit in munere ; Egyptus percutitur muscarum multitudine. Qui enim Deum sequitur accipit sabbatum, id est requiem mentis, ut non fatigetur appetitu carnalis desiderii. Egyptus vero, id est mundus, muscis percutitur, id est desideriorum curis insolentibus. Unde Qo. 10, 1. : « Musce morientes perdunt suavitatem unguenti », quia cogitationes superflue que assidue in animo carnalia cogitante nascuntur et deficiunt, suavitatem qua quisque intus per spiritum unctus est perdunt, quia integritate eius perfrui non sinunt. Unde cum eiecta esset turba, intravit et tenuit manum eius, et surrexit puella. Foras ergo turba eicitur, ut puella suscitetur, quia prius a secretis cordis expellitur multitudo curarum, et sic anima que intrinsecus iacet mortua surget. Dum enim se per innumeras quisque desideriorum cogitationes spargit, ad cognitionem sui non colligit se. Nullus enim sapientiam que Deus est plene recipit, nisi qui ab omni se carnalium cogitationum fluctuatione retrahit. Unde Cf. Sir. 16, 23. : Sapientiam scribe in tempore ocii, et qui minoratur actu percipit eam. Et rursum Ps. 45, 11. : « Vacate et videte quoniam ego sum Deus ».|| via trium dierum pergemus in solitudinem solitudinem] solitudine Weber et sacrificabimus Domino Deo nostro sicut preceperit nobis dixitque pharao : Ego dimittam vos ut sacrificetis Domino Deo vestro in deserto verumtamen longius ne abeatis rogate pro me et ait Moyses egressus a te orabo Dominum et recedet musca a pharaone et a servis et a populo eius cras verumtamen noli ultra fallere ut non dimittas populum sacrificare Domino egressusque Moyses a pharaone Pharaone] Pharao Weber oravit Dominum qui fecit iuxta verbum illius et abstulit muscas a pharaone Pharaone] Pharao Weber et a servis et a populo eius non superfuit ne una quidem et ingravatum est cor pharaonis Pharaonis] + ita Weber ut nec nec] ne Weber hac quidem vice dimitteret populum marg.| INGRAVATUM EST etc. AUGUSTINUS. Cum ablata esset locusta, dictum est de pharaone : Ingravavit pharao cor suum, etiam in hoc tempore, et noluit dimittere populum. Certe nunc non dictum est : Ingravatum est cor pharaonis, sed : Ingravavit pharao cor suum. Sicut utique in omnibus plagis, a voluntate hominis est origo vitiorum. Moventur ergo causis corda hominum, alia sic, alia vero sic, etiam non diversis causis, sepe diverso modo, secundum proprias qualitates que ex voluntatibus veniunt.|| Capitulum 9 Dixit autem Dominus ad Moysen ingredere ad pharaonem et loquere ad eum hec {t. 1 : Erfurt, f. 63rb ; facsim., p. 127b} dicit Dominus Deus Hebreorum dimitte populum meum ut sacrificet mihi quod si adhuc renuis et retines eos ecce manus mea erit super agros tuos et super equos et asinos asinos] + et Weber camelos et boves et oves pestis valde gravis et faciet Dominus mirabile inter possessiones Israel et possessiones Egyptiorum ut nihil omnino pereat pereat] intereat Weber ex his que pertinent ad filios Israel constituitque Dominus tempus dicens cras faciet Dominus verbum istud in terra. marg.|  ORIGENES. Quinto loco animalium nece vel pecudum Egyptus verberatur. {t. 1 : Erfurt, f. 63rb ; facsim., p. 127b} In quo vecordia vel stulticia mortalium arguitur, qui tamquam irrationabilia pecora cultum et vocabulum Dei imposuerunt figuris, non solum hominum sed pecudum ligno et lapidibus impressis : Hamonem Iovem in ariete venerantes, Amulium in cane, Apim in thauro, et cetera portenta deorum, que Egyptus imitatur, ut quibus cultum credebant esse divinum, in his viderent miserandum supplicium.|| marg.|  RABANUS. Quintum preceptum est Ex. 20, 14. : « Non mechaberis ». Quinta plaga mors in pecoribus. Comparemus hec : Da hominem mechari volentem coniugio non contentum. Appetitum carnis deviare non vult nobis pecoribusque communem. Coire enim et generare etiam pecudum est. Ratiocinari et intelligere hominum est. Ratio ergo que presidet motus inferiores tamquam regina frenare debet, non immoderate laxare. Ideo pecoribus in natura datum est, ut certis temporibus tantum ad coitum moveantur : interim namque motus ipse torpescit. Homo autem semper moveri potest, quia refrenare motum potest. Tibi dominationem rationis Creator dedit, tibi precepta continentie tamquam in bestias inferiores lora concessit. Tenes quod pecus non potest, et speras quod non potest. Labores in continendo, non pecus. Gaudebis in eternitate, non pecus. Si opus fatigat, merces consolatur. Debes interiorem motum frenare, non tamquam pecus in omnia laxare. Quod si contempseris, et imaginem Dei que in te est posthabueris, victus cupiditate, tamquam dimisso homine, pecus eris. Contra illud Ps. 31, 9. : « Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus ». Sed forte exigis libera libidine vagari, nulla lege refrenari. Attende plagam, si pecus es : saltem mori time.|| Fecitque Fecitque] Fecit ergo Weber Dominus verbum hoc altero die mortuaque sunt omnia animantia Egyptiorum interl.| ut cultores animalium confundantur|| de animalibus vero filiorum Israel interl.| qui Deum colunt, non animalia|| nihil omnino periit et misit pharao ad videndum nec erat quicquam mortuum de his que possidebat Israel ingravatumque est cor pharaonis et non dimisit populum marg.| INGRAVATUMQUE EST etc. AUGUSTINUS. Si pecora Israelitarum morerentur, videretur causa competens quare cor eius gravaretur ad preceptum Dei, tamquam si magi eius pecora Israelitarum occidissent ; sed unde debuit ad timendum vel credendum moveri, ingravatum est, et illa ingravatio etiam hucusque progressa est.|| et dixit Dominus ad Moysen et Aaron tollite plenas manus cineris de camino et spargat illud Moyses in celum coram pharaone Pharaone] Pharao Weber marg.| TOLLITE PLENAS etc. AUGUSTINUS. Alia littera : Sumite plenas manus vobis faville de fornace, et aspergat Moyses in celum etc. Superiora signa virga fiebant, quam non Moyses, sed Aaron extendebat super aquam, vel ad terram percutiebat. Nunc vero interpositis duobus signis, de cynomia scilicet et mortibus pecorum, ubi nec Aaron nec Moyses aliquid manu operantur, dicitur ut Moyses favillam spargat in celum ; ambo iubentur sumere, sed ille spargere non in terram sed in celum : tamquam Aaron (qui datus erat ad populum) terram percutere deberet, vel in aquam sive in terram manum extendere. Moyses vero qui erat in his {t. 1 : Erfurt, f. 63va ; facsim., p. 128a} que ad Dominum iubentur, favillam iubetur spargere. Quid duo illa superiora signa, ubi nec Moyses nec Aaron aliquid manu operantur ? Quid sibi vult ipsa diversitas ?|| marg.|  RABANUS. Sextum preceptum Ex. 20, 13. : « Non occides ». Sexta plaga, pustule in corpore, vesice bullientes et scatentes, incendia vulnerum et faville fornacis. Ardent enim homicide ira, insania. Si posses videre animas homicidarum, plus plangeres eas quam putrescentia corpora ulceratorum.|| sitque pulvis super omnem terram Egypti erunt enim in hominibus et et] +in Weber {t. 1 : Erfurt, f. 63va ; facsim., p. 128a} iumentis ulcera ulcera] vulnera Weber interl.| dolosa et purulenta malicia|| et vesice turgentes interl.| inflata superbia|| in universa terra Egypti marg.| ULCERA ET VESICE etc. ORIGENES. Cum ferbura in sexto verbere producuntur. In ulceribus dolosa purulentaque malicia arguitur, in vesicis tumens et inflata superbia. In ferburis, ire et furoris insania.|| tuleruntque cinerem de camino et steterunt contra pharao et sparsit illud Moyses interl.| qui erat in his que ad Deum|| in celum factaque sunt vulnera vesicarum turgentium in hominibus interl.| rationalibus, sicut videbatur|| et in iumentis interl.| fatuis|| nec poterant malefici stare coram Moysen propter vulnera que in illis erant et in omni terra Egypti induravitque Dominus cor pharaonis et non audivit eos sicut locutus est Dominus ad Moysen dixit dixit] + quoque Weber Dominus ad Moysen mane consurge et sta coram pharaone Pharaone] Pharao Weber et dices ad eum hec dicit Dominus Deus Hebreorum dimitte populum meum ut sacrificet mihi quia in hac vice mittam omnes plagas meas super cor tuum super omnes omnes] om. Weber servos tuos et super populum tuum ut scias quod non sit similis mei in omni terra. Nunc enim extendens manum percutiam te et populum tuum peste peribisque de terra. marg.| INDURAVITQUE DOMINUS COR etc. ORIGENES. Nota quia in sexta plaga non dicitur : Induratum est cor pharaonis, sed aliquid terribilius additur. Scriptum est enim quia induravit Dominus cor pharaonis etc. Rursus in septima cum grando et ignis Egyptum vastat, induratur quidem cor pharaonis, sed non a Domino. In octava vero, ubi locusta producitur, dicitur Dominus indurare cor pharaonis. Et in nona cum tenebre palpabiles fiunt, tandem vero cum, extinctis primogenitis, Israelite discessissent, ita dicitur : Et induravit Dominus cor pharaonis regis Egypti et servorum eius, et insecutus est eos. Sed et cum Moyses de terra Madian ad Egyptum mittitur et precipitur ei facere prodigia, additur : Facies ea in conspectu pharaonis : Ego autem indurabo cor pharaonis etc. Hinc primum dictum est a Domino : Ego indurabo cor pharaonis etc. Secundo quoque, enumeratis principibus Israel dicitur : Ego indurabo cor pharaonis etc. Non frustra facta est ista varietas, ut nunc dicatur Dominus indurasse cor pharaonis. Nunc sponte esse induratum. Video Paulum tamquam intelligentem quid differat induratum esse cor pharaonis, et indurasse Dominum cor pharaonis dicere alibi Rm. 2, 4. : « An divitias bonitatis eius, et patientie et longanimitatis contemnis ? Ignoras quoniam benignitas Dei ad penitentiam te adducit » etc Hic sine dubio eum qui sponte induratus est culpat. Alibi vero, velut questionem super hoc proponens, dicit Rm. 9, 18. : Ergo cui vult miseretur, et quem vult indurat etc. Addit etiam his Rm. 9, 20. : « O homo, tu quis es qui respondeas Deo ? » Per quod de eo qui a Domino dicitur induratus, non tam questionis solutione quam apostolica autoritate respondit, pro incapacitate auditorum, sicut alibi ait 2Cor. 12, 4. : « Et audivit arcana verba, que non licet homini loqui ». Unde in sequentibus eum qui non tam studiorum merito quam sciendi cupiditate secretioribus se questionibus curiosus immergit, deterret dicens Rm. 9, 20. : « O homo, tu quis es qui respondeas Deo ? »|| marg.|  RABANUS. Septimum preceptum : Non furaberis ; septima plaga : grando in fructibus. Nemo enim habet iniustum lucrum sine iusto damno. Dum furaris, acquiris vestem, amittis fidem : lucrum visibile, damnum invisibile ; lucrum de tua cecitate, damnum de Domini nube. Qui enim malo desiderio forinsecus furantur, Dei iudicio intrinsecus grandinantur et ager cordis eorum devastatur.|| Idcirco autem posui te ut ostendam interl.| vasis misericordie|| {t. 1 : Erfurt, f. 63vb ; facsim., p. 128b} in te fortitudinem meam et narretur nomen meum in omni terra interl.| ad admonitionem et correctionem bonorum|| adhuc interl.| solita malitia|| retines populum meum et non vis eum dimittere marg.| IDCIRCO AUTEM POSUI etc. AUGUSTINUS. Hec verba Apostolus posuit, ubi et hec ait Rm. 9, 22. : {t. 1 : Erfurt, f. 63vb ; facsim., p. 128b} Si autem volens Deus ostendere iram et demonstrare potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa ire, parcendo scilicet his quos malos futuros esse prescierat ; que vasa dicit perfecta in perditionem : Et ut nobis, inquit Rm. 9, 23., notas faceret divitias glorie sue, in vasa misericordie, qui dicunt Ps. 58, 11. : « Deus meus, misericordia eius preveniet me ». Novit ergo Deus bene uti malis, non tamen humanam naturam ad maliciam creat, sed perfert eos patienter quousque scit oportere ; non inaniter, sed ad admonitionem vel exercitationem bonorum. Ecce enim ut annuntietur nomen Domini in universa terra, vasis misericordie prodest ; ad eorum utilitatem ergo pharao est servatus.|| en pluam cras hac ipsa hora cras - hac ipsa hora] inv. Weber grandinem multam interl.| per quam tenera adhuc vastantur nascentia vitiorum|| nimis qualis non fuit in Egypto a die qua fundata est usque in presens tempus marg.| EN PLUAM. ORIGENES. Hucusque per errorum suorum figuras mundo supplicia temperantur : post hec veniunt verbera de supernis.|| mitte ergo iam nunc et congrega iumenta tua et omnia que habes in agro homines enim et iumenta et universa que inventa fuerint foris interl.| Ecclesiam|| nec congregata de agris interl.| agrestum moribus|| cecideritque super ea grando interl.| duritia infidelis cordis|| morientur qui timuit verbum Dei Dei] Domini Weber interl.| vel : Domini || de servis pharaonis Pharaonis] Pharao Weber fecit confugere servos suos et iumenta in domos qui autem neglexit sermonem Domini dimisit servos suos et iumenta in agris marg.| MITTE ERGO IAM. AUGUSTINUS. Hoc non tam indignanter quam misericorditer premonere videtur Deus, qui etiam irascens temperat penam. Sed movet quibus nunc pecoribus consulatur, si omnia mortua fuerant superiori plaga, quia discrevit Deus inter pecora Hebreorum et Egyptiorum, ut omnia scilicet morerentur pecora Egyptiorum, nullum vero Hebreorum. An eo solvitur questio, quod predixerat moritura que in campo fuissent, ut hec accipiantur omnia. Intelligantur autem evasisse que in domibus erant, que collegerunt et tenuerunt qui dubitabant ne forte verum esset quod Moyses predixerat Dominum facturum, et ex his esse in campis iterum poterant, que modo iubentur congregari in domos, ne grandine pereant, cum Scriptura dicit : Qui timuit verbum Domini de servis pharaonis etc. Hoc ergo fieri potuit, quoniam mortem pecorum minatus est Deus, quamvis id Scriptura tacuerit.|| et dixit Dominus ad Moysen extende manum tuam in celum interl.| non in terram|| ut fiat grando interl.| sicut superius de favilla|| in universa terra Egypti super homines et super iumenta et super omnem herbam agri in terra Egypti extenditque Moyses {t. 1 : Erfurt, f. 64ra ; facsim., p. 129a} virgam in celum et Dominus dedit tonitrua interl.| Septuaginta : voces, doctrinam scilicet|| interl.| terrorem comminationis|| interl.| Non cum silentio verberat : doctrinam celitus mittit, per quam castigatus culpam suam agnoscat mundus.|| et grandinem interl.| increpationem malorum|| ac discurrentia fulgura interl.| miracula|| super terram pluitque Dominus grandinem super terram Egypti et grando et ignis interl.| de quo dicitur Lc. 12, 49. : « Ignem veni mittere in terram ».|| immixta pariter ferebantur tanteque fuit magnitudinis quanta ante numquam apparuit in universa terra Egypti ex quo gens illa condita est et percussit grando in omni terra Egypti cuncta que fuerunt in agris ab homine usque ad iumentum cunctam herbam agri percussit grando et omne lignum regionis confregit tantumque tantumque] tantum Weber in terra Gessen ubi erant filii Israel grando non cecidit marg.| EXTENDITQUE MOYSES etc. ORIGENES. Illud quoque notandum quod quedam verbera inferre dicitur Aaron pharaoni vel Egypto, quedam Moyses, quedam vero ipse Dominus. In prima enim plaga, ubi aquas vertit in sanguinem, elevat Aaron virgamn, et percutit aquam. In secunda, percutit aquas, et educit ranas. In tertia, extendit manum, et percutit virga pulverem terre, et fiunt cyniphes. In quarta, dicitur Dominus fecisse, ut veniret cynomia. In quinta quoque cum extinguuntur pecora, dicitur fecisse verbum hoc. In sexta vero, Moyses aspergit favillam, et fiunt ulcera et vesice. In septima, elevat manum in celum, et fiunt voces et grando scilicet etc. In octava, similiter extendit manus in celum, et Dominus inducit ventum, et adducit locustas. Sed et in nona, extendit manum in celum et fiunt tenebre et caligo. In decima vero, finis et perfectio totius operis ministratur a Domino. Sicut enim dicitur Ps. 77, 51. : « Et » Dominus « percussit omne primogenitum in terra Egypti ».|| marg.|  ORIGENES. Est alia observanda differentia. In prima enim plaga cum aqua vertitur in sanguinem, nondum dicitur Moysi ut intraret ad pharaonem, sed : Vade in occursum eius etc. In secunda vero, constanter et fideliter ministrata prima, dicitur ad eum : Intra ad pharaonem etc. In tertia vero, cyniphes inferuntur inferuntur] inferuutur cacogr. Rusch , magi cedunt confitentes, quia : Digitus Dei est hic. In quarta vero {t. 1 : Erfurt, f. 64ra ; facsim., p. 129a} vigilare iubetur Moyses mane, et stare contra pharaonem procedentem ad aquas, cum cynomia replentur Egyptiorum domus. In quinta cum pecora delentur, ad pharaonem intrare iubetur. In sexta, contemnitur pharao, nec dicitur quod intraverit Moyses et Aaron ad eum, quia facta sunt ulcera et vesice cum fervore etiam super maleficos, et non poterant resistere Moysi. In septima, vigilare iubetur valde mane, et stare contra pharaonem, cum grandinem et ignem producit et voces. In octava, intrare precipitur ad eum, cum locusta producitur. In nona, rursus contemnitur pharao et Moysi precipitur ad celum extendere manus, ut fiant tenebre palpabiles ; nec intrat, sed vocatur ad pharaonem. Similiter in decima, cum primitiva delentur, et cogitur cum festinatione exire de Egypto.|| marg.| ET DEDIT DOMINUS TONITRUA etc. ORIGENES. Allegorice. Vide temperamentum divine correctionis : non cum silentio verberat, sed dat voces et doctrinam celitus mittit, per quam possit mundus castigatus culpam suam agnoscere. Dat grandinem per quam tenera vastantur adhuc nascentia vitiorum. Dat et ignem, sciens esse spinas et tribulos quos debebat depasci, de quo dicit Dominus Lc. 12, 49. : « Ignem veni mittere in terram ». Per hunc ignem incentiva voluptatis et libidinis consumuntur.|| marg.|  ORIGENES. Sunt alia multa observanda quibus divina indicatur sapientia. Primo enim non flectitur pharao cum aqua in sanguinem vertitur. In secundo parum molliri videtur : Vocavit enim Moysem et Aaron, dicens : Orate pro me Dominum etc. In tertio, magi cedunt, dicentes : Digitus Dei est hic etc. In quarto, per cynomyiam verberatus, dicit : Euntes immolate Domino Deo etc. In quinto, ubi nece pecudum ceditur, non cedit, sed amplius induratus. Similiter in sexto super plaga ulcerum. In septimo vero, cum grandine vastatur et ignibus : Vocavit Moysen et Aaron, dicens : Peccavi etiam nunc, Dominus iustus, ego autem et populi mei iniqui etc. In octava, cum locustis urgeretur, festinanter vocavit Moysen et Aaron : Peccavi ante Dominum Deum vestrum et in vos. Suscipite peccatum meum, etiam nunc orate ad Dominum Deum vestrum. In nono, cum tenebris suffunditur, vocat Moysen et Aaron, dicens : Ite et servite Domino Deo vestro. In decimo, cum primitiva extinguuntur, vocat eos nocte et dicit : Surgite, exite de populo meo, vos et filii Israel etc. Et adiungit : Benedicite autem et me. Non possunt hec explicari nisi eodem spiritu quo gesta sunt, quia, secundum Apostolum, spiritus prophetarum prophetis subiectus est : non ergo quibuscumque ad explanandum dicta prophetarum, sed prophetis dicuntur esse subiecta.|| misitque pharao et vocavit Moysen et Aaron dicens ad eos peccavi etiam nunc Dominus iustus et et] om. Weber ego et populus meus impii orate Dominum et desinant tonitrua Dei et grando ut dimittam vos et nequaquam hic ultra maneatis ait Moyses cum egressus fuero de urbe extendam palmas meas ad Dominum et cessabunt tonitrua et grando non erit ut scias quia Domini est terra novi autem quod et tu et servi tui necdum {t. 1 : Erfurt, f. 64rb ; facsim., p. 129b} timeatis Dominum Deum marg.| NOVI AUTEM QUOD ET TU etc. AUGUSTINUS. In libro questionum super Exodum. Fragore celi et grandine exterritus erat pharao. Unde rogabat Moysen ut oraret pro eo, confitens iniquitatem suam et populi sui. Sed Moyses alium timorem querebat. Facile enim est penam timere, sed non est hoc Deum timere, illo scilicet pietatis timore, de quo Iacob dicit Cf. Gn. 31, 42. : Nisi Deus patris mei Abraam, et timor Isaac esset mihi, nunc me inanem dimisisses.|| linum ergo et hordeum lesum est eo quod hordeum esset virens et linum iam folliculos germinaret triticum autem et far non sunt lesa quia serotina erant. Egressus Egressus] egressusque Weber Moyses a pharaone et ex urbe extendit extendit] tetendit Weber interl.| vel : tetendit || manus suas suas] om. Weber ad Dominum et cessaverunt tonitrua et grando nec ultra stillavit pluvia et grando et grando] om. Weber super terram. Videns autem pharao quod cessaret cessaret] cessasset Weber pluvia et grando et tonitrua auxit peccatum et ingravatum est cor eius et servorum illius et induratum est est] om. Weber nimis nec dimisit filios Israel sicut preceperat Dominus per manum Moysi Capitulum 10 Et dixit Dominus ad Moysen ingredere ad pharaonem Pharaonem] Pharao Weber ego enim induravi interl.| patienter sustinui|| cor eius et servorum illius ut faciam signa mea hec in eo et narres in auribus filii tui et nepotum tuorum quotiens contriverim Egyptios et signa signa] + mea Weber fecerim in eis fecerim – in eis] inv. Weber et sciatis quia ego Dominus marg.| EGO ENIM INDURAVI etc. AUGUSTINUS. In eodem libro. Hic ita dixit tamquam opus habeat Deus cuiusquam malicia, sed sic intelligendum est ac si diceret : Ego patiens fui super eum et servos eius, ut non eos auferrem, ut ordine superveniant signa mea super eos : quia enim patientia Dei obstinatior fiebat malus animus, pro eo quod patiens in eo fui, dicitur : Ingravavi cor eius.|| marg.| Plage Egyptiorum eruditio est filiorum Israel, ne similiter indurentur, et similia patiantur : multato pestilente sapientior erit parvulus.|| marg.|  ORIGENES. Possunt decem plage, quibus Egyptus per Israelitas verberatur, Romani regni comparari temporibus, quia hec in figura nostri facta sunt. Christianus et Israeliticus populus unius Dei est, una utriusque causa subdita fuit, Synagoga Egyptiis, Ecclesia Romanis. Persecuti sunt Egyptii, persecuti sunt et Romani. Ibi decies contradicitur Moysi, hic decem edicta contra Christum. Diverse ibi plage Egyptiorum, diverse hic calamitates Romanorum.|| marg.| Ibi, primum sanguis de puteis et fluminibus manat : hic, prima sub Nerone plaga, ut ubique morientium sanguis esset, vel morbis in Urbe corruptus, vel bellis in orbe profusus.|| marg.| Ibi, secunda plaga, rane in penetralibus, inedia pene habitatores extinxit : hic, sub Domiciano, satellites effrenati iussu cruenti principis et inopia pene omnes Romanos cives dispersit.|| marg.| Ibi, tertia plaga cyniphes, muscule sevissime, que media estate per loca squalida gregatim volant, capillisque hominum setisque pecudum urente morsu inferuntur. Hic, tertia plaga sub Traiano Iudeos excitavit, qui cum ante dispersi, quasi non essent, quiescerent, repentino calore permoti grassati sunt. Preterea multe urbes iisdem temporibus corruerunt terre motu.|| marg.| Ibi, quarta plaga, musce canine, alumne putredinis, vermium matres ; hic, sub Marco Antonio lues multis infusa provinciis, Ytaliam et urbem Romam, exercitumque Romanorum per diversa hiberna disparsum, morte dissolutum putredini et vermibus dedit.|| marg.| Ibi, quinta plaga, pecorum et iumentorum. Hic, sub Severo persecutore civilibus bellis propria viscera et adiumenta reipublice, {t. 1 : Erfurt, f. 64va ; facsim., p. 130a} id est plebes provinciarum et legiones militum, comminute sunt.|| marg.| Ibi, sexta plaga, vesice turgentes ulceraque manantia : hic, plaga que post Maximi persecutionem fuit, qui specialiter episcopos et clericos, omissa turba populari, Ecclesiarum primates cruciari imperaverat, intumescens crebro, ira et perfidia non per vulgi cedem, sed per vulnera morientium principum et potentum exaltata est.|| marg.| Ibi, septima plaga coacta in aere grando, que hominibus et iumentis fuit exitio : hic, sub Gallo et Volusiano, qui Decio persecutori successerunt, pestis infusa est per omnia spacia Romani regni, et omne prope genus humanum dedit neci.|| marg.| Ibi, octava correctio, excitate undique locuste : hic, excitate undique gentes Romanum orbem cedibus et incendiis vastaverunt.|| marg.| Ibi, nona plaga, tenebre tractabiles, plus periculi comminantes quam facientes : hic, Aureliano persecutore decernenti, diris turbinibus terribile fulmen sub ipsius pedibus ruit, ostendens quid faceret tantus ultor, nisi patiens esset ; quanquam intra sex menses tres interfecti sunt imperatores, Aurelianus, Tacitus et Florianus.|| marg.| Ibi, decima et ultima plaga, primogenitorum interfectio. Hic, omnium perditio idolorum que primitus facta in primis amabant. Ibi, rex potentiam Dei probavit, et sensit, et timuit, et populum Dei liberum dimisit : hic quoque, hec omnia fecit, et etiam credidit.|| marg.| IDEM. Ibi populus Dei non est ad servitutem retractus, nec hic postea ad idololatriam coactus. Ibi Egyptiorum vasa pretiosa Hebreis tradita sunt : hic Ecclesie Christianorum pretiosa paganorum templa cesserunt.|| marg.| IDEM. Egyptiis post decem plagas dimissos Hebreos persequentibus maris irruit interitus : nos quoque peregrinantes, persecutio gentilium manet, donec mare Rubrum, id est ignem iudicii, Christo duce et iudice transeamus. Qui vero Christianos persequuntur, cum rege suo Antichristo, in stagno ignis eterni submergentur.|| marg.|  RABANUS. Octavum preceptum : Falsum testimonium non dices. Octava plaga : locusta, animal scilicet dente noxium. Falsus enim testis nocet mordendo, et consumit mentiendo. Unde Gal. 5, 15. : Si mordetis et consumitis, videte ne ab invicem consumamini.|| Introierunt ergo Moyses et Aaron ad pharaonem et dixerunt ei ei] ad eum Weber  : Hec dicit Dominus Deus Hebreorum {t. 1 : Erfurt, f. 64va ; facsim., p. 130a}  : Usquequo non vis subici mihi ? Dimitte populum meum ut sacrificet mihi. Sin autem resistis et non vis dimittere eum, ecce ego inducam cras locustam in fines tuos interl.| nota locutionem|| interl.| contra hominum inconstantiam|| que operiet operiet] operiat Weber superficiem terre nec quicquam eius appareat sed comedatur quod residuum fuit grandini. Corrodet enim omnia ligna que germinant in agris marg.| ECCE EGO INDUCAM inducam] corr., indurabo cacogr. Rusch etc. ORIGENES. Puto per hoc genus plage dissidentis semper a se et discordantis humani generis inconstantiam confutari. Locusta enim, cum regem non habeat, secundum Scripturam, ordinatum ducit exercitum : homines vero, cum rationales facti sunt, neque se regere ordinate potuerunt, neque Dei regentis patienter moderamina pertulerunt.|| marg.|  STRABO. Locusta, que longiora retro crura habet, vocatur locusta quasi ‘longa hasta’, grece vero hastago. Per locustam, que regem non habet, significatur temeritas illorum qui, licet diversis penis multati, semper in duritia sua manent, tamquam nullum habeant rectorem.|| et implebunt domos tuas et servorum tuorum et omnium Egyptiorum quantam non viderunt patres tui et avi ex quo orti sunt super terram usque in presentem diem avertitque se et egressus est a pharaone. Dixerunt autem servi pharaonis ad eum : Usquequo patiemur hoc scandalum ? Dimitte homines ut sacrificent Domino Deo suo nonne vides quod perierit Egyptus revocaveruntque Moysen et Aaron ad pharaonem qui dixit eis ite sacrificate Domino Deo vestro quinam sunt qui ituri sunt ait Moyses cum parvulis nostris et senibus pergemus cum filiis et filiabus cum ovibus et armentis est enim sollemnitas Domini Dei Dei] om. Weber nostri. Et respondit pharao Pharao] om. Weber  : Sic Dominus sit vobiscum ; quomodo ego dimittam vos et parvulos vestros cui dubium est quod pessime cogitetis non fiat fiat] fiet Weber ita sed ite tantum viri et sacrificate Domino hoc enim et ipsi petistis {t. 1 : Erfurt, f. 64vb ; facsim., p. 130b} statimque eiecti sunt de conspectu pharaonis dixit item item ΩM] autem Weber Dominus ad Moysen extende manum tuam super terram Egypti ad locustam marg.| AD LOCUSTAM. Locuste pro mobilitate levitatis accipiuntur tamquam vage et salientes anime pro voluptate seculi.|| ut ascendat ascendat Rusch Weber] descendat B Ed1455 marg.| vel : descendat || super terram terram ΩM Ed1455 Rusch cum hebr. LXX] eam cett. Weber et devoret omnem herbam que residua fuit grandini extendit Moyses virgam super terram Egypti marg.| EXTENDIT MOYSES VIRGAM. Quedam prodigia fiunt per Moysen, quedam per Aaron, quedam vero per ipsum Dominum, ut cognoscamus in quibusdam per sacrificia sacerdotum et obsecrationes pontificum nos esse purgandos, quos Aaron persona designat. In quibusdam per scientiam legis emendandos, quod Moysi designat officium. In difficilioribus autem ipsius Domini virtute egemus.|| et Dominus induxit ventum urentem tota illa die ac nocte et mane facto ventus urens interl.| calidus auster scilicet, ut putant|| interl.| suggestio diabolica|| levavit locustas interl.| adulantium linguas|| interl.| dissidentem a se et discordantem humani generis inconstantiam|| marg.| VENTUS URENS LEVAVIT LOCUSTAS. GREGORIUS. Exhibite celitus Egypti plage, exigentibus meritis corporaliter illate sunt, sed que mala quotidie pravas mentes feriant, spiritaliter signaverunt ; quibus exteriorum percussione Egyptus afflicta commota mens dolensque perpenderet, que vastationis damna interius negligens toleraret. Per locustas enim que plus quam cetera minuta animantia frugibus nocent, lingue adulantium figurantur, que terrenorum hominum mentes, aliqua bona proferentes laudando corrumpunt. Fructus enim Egyptiorum opera cenodoxorum, que locuste exterminant, dum adulantes lingue ad appetendas laudes transitorias cor operantis inclinant. Herbam locuste comedunt, quando adulatores verba loquentium favoribus extollunt. Poma quoque arborum devorant, cum vanis laudibus quorundam iam quasi fortium opera enervant.|| que ascenderunt super universam terram Egypti interl.| cives mundi|| et sederunt in cunctis finibus Egyptiorum innumerabiles interl.| adulantes enim sunt non digni numero|| quales ante illud tempus non fuerant nec postea future sunt operueruntque universam superficiem terre vastantes omnia interl.| opera|| devorata interl.| favoribus elata|| est igitur herba interl.| verba|| terre et quicquid pomorum interl.| operum|| in arboribus interl.| fortibus|| fuit que grando dimiserat nihilque omnino virens relictum est in lignis et in herbis terre in cuncta Egypto quam ob rem festinus pharao vocavit Moysen et Aaron et dixit eis peccavi in Dominum Deum vestrum et in vos sed nunc dimittite peccatum mihi etiam hac vice et rogate Dominum Deum vestrum ut auferat a me mortem istam egressusque est Moyses Moyses] om. Weber de conspectu pharaonis et oravit Dominum qui flare fecit ventum ab {t. 1 : Erfurt, f. 65ra ; facsim., p. 131a} occidente vehementissimum et arreptam locustam proiecit in mare Rubrum non remansit ne una quidem in cunctis finibus Egypti et induravit Dominus cor pharaonis nec dimisit filios Israel marg.| NON REMANSIT etc. AUGUSTINUS. Beneficium Dei commemoravit Scriptura quo abstulit locustas, et prosecuta dixit indurasse Dominum cor pharaonis, beneficio scilicet suo et patientia, qua illa fiebat obstinatio, dum ei parceretur. Sicut omnia mala corda hominum patientia Dei male utendo durescunt.|| dixitque dixitque] dixit autem Weber Dominus ad Moysen extende manum tuam in celum et sint tenebre super terram Egypti interl.| arguentes cecitatem mentis, vel ostendentes divine dispensationis et providentie obscurissimas esse rationes|| tam dense ut palpari queant interl.| Yperbolice : tenebre enim palpari non possunt, sed magnitudinem tenebrarum significavit.|| marg.| EXTENDE MANUM etc. AUGUSTINUS. Tertio dicitur ad Moysen : Extende manum tuam in celum , ut fieret etiam plaga tenebrarum. Nunquam autem dictum est ad Aaron ut extenderet manus in celum. Quod ergo dictum est ad Moysen : Extende manum tuam super terram Egypti, et ascendat locusta super terram, credo id significari, etiam minus posse qui plus potest, sed non converti.|| marg.|  ORIGENES. Nona plaga tenebre sunt, ut mentis eorum cecitas arguatur, vel ut intelligant divine dispensationis et providentie obscurissimas esse rationes. « Posuit » enim Deus « tenebras latibulum suum » Ps. 17, 12., quas illi audacter et temere perscrutantes, et alia ex aliis asserentes, in crassas et palpabiles errorum tenebras devoluti sunt.|| marg.|  STRABO. Per tenebras, insipientia Iudeorum ostenditur, qui affligebantur et ignorabant ad quem finem eorum pene devenirent. Unde etiam vel per tenebras arcanum divini iudicii significatur, quo iustos misericorditer salvat, impios iuste condemnat.|| extendit Moyses manum in celum et facte sunt tenebre horribiles in universa terra Egypti tribus diebus nemo vidit fratrem suum interl.| Grecus habet : Et non vidit nemo fratrem suum.|| nec movit se de loco in quo erat interl.| non quod penitus non moveretur, sed quia de loco in locum migrare non poterant|| ubicumque autem habitabant filii Israel lux erat vocavitque pharao Moysen et Aaron et dixit eis ite sacrificate Domino oves tantum vestre et armenta remaneant parvuli vestri eant vobiscum marg.| OVES TANTUM etc. Grecus habet : Preter oves et boves relinquite ; et est inusitata locutio, nisi post distinctionem inferatur : ‘relinquite’ et subaudiatur ‘ista’, ut sit sensus : Ite preter oves et boves et relinquite ista. Solet enim talis eclipsis fieri crebro in locutionibus Scripturarum.| AUGUSTINUS HIPPONENSIS, Locutionum in Heptateuchum libri, lib. 2 (Ex.), loc. 57, CCSL 33, lin. 249 : « pharao dicit ad moysen et aaron: ite et seruite domino deo uestro; praeter oues et boues relinquite; sic enim habet graecus. ualde inusitata locutio est, nisi post distinctionem inferatur:"relinquite" et subaudiatur"ista", ut sit sensus: ite praeter oues et boues et relinquite ista; solet enim talis ellipsis fieri crebro in locutionibus scripturarum ». || marg.|  RABANUS. Nonum preceptum : Non concupisces uxorem proximi tui. Nona plaga, dense tenebre. Est enim quedam mechia et in appetendo uxorem alienam, quando cuivis non sufficit sua, etiam alienam tentare. Vere dense sunt tenebre. Nihil enim tam dolet patiens, nihil tam nolit pati faciens. Qui hoc facit vere cecatur furore horribili.|| ait Moyses hostias quoque et holocausta dabis nobis que offeramus Domino Deo nostro cuncti greges pergent nobiscum non remanebit ex eis ungula interl.| Quasi abductis pecoribus posset ungula remanere, sed sic intelligendum est : Nec ungulam relinquemus.|| que necessaria sunt in cultum Domini Dei nostri presertim {t. 1 : Erfurt, f. 65rb ; facsim., p. 131b} cum ignoremus quid debeat immolari donec ad ipsum locum perveniamus induravit autem Dominus cor pharaonis et noluit dimittere eos dixitque pharao ad Moysen Moysen] eum Weber recede a me et et] om. Weber cave ne ultra videas faciem meam quocumque die apparueris mihi morieris respondit Moyses ita fiat ut locutus es non videbo ultra faciem tuam Capitulum 11 Et dixit Dominus ad Moysen : Adhuc una plaga tangam pharaonem Pharaonem] + et Egyptum Weber et post hec dimittet vos et exire compellet. Dices ergo omni plebi ut postulet vir ab amico suo et mulier a vicina sua vasa argentea et aurea. marg.| DICES ERGO OMNI etc. AUGUSTINUS. Non debet hinc quisque exemplum sumere nec sic proximum spoliare. Hoc enim Deus iussit qui noverat quid quemque oporteat pati, nec Israelite furtum fecerunt, sed Deo iubente ministerium prebuerunt. Sicut cum minister iudicis occidit quem iudex precipit. Sed si id sponte faciat, homicida est, etiamsi eum occidat, quem scit a iudice occidi debuisse. Sed si seorsum habitabant Iudei in terra Gesem, ubi nec plage fiebant, quomodo petit quisque a proximo vel a proxima aurum, argentum, vestem ; presertim quia ubi primum hoc mandatur per Moysen sic positum est : Et mulier a vicina sua, et concellaria, vel concellanea secundum aliam litteram. Unde intelligendum est etiam in terra Gesem non solos Hebreos habitasse, sed aliquos Egyptios cohabitasse, ad quos potuerunt merito Hebreorum illa divina beneficia pervenire, ut eos diligerent, et quod petebant {t. 1 : Erfurt, f. 65rb ; facsim., p. 131b} facile commodarent : nec tamen Deus iudicavit illos ita alienos fuisse ab iniuriis et contritionibus quas populus Dei pertulit, ut nec isto damno ferirentur qui aliis plagis percussi non erant.|| marg.| UT POSTULET VIR etc. GREGORIUS. Mentes usui vite carnalis inherentes evelsi ab infimis non possunt, nisi gradatim ducta predicatione proficiant. Hinc est quod in Egypto positis pio moderamine latenti concupiscentie condescenditur, et vicinorum vasis aureis et argenteis sublatis, discedere iubentur. Qui ad Sina montem ducti, accepta lege, mox audiunt Ex. 20, 17. : Non concupisces rem proximi tui. Hinc etiam in lege « oculum pro oculo, dentem pro dente » precipitur exigere Ex. 21, 24.. Quandoque tamen, revelante gratia, percussi maxillam alteram iubentur prebere Cf. Mt. 5, 39.. Quia enim in plus semper ira vindictam exigit quam iniuriam accipit, dum discunt mala non multiplicius reddere, quandoque discernerent ea et multiplicata sponte tolerare. Hinc rudem populum a quibusdam prohibuit, quedam in usu pristino servavit, et ipsa in melioris vite figuram. Bruta nanque animalia in Egypto idolis mactabant. Ideo animalium mactationem retinuit, sed idolorum cultum vetuit, ut dum de usu aliquid amitterent, in consolationem etiam aliquid haberent. Quod tamen mira dispensatione in figuram spiritus convertit. Sacrificia enim illorum animalium extinctionem nostre carnalis vite significant. Unde ergo imbecillitati populi rudis condescenditur, inde ei per umbratas allegoriarum species maior fortitudo spiritus nuntiatur.|| Dabit autem Dominus gratiam populo coram Egyptiis fuitque Moyses vir magnus valde in terra Egypti coram servis pharaonis Pharaonis] Pharao Weber et omni populo marg.| CORAM EGYPTIIS. Qui scilicet habitabant cum Hebreis in terra Gessen et pro ipsis novem plagis lesi non erant, ideoque eos diligebant ; decima autem plaga afflicti sunt, cum discessissent Hebrei ab eis.|| et ait : Hec dicit Dominus media nocte egrediar in Egyptum et morietur omne primogenitum in terra Egyptiorum a primogenito pharaonis qui sedet {t. 1 : Erfurt, f. 65va ; facsim., p. 132a} in solio eius usque ad primogenitum ancille que est ad molam et omnia primogenita Egyptorum Egyptorum] iumentorum Weber interl.| vel :iumentorum || marg.| MORIETUR OMNE PRIMOGENITUM etc. ORIGENES. Ad ultimum primitivorum infertur interitus, in quo fortassis est aliquid supra nostram intelligentiam, quod commissum ab Egyptiis videatur in Ecclesiam primitivorum que ascripta est in celis. Unde etiam exterminator angelus ad hoc ministerium mittitur, qui parcit illis tantum qui utrosque postes agni sanguine signatos habuerint. Delentur iterum primogenita Egyptiorum : sive eos principatus et potestates, et mundi huius rectores tenebrarum dicamus, quos adventu suo Christus traduxit, id est captivos duxit et captivavit, cum in gladio crucis triumphavit ; sive autores et inventores falsarum religionum quas Christi veritas cum suis extinxit autoribus.|| marg.| Principatus, et potestates, et rectores tenebrarum harum, primogenita sunt Egyptiorum, quod in ultima plaga, cum scilicet finis mundi advenerit, cum separabit oves ab hedis, grana a paleis, damnabuntur, amissa vagandi et tentandi licentia.|| marg.|  ORIGENES. Moraliter. Anima, dum in hoc mundo in erroribus vivit, ignorantia {t. 1 : Erfurt, f. 65va ; facsim., p. 132a} veritatis, in Egypto posita est. Cui si appropinquare cepit lex Dei, aquas in sanguinem convertit, id est fluidam et lubricam iuventutis vitam convertit ad sanguinem Veteris vel Novi Testamenti. Deinde educit lex ex ea vanam et inanem loquacitatem adversum Dei providentiam, ranarum querele similem. Purgat etiam malignas cogitationes eius, et cinipharum mordacitati similes calliditatis aculeos discutit. Libidinum quoque morsus cinomie spiculis similes depellit, stulticiamque et intellectum pecudibus similem, per quam « homo, cum in honore esset, non intellexit », sed « comparatus est iumentis insipientibus » Ps. 48, 13. 24. etc. Arguit ulcera peccatorum, arrogantie tumorem, et fervorem furoris extinguit. Adhibet post hec voces filiorum tonitrui, id est evangelicas et apostolicas doctrinas, et castigationem grandinis, ut luxuriam voluptatesque coerceat, et simul ignem penitentie, ut dicat Lc. 24, 32. : « Nonne cor nostrum ardens erat in nobis ? » Nec non locustarum ab ea subducit exempla, quibus depascantur omnes inquieti et turbidi motus eius, ut discat omnia secundum ordinem facere. Ubi vero sufficienter fuerit castigata pro moribus, cum auctorem verberum senserit, confitens quia « digitus Dei est », et parum agnitionis accepit : tunc precipue gestorum suorum tenebras videt, et errorum caliginem, et tunc merebitur ut extinguantur in ea primogenita Egypti. Omnis enim anima cum ad supplementum etatis venerit, et velut naturalis lex ceperit in ea iura sua defendere, primos motus secundum desiderium carnis producit, quos ex concupiscentie vel ire fomite vis incentiva commoverit. Unde quasi privilegium singulare de Christo propheta dicit : Butirum et mel manducabit ; priusquam faciat aut proferat maligna, eliget bonum, quoniam priusquam sciat puer bonum aut malum, resistet malicie, ut eligat quod bonum est. David autem de se dicit Ps. 24, 7. : « Delicta iuventutis mee et ignorantias meas ne memineris ». Quia ergo hi primi anime motus secundum carnem prolati in peccatum ruunt, merito in morali loco primogenita Egyptiorum primitiva ponuntur, quia extinguuntur, si relique vite conversatio emendatiorem dirigat cursum. Sic ergo in anima quam lex divina ab erroribus susceptam castigat, primogenita Egyptiorum delentur, nisi post hec omnia in infidelitate perdurans, noluit iungi Israelitice plebi, ut exeat de profundo et evadat incolumis, sed in iniquitate permaneat, et descendat tamquam plumbum in aquam validissimam."Iniquitas enim, secundum Zachariam Sententia ex Za. 5, 6-7 (LXX) ut laud. Origenes, In Exodum homiliae (transl. Rufini), hom. 6, par. 4, GCS 29, p. 195.16 ; cf. nota prolixior in Glossa ordinaria (Za. 5, 6-7)., sedet super talentum plumbi". Et ideo qui permanet in iniquitate, tamquam plumbum demergitur in profondum.|| eritque clamor magnus in universa terra Egypti qualis nec ante fuit nec postea futurus erat erat] est Weber apud autem omnes autem omnes] inv. Weber filios Israel non muttiet canis ab homine usque ad pecus ut sciatis quanto miraculo dividat Dominus Egyptios et Israel marg.| APUD AUTEM OMNES etc. AUGUSTINUS. In libro Locutionum. Elegantissima locutio est : per canem quippe extremum significavit, vel hominum, vel pecorum, ita commendans quanta in Hebreis quies futura esset, Egyptiis acerba orbitate clamantibus.|| descendentque omnes servi tui isti ad me et adorabunt me dicentes egredere tu et omnis populus qui subiectus est tibi post hec egrediemur et exivit a pharaone iratus nimis interl.| non perturbatione mentis, sed pro duritia pharaoni, qui tactus tot penis non resipuit : stupebat et admirabatur|| dixit autem Dominus ad Moysen non audiet vos pharao ut multa signa fiant in terra Egypti marg.| NON AUDIET VOS etc. AUGUSTINUS. Tamquam opus fuerit pharaonis inobedientia ut signa illa multiplicarentur : que utiliter fiebant ad terrendum populum Dei, et ipsa discretione ad pietatem informandum, sed hoc fuit Dei, malicia illius cordis bene utentis, non pharaonis patientia scilicet male utentis.|| Moyses autem et Aaron fecerunt omnia signa et signa et] om. Weber ostenta que scripta sunt coram pharaone et induravit Dominus cor pharaonis nec dimisit filios Israel de terra sua Capitulum 12 Dixit quoque {t. 1 : Erfurt, f. 65vb ; facsim., p. 132b} Dominus ad Moysen et Aaron Aaron] + in terra Egypti Weber mensis iste vobis principium mensium mensium] mensuum Weber primus interl.| maximus|| erit in mensibus anni marg.| MENSIS ISTE etc. RABANUS. Hic est Aprilis, qui apud Hebreos Nisan, apud Macedones Sanctios dicitur, et dicitur Aprilis quasi aperilis, quia tunc aperitur terra proferendis virgultis herbis ac floribus. Vel Aprilis a Venere, quasi Aphrodis. Venus enim grece Aphrodite dicitur. Hunc Hebrei primum habent. Quia quindecim Kalendarum eius prima dies seculi fuit ; quarta decima vero die, secunda ; tertia decima, tertia ; duodecima, quarta : qua sol et luna condita sunt, et tunc primum equinoctium fuit. Sol enim in oriente, luna in occidente, speram mundi ex equo dividebant.|| marg.|  STRABO. Hic est Nisan, secundum Hebreos, in quo factus est mundus, cuius plenilunium post equinoctium vernale semper est attendendum, in quo populus Israel a servitute Egypti liberatur, et genus humanum sanguine Christi a potestate diaboli eripitur.|| marg.| Decima die mensis tollitur agnus, quarto decimo immolatur, quia in lege passio Christi figuratur, Evangelii gratia choruscante impletur. Denarius enim, propter decalogum, legem significat. Quaternarius vero, quattuor evangelia.|| loquimini ad universum cetum filiorum Israel et dicite eis decima die mensis huius tollat interl.| de grege|| unusquisque agnum per familias et domos suas interl.| quia sola gens Iudea non sufficit|| sin autem minor est numerus ut sufficere possit ad vescendum agnum interl.| singulariter, quia cum unusquisque tolleret, omnes tamen eum significabant, qui singularis hostia futurus erat|| assumet vicinum suum qui coniunctus coniunctus] iunctus Weber est domui sue sue] eius Weber interl.| vicinum scilicet, singulare pro plurali : non enim unum sed quot sufficiunt vult intelligi.|| interl.| gentilem|| iuxta numerum animarum interl.| a parte totum intelligendum est|| interl.| predestinatarum|| que sufficere possunt ad esum agni interl.| Christi, cuius corpus manducamus et sanguinem bibimus|| erit autem agnus interl.| « qui tollit peccata mundi » peccata] sic Rusch   Io. 1, 29. Io. 1, 29. || absque macula interl.| « Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore eius » 1Pt. 2, 22..|| masculus interl.| fortis|| anniculus interl.| unius anni, de quo dicitur Ps. 64, 12. : « Benedices corone anni benignitatis tue ».|| iuxta quem ritum tolletis et hedum marg.| Agnus perfectus, masculus, anniculus erit vobis, alia littera. AUGUSTINUS. Movere potest illa locutio, quasi agnus possit esse non masculus, nescientem qua necessitate ita sit translatum. Ovis enim transferri debuit, quia Grecus probaton habet, quod in Greco generis neutri est, et potuerunt omnia que sequuntur convenire. Acsi diceret : Pecus perfectum, masculum, anniculum erit vobis. Potuit enim dici latine masculum pecus, quomodo dicitur mascula thura, neutro genere. Ovis enim masculus dici non posset, quia feminum tantum est. Item ovis mascula si diceretur, esset absurdius. Pecus vero si poneretur, etiam aliud intelligeretur; nec servaretur sacramentum, quod cum de ove loquatur, post dicit : ab agnis et hedis accipietis illud, in quo Christus significatur. Quare enim moveremur ovem vel agnum ab agnis vel hedis accipiendum, nisi ille significaretur cuius caro ex iustis et peccatoribus assumpta est ? Quamvis conentur Iudei intelligere etiam hedum accipiendum ad celebrandum Pascha, tamquam si diceretur : vel ab agnis agnum, vel ab hedis hedum, si illud desit, sumi oportere. Apparet tamen in Christo rebus completis, quid illo precepto figuratum sit.|| marg.| IUXTA QUEM RITUM etc. Quia de iustis et peccatoribus Christus carnem assumpsit, ut nemo de venia desperaret : vel quia Christus Iudeis hedus erat dicentibus : « Hic homo peccator est » Io. 9, 24., nobis autem agnus absque macula. Vel quia « in similitudine carnis peccati » Rm. 8, 3. apparuit, et pro peccato mortuus est, cum peccatum non haberet.|| marg.|  STRABO. Decima die Aprilis Hierosolimam venit, sequenti vero die exceptus est a turbis cum ramis palmarum et divinis laudibus. Tribus reliquis custoditus est a Iudeis usque ad quartam decimam diem, id est usque ad quintam feriam, qua cum apostolis cenavit, et post traditus est.|| et servabitis eum usque ad quartam decimam diem mensis huius interl.| quartam decimam lunam, quia Iudei secundum cursum lune computant dies et menses|| immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel interl.| quia a Iudeis in fine seculorum pro nobis immolatus est|| ad vesperam interl.| quia in fine seculorum Christus immolatur|| et sument de sanguine interl.| Christi|| ac ponent super utrumque postem interl.| oris et cordis|| et in superliminaribus interl.| intentionibus|| domorum interl.| mentium|| in quibus comedent illum marg.| ET SUMENT DE SANGUINE AC PONENT SUPER UTRUMQUE. GREGORIUS. Sanguis ponitur, quando non solum ore corporis, sed etiam ore cordis hauritur, et ad imitationem intenta mente cogitatur. Nam qui sic Redemptoris sanguinem accipit, ut imitari passionem illius necdum velit, {t. 1 : Erfurt, f. 66ra ; facsim., p. 133a} in uno poste sanguinem posuit, qui etiam in superliminaribus domorum ponendus est. Domus enim mentes nostre sunt, in quibus per cogitationem habitamus. Superliminare vero intentio est, que preeminet actioni. Qui igitur intentionem cogitationis ad imitationem passionis Christi dirigit, in superliminaribus domus agni sanguinem ponit. Vel domus nostre corpora sunt, in quibus habitamus dum vivimus, et in superliminari domorum agni sanguinem ponimus, quia crucem passionis eius in fronte portamus.|| {t. 1 : Erfurt, f. 66ra ; facsim., p. 133a} et edent carnes interl.| sacramentum Dominici corporis|| nocte illa interl.| huius seculi, dum adhuc alterutrum conscientias non videmus|| assas interl.| roboratas|| igni interl.| passionis|| et azymos panes interl.| bona opera|| interl.| sine corruptione vane glorie|| cum lactucis agrestibus interl.| fletu et penitentia peccatorum|| marg.| EDENT CARNES etc. GREGORIUS. Nocte agnum comedimus, quia modo in sacramento Dominicum corpus accipimus, quando adhuc invicem nostras conscientias non videmus ; que tamen carnes assate sunt, quia scilicet qui carnes aqua coquit dissolvit. Ignis vero sine aqua excoquendo roborat. Carnes vero agni ignis coxit, quia eum vis passionis ad resurrectionem valentiorem reddidit, atque ad incorruptionem roboravit. Sed sola Redemptoris sacramenta percepta ad veram solennitatem mentis non sufficiunt, nisi bona opera iungantur. Unde subdit : Et azymos panes cum lactucis agrestibus. Panes sine fermento comedit, qui recta opera sine corruptione vane glorie facit, qui mandata misericordie exhibet sine admixtione peccati, ne perverse diripiat quod quasi recte dispensat. Unde increpando dicitur : Et sacrificate de fermento laudem. De fermento enim laudem immolat, qui Deo sacrificium de rapina parat.|| marg.| CUM LACTUCIS etc. Lactuce agrestes valde amare sunt ; carnes vero Agni cum lactucis agrestibus sunt edende, ut dum corpus Redemptoris accipimus, pro peccatis flendo affligamur, ut amaritudo penitentie abstergat a mentis stomacho humorem perverse vite. Unde subditur : « Non comedetis ex eo crudum quid, nec coctum aqua ». Ipsa verba historie historicum sensum excludunt. Nunquid in Egypto consueverunt comedere agnum crudum, ut lex dicat : « Non comedetis ex eo crudum quid » ? Et additur : « Nec coctum aqua ». Aqua humanam sapientiam signat. Unde Prv. 9, 17. : « Aque furtive dulciores sunt. » Carnes agni crude inconsiderata et sine reverentia cognitionis relicta illius divinitate humanitas. Omne quod subtiliter cogitamus, quasi mente coquimus. Sed agni caro nec cruda edenda est, nec cocta aqua, quia Redemptor noster nec purus homo existimandus existimandus] coniec., extimnandus cacogr. Rusch est, nec per humanam sapientiam qualiter Deus incarnari potuit cogitandus. Omnis enim qui purum hominem credit, carnem agni crudam comedit, quas coquere per divinitatis intelligentiam noluit. Qui incarnationis mysteria humana sapientia discutit, carnem agni aqua coquit, et mysterium dispensationis per dissolutam scientiam penetrare appetit. Assas ergo agni carnes comedat, ut dispensari omnia per Spiritus sancti potentiam sciat.|| non comedetis ex eo crudum quid interl.| purum hominem existimantes|| nec coctum aqua interl.| humana sapientia|| sed assum tantum igni interl.| Spiritus sancti|| caput interl.| divinitatem|| cum pedibus eius interl.| vestigiis humanitatis|| et intestinis interl.| verborum et mandatorum mysteriis|| vorabitis interl.| avide sumentes|| nec remanebit ex eo quicquam interl.| indiscussum|| usque mane interl.| resurrectionis|| si quid interl.| Ossa scilicet, de quibus dicitur Io. 19, 36. : « Os non comminuetis ex eo. »|| interl.| Ossa agni prohibentur frangi, quia non sunt fracta in cruce ossa Domini.|| residuum residuum] residui Weber interl.| quod non possit intelligi|| fuerit igni igni] igne Weber comburetis interl.| Spiritu sancto reservabitis|| sic autem comedetis illum renes vestros interl.| carnis delectationem|| accingetis interl.| prius|| interl.| cingulo continentie|| et et] om. Weber calciamenta interl.| exempla mortuorum patrum|| habebitis in pedibus interl.| operibus|| vestris vestris] om. Weber tenentes interl.| post|| baculum baculum] baculos Weber interl.| vel : baculos || interl.| mandata Dei et mysteria Christi|| interl.| pastoralem custodiam|| in manibus et comedetis interl.| quia nescitis quam diu liceat|| festinantes interl.| quia in itinere erant|| est enim Phase id est transitus Domini marg.| CAPUT CUM PEDIBUS etc. GREGORIUS. Caput Christi Deus 1Cor. 11, 3.. Caput ergo agni vorare est divinitatem illius fide percipere. Pedes vorare, vestigia humanitatis amando et imitando perquirere. Intestina, verborum Christi occulta et mystica mandata, que voramus, cum avide sumimus. In vorationis verbo pigricia nostra reprehenditur, qui verba eius atque mysteria nec per nos ipsos requirimus, et dicta ab aliis inviti audimus. Non remanebit ex eo quicquam usque mane, quia eius dicta magna sunt discutienda sollicitudine, ut antequam dies resurrectionis appareat, in nocte presentis vite omnia mandata eius intelligendo penetrentur. Sed quia hoc valde difficile est, recte subditur : Si quid residuum fuerit etc. Quod ex agno remanet igni comburimus {t. 1 : Erfurt, f. 66rb ; facsim., p. 133b} quando hoc quod mysterio incarnationis eius intelligere et penetrare non possumus potestati sancti Spiritus humiliter reservamus, ut non superbe quis audeat vel contemnere vel denuntiare quod non intelligit, sed igni tradat, id est Spiritui sancto relinquat. Quia ergo qualiter edendum sit pascha agnovimus, a qualibus debeat edi prosequamur : Sic autem comedetis illum. Renes vestros accingetis etc. In renibus carnis delectatio accipitur. Unde Ps. 25, 2. : « Ure renes meos et cor meum ». Et alibi de diabolo dicitur Cf. Iob. 40, 11. : Potestas eius in lumbis eius. Qui ergo pascha comedit, iure renes accingit, ut qui solennitatem resurrectionis et incorruptionis agit, corruptioni per vitia nulla subiaceat, voluptates domet, luxuriam refrenet. Hec quidem dura sunt, sed angusta est porta, que ducit ad vitam Mt. 7, 13-14., et habemus multa exempla precedentium. Unde subdit : Calciamenta habebitis in pedibus. Pedes opera sunt. Calciamenta sunt pelles mortuorum animalium. Calciamenta pedes muniunt. Animalia mortua, ex quorum pellibus nostri pedes muniuntur, antiqui patres sunt, qui nos ad eternam patriam precesserunt. Quorum dum exempla conspicimus, operis nostri pedes munimus. Calciamenta ergo in pedibus habere est mortuorum vitam conspicere, et nostra vestigia a peccati vulnere custodire.|| marg.| TENENTES BACULUM etc. GREGORIUS. Baculus pastoralis custodia, et notandum quod prius precipiuntur renes accingere, post baculos tenere, quia illi debent pastoralem curam suscipere, qui iam in corpore suo sciunt fluxa luxurie domare, ut cum aliis fortia predicant, mollibus desideriis non succumbant. Et comedetis festinanter : mandata scilicet Dei, mysteria Redemptoris, gaudia patrie celestis, cum festinatione cognoscite, et precepta vite implete ; quia hodie bene licet agere scimus, utrum cras liceat ignoramus. Festinanter ergo pascha comedite, id est ad solennitatem patrie celestis anhelate. Nemo in huius vite itinere torpeat, ne in patria locum perdat.|| marg.| PHASE. Hebreum ; pascha grecum, id est transitus, quia a filiis Israel ex Egypto migrantibus primum celebratum est : nobis quoque migrandum est de transitoriis ad eterna, de terrenis ad celestia.|| et transibo per terram Egypti nocte illa interl.| nota quia nocte percutiuntur primogenita Egyptiorum|| percutiamque omne primogenitum in terra Egypti ab homine interl.| qui videtur rationalis|| usque ad {t. 1 : Erfurt, f. 66rb ; facsim., p. 133b} pecus interl.| simplicem|| et in cunctis diis Egypti faciam iudicia ego Dominus marg.| IN CUNCTIS DIIS etc. Ferunt Hebrei quia omnia idola Egypti confracta sunt nocte illa et templa, vel motu terre, vel fluminis Nili inundatione.|| marg.| Allegorice vero nobis egredientibus ex Egypto errorum idola corruunt, et omnis perversorum dogmatum cultura quatitur.|| erit autem sanguis interl.| quia sanguinis Christi memoria Christianos ab exterminatore conservat|| vobis in signum in edibus interl.| mentibus vel corporibus|| in quibus eritis et videbo sanguinem ac transibo interl.| non percutiam|| vos nec erit erit] + in Weber vobis plaga interl.| eterna|| disperdens quando percussero terram Egypti interl.| cives huius seculi|| habebitis autem hanc diem in monumentum et celebrabitis eam sollemnem Domino in generationibus vestris cultu sempiterno marg.| HABEBITIS AUTEM DIEM HANC. AUGUSTINUS. Et facietis diem hanc in progenies vestras legittimum eternum vel eternalem, quod grece dicitur eomon. Non sic accipiendum est, tamquam possit istorum presentium dies ullus esse eternus ; sed illud eternum est, quod iste significat dies : velut cum dicimus Deum eternum, non istas duas sillabas eternas dicimus, sed quod significant. Quanquam diligenter scrutandum sit quomodo Scriptura soleat appellare eternum, ne forte ita dixerit solenniter eternum, quod nefas habeant pretermittere, aut sponte mutare. Aliud est enim quod precipitur quousque fiat, sicut preceptum est, ut septies muros Hiericho circumiret arca. Aliud, cum precipitur sic observari aliquid, ut nullus terminus prefiniatur. Aut ergo sic appellavit eternum, quod non sponte audeant pretermittere. Aut non signa rerum, sed res que significantur.|| septem diebus azyma comedetis in die primo interl.| qui dicitur Pascha : reliqui enim dies dicuntur azimorum|| non erit fermentatum interl.| vel : fermentum || interl.| malicie et nequitie|| in domibus vestris quicumque comederit fermentatum peribit anima illa de Israel interl.| de cetu sanctorum Deum videntium|| a die prima a die prima] a primo die Weber usque ad diem septimum. interl.| a principio scilicet vite usque ad finem|| marg.| SEPTEM DIEBUS etc. Septenarius pro universitate ponitur, quia universum tempus per septem dies volvitur : septem diebus azima comedenda sunt {t. 1 : Erfurt, f. 66va ; facsim., p. 134a} , id est omni tempore presentis vite, simplicitas servanda, malicia cavenda.|| dies prima interl.| initium fidei|| erit sancta atque sollemnis interl.| honore passionis et resurrectionis Christi|| et dies septima eadem festivitate venerabilis nihil operis interl.| servilis|| facietis in eo eo] eis Weber exceptis {t. 1 : Erfurt, f. 66va ; facsim., p. 134a} his interl.| scilicet studiis sanctarum Scripturarum et bonorum operum que parant refectionem eternam|| que ad vescendum interl.| Pascha|| pertinent et observabitis azyma interl.| sinceritatis et veritatis|| in eadem enim ipsa die educam interl.| ad terram viventium|| exercitum vestrum interl.| exercitatos bonis operibus|| de terra Egypti interl.| de mundo|| et custodietis diem istum in generationibus interl.| vel : generationes || vestris generationibus vestris] generationes vestras Weber interl.| vestras || ritu perpetuo interl.| quia eternam requiem significat|| primo mense quarta decima decima] + die Weber mensis interl.| Quando Christus cum discipulis cenavit, corpus et sanguinem dedit.|| ad vesperam interl.| vel : vesperum || comedetis azyma usque ad diem vicesimam primam eiusdem mensis ad vesperam marg.| PRIMO MENSE etc. RABANUS. Vespera quarti decimi diei primi mensis, in quo Pascha celebratur, et agni immolatio perficitur, depositionem veteris hominis significat, et initium novi, quod in baptismo Christi mortem figurante inchoatur. Unde Rm. 6, 3. : « Quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus » etc. A vespera ergo quartidecimi diei primi mensis usque ad vesperam vicesimi primi integram, scilicet septimanam, azima iubemur comedere, quia a perceptione baptismi usque ad finem vite simpliciter et sine dolo debemus vivere. Unde Petrus 1Pt. 2, 1-2. : Deponentes omnem maliciam et omnem dolum et simulationem, sicut modo geniti infantes etc.|| septem diebus interl.| tota presenti vita|| fermentatum fermentatum] fermentum Weber interl.| corruptio peccati|| non inveniatur inveniatur] invenietur Weber in domibus vestris qui comederit fermentatum interl.| dolo, errore doctrine|| peribit interl.| in eternum|| anima eius de cetu Israel interl.| sanctorum|| tam de advenis interl.| qui extra Ecclesiam nutriti et in ipsa postea sunt recepti|| quam de indigenis interl.| qui intra Ecclesiam nutriti|| terre interl.| Ecclesie que a Deo compluitur et colitur, ut fructifiet|| omne fermentatum non comedetis in cunctis habitaculis vestris interl.| Ecclesiis, vel diversibus ordinibus|| edetis azyma Vocavit autem Moyses omnes seniores filiorum Israel marg.| SENIORES . Nota quod non pueris, non iuvenibus, mandata Dei primo communicat, sed senioribus, quia in senibus est sapientia et in multo tempore prudentia.|| et dixit ad eos : ite tollentes animal per familias interl.| Ecclesias, vel diversos gradus|| vestras immolate Phase fasciculumque hyssopi interl.| fidei scilicet, que comparatur grano sinapis, que humili devotione suscepta omnes anime affectus purgat|| tingite sanguine qui est in limine interl.| intentionem mentis, vel frontem corporis|| interl.| quia sanguis iste est nobis ianua vite|| et aspergite ex eo superliminare et utrumque postem interl.| ut supra|| marg.| FASCICULUMQUE HYSOPI etc. STRABO. Hysopus herba est humilis, nascens in petris, purgans pectus et pulmonem. Et significat veram humilitatem, cuius exemplum Christus nobis in semetipso prebuit. Fasciculum ergo hysopi sanguine tingimus, quando memores humilitatis Christi, eum imitari studemus.|| marg.| TINGITE SANGUINE etc. AUGUSTINUS. Queritur quem sanguinem dicat iuxta hostium, cum illius sanguinem velit intelligi, cuius immolatione Pascha fit. An precipit eo modo consequenter fieri, quamvis hoc tacuerit, ut idem agnus iuxta hostium occidatur ? An, quod est credibilius, ideo dixit ex sanguine qui est iuxta hostium,quia ille qui liniturus est, vas ipsum in quo sanguinem excipit, iuxta hostium positurus est, ut ad manum habeat dum tingit.|| nullus vestrum egrediatur interl.| Hoc postea observatum est : tunc enim non poterant, quia in transitu erant.|| ostium domus sue interl.| Iuxta vel intra claustra mentis debemus conversari dum Pascha celebramus, ne foras sicut Dina vagemur, et cum diabolo fornicemur.|| usque mane interl.| diem iudicii|| transibit enim Dominus percutiens Egyptios cumque viderit sanguinem interl.| fidem passionis Christi et munitionem|| in superliminari et in utroque poste interl.| mentis et corporis. Unde Ps. 4, 7. : « Signatum et super nos lumen vultus tui, Domine ».|| transcendet ostium domus domus] om. Weber et non sinet percussorem ingredi domos interl.| mentes vel corpora|| vestras et ledere marg.| ET NON SINET etc. STRABO. Utrum percussor bonus angelus an malus fuerit, non necesse est inquiri : quicumque enim fuit, precepto Domini obedivit. Sciendum tamen quod tales pestes mali angeli facere solent, permissione Dei.|| custodi verbum istud legitimum tibi et filiis tuis usque in eternum {t. 1 : Erfurt, f. 66vb ; facsim., p. 134b} cumque introieritis terram quam Dominus daturus est vobis ut pollicitus est observabitis cerimonias istas et cum dixerint vobis filii vestri que est ista religio dicetis eis victima transitus Domini est quando transivit super domos filiorum Israel in Egypto interl.| mundo|| percutiens interl.| corporaliter vel spiritaliter|| Egyptios et domos nostras liberans interl.| ab exterminatore, vel a servitute Egypti|| Incurvatusque interl.| humiliatus|| populus adoravit interl.| gratias agens|| et egressi interl.| a servitute|| filii Israel fecerunt sicut Dominus preceperat Dominus preceperat] inv. Weber Moysi et Aaron factum est autem in noctis medio percussit Dominus omne primogenitum in terra Egypti a primogenito pharaonis qui sedebat in solio eius usque ad primogenitum captive que erat in carcere interl.| ergastulo|| et omne primogenitum iumentorum marg.| Decimum preceptum est : Non concupisces rem proximi tui etc. Huic contraria est decima plaga, mors primogenitorum. Alio precepto furtum prohibetur, quo et rapina damnatur. Peius enim est eripere violenter quam latenter. Auferre ergo volens aperte vel occulte preceptum suum habet : concupiscere autem rem proximi, etiamsi iusta successione queras, non licet. Qui enim volunt res alienas tamquam iuste possidere, heredes querunt morientibus esse. Cum laudas rem relictam quasi iure possidentem, Deus damnat iniuste cupientem. Qui enim queris ab aliquo heres fieri, non vis ut habeat heredes : in quibus nihil carius primogenitis est. Iure ergo in primogenitis tuis puniris, qui cupiendo res alienas, quasi iuris umbram perquiris, et que meliora sunt cordis primogenita perdis. Primogenita quidem fides est. Nemo enim bona facit, in quo fides non precessit. Omnia opera bona sunt filii spiritales, sed inter hos primogenita fides. Quisquis ergo rem occulte cupis alienam, interius fidem perdis. Servis enim non caritate, sed fraude, velut amans eum quem mori desideras, ut succedas.|| surrexitque pharao nocte et omnes servi eius cunctaque Egyptus ortusque ortusque] et ortus Weber est clamor magnus in Egypto neque enim erat domus in qua non iaceret mortuus marg.| NEQUE ENIM ERAT DOMUS etc. AUGUSTINUS. Cum primogeniti tantum morerentur, quomodo nulla erat domus, in qua non esset mortuus ? An et hoc divinitus fuerat procuratum, ut in omnibus domibus essent primogeniti, in quibus percuterentur Egyptii, etiam qui habitabant in terra Iessen ? Hominum quippe erant hic, vel animalium, non terre, id est homines et animalia primogenita moriebantur, occulto et angelico percussu : non aliquid in terra vel in celo factum erat, sicut rana, vel locusta, vel tenebre. A talibus enim plagis cum terra Iessen fuisset aliena, perveniebat beneficium ad Egyptios, qui in ea cum Hebreis morabantur : hac vero omnes percussi sunt.|| Vocatisque pharao pharao] om. Weber Moysen Moysen] Moyse Rusch et Aaron nocte ait : Surgite, egredimini a populo meo et vos et filii Israel. Ite immolate Domino sicut dicitis. Oves vestras et armenta assumite ut petieratis et abeuntes benedicite mihi. interl.| gratias agite|| Urgebantque Urgebantque] Urguebantque Weber Egyptii populum de terra exire velociter dicentes : Omnes moriemur. Tulit igitur populus conspersam farinam antequam fermentaretur interl.| « Expurgate vetus fermentum ut sitis nova conspersio » etc. 1Cor. 5, 7-8 : « Expurgate vetus fermentum ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi. Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus. 8 Itaque epulemur non in fermento veteri neque in fermento malitie et nequitie sed in azymis sinceritatis et veritatis ». || marg.| CONSPERSAM FARINAM etc. AUGUSTINUS. Sine fermento proficiscuntur filii Israel de Egypto ut, exeuntes de hoc seculo, abiiciamus fermentum « malitie et {t. 1 : Erfurt, f. 67ra ; facsim., p. 135a} nequitie » et"epulemur in azymis sinceritatis et veritatis" Cf. 1Cor. 5, 7-8..|| et ligans interl.| ne difflueret|| in palleis palleis] palliis Weber interl.| operum ornamentis vel fidei munimentis|| posuit super humeros suos interl.| in exercitatione operum|| feceruntque filii Israel {t. 1 : Erfurt, f. 67ra ; facsim., p. 135a} sicut preceperat Moyses et petierunt ab Egyptiis vasa argentea et aurea vestemque plurimam. interl.| In auro et argento et vestibus Egyptiorum significantur quedam doctrine que, ex ipsa consuetudine gentium, utiliter inquiruntur, vel anime pretiose cum corporibus suis que de gentibus populo Dei adiunguntur.|| marg.| ET PETIERUNT etc. AUGUSTINUS. Hoc iam factum fuerat ante mortes primogenitorum. Sed nunc per recapitulationem repetitur, nam narratum est quando factum est. Modo enim quomodo posset fieri ut in tanto luctu ista accommodarentur, nisi forte quis dicat etiam ista plaga non fuisse percussos Egyptios qui cum Hebreis habitabant.|| marg.| VASA AUREA etc. Hec doctrinas significant, que ex ipsa consuetudine gentium non inutili studio discuntur, vel animas pretiosas ex gentibus, tamquam vasa aurea et argentea cum vestibus, id est corporibus : que se adiungunt populo Dei, ut semel de hoc seculo tamquam de Egypto liberentur.|| Dedit autem Dominus gratiam populo coram Egyptiis ut commodarent eis et spoliaverunt Egyptios profectique profectique] + sunt Weber filii Israel de Ramesse interl.| de Boida, ut aiunt|| interl.| commotio tinee|| in Socoth interl.| tabernacula|| sexcenta ferme millia peditum virorum interl.| perfecti in operibus bonis|| interl.| quia gloria perfectorum est principium|| interl.| PEDITUM. pugnatorum|| absque parvulis et mulieribus et mulieribus] om. Weber interl.| Infirma non sunt digna numero, quia nec apta bello|| marg.| PROFECTIQUE SUNT etc. ORIGENES. Qui de Egypto parat proficisci, qui cupit obscuros mundi actus et errorum tenebras relinquere : primo ei ex Ramasse proficiscendum est, que interpretatur ‘commotio tinee’. Si vis venire in hoc, ut Deus sit tibi dux, et precedat in columna nubis, et sequatur petra, que escam spiritalem et potum tribuat, exi de Ramasse, ne thesaurizes ubi tinea exterminat et fures effodiunt, et furantur Mt. 6, 19.. Quasi : Si vis perfectus esse, vade et vende omnia que habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in celo, et veni, sequere me Mt. 19, 21. , hoc est proficisci de Ramasse, et sequi Christum.|| marg.| DE RAMASSE IN SOCOTH etc. ORIGENES. Videamus quis sit castrorum locus ad quem venitur. De Ramasse venerunt in Sochot, quod interpretatur tabernacula. Cum ergo relinquens Egyptum, discusseris tineas totius corruptele et vitiorum incitamenta reieceris, habitabis in tabernaculis, quibus scilicet nolumus expoliari, sed supervestiri. Habitatio autem tabernaculorum expeditum indicat esse eum qui festinat ad Deum. Sed nec in hoc standum est : movenda sunt etiam castra de Sochot, et festinandum est in Othon, quod interpretatur signa eis, quia hic scilicet audies quod Deus antecedebat eos per diem in columna nubis, et per noctem in columna ignis ; non hoc in Ramasse, nec in Sochot, que secunda sunt castra. Tertia sunt in quibus fiunt signa divina : hoc erat triduum ad quod festinabat Moyses et Aaron, et contradicebat pharao, dicens : Non eatis longius. Nolebat ad locum signorum pervenire filios Israel, ut possent tertii diei frui mysteriis. Unde Cf. Os. 6, 3. : Resuscitabit nos Deus post biduum, et in die tertia resurgemus, et vivemus in conspectu eius. Prima dies nobis Christi passio. Secunda, qua in infernum descendit. Tertia, qua resurrexit. Ideo in tertia die antecedebat eos per diem in columna nubis, per noctem vero in columna ignis. Necessarium est ergo ut qui baptizantur in Christo, in morte ipsius baptizentur, et cum ipso sepeliantur, et die tertia resurgant, quos scilicet secum suscitavit, et fecit consedere in celestibus.|| marg.| SEXCENTA FERE MILLIA etc. AUGUSTINUS. Queritur utrum ad tantum numerum pervenerunt Hebrei per eos annos in Egypto, quos ostendere consideratus in Scripturis numerus potest : qui quot fuerint non parva questio est. Dicit enim Deus Abrae antequam non solum Isaac, sed et Hysmael natus esset Gn. 15, 13. : Peregrinum erit semen tuum in terra non sua, et in servitutem redigent eos, et nocebunt illis quadringentis annis. Si ergo quadringentos annos intelligimus eos fuisse cum Egyptiis, non parvum spacium fuit, quo ita populus multiplicaretur ; sed tot annos non fuisse, Scriptura aperte testatur. Quidam enim putant quadringentos triginta annos {t. 1 : Erfurt, f. 67rb ; facsim., p. 135b} accipi debere, ex quo Iacob intravit in Egyptum, uque quo Moyses populum liberavit, quia in Exodo scriptum est : Incolatus filiorum Israel, quem incoluerunt in terra Egypti et in terra Chanaan, ipsi et patres eorum, anni quadringenti triginta. Servitutis autem eorum esse annos quadringentos, quia in Genesi scriptum est : In servitutem redigent eos, et nocebunt illis quadringentos annos. Sed quia servitutis anni computantur post mortem Ioseph - Illo enim vivo, non servierunt -, non possunt quadringenti triginta in Egypto computari. Ingressus est enim Iacob anno filii sui trigesimo nono, quia triginta annorum erat Ioseph, cum apparuit in conspectu pharaonis et regnare cepit sub illo. Transactis autem septem annis ubertatis, secundo anno famis venit Iacob in Egyptum cum filiis suis, tricesimum nonum agente Ioseph, qui impletis vite sue centum et decem annis, mortuus est. Vixit autem post adventum patris, septuaginta et unum, quos si retraxeris a quadringentis triginta, remanebunt servitutis anni non quadringenti, sed tricenti quinquaginta novem. Si autem computaverimus ex quo Ioseph sub pharaone regnare cepit, ut quodammodo dicatur Israel intrasse in Egyptum, cum ibi filius suus sublimatus est, sic etiam trecenti quinquaginta erunt, quos Tyconius vult accipi quadringentos, ut a toto pars intelligatur, id est a centenario quinquagenarius. Et probat hac loquendi regula solere uti Scripturam. Si vero, quod probabilius est, dicamus Israel intrasse in Egyptum, quando illic Ioseph venditus esse cepit, detrahimus adhuc annos tredecim, ut trecentos triginta septem annos pro quadringentis accipiamus. Sed cum Scriptura dicat Caath filium Levi avum Moysi, cum avo suo Iacob, intrasse in Egyptum, et dicat eum vixisse annis centum triginta, filium vero eius patrem Moysi Amram centum triginta septem ; Moysen vero octoginta annorum fuisse, dum de Egypto populum liberavit : etiam si genuisset Caath patrem Moysi, quo anno mortuus est, ille quoque ultimo vite sue anno genuisset Moysen ; computati anni centum triginta et centum triginta septem et octoginta, trecentos quadraginta septem annos faciunt, non quadringentos triginta. Quod si quis dicat extremo anno vite Ioseph natum fuisse Caath filium Levi, septuaginta ferme anni possunt accedere illi summe, quia septuaginta unum annum vixit Ioseph in Egypto post ingressum patris sui. Sunt etiam sic septuaginta anni vite Ioseph ab ingressu Iacob in Egyptum usque ad nativitatem Caath, si tunc natus asseratur, et centum triginta anni ipsius Caath, et centum triginta septem filii eius Amram patris Moysi, et octoginta ipsius Moysi, quadringentos decem et septem annos faciunt, non quadringentos triginta. Vera ergo videtur computatio Eusebii in Cronica historia : ab illa enim promissione computat quadringentos et triginta annos, qua vocavit Deus Abraam, ut exiret de terra sua in terram Chanaan, quia et Apostolus cum fidem Abrae commendaret, in ea promissione qua promisit ei Deus quod benedicerentur in eo omnes tribus terre : Hoc autem dico, inquit Gal. 3, 17., quia testamentum confirmatum a Deo, que post quadringentos et triginta annos facta lex non irritum facit. In Exodo quoque satis hoc significatur. Non enim dixit : Incolatus filiorum Israel, quem incoluerunt in terra Egypti, anni quadringenti triginta ; sed aperte dixit : quem incoluerunt in terra Egypti, et in terra Chanaan, ipsi et patres {t. 1 : Erfurt, f. 67va ; facsim., p. 136a} eorum. Patet ergo etiam computandum esse tempus Patriarcharum Abraam, Isaac, et Iacob, ex quo peregrinari cepit Abraam in terra Chanaan : id est ab illa promissione in qua fidem eius laudat Apostolus, usque quo ingressus est Israel in Egyptum. Toto enim illo tempore peregrinati sunt patres in terra Chanaan, et postea semen Israel in Egypto : et sic completi sunt quadringenti triginta anni a promissione usque ad exitum Israel de Egypto, quando facta est Lex in monte Sina, que non facit irritum testamentum Dei Cf. Gal. 3, 17.. Septuagesimo quinto anno vite sue Abraam, secundum Scripturam, ingressus est in terram Chanaan et genuit Isaac cum esset annorum centum. Fiunt ergo anni viginti quinque a promissione usque ad natum Isaac. His adduntur omnes anni vite eius, id est centum octoginta, et fiunt ducenti quinque. Tunc erat Iacob annorum centum viginti. Nati sunt enim sexagenario patre gemini, ipse et Esau. Post decem vero annos intravit Iacob in Egyptum, cum esset annorum centum triginta. Ioseph autem esset triginta novem. Fiunt ergo anni a promissione usque ad ingressum Iacob in Egyptum, ducenti quindecim. Ioseph autem postea vixit septuaginta et unum. Omnes autem eius anni centum decem. Cum ergo ad ducentos et quindecim annos accesserit septuaginta unus, fiunt anni ducenti octoginta sex. Restant ergo centum quadraginta quatuor vel quinque, quibus servivit Israel in Egypto post mortem Ioseph. His annis quantum multiplicari potuerint, si fecunditas hominum consideretur, adiuvante Deo, qui eos multiplicari voluit, reperitur non esse mirum quod in sexcentis milibus peditum de Egypto egressi sunt. Quod ergo dixit Deus Abrae : In servitutem redigent eos, et nocebunt quadringentis annis, non intelligendum est quod in illa servitute dura quadringentos annos servierunt, sed quia scriptum est Gn. 21, 12 ; Rm. 9, 7 ; Hbr. 11, 18. : « In Isaac vocabitur tibi semen », ab anno nativitatis Isaac usque ad annum egressionis, computantur anni quadringenti quinque. Cum ergo de quadringentis triginta detraxeris viginti quinque qui sunt a promissione usque ad natum Isaac, {t. 1 : Erfurt, f. 67vb ; facsim., p. 136a} non mirum est si quadringentos et quinque annos summa solida quadringentos dixit Scriptura, que tempora ita solet computare, ut quod de summa perfectionis numerum paululum excrescit aut infra est, non computetur. Non ergo quod ait : In servitutem redigent eos, et nocebunt illis, ad quadringentos annos referendum est, tamquam per tot annos eos servierint. Sed referendi sunt quadringenti anni ad id quod dictum est : Peregrinum erit semen tuum in terra non propria, quia vel in terra Chanaan, vel in Egypto, peregrinum fuit semen, antequam promissam hereditatem susciperent egressi de Egypto : ut yperbaton hic intelligatur, et sit ordo verborum : Sciens quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria quadringentis annis. Illud autem interpositum : In servitutem redigent eos et nocebunt illis, ad quadringentos annos non pertineat. In extrema enim parte annorum summe huius, id est post mortem Ioseph, dura servitute oppressi sunt.|| sed et vulgus promiscuum innumerabile interl.| mutiplicati sunt super numerum, quia Mt. 20, 16 ; 22, 14. : Multi vocati, pauci vero electi.|| ascendit cum eis oves interl.| innocentes|| et armenta et animantia diversi generis multa nimis interl.| quia si pugnare non possunt, pugnantibus tamen auxilio sunt|| coxeruntque interl.| igne Spiritus sancti astringentes|| farinam quam dudum conspersam interl.| ut essent nova conspersio et azimi Cf. 1Cor. 5, 7. || de Egypto interl.| mundo|| tulerant et fecerunt subcinericios interl.| in humilitate|| panes azymos neque enim poterant fermentari cogentibus exire Egyptiis interl.| Ipse mundus compellit ad Deum, et Sathanas Sathanam expellit, ne corrumpamur fermento peccati.|| et nullam facere sinentibus moram interl.| Urgent Egyptii ne Evangelii sapore austeritatem legis, vel mundani dogmatis condiamus.|| {t. 1 : Erfurt, f. 67rb ; facsim., p. 135b} nec pulmenti quicquam occurrerant preparare habitatio autem filiorum Israel qua manserant in Egypto fuit quadringentorum triginta annorum interl.| ex quo Abraam exivit de terra sua ut habitaret in terra Chanaan usque ad exitum de Egypto, quando facta est Lex in monte Sina.|| quibus expletis eadem die egressus est omnis exercitus Domini de terra Egypti nox est ista observabilis Domini quando eduxit eos de terra Egypti hanc observare debent omnes filii Israel in generationibus suis dixitque Dominus ad Moysen et Aaron hec est religio Phase omnis alienigena non comedet ex eo interl.| Gentilis Iudeus, vel ab Eccleia excommunicatus, non debet communicare sacramentis Dominici corporis.|| omnis autem servus empticius interl.| qui ante servivit idolis, sed redemptus est sanguine Christi|| circumcidetur interl.| ab originalibus peccatis in baptismo|| et sic comedet interl.| exutus veterem hominnem et indutus novum Cf. Eph. 4, 22-24, Col. 3, 9-10. || interl.| Corpus Christi|| advena interl.| qui nuper venit ad fidem, nec adhuc firmus est|| et mercennarius interl.| qui pro lucris temporalibus Christo servit|| non edent ex eo. In una domo interl.| Ecclesia catholica, non in conventiculis hereticorum|| comedetis comedetis] comedetur Weber interl.| vel : comedetur || nec efferetis de {t. 1 : Erfurt, f. 67va ; facsim., p. 136a} carnibus eius interl.| quia nec Iudei nec pagani nec heretici nec omnino qui extra Ecclesiam sunt, ad hanc communionem admittuntur.|| foras interl.| id est extra catholicam Ecclesiam, ne impiis et peccatoribus communicent, quia catholica Ecclesia privantur.|| nec os eius eius] illius Weber confringetis interl.| divinitatem scilicet propter humanitatem non minuetis|| marg.| NEC OS EIUS etc. Os Christi in cruce non est confractum, quia videntes eum iam mortuum, non fregerunt eius crura : vel robur divinitatis in carne per blasphemiam non corrumpitur, quia non est purus homo, sed verus Deus.|| omnis cetus interl.| catholica Ecclesia|| filiorum Israel interl.| non aliorum|| faciet illud. Quod si quis interl.| infidelis et peregrinus a cultu Christianorum|| peregrinorum interl.| gentilium vel Iudeorum|| in vestram voluerit transire coloniam interl.| cultum religionis|| et facere interl.| celeberrimum transitum de mundo a Deum|| Phase Domini circumcidetur prius interl.| ut deponat veterem hominem cum actibus suis Col. 3, 9. || omne masculinum eius interl.| Fortis enim est et vir qui potest circumcidi superfluitate originalis et actualis corruptionis.|| et tunc interl.| Non ante : « Qui enim manducat et bibit indigne, iudicium sibi manducat et bibit ». 1Cor. 11, 29. || rite celebrabit interl.| sociatus conviviis celestibus|| eritque sicut indigena terre interl.| nutritus in Ecclesia|| interl.| nobilitate catholica|| si quis autem non circumcisus non circumcisus] inv. Weber fuerit interl.| quia nulla pars immunditie cum munditia, que omnia mundat|| non vescetur ex eo interl.| quia"non acceptor personarum Deus" Cf. Act. 10, 34., nec est"distinctio Iudei et Greci" Rm. 10, 12. || eadem lex erit indigene et colono interl.| qui receptus est in Ecclesie colonia|| qui peregrinatur apud vos feceruntque feceruntque] fecerunt Weber omnes filii Israel sicut preceperat Dominus Moysi et Aaron. et in eadem die eduxit Dominus filios Israel de terra Egypti per turmas suas interl.| diversos ordines, sexus, professiones|| Capitulum 13 Locutusque est Dominus ad Moysen dicens : sanctifica interl.| dedica.|| marg.| SANCTIFICA. Quia occidi omnia primogenita Egyptiorum in liberatione vestra.|| mihi omne primogenitum interl.| operis boni principium|| quod aperit vulvam interl.| corporis vel mentis : Dat enim Deus velle et perficere pro bona voluntate Cf. Phil. 2, 13..|| in filiis Israel interl.| Deum videntibus|| tam de hominibus interl.| rationalibus et doctis|| quam de iumentis interl.| irrationalibus, indoctis|| mea sunt enim omnia interl.| quia initium boni omnis a Deo, cuius misericordia prevenit et sequitur|| et ait Moyses ad populum : Mementote interl.| memoriter tenete, quanta fecit vobis Dominus|| diei huius interl.| qua vera lux mundo effulsit|| interl.| unice|| in qua egressi interl.| liberi|| estis de Egypto interl.| de tenebris huius mundi|| et de domo interl.| de familia diaboli|| servitutis interl.| diabolice|| quoniam in manu interl.| in Filio, qui est virtus et sapientia Patris|| forti interl.| invincibili|| eduxit vos interl.| servos|| Dominus interl.| qui potest|| de loco isto interl.| horrendo|| ut non comedatis fermentatum interl.| in malicia et nequitia|| panem. interl.| scilicet celi, et verbum Dei|| Hodie egredimini interl.| ut novos cibos edatis|| mense novarum {t. 1 : Erfurt, f. 67vb ; facsim., p. 136b} frugum cumque introduxerit te introduxerit te] inv. Weber Dominus in terram Chananei interl.| quam ante tenebant gentes vitiorum|| et Ethei et Amorrei et Evei et Iebusei quam iuravit interl.| firmiter promisit ne quis dubitaret|| patribus tuis interl.| carne vel fide|| ut daret tibi terram fluentem interl.| presentem Ecclesiam, vel futuram patriam|| lacte interl.| parvulorum doctrina|| et melle interl.| dulcedine celica ; unde Is. 7, 15. : « Butirum et mel comedet ».|| celebrabitis celebrabitis] celebrabis Weber interl.| spiritaliter, quia non prodest extra celebrare, nisi vera celebritas agatur in mente|| hunc morem interl.| non alium|| sacrorum mense isto interl.| notabili mystico|| septem diebus interl.| toto tempore vite presentis|| vesceris azymis interl.| sinceritatis et veritatis|| et in die septima septima Rusch] septimo Weber interl.| finito labore operandi|| erit sollemnitas Domini interl.| vera requies animarum|| azyma comedetis septem diebus non apparebit apud te interl.| et si fit : Non regnet peccatum in corpore mortali Cf. Rm. 6, 12..|| aliquid fermentatum interl.| modicum fermentum totam massam corrumpit|| nec in cunctis finibus interl.| terminis Ecclesie|| tuis narrabisque filio tuo interl.| discipulo, cuilibet minori|| in die illo dicens hoc interl.| notabile insigne|| est quod fecit mihi Dominus mihi Dominus] inv. Weber quando egressus sum de Egypto et erit quasi signum interl.| fidei professionis|| in manu interl.| opere, magis fortasse sensus est quam locutio|| tua et quasi monimentum monimentum] monumentum Weber ante oculos tuos interl.| cordis, ne obliviscaris|| interl.| « Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. » Ps. 118, 18. || interl.| intentionis tue, quia : « Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit » Mt. 6, 22 ; Lc 11, 34..|| et ut lex Domini interl.| meditationes legis|| interl.| « Sed in lege Domini voluntas eius, et in lege eius meditabitur die ac nocte » Ps. 1, 2..|| semper sit sit] om. Weber in ore tuo interl.| cordis vel corporis|| in manu enim forti eduxit te Dominus de Egypto marg.| ET ERIT QUASI etc. AUGUSTINUS. Quid est quod ait cum de Pascha preciperet : Erit tibi in signum super manum tuam ? An intelligi voluit ‘super opera tua’, id est quod preferre debeas operibus tuis ? Pertinet enim Pascha propter occisionem ovis ad fidem Christi et sanguinem quo redempti sumus. Hec autem fides operibus preponenda est, ut sit quodammodo super manum contra illos qui in operibus Legis gloriantur. Unde Apostolus sic fidem operibus anteponit, ut ex illa pendeant opera bona, et preveniantur, non ipsa meritis operum bonorum retribuatur. Illa enim ad gratiam pertinet : Si autem gratia, iam non ex operibus ; alioquin gratia iam non est gratia Rm 11, 6..|| custodies interl.| diligenter|| huiuscemodi cultum interl.| prescriptum : ne te excuses cui religio prescripta est|| statuto tempore interl.| a Deo|| a diebus in dies interl.| donec corruptibile hoc induet incorruptionem et pervenias ad angelorum societatem|| cumque introduxerit te Dominus Dominus] om. Weber in terram Chananei interl.| Exponit quomodo sacrificet primogenita.|| sicut iuravit tibi et patribus tuis interl.| quorum meritis introduceris|| et dederit interl.| gratis|| eam tibi separabis interl.| ad hominem|| omne quod aperit vulvam Domino et quod primitivum est in pecoribus tuis quicquid habueris masculini sexus interl.| non feminini, quem diligit pharao et nutrit|| interl.| virilis et perfecti operis|| consecrabis Domino interl.| Non tibi : feminea enim et mollia deputanda sunt nobis, non Deo.|| primogenitum asini interl.| primordia immunde vite|| mutabis ove interl.| innocentia sequentis vite|| marg.| PRIMOGENITUM ASINI etc. GREGORIUS. Asinus immunditiam, ovis innocentiam {t. 1 : Erfurt, f. 68ra ; facsim., p. 137a} significat. Asini ergo primogenitum ove mutare, est immunde vite primordia innocentie simplicitate convertere, ut postquam peccator illa egit, que ut immunda Dominus respuit, ea iam agendo proferat, que Dei sacrificio imponat. Omnes enim in peccato nati sumus, et ex carnis delectatione concepti, culpam originalem nobis contraximus. Unde etiam voluntate nostra peccatis implicamur. Sed et qui post maliciam carnis ad innocentiam convertitur cordis, primogenitum asini mutat ove, maliciam scilicet prioris vite. Qui enim qualis prius fuit desinit esse, et apprehensa carnis munditia innocentiam custodit, in oblationem Dei primogenitum asini ove mutavit.|| quod si si] + non Weber {t. 1 : Erfurt, f. 68ra ; facsim., p. 137a} redemeris interficies interl.| id est : si ita infirmus es ut ad veram innocentiam non possis pervenire, confitere saltem et damna peccatum tuum.|| interl.| pretio emendate vite.|| omne autem primogenitum hominis de filiis tuis pretio redimes cumque interrogaverit te filius tuus interl.| Secundum illud Cf. Dt. 32, 7. : Interroga patres tuos et dicent tibi etc. Et spiritalium et carnalium patrum est Legem scire et fidem docere.|| cras interl.| in futuro : consueta locutio|| dicens quid est hoc respondebis ei in manu forti eduxit nos Dominus de terra Egypti terra Egypti] Egypto Weber de domo servitutis nam cum induratus esset pharao interl.| sponte, vel a Domino|| et nollet nos dimittere occidit Dominus omne primogenitum in terra Egypti a primogenito interl.| ut supra|| hominis interl.| qui doctus putatur|| usque ad primogenitum iumentorum interl.| stultorum|| idcirco immolo interl.| vel : immolabo || interl.| memor benificii|| Domino omne quod aperit vulvam masculini sexus interl.| primordia boni operis et cogitationis|| et omnia primogenita filiorum meorum interl.| operum vel cogitationum|| redimo interl.| corrigendo, in melius mutando|| erit igitur interl.| vel : enim || quasi signum interl.| memoria beneficii|| in manu interl.| operatione|| tua et quasi appensum quid ob recordationem interl.| memoriam eternam|| ante ante] inter Weber oculos tuos interl.| cordis, quibus videntur miracula Legis|| marg.| ET QUASI APPENSUM. Hoc male intelligentes Iudei, pictatia vel philacteria capitibus circumligabant in quibus decem verba scripta ante oculos habebant.|| eo quod in manu forti eduxit vos eduxit vos] eduxerit nos Weber Dominus de Egypto igitur cum emisisset pharao populum, non eos interl.| adhuc rudes inchoantes|| duxit Deus Deus] Dominus Weber interl.| ad terram promissionis|| per viam terre Philistiim que vicina est reputans ne forte peniteret eum, interl.| egressum de Egypto|| si vidisset adversum se bella interl.| vitiorum, demonum|| consurgere, et reverteretur {t. 1 : Erfurt, f. 68rb ; facsim., p. 137b} in Egyptum. interl.| seculum, quod adhuc vicinum et prope|| marg.| CUM EMISISSET etc. GREGORIUS. Moraliter. Sepe conversi in ipso aditu sue conversionis tranquillitatem carnis, dona prophetie, predicamenta doctrine, signorum miracula vel gratiam curationum accipiunt. Postea duris tentationum probationibus fatigantur, a quibus liberos se esse credebant, quia si in principio tentationum amaritudo pulsaret, facile ad vitia redirent, a quibus non longe recesserunt. De Egypto ergo exeuntibus e vicino bella subtrahuntur, quia relinquentibus seculum quedam prius tranquillitas ostenditur ne in ipsa teneritudine et inchoatione turbati, ad hoc quod reliquerant, redeant. Prius ergo suavitatem securitatis sentiunt, prius pacis quiete nutriuntur. Post cognitam vero dulcedinem tanto tolerabilius tentationum certamina sustinent, quanto in Deo altius cognoverunt que ament.|| marg.| NON EOS DUXIT etc. AUGUSTINUS. Hic ostenditur omnia fieri debere que consilio recte fieri possunt, ad evitanda ea que adversa sunt, etiam cum Deus apertissime adiutor est|| Sed circumduxit interl.| quasi suavitate securitatis fovens|| per viam deserti que est iuxta mare Rubrum interl.| baptismum sanguine Christi consecratum, cui vicina est via deserti que est Christus|| et armati interl.| virtutibus|| ascenderunt interl.| de valle Egypti|| filii Israel de terra Egypti. marg.| ET ARMATI ASCENDERUNT etc. HIERONYMUS. Aquila, qui non contentiosus, ut putant, sed studiosus, verbum interpretatur ad verbum, ubi Septuaginta posuerunt : Quinta autem generatione ascenderunt filii Israel de terra Egypti, transtulit : et armati ascenderunt filii Israel de terra Egypti , licet pro eo quod nos armati diximus : secundum Greci sermonis ambiguitatem ‘instructi’ vel ‘muniti’ propter supellectilem qua Egyptios expoliaverunt possit intelligi. Sed ubi Septuaginta ‘quinta generatione’ posuerunt, qui Hebreorum libros diligenter inspexerunt, non ‘quinta’, sed ‘quinque’ scriptum afferunt, ut sit sensus : quinque autem ascenderunt filii Israel de terra Egypti ; quod quia minus videbatur intelligi, adiuncta generatio est. Aquila vero, et in ceteris et in hoc precipue loco, proprie transtulisse dicitur, sicut synagogarum consonant universa subsellia.|| marg.|  AUGUSTINUS. Quinta autem progenie ascenderunt filii Israel de terra etc. Utrum progeniem in centum annis vult computari, et ideo quinta progenie, quia post quadringentos triginta {t. 1 : Erfurt, f. 68rb ; facsim., p. 137b} annos egressus ? An per hominum generationes hoc potius intelligendum est, ab ipso Iacob qui intravit in Egyptum usque ad Moysen qui cum populo egressus est ? Iacob enim primus, secundus Levi, tertius Caath, quartus Amram, quintus Moyses invenitur. Has autem dicit progenies latinus interpres, quas vocant Greci, que in Evangelio ‘generationes’ appellantur, nec numerantur per successiones hominum, non per numerum annorum. Alii autem non a Iacob per Levi usque ad Moysen, sed per tribum Iude numerant, que regalis fuit, ita ut a Phares filio Iude qui cum Iuda patre suo ingressus est in Egyptum usque ad Salmon qui in ipsa tribu Iuda dux, in terram promissionis intravit, sint quinque generationes. Phares enim genuit Esrom, Esrom autem genuit Aram, Aram genuit Aminadab, Aminadab genuit Naason, Naason genuit Salmon.|| tulit quoque Moyses ossa Ioseph interl.| De quibus dicit Iesus filius Sirach quod post mortem prophetaverunt, quia scilicet Ioseph, quod post mortem suam futurum erat filiis Israel, prophetavit.|| secum eo quod adiurasset filios Israel dicens : Visitabit vos Deus efferte ossa mea hinc vobiscum. profectique de Socoth castrametati sunt in Ethan, interl.| signa eis|| in extremis finibus solitudinis. interl.| in confino Egypti et deserti, ubi solitudo post finitam Egyptum incipit|| Dominus autem precedebat interl.| Deus et protector|| eos ad ostendendam viam interl.| celestis patrie|| per diem interl.| vitam iustorum|| in columna nubis interl.| lenis blandimenti|| et per noctem interl.| vitam peccatorum|| in columna ignis interl.| quia terribilis iniustis|| ut dux esset itineris utroque tempore. numquam defuit interl.| tradunt Hebrei quod per quadraginta annos columna nubis in die protecti sunt, ne calore solis urerentur.|| columna nubis interl.| obscuritas Veteris Testamenti|| per diem nec columna ignis interl.| lux Evangelii|| per noctem coram populo marg.| DOMINUS AUTEM. ORIGENES. Cum a te tertie diei mysterium fuerit receptum, incipiet te deducere Deus et viam salutis ostendere.|| marg.|  GREGORIUS. In igne, terror. In nube nube] uube cacogr. Rusch , visionis lene blandimentum. Dies, vita iusti. Nox, peccatoris. Unde Eph. 5, 8. : Fuistis aliquando tenebre, nunc autem lux in Domino. In die per nubem columna monstrata est, et in nocte per ignem, quia omnipotens Deus et blandus iustis, et terribilis apparebit impiis. Hos ad iudicium veniens, per lenitatis mansuetudinem mulcet, illos per iustitie districtionem terret. Aliter columna nubis in eremo populum preibat et splendore ignis non in die, sed in nocte radiabat, quia Christus conversationis sue exemplo ducatum sequentibus prestans, de iustitia sua confidentibus nulla nulla] uulla cacogr. Rusch luce claruit ; peccatorum vero tenebras agnoscentibus, igne sui amoris infulsit.|| marg.| Christus nubes et columna, quia rectus et firmus, et fulciens infirmitatem nostram, quia nocte lucens, per diem non lucens, ut qui non vident videant, et qui vident ceci fiant. Christi quoque sacramentum tamquam in die manifestum est in carne velut in nube. In iudicio vero tamquam in terrore nocturno, quia tunc erit magna tribulatio, tamquam ignis lucebit iustis et ardebit iniustis.|| Capitulum 14 Locutusque Locutusque] locutus Weber est est] + autem Weber Dominus ad Moysen dicens : Loquere filiis Israel reversi castrametentur e regione Phiahiroth Phiahiroth] Phiairoht cacogr. Rusch interl.| locus in deserto|| interl.| os nobilium|| que est inter Magdalum Magdalum] Magdolum Weber interl.| Turris civitas in confinio Egypti ad quam Iudei in captivitate tempore Ieremie confugerunt.|| et mare contra Beelsephon interl.| locus in deserto|| in conspectu eius castra ponetis {t. 1 : Erfurt, f. 68va ; facsim., p. 138a} super mare marg.| PHIAIROTH QUE EST INTER MAGDALUM etc. ORIGENES. Videamus que via precipitur eligenda. De Othon, inquit, conversi, iter facite inter Epanleum et Magdalum, quod est contra Beelsephon etc. Epanleum ascensio tortuosa, Magdalum turris, Beelsephon ascensio specule, vel habens speculam interpretatur. Credebas forsitan quod ostenderet Deus planum iter et molle, sed ascensio est et tortuosa. Non enim proclive iter est quo tenditur ad virtutes, sed ascenditur anguste et difficulter : Arta est enim et angusta via que ducit ad vitam Mt. 7, 14. . Est ergo iter quo inceditur ascensio tortuosa, et ascensio specule vel habens speculam. Ascensio ad actus pertinet. Specula ad fidem. Ostenditur ergo quia et in actibus et in fide multa est {t. 1 : Erfurt, f. 68va ; facsim., p. 138a} difficultas, multus labor : multe enim tentationes nobis occurrunt, multa offendicula, volentibus agere que Dei sunt. Deinde in fide multa invenies tortuosa, plurimas questiones, obiectiones hereticorum, contradictiones infidelium : hoc ergo iter agendum est sequentibus Dominum. Sed et turris est in hoc itinere, de qua dicitur Cf. Lc 14, 28. : Quis vestrum volens turrim edificare, non prius sedens computat sumptus, si habet unde perficiat ? Ista est ergo turris ex his ardua et excelsa virtutibus. Quod videns pharao dicit : Errant isti. Apud pharaonem qui Deum sequitur errare dicitur, quia iter sapientie tortuosum, multas habens difficultates et amfractus. Si confitearis unum Patrem invisibilem, et unum unigenitum eius Iesum Christum, et unum Spiritum sanctum, tortuosum, difficile et inexecrabibile videtur hoc infidelibus. Si dicis Deum maiestatis crucifixum filium hominis esse, qui de celo descendit, tortuosa videntur hec et difficilia ; qui audit, nisi cum fide audiat, dicit quia errant isti. Sed tu fixus esto in hac fide, sciens quia Deus ostendit tibi hanc viam fidei. Qui ait : Tollentes de Othon castra, collocate inter Epanleum et Magdalum.|| dicturusque est pharao super filios filios] filiis Weber Israel coartati sunt in terra interl.| Iosephus dicit quod ex una parte mons intrans gressibilis, ex altera mare coartabat.|| conclusit eos desertum et indurabo interl.| ut supra|| cor eius, ac persequetur vos et glorificabor interl.| gloriosus apparebo|| in pharaone Pharaone] Pharao Weber interl.| demerso|| et in omni exercitu eius scientque Egyptii quia ego sum Dominus. Feceruntque ita. Et nuntiatum est regi Egyptiorum quod fugisset populus immutatumque est cor pharaonis et servorum eius super populum populum] populo Weber et dixerunt : Quid voluimus facere ut dimitteremus Israel ne serviret nobis ? marg.| FUGISSET POPULUS etc. ORIGENES. Fugiens Egyptum venis ad ascensionem operis et fidei, et ad edificium turris : venis ad mare, et occurrunt tibi fluctus tentationum. Qui enim volunt pie vivere in Christo, persecutionem patiuntur 2Tim. 3, 12. , quia tentatio vita nostra est super terram. Sed si Moysen, id est legem Dei, sequeris, Egyptus te insectatur. Sed vide quid fiet : Levavit, inquit, angelus Domini, qui antecedebat castra Israel, et abiit post illos. Elevavit et columna nubis a facie eorum, et stetit post illos, et intravit inter castra Egyptiorum et Israelitarum. Hec columna nubis populo Dei efficitur murus : Egyptiis imponit tenebras ; non transfertur columna ignis ad Egyptios, ut videant lucem, sed nubis, ut in tenebris maneant, quia dilexerunt tenebras, non lucem. Et tu ergo si ab Egyptiis recedas, si de potestate demonum fugias, vide quanta tibi preparantur auxilia, dummodo in fide fortis permaneas : nec Egyptiorum equitatus et quadrige perterreant, nec reclames contra Dei legem, id est Moysen, dicens : Tamquam non essent sepulcra in Egypto, ita eduxisti nos et cetera.|| iunxit ergo currum interl.| superbiam volubilis seculi|| et omnem populum suum assumpsit secum tulitque interl.| contra fidem sancte Trinitatis pugnaturus|| trecentos trecentos] sexcentos Weber interl.| alias : sexcentos || currus electos interl.| egregios militia|| et et] om. Weber quicquid in Egypto curruum fuit et duces interl.| maiores|| totius exercitus interl.| militie diaboli|| induravitque Dominus cor pharaonis regis Egypti et persecutus est interl.| corporaliter vel spiritaliter|| filios Israel interl.| sanctos|| interl.| Qui volunt pie vivere in Christo, persecutionem patiuntur Cf. Tim. 3, 12., ut retrahantur.|| at illi egressi erant interl.| de Egyptio|| in manu excelsa interl.| insuperabili potentia|| cumque persequerentur Egyptii vestigia precedentium repererunt eos in castris interl.| fidei|| super mare interl.| fluctus tentationum|| omnis equitatus {t. 1 : Erfurt, f. 68vb ; facsim., p. 138b} et currus pharaonis et universus exercitus erant in Phiahiroth Phia(h)iroth Rusch Ed1530 Edmaior.] Ahiroth Weber contra Beelsephon cumque appropinquasset pharao interl.| acrius tentando|| levantes filii Israel oculos viderunt Egyptios post se et timuerunt valde clamaveruntque ad Dominum et dixerunt ad Moysen forsitan non erant sepulcra in Egypto ideo tulisti nos ut moreremur in solitudine interl.| verba desperantium et in tentatione lassescentium|| quid hoc facere voluisti ut educeres nos ex Egypto interl.| potestate Sathane|| nonne est iste est iste] inv. Weber sermo quem loquebamur ad te in Egypto dicentes : recede a nobis ut serviamus Egyptiis ? multo enim melius est servire Egyptiis Egyptiis] eis Weber quam mori in solitudine. interl.| Tentationis et fragilitatis verba sunt, alioquin falsa sunt. Melius est enim bonum incipere, etsi non possis perficere, quam a diabolo non recedere.|| interl.| QUAM MORI IN SOLITUDINE. Non pervenientes ad terram promissionis.|| marg.| FORSITAN NON ERANT etc. ORIGENES. Hec fatiscentis in tentatione animi verba sunt : beatus est qui sic tentationes excipit ut nulla ei cogitatio ambiguitatis obrepat. Petro etiam dicitur Mt. 14, 31. : « Modice fidei, quare dubitasti ? » Tentationis et fragilitatis hec verba sunt. Alioquin falsum est. Melius est enim in eremo mori quam Egyptiis servire. Qui enim in eremo moritur, hoc ipso quod separatus est ab Egyptiis, id est rectoribus tenebrarum, et a potestate Sathane, habuit aliquem profectum, etiamsi ad integrum non potuit pervenire. Melius est enim perfectam vitam querenti in itinere mori quam nec proficisci. Unde eorum videtur falli opinio, qui dum arduum et periculosum iter virtutis exponunt, {t. 1 : Erfurt, f. 68vb ; facsim., p. 138b} nec incipiendum iudicant. Melius est enim in itinere mori quam inter Egyptios necari, et falsis atque amaris fluctibus obrui.|| et ait Moyses interl.| Lex Dei|| ad populum : nolite timere interl.| quasi : Nolite timere, pusillus grex|| state interl.| « in fide, viriliter agite » 1Cor. 16, 13..|| et videte interl.| oculis corporis et mentis|| magnalia Domini que facturus est hodie interl.| in tempore gratie|| Egyptios interl.| rectores tenebrarum|| enim quos nunc videtis nequaquam ultra videbitis usque in sempiternum interl.| quia princeps huius mundi eicitur foras|| interl.| vivos scilicet : mortuos enim postea viderunt|| marg.| EGYPTIOS ENIM QUOS etc. AUGUSTINUS. Sicut enim vidistis Egyptios hodie, non apponetis amplius videre eos in eternum tempus. Quomodo autem sunt accipienda hec verba, cum viderint postea Israelite Egyptios ? An quia isti qui tunc videbant, non eos ulterius viderunt, quia et illi mortui sunt qui sequebantur, et isti omnes quisque die mortis sue ? Posteri vero eorum viderunt posteros illorum. An non eos videbitis sicut hodie, intelligendum est, non sicut hodie persequentes et inimicos, ut nulla sit questio, nec de eterno tempore quod hic posuit, quia etsi videbunt se utrique tempore resurrectionis, non sicut hodie ?|| Dominus interl.| qui potest solus|| pugnabit pro vobis, interl.| contra aereas potestates|| et vos tacebitis. interl.| quiescetis|| dixitque Dominus ad Moysen : interl.| postulante spiritu inenarrabili gemitu|| Quid clamas ad me ? Loquere {t. 1 : Erfurt, f. 69ra ; facsim., p. 139a} filiis Israel ut proficiscantur. Tu autem eleva virgam tuam, interl.| hec est virga in qua fiebant mirabilia, que dicitur Moysi et Aaron, quia per illam operabantur.|| interl.| verbum Legis|| et extende manum super mare, interl.| fluctus contradicentium|| et divide illud interl.| legittimis disputationum lineis, rectum iter fidei sequendo|| ut gradiantur filii Israel in medio mari per siccum. marg.| QUID CLAMAS AD ME etc. GREGORIUS. Voces apud aures Dei non faciunt verba nostra, sed desideria. Eternam enim vitam si ore petimus nec corde desideramus, clamantes tacemus. Si vero corde desideramus, ore tacemus, tacentes clamamus. Unde in eremo cum populus vocibus perstreperet, et Moyses a strepitu verborum taceret, silens auditur, et dicitur ei : Quid clamas ad me ? In desiderio enim clamor secretus non pervenit ad aures humanas, divinas replet.|| marg.|  ORIGENES. Nulla vox Moysi auditur, et Dominus dicit : Quid clamas ad me ? Velim scire quomodo sancti clamant sine voce ad Deum : Quia dedit Deus Spiritum Filii sui in cordibus nostris clamantem : Abba, Pater Gal. 4, 6. . Et addit Rm. 8, 26. : Ipse Spiritus interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Et iterum Rm. 8, 27. : « Qui autem scrutatur corda scit quid desideret Spiritus ». Sic ergo postulante Spiritu sancto per silentium clamor sanctorum auditur. Iubetur Moyses virga percutere mare, ut ingrediente populo Dei cedat, et aque que timebantur, dextra levaque murus effecte, non solum pernitiem nesciant, sed etiam munimen exhibeant. Soliditatem recipit liquor, et solum maris arescit in pulverem. Bonitatem Creatoris intellige, si voluntati eius obtemperes, si legem eius sequaris, elementa tibi contra naturam servire compellit. Audivi a maioribus traditum quod singulis tribubus singule aquarum divisiones facte sunt, et propria unicuique via. Idque ostenditur ex eo quod dicitur Ps. 135, 13. : « Qui divisit mare Rubrum in divisiones » etc, et alibi Cf. Ps. 67, 28. : Ibi Beniamin minor in stupore. Principes Iuda, duces eorum, principes Zabulon, principes Nephthali, proprius unicuique tribui enumerari videtur ingressus. Apostolus baptismum in Moyse consummatum dicit in nube et in mari, ut qui baptisaris in Christo, in aqua et in Spiritu, scias te insectari Egyptios et ad servitium revocare, rectores scilicet mundi et spiritales nequitias, quibus ante servisti. Sed tu descendis in aquam, et evadis incolumis, et novus ascendis peccatorum sordibus ablutus, paratus ad cantandum novum canticum. Egyptii insequentes merguntur in abyssum, et si rogare videntur Iesum, ne eos iterum mergat in abyssum.|| marg.|  {t. 1 : Erfurt, f. 69ra ; facsim., p. 139a} ORIGENES. Aliter, si Egyptum fugias, id est ignorantie tenebras, si sequaris Moysen, id est Dei legem, occurrat autem mare, id est contradicentium fluctus, percute et tu obluctantes undas virga Moysi, id est verbo Legis et vigilantia Scripturarum, iter tibi disputando per adversarios pande, et cedent unde victori, mirantibusque et stupore defixis qui ante contradicebant, legitimis disputationum lineis rectum fidei iter secabis, et in tantum doctrine verbo proficies, ut auditores tui quos in virga legis erudisti, iam contra Egyptios, velut fluctus maris, insurgant, nec solum impugnent, sed et superent et extinguant. Extinguit enim Egyptium, qui non agit opera tenebrarum, qui non carnaliter, sed spiritaliter vivit, qui cogitationes sordidas vel corde expellit, vel omnino non recipit, secundum illud Cf. Eph. 6, 16. : Assumentes scutum fidei, ut possitis omnia maligni ignita iacula extinguere. Hoc ergo modo possumus etiam Egyptios hodie videre mortuos et ipsum pharaonem, si tanta fide vivamus, ut Deus conterat Sathanam sub pedibus nostris velociter per Iesum Christum.|| ego autem indurabo interl.| ut supra|| cor Egyptiorum interl.| non tantum pharaonis|| ut persequantur vos et glorificabor interl.| gloriosus apparebo|| in pharaone interl.| submerso|| et in omni exercitu eius in curribus interl.| volubili gloria|| et in equitibus interl.| superbis|| Illius. et scient interl.| scire coguntur|| Egyptii interl.| non alius|| quia ego sum Dominus interl.| non pharao|| cum glorificatus fuero in pharaone et in curribus atque in equitibus eius. tollensque se angelus interl.| doctores|| Domini Domini] Dei Weber qui precedebat interl.| docendo et verbo et exemplo|| castra Israel, interl.| Ecclesiam contra hostes munitam. Unde Ct. 6, 3. : « Terribilis ut castrorum acies ordinata ».|| abiit interl.| se opponendo periculo|| post eos, et cum eo pariter columna nubis interl.| scientia Scripture, que est sustamentum Ecclesie|| priora dimittens post tergum stetit inter castra Egyptiorum interl.| persecutorum|| et castra Israel, et erat nubes tenebrosa interl.| Egyptiis|| et illuminans interl.| Hebreis|| noctem interl.| obscuritatem presentis vite, dum videmus per speculum in enigmate 1Cor. 13, 12. || ita ita] om. Weber ut ad se invicem toto noctis tempore accedere non valerent marg.| TOLLENSQUE SE etc. STRABO. Angelus, qui nuntius interpretatur, significat doctores, qui nobis precepta vite annuntiant, et cum nube, id est scientia Scripturarum, castra Israel, id est Ecclesiam, precedunt, quia cum scientia Scripturarum president. Supervenientibus Egyptiis retrorsum abit, quia tempore persecutionis opponent se pro subiectis. Nubes vero tenebrosa erat Egyptiis, lucida Hebreis.|| cumque extendisset interl.| demonstrando scilicet in aquis effectum divine potentie|| Moyses interl.| Lex Dei|| manum interl.| potentiam corrigendi et convincendi persecutorum scilicet contradictionem|| super mare abstulit illud Dominus flante vento vehementi et urente interl.| Spiritu sancto mundanam sapientiam exiccante|| tota nocte interl.| adversitatis, vel ignorantie presentis|| et vertit in siccum divisaque est aqua marg.| TOTA NOCTE etc. Quia toto tempore huius vite, quam nox significat, Spiritus sancti gratia aquas baptismi fidelibus meabiles facit, ut de spiritali Egypto in terram promissionis transeant : hostium vero suffocat exercitum.|| marg.|  ISIDORUS. Mare Rubrum baptismum Christi sanguine consecratum significat ; {t. 1 : Erfurt, f. 69rb ; facsim., p. 139b} hostes a tergo sequentes cum rege moriuntur, quia peccata preterita in baptismo delentur, et diabolus suffocatur : premunt Egyptii usque ad mare, et peccata usque ad baptismum. Post transitum maris Rubri cantat populus submersis hostibus, et fideles de lavacro ascendentes, extinctis peccatis, hymnum decantant dicentes Ex. 15, 1.21. : « Cantemus Domino, gloriose enim, etc ».|| et ingressi sunt filii Israel per medium maris sicci erat enim aqua quasi murus interl.| defensio|| a dextera eorum et leva persequentesque Egyptii interl.| peccata|| ingressi sunt post eos et et] om. Weber interl.| scilicet|| omnis equitatus pharaonis interl.| diaboli|| currus eius interl.| currus Dei sunt omnes electi de quibus dicitur Ps. 67, 18. : « Currus Dei decem milibus, etc ».|| interl.| currus diaboli : omnes reprobi et spiritulaes nequitie|| et equites interl.| demones|| per medium maris iamque advenerat interl.| luce fidei clarescente, et Deo populum suum illuminante, transmissis tenebris ignorantie|| vigilia matutina interl.| qua Christus ab inferis resurrexit|| interl.| ut vigilaret Deus ad custodiam populi qui ante videbatur dormire|| et ecce respiciens Dominus interl.| Respicere Deus dicitur, cum aliquod novum et insigne facit.|| super castra Egyptiorum interl.| spiritalium nequitiarum|| per {t. 1 : Erfurt, f. 69rb ; facsim., p. 139b} columnam interl.| que fulcit pios, obruit impios|| ignis interl.| quia terribilis impiis|| et nubis interl.| quia blandus suis|| interfecit exercitum eorum interl.| vitia, potentiam malorum|| et subvertit rotas curruum interl.| strepitum et volubilitatem reproborum|| ferebanturque interl.| ab inquitate sua|| in profundum interl.| abissi|| dixerunt interl.| visa Dei potentia|| quoque quoque] ergo Weber interl.| vel : ergo || Egyptii interl.| demones, vel quilibet perssecutores|| fugiamus interl.| non insequamur|| Israelem interl.| populum Deum videntem|| Dominus interl.| « Cuius ire nemo resistere potest » Iob. 9, 13..|| enim pugnat pro eis interl.| liberandis|| contra nos. interl.| opprimendos|| et ait Dominus ad Moysen : extende manum manum] + tuam Weber super mare ut revertantur aque ad Egyptios super currus et equites eorum. cumque extendisset Moyses manum contra mare reversum est primo diluculo ad priorem locum fugientibusque Egyptiis occurrerunt aque et involvit eos Dominus in mediis fluctibus. reverseque sunt aque et operuerunt currus et equites cuncti exercitus pharaonis qui sequentes ingressi fuerant mare interl.| qui omnia in baptismo peccata dimissa, et potentia diaboli submersa|| nec nec] ne Weber unus quidem superfuit ex eis. filii autem Israel perrexerunt per medium sicci maris et aque eis erant quasi pro muro interl.| defensione|| a dexteris interl.| prosperitate|| et a sinistris interl.| adversitate|| liberavitque Dominus in die illo interl.| tempore baptismi|| Israel interl.| populum baptizatum|| de manu interl.| de potestate|| Egyptiorum. interl.| demonum, vitiorum|| et viderunt Egyptios interl.| demones vel vitia|| mortuos interl.| deiectos scilicet potentia baptismi|| interl.| amissa potentia|| super litus maris, et manum interl.| potentiam ineffabilem|| magnam quam exercuerat Dominus contra eos timuitque populus interl.| viso miraculo|| interl.| « Initium sapientie timor Domini » Ps. 110, 10..|| Dominum interl.| cuius probaverat potentiam|| et crediderunt Domino interl.| fidem in promisso intellexerunt|| et Moysi servo eius. Capitulum 15 Tunc interl.| submersis hostibus|| cecinit Moyses et filii Israel carmen hoc Domino et dixerunt interl.| se invicem hortantes|| cantemus interl.| ore, corde, opere|| interl.| hymnum victori|| Domino gloriose {t. 1 : Erfurt, f. 69va ; facsim., p. 140a} enim magnificatus est equum interl.| quemlibet malum|| et ascensorem interl.| diabolum|| deiecit in mare. interl.| in infernum|| marg.| TUNC CECINIT etc. ORIGENES. Multa cantica legimus in Scripturis, sed hoc primum omnium est quod, Egyptiis et pharaone submerso post victoriam cantatur. Mos enim sanctorum est, ubi adversarius vincitur (quia sciunt non sua virtute, sed Dei gratia victoriam factam), hymnum Deo glorificationis offerre. Accipiunt tamen canentes tympana in manibus, sicut de Maria et Aaron refertur. Et tu ergo, si mare Rubrum transieris, si Egyptios mergi videris, et pharaonem precipitari in abyssum, potes hymnum Deo gratanter canere, et dicere : Cantemus Domino, gloriose etc. Dignius autem hoc dices, si habueris in manu tympanum, id est si carnem tuam crucifixeris cum vitiis et concupiscentiis.|| marg.| GLORIOSE. IDEM. Non sufficit ‘glorificatus est’ : aliud est enim ‘glorificari’, aliud ‘gloriose glorificari’. Cum enim Christus carnem pro nobis suscepit, glorificatus est, qui venit querere quod perierat, non tamen gloriose, quia non habebat speciem neque decorem. Glorificatus est cum venit ad crucem et pertulit mortem. Unde Io. 17, 1. : « Pater, venit hora, clarifica Filium tuum » etc. Erat ergo ei gloria passio crucis, ubi et glorificatus non gloriose quidem, sed humiliter. Unde Phil. 2, 8. : Humiliavit se usque ad mortem, mortem autem crucis. Et alibi Sap. 2, 20. : Morte turpissima condemnemus eum. In his ergo glorificatus est sed humiliter, non gloriose. Unde Cf. Lc. 24, 26 et 46. : Quia oportebat pati Christum, et sic intrare in gloriam suam. Cum venerit in gloria Patris, et angelorum iudicare terram, et {t. 1 : Erfurt, f. 69va ; facsim., p. 140a} verum pharaonem, id est diabolum, interficiet spiritu oris sui, cum refulgebit in maiestate Patris : tunc gloriose glorificabitur, cum omnes honorificabunt Filium sicut honorificant Patrem.|| marg.| Magnificatus est in signis Egypti, sed gloriose magnificatus est quia pharaonem et exercitum eius submersit. Vel magnificatus est, miracula ante passionem faciendo, predicando, in cruce moriendo : sed gloriose magnificatus est, cum resurrexit victor, victo diabolo, spoliato inferno.|| marg.| EQUUM ET ASCENSOREM etc. ORIGENES. Homines qui nos insequuntur equi sunt, et omnes qui in carne nati sunt, figuraliter equi sunt, et habent ascensores suos. Sunt quos Dominus ascendit, et circumeunt omnem terram ; de quibus dicitur Cf. Hab. 3, 8. : Equitatus tuus salus. Alios ascendit diabolus et angeli eius. Iudas equus erat, et cum ascensorem habuit Dominum, de equitatu salutis erant. Cum ceteris apostolis missus egrotis salutem, et languentibus prestitit sanitatem, ubi diabolo se substravit, qui post buccellam in eum intravit, equus Sathane factus, et illius habenis ductus, contra Dominum equitavit. Omnes ergo persecutores equi sunt hinnientes, sed habent angelos malos quibus aguntur ascensores, et ideo feroces sunt. Si videris persecutorem tuum nimis sevientem, scito quia ab ascensore perurgetur, et ideo sevus est et truculentus.|| Fortitudo mea et laus mea, interl.| quia per eum fortis sum et laudabilis|| Dominus, interl.| non alius|| et factus est interl.| homo scilicet|| mihi in salutem. Iste Deus interl.| Creator|| meus et glorificabo interl.| dictis, factis|| eum, interl.| non me|| Deus patris mei interl.| Christi qui ait « Vado ad Patrem : Io. 14, 28 ; Io. 16-17 ; Io. 16, 28 ; cf. Antiphonale missarum sextuplex (n° 89, communio : Modicum dominica 3e post Pascha) et Corpus antiphonalium officii (n° 7171, responsorium: « Modicum... vado ad Patrem... Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum... ») << Io. 20, 17. :"Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum".|| et exaltabo interl.| ideo|| interl.| non modo glorificabo|| eum. marg.| HIC DEUS MEUS etc. ORIGENES. Hic ergo et Deus erit meus et Deus patris mei. Pater noster qui nos fecit et genuit, Christus est qui dicit Cf. Io. 20, 17 ut supra.  :"Vado ad Patrem meum et patrem vestrum" etc. Si ergo agnoscam quod Deus meus sit, glorificabo eum ; si etiam quod patris mei, exaltabo eum. Altior enim intellectus est quomodo Christus ut unius Dei constringat et uniat veritatem, Deum suum dicit, quem natura Patrem novit.|| Dominus quasi vir pugnator, interl.| hostes scilicet visibiles et invisibiles expugnans pro nobis|| interl.| quia non est qui resistat voluntati sue|| Omnipotens nomen eius, currus interl.| alii : quadrigas || pharaonis et exercitum eius interl.| ut supra|| proiecit in mare : electi principes interl.| alii : ternistratores|| interl.| capitalia vitia vel demones illis vitiis presidentes|| eius submersi sunt in mari Rubro marg.| DOMINUS QUASI VIR PUGNATOR etc. ORIGENES. Alia littera Idt. 16, 3. : Dominus conteret bella. Dominus nomen est illi. Non modo pugnas visibiles conterit, sed eas etiam que nobis sunt adversus principatus, et potestates, et rectores tenebrarum harum Cf. Eph. 6, 12.. Dominus enim nomen est illi, et non est ulla creatura cuius Dominus non sit. Quadrigas pharaonis et exercitum eius proiecit in mare. Electos ascensores, ternistratores demersit in mare Rubrum. pharao, velut potentior in malicia, et regnum nequitie tenens, quadrigas agit : non illi satis est unum equum ascendere, sed plures simul agit, et torto verbere cogit. Quos cum videris in luxuria turpiores, in crudelitate seviores, in avaricia tetriores, scito de quadrigis esse pharaonis, quas currui suo subiugat : in ipsis fertur et volitat per apertos scelerum campos, effusis habenis. Sunt alii ascensores electi, scilicet ad maliciam.|| ORIGENES. Ternistratores ideo dicuntur, quia triplex est hominibus peccandi via. In facto enim, in dicto et in cogitatione peccant. Ideo ternistratores per singulos dicuntur, quia istas tres in nobis possident vias peccandi, et semper speculantur et agunt insidiis, ut aut ille ex misero homine sermonem malum eliciat, aut ille iniquum opus extorqueat, aut ille cogitationem pessimam rapiat. Denique semen verbi Dei ubi cadit et deperit, triplex describitur locus : secus viam, in spinis, in petrosis. Econtrario terra bona affert triplicem fructum, sexagesimum, centesimum, tricesimum Cf. Mt. 13, 8.. Triplex enim est etiam bene agendi via, quia vel opere, vel cogitatione, vel verbo aliquid boni agitur. Unde 1Cor. 3, 12. : Qui edificat supra fundamentum argentum, aurum, lapides pretiosos, triplicem bonorum indicans viam ; viam malorum dicens : ligna, fenum, stipulam. Isti ergo ternistratores sunt angeli nequam, qui in his viis observant, ut quemlibet agant in peccatum; quos merget Dominus in mari Rubro, et ignitis fluctibus tradet in die Iudicii, et penarum pelago teget.|| abyssi interl.| inferni|| operuerunt eos descenderunt in profundum quasi lapis quia duri, et lapides adorabant|| marg.| DESCENDERUNT IN PROFUNDUM etc. ORIGENES. Quia scilicet tales non erant lapides, de quibus suscitarentur filii Abrahe Cf. Mt. 3, 9  ; Lc. 3, 8 ., sed qui amarent profundum et liquidum elementum, id est amaram et fluxam presentium voluptatem. Unde de ipsis dicitur Cf. Ex. 15, 10. :"Demersi sunt quasi plumbum in aqua validissima". Peccatores graves sunt et"iniquitas super talentum plumbi" legitur sedere Sententia ex Za. 5, 6-7 (LXX) ; cf. nota prolixior in Glossa ordinaria (Za. 5, 6-7). . Inde iniqui merguntur in profundum quasi plumbum. Sancti vero ambulant super aquas quia leves sunt, et peccati pondere non gravantur. Christus super aquas ambulavit, qui vere peccatum non fecit. Ambulavit et Petrus, sed paululum dubitavit. Habuit enim aliquid plumbi, propter quod dicitur ei : « Modice fidei, quare dubitasti ? » Mt. 14, 31. Omnes ergo per ignem salvantur ut, si forte de specie plumbi quicquam fuerit admixtum, ignis decoquat et resolvat, ut efficiantur omnes aurum optimum, quia aurum terre illius optimum quam habituri sunt sancti et, sicut fornax probat aurum, ita homines iustos tribulatio. Veniendum est ergo omnibus ad conflatorium. Sedet enim Deus et conflat et purgat filios Iuda. Si quis multa opera bona et parum iniquitatis attulerit, illud parum tamquam igne resolvitur et purgatur, et totum remanet aurum purum. Si quis plus plumbi attulerit, plus exuritur, ut amplius decoquatur, ut et si parum, tamen aliquid auri purgati resideat : qui vero totus plumbeus venit, demergitur quasi plumbum in aqua validissima. || dextera tua Domine interl.| Pater|| magnificata est magnificata est] magnifice Weber in fortitudine dextera tua interl.| potentia, vel Filius|| Domine interl.| Pater|| percussit inimicum interl.| diabolum|| et in multitudine glorie tue interl.| quia inde multum gloriosus apparuisti|| deposuisti interl.| a solio superbie|| adversarios interl.| diabolum et vitia|| nostros nostros] meos Weber interl.| vel : meos || {t. 1 : Erfurt, f. 69vb ; facsim., p. 140b} misisti iram tuam que devoravit eos sicut sicut] ut Weber stipulam marg.| MISISTI IRAM TUAM. AUGUSTINUS. Alia littera : Misisti spiritum tuum et cooperuit eos mare etc. Ecce iam quinto commemoratur Spiritus Dei, ut in hoc numero accipiamus et quod dictum est Ex. 9, 19. : Digitus Dei est hoc. Primo, ubi Scriptum est Gn. 1, 2. : « Spiritus Dei ferebatur super aquas ». Secundo, ubi dicitur Gn. 6, 3. : Non permanebit Spiritus meus in istis hominibus, quoniam carnes sunt. Tertio, ubi pharao dicit ad Ioseph : Quoniam Spiritus Dei est in te. Quarto, ubi : Digitus Dei est hoc. Quinto, in hoc cantico : Misisti Spiritum tuum, et cooperuit eos mare. Notemus autem Spiritum Dei non solum ad beneficia, sed etiam ad vindictam memorari. Unde supra : Per Spiritum ire tue divisa est aqua. Spiritus ergo Dei Spiritus ire fuit Egyptiis, quibus aquarum divisio nocuit, ut intrantes possent aquis redeuntibus obrui. Filiis Israel quibus profuit aqua divisa non fuit ille Spiritus ire Dei. Unde significatur propter diversas operationes et effectus Spiritum Dei dissimiliter appellari, cum sit unus et idem qui etiam Spiritus in unitate Trinitatis accipitur. Non arbitror alium sed eumdem significari, ut dicit Apostolus Rm. 8, 15. : « Non enim accepistis Spiritum servitutis in timore, sed accepistis Spiritum adoptionis in quo clamamus Abba, Pater », quia eodem Spiritu Dei, id est digito Dei, quo Lex in tabulis lapideis scripta est, timor incussus est eis qui gratiam nondum intelligebant, ut de sua infirmitate et peccatis per Legem convincerentur, et Lex fieret illis pedagogus quo perducerentur ad gloriam que est in fide Iesu Christi. De hoc autem Spiritu adoptionis et gracie, id est de hoc opere Spiritus Dei, quo impartitur gratia et regeneratio in vitam eternam dicitur : « Spiritus autem vivificat », cum supra diceretur : « Littera occidit » 2Cor. 3, 6., id est Scriptura, tantummodo iubens, sine adiutorio gratie.|| et in spiritu furoris tui congregate sunt aque stetit unda fluens, interl.| contra naturam|| congregate sunt abyssi in medio mari. Dixit inimicus : interl.| diabolus|| Persequar interl.| de Egypto recendentes|| et comprehendam, interl.| domestica sibi temeritate et superbia, loquitur hec|| dividam interl.| diversis vitiis vel tortoribus|| spolia, interl.| sanctos Christo ereptos|| implebitur anima interl.| voluntas|| mea evaginabo interl.| aperiam|| gladium meum interl.| omnes modos fallendi|| interficiet interl.| spiritaliter|| eos manus mea. interl.| potentia, vel multitudo exercitus|| flavit spiritus interl.| indignationis, vel ventus urens|| tuus, et operuit eos mare : submersi sunt interl.| inundatio penarum|| quasi plumbum interl.| pondere peccatorum gravati|| in aquis vehementibus. interl.| amara et fluxa voluptate presentium, vel inferni voragine|| quis similis tui interl.| in substantia, potentia|| in fortibus interl.| vel diis de quibus dicitur Ps. 81, 6 ; Io. 10, 34. : « Ego dixi dii estis. »|| Domine quis similis tui magnificatus magnificatus] magnificus Weber in sanctitate interl.| sanctorum|| terribilis interl.| iusto iudicio|| interl.| impiis|| atque laudabilis interl.| misericorditer parcendo|| et faciens mirabilia ? interl.| miracula|| marg.| QUIS SIMILIS TUI etc. ORIGENES. Non simulacris gentium comparat Deum, nec demonibus qui sibi falso nomen deorum asciscunt, sed dicit illos deos qui per gratiam et participationem Dei dii appellantur, secundum illud Ps. 81, 6. : « Ego dixi : Dii estis ». Et alibi Ps. 81, 1. : « Deus stetit in synagoga deorum ». Sed hii quamvis capaces sint Dei, et hoc nomine per gratiam donari videantur, nullus ei similis in potentia vel natura. Quod autem dicitur 1Io. 3, 2. : « Similes ei erimus », similitudo hec non ad naturam, sed ad gratiam revocatur. Sicut pictura est similis ei, cuius imago in ipsa exprimitur, quantum ad gratiam, sed longe dissimilis quantum ad substantiam. Illa enim species carnis est, et decor vivi corporis ; ista colorum fucus, et cera tabulis sensu carentibus superposita. Nullus ergo in diis similis Domino, invisibilis scilicet, incorporeus, incommutabilis, sine initio et fine. Nullus creator omnium nisi Pater creans omnia per Filium, et in Spiritu sancto omnia sanctificans.|| extendisti manum tuam, interl.| « Tota die expandi manus meas ad populum non credentem » Rm. 10, 21..|| interl.| in cruce|| et {t. 1 : Erfurt, f. 70ra ; facsim., p. 141a} devoravit eos terra. interl.| aqua terre cognata et ubique terra contenta|| interl.| terrena voluptas, vel mors admissi sceleris|| marg.| EXTENDISTI MANUM TUAM etc. ORIGENES. Movet me quod ait : Extendisti dexteram {t. 1 : Erfurt, f. 70ra ; facsim., p. 141a} tuam et devoravit eos terra , quasi ut devorarentur a terra, causa fuerit quod dexteram extendit. Si consideres quomodo exaltatus Dominus in cruce tota die extendit manum ad populum non credentem, sed contradicentem Cf. Rm. 10, 21., et quomodo infidelem populum qui clamavit : Crucifige, crucifige eum Io. 19, 5., mors iniquitatis oppressit, invenies quomodo extendit dexteram et devoravit eos terra . Non tamen omnino desperandum. Si enim qui devoratus est, resipiscat, potest evomi sicut Ionas. Omnes nos aliquando terra devorabat, et in inferni penetralibus retinebat. Ideo Christus descendit non solum ad terras, sed etiam ad inferiora terre, et ibi invenit nos devoratos, et sedentes in umbra mortis. Inde educens nos, non solum terre, ne iterum devoremur, sed regnum preparat celorum.|| marg.| DEVORAVIT EOS etc. ORIGENES. Impios etiam hodie terra devorat, qui semper de terra cogitant, terrena faciunt, de terra loquuntur, litigant, terram desiderant, in ea spem suam ponunt, ad celum non respiciunt, futura non cogitant, iudicium Dei non metuunt, nec promissa eius desiderant ; talem cum videris, dicito quia devoravit eum terra ; et si quem videris luxurie et voluptatibus corporis deditum, in quo nil animus valet, sed totum libido possidet, dicito quia devoravit eum terra.|| dux fuisti interl.| consolando, docendo, fovendo|| in misericordia tua populo interl.| empto a diabolo vili mercede peccati|| quem redemisti interl.| pretioso sanguine, in lavacro regenerationis|| et interl.| consolatione Spiritus sancti|| portasti eum interl.| quasi bonus pastor ovem positam in humero|| in fortitudine interl.| virtute insuperabili|| tua ad habitaculum sanctum tuum interl.| terram viventium|| interl.| terram promissionis|| ascenderunt ascenderunt Rusch Edmaior. (omnes codd. et edd.)] attenderunt restitutio archetypi ab Edmaior. Weber interl.| insurgentes|| populi et irati sunt dolores obtinuerunt habitatores interl.| demones, qui in eis habitant, qui poculo perversitatis et luxurie seviebant|| Philistiim interl.| potione cadentes|| tunc conturbati sunt principes interl.| videntes regna sua, que in inferno sunt, ab eo qui descendit in inferiora terre penetrari|| Edom interl.| qui interpretatur terrenus|| robustos Moab interl.| qui ex patre quibus scilicet dicitur Io. 8, 44. : « Vos ex patre diabolo estis. »|| obtinuit tremor interl.| Christi infernum spoliantis|| obriguerunt interl.| videntes fortem alligari, et omnia vasa eius diripi|| omnes habitatores interl.| demones|| Chanaan. interl.| qui interpretatur mutabilis et mobilis|| irruat super eos formido et pavor, interl.| crucis in qua triumphati sunt|| in magnitudine potentia insuperabili|| {t. 1 : Erfurt, f. 70rb ; facsim., p. 141b} brachii tui interl.| in cruce extensi|| marg.| ASCENDERUNT POPULI ET IRATI etc. ORIGENES. Audierunt gentes et irate sunt, dolores apprehenderunt habitatores Philisthiim etc. ORIGENES. Quantum ad historiam, nullum de his gentibus interfuisse mirabilibus constat : quomodo ergo terrore territe vel irate Philisthiim et Moabite et Edom et relique quas enumerat nationes ? Sed spiritaliter invenies quia Philisthiim, id est ‘cadentes poculo’, et Edom, scilicet ‘terrenus’, trepidant ; et eorum principes cursitant et pavent constricti doloribus, cum vident regna sua que in inferno sunt penetrata ab eo qui descendit in inferiora terre, ut eriperet eos qui possidebantur a morte. Hinc timent et tremunt, quia senserunt magnitudinem brachii eius, hinc etiam tabuerunt habitatores Chanaam, id est ‘mutabiles’ et ‘mobiles’, cum viderunt moveri regna sua, et alligari fortem. Veniat ergo super eos timor et tremor : tremunt et timent demones crucem Christi in qua triumphati sunt, et exuti principatus eorum et potestates. Timor ergo et tremor cadent super eos, cum in nobis signum crucis fideliter fixum viderint, et magnitudinem brachii quem Dominus expandit in cruce, sicut dicit Rm. 10, 21. : « Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, etc ». Non te aliter timebunt, nec tremor tuus irruet super eos, nisi viderint in te crucem Christi, ut dicas Gal. 6, 14. : « Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Iesu Christi ».|| fiant immobiles quasi lapis, interl.| non vere|| interl.| duritia incredulitatis : Potens est enim Deus suscitare de lapidibus istis filios Abrae Cf. Mt. 3, 9..|| donec pertranseat populus interl.| gentilis|| tuus, Domine, donec pertranseat populus tuus iste quem possedisti. interl.| vel : acquisisti sanguine redimendo, quam diabolus emerat peccato|| FIANT IMMOBILES etc. ORIGENES. Fieri tamquam lapidem non est natura esse lapidem. Non enim fieret nisi quod non erat. Hoc propter illos diximus, qui male nature pharaonem vel Egyptios dicunt fuisse, nec ex libertate arbitrii in hoc esse deductos, et qui creatorem Deum accusant, tamquam sevum, qui homines vertat in lapides. Non dixit : Fiant tamquam lapides, et tacuit, sed tempus statuit et mensuram damnationis, scilicet donec pertranseat populus tuus. Prior populus qui fuit ante nos factus est tamquam lapis durus et incredulus, non ut lapidis natura maneat, sed donec pertranseat populus quem Dominus acquisivit : Cecitas enim ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et tunc Israel salvus fieret Rm. 11, 25-26. ;qui per incredulitatem factus est tamquam lapis : Potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrae Cf. Mt. 3, 9. . Sed cum creator sit omnium, quomodo acquisisse dicitur quod suum esse dubium non est ? Dicitur enim in cantico Deuteronomii Dt. 32, 6. : Nonne hic ipse Dominus Deus tuus, qui fecit et creavit te, et acquisivit te ? Videtur enim unusquisque illud acquirere quod non fuit suum. Unde heretici de Salvatore dicunt quia non erant sui quos acquisivit : dato enim pretio mercatus est homines quos Creator fecerat, et certum esse aiunt unumquemque emere quod suum non est. Apostolus enim ait 1Cor. 7, 23. : « Pretio empti estis ». Sed audi Prophetam Is. 50, 1. : Peccatis vestris venundati estis, et pro iniquitatibus vestris dimisi matrem vestram. Dei ergo creatura omnes sumus, sed peccatis suis quisque venditur, et a Creatore discedit. Dei ergo sumus, secundum quod ab eo creati {t. 1 : Erfurt, f. 70rb ; facsim., p. 141b} sumus : effecti vero servi diaboli, secundum quod peccatis nostris venundati sumus. Veniens autem Christus redemit nos servientes diabolo, cui nos peccando vendidimus, et ita videtur suos recepisse quos creavit, et alienos acquisisse, qui alienum dominum peccando acquisierant. Sed recte nos redemisse dicitur, qui pro pretio nostro sanguinem suum dedit. Sed quid tale ut nos mercaretur diabolus dedit ? Homicidium pecunia diaboli est. Ille enim ab initio homicida est : fecisti homicidium, diabolo pecuniam accepisti. Idem dicendum est de adulterio, sacrilegio, furto, falso testimonio et huiusmodi : hac pecunia enim emit et efficit sibi servos omnes qui de huiusmodi censu eius quantumcumque susceperint.|| introduces eos, interl.| in terram promissionis|| et plantabis in monte interl.| non in valle|| hereditatis tue marg.| INTRODUCES ET PLANTABIS etc. ORIGENES. Non vult nos Dominus in Egypto plantare, nec in deiectis et humilibus locis, sed in monte hereditatis sue. De hac plantatione Propheta dicit Ps. 79, 9-11. : « Vineam de Egypto transtulisti, eiecisti gentes et plantasti eam : dux itineris fuisti in conspectu eius, et plantasti radices eius, et replevit terram. Operuit montes umbra eius et arbusta eius cedros Dei ». Advertis quomodo plantat Deus, et ubi ? Non plantat in vallibus, sed in montibus, in excelsis et in sublimibus locis. Quos enim educit de Egypto, id est seculo ad fidem, non vult iterum in humilibus locare, sed conversationem eorum sublimem esse, et in montibus habitare, et in ipsis non per terram repere. Non ultra vult vineam suam in humili deiectos habere fructus, sed palmites sursum duci, in alto locari, traduces fieri, et traduces non in humilibus arboribus, sed in excelsis et in altissimis cedris Dei, prophetis scilicet et apostolis : quibus si nos adiungamur, vitis quam transtulit Deus de Egypto et per ramos eorum nostri palmites diffundantur, et ipsis innexi traduces efficiamur caritatis ad invicem vinculis nexi, fructum plurimum afferemus. Nam « omnis arbor que non facit fructum bonum excidetur et in ignem mittetur » Mt. 7, 19..|| firmissimo habitaculo tuo interl.| quod non moveatur|| quod operatus es Domine interl.| tu, non homo|| interl.| ne oporteat eos laborare|| marg.| FIRMISSIMO HABITACULO etc. ORIGENES. In preparata habitatione quam preparasti, Domine. Vide clementis bonitatem Domini : non vult te inducere ad laborem, non vult ut ipse facias tibi habitaculum ; iam te ad preparatam inducet habitationem. Unde Io. 4, 38. : « Alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis ».|| sanctuarium tuum tuum] om. Weber interl.| vel sanctimonium tabernaculum scilicet Dei, vel templum quod sanctificat accedentes|| interl.| humanitas Christi|| Domine quod firmaverunt manus interl.| quia non humano opere generata eius humanitas|| tue interl.| non hominis|| marg.| SANCTUARIUM TUUM etc. ORIGENES. Sanctimonium tuum, Domine etc. Sanctimonium dicitur tabernaculum Dei vel templum, eo quod sanctificat accedentes. Hoc non dicitur manu hominum factum, sed manu Dei : propter te ergo Deus et plantat et edificat; agricola efficitur et structor, ne tibi aliquid desit. Unde Apostolus 1Cor. 3, 9. : Dei agricultura, Dei edificatio estis. Quid est ergo hoc sanctimonium non manu hominum, sed Dei preparatum. « Sapientia edificavit sibi domum » Prv. 9, 1. , id est carnem Christi, non manu hominis, id est non opere humano : templum carnis edificatur in Virgine, sed lapis sine manibus excisus crevit, et factus est mons magnus Dn. 2, 35. : hoc est sanctimonium carnis assumpte, et sine manibus et sine opere hominum de monte humane nature et substantia carnis excisum.|| Dominus regnabit in eternum interl.| ut nunquam sit finis|| interl.| in seculum|| et ultra interl.| alii : adhuc || marg.| DOMINUS REGNABIT etc. ORIGENES. Domine, qui regnas in seculum et in seculum et adhuc. Quotiens dicitur in seculum , longitudo quidem temporis, sed esse aliquis finis indicatur, et si in aliud seculum dicatur, aliquid longius indicatur, sed tamen finis ponitur. Et quotiens secula seculorum nominantur, fortasse, licet ignotus nobis, tamen a Deo statutus aliquis terminus indicatur. Quod vero hic addidit et adhuc , nullum sensum termini alicuius aut finem relinquit : quodcumque enim cogitaveris in quo finem putes consistere, semper dicit tibi sermo propheticus et adhuc, velut si tibi dicat : Putas in seculum seculi Dominum regnaturum : et adhuc. Putas in secula seculorum : et adhuc. Et quodcumque dixeris de regni eius spaciis, semper dicit tibi Propheta : et adhuc . || ingressus est enim eques eques] equus Weber pharao interl.| satellites diaboli|| cum curribus et equitibus eius in mare interl.| quia multos iungitur currus, in quibus sedeat, et perambulet orbem et discurrat|| et reduxit super eos Dominus aquas maris interl.| humorem peccati|| filii autem Israel interl.| Christum sequentes|| ambulaverunt per {t. 1 : Erfurt, f. 70va ; facsim., p. 142a} siccum interl.| humore peccati non infusi|| in medio interl.| non declinantes ad dextram vel ad sinistram|| maris maris] eius Weber interl.| alias : eius || marg.| FILII AUTEM ISRAEL etc. ORIGENES. Et tu si filius es Israel, potes ambulare per siccum in medio maris . Si fueris in medio nationis prave et perverse, sicut lumen solis in medio peccatorum incedens, non te infundet humor peccati, et {t. 1 : Erfurt, f. 70va ; facsim., p. 142a} per hunc mundum transeuntem nulla libidinis unda resparget, nullus cupiditatis estus verberabit. Qui Egyptius est et sequitur pharaonem, vitiorum fluctibus mergitur. Qui vero sequitur Christum et sicut ille ambulavit ambulat, aqua ei fit murus dextra levaque. Ipse autem media via incedit per siccum, non declinat ad dexteram neque ad sinistram, usquequo exeat ad libertatem et hymnum victorie Domino canat, dicens : Cantemus Domino etc.|| sumpsit ergo Maria prophetes prophetes] prophetis Weber interl.| vel prophetissa|| soror Aaron tympanum interl.| mortificationem carnis|| in manu interl.| opere|| egresseque sunt interl.| a delectatione carnis|| omnes mulieres interl.| sancte anime|| post eam interl.| prophetiam que per Mariam significatur|| cum tympanis interl.| mortificatione carnis|| et choris interl.| concordia caritatis|| marg.| TYMPANUM . STRABO. Secundum Hieronymum, est genus tube in summo habens stipulam vel fistulam, per quam vocem reddit sonoram. Chorus, secundum eundem, pellis simplex cum duabus cicutis : per alteram inspiratur, per alteram sonum reddit ; per utrunque ergo angusta intelligentia veteris legis designatur. Quam enim breve sit et minimum inde ostenditur, quia manu mulieris portatur. Secundum Cassiodorum, tympanum est pellis extensa inter duo ligna, per quod maceratio carnis designatur. Chorus autem est multitudo simul canentium, et dicitur chorus quasi coevorum cantus. Quia ergo in choro equaliter omnes voces resonant, per eum caritas significatur, qua omnes in Christo unum sumus Cf. Gal. 3, 28.. Quicumque ergo Deo in iubilum laudes reddit, in choro, hoc est in caritate, hoc agat, et in tympano, id est in mortificatione carnis. Unde Ps. 150, 4. : « Laudate eum in tympano » etc|| quibus precinebat interl.| quasi magistra|| dicens cantemus interl.| hymnos victorie|| Domino interl.| triumphatori|| gloriose enim magnificatus est interl.| ut supra|| equum et ascensorem ascensorem] +eius Weber deiecit in mare. tulit autem Moyses Israel de mari Rubro et egressi sunt in desertum Sur ambulaveruntque interl.| in fide et cognitione Trinitatis ambulandum est|| tribus diebus per solitudinem interl.| desertum huius vite|| et non inveniebant aquam interl.| doctrinam qui reficeret animam|| marg.| TULIT AUTEM MOYSES etc. Baptizati per mundum quasi per desertum post transitum maris Rubri ducuntur, nondum habentes promissam patriam, sed sperantes et expectantes per patientiam, dum laboriosa et periculosa tentatione fatigantur. Sed ne revertantur corde in Egyptum, nec ibi Christus deserit. Nam et illa columna non recedit.|| et venerunt in Marath interl.| locum scilicet qui iam propter amaritudinem aquarum sic vocabatur, vel per prolepsium dictum est|| nec poterant bibere aquas interl.| litteram Legis|| de Marath Marath] Mara Weber eo quod essent amare. interl.| intolerabiles est ut circimcisio et huiusmodi|| Unde et congruum nomen loco n. l.] inv. Weber imposuit interl.| confirmavit forsitan, vel nomen imposuit|| vocans illum illum] illud Weber Marath Marath] Mara Weber id est amaritudinem {t. 1 : Erfurt, f. 70vb ; facsim., p. 142b} et murmuravit populus interl.| ad fidem veniens|| contra Moysen interl.| doctores Ecclesie|| dicens : quid bibemus ? At ille clamavit interl.| desiderio cordis|| ad Dominum, qui ostendit ei lignum interl.| crucis, sapientie Christi|| quod cum misisset in aquas, interl.| litteram Legis|| in dulcedinem interl.| intelligentie spiritalis|| verse sunt interl.| in littera Legis quasi in vasculo|| marg.| ET VENERUNT IN MARATH etc. ORIGENES. Post transitum maris Rubri, post choros et tympana. Post triumphales hymnos, venitur ad Maram, aquam scilicet amaram, quam populus bibere non poterat : venitur ad periculum sitis. Sed clamavit Moyses ad Dominum, et ostendit ei lignum quo dulcis facta est aqua, et ibi posuit Deus illi iustitias et iudicium ; ubi scilicet amaritudo, ubi sitis, et quod gravius est, in abundantia aquarum, alius non erat locus dignior et aptior. Preterea quod dixit : ostendit illi lignum Deus, et misit illud in aquam et facta est dulcis, quasi non posset sine ligno aquam facere dulcem Deus, aut Moyses lignum nesciret. Sed si Lex secundum litteram accipiatur, amara est, et ipsa Mara. Quid enim tam amarum quam ut puer octavo die circumcisionis vulnus accipiat, et rigorem ferri tenera patiatur infantia ? Amarum est enim poculum legis, ut populus Dei, non qui in Moyse baptizatus est in nube et in mari, sed qui in spiritu et aqua non possit bibere et gustare, nec hostiarum ferre amaritudinem, nec sabbati observantiam. Sed si Deus ostendat lignum quod mittatur in hanc amaritudinem, dulcis fit aqua Legis et potabilis. Sapientia lignum vite est omnibus amplectentibus eam. Si ergo lignum sapientie Christi missum fuerit in lege, ostendens quomodo debeat intelligi circumcisio, sabbatum, lex lepre et huiusmodi, amaritudo legis vertitur in dulcedinem intelligentie spiritalis, ut populus bibere possit, qui idola reliquit et ad Deum confugit. Si audiat legem de sacrificiis docentem, continuo refugit et bibere non potest. In hanc ergo amaritudinem, id est litteram legis, posuit Deus iustitias et testimonia, velut scilicet in vasculo quodam sapientie sue et scientie thesauros concludit. Unde 2Cor. 4, 7. : « Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus ». Ut ergo possit hec aqua bibi, ostendit Deus lignum quod mittatur in eam, ut qui biberit {t. 1 : Erfurt, f. 70vb ; facsim., p. 142b} non moriatur, non sentiat amaritudinem. Si quis ergo sine ligno vite, id est sine mysterio crucis, sine fide Christi, sine intelligentia spiritali biberit, amaritudine morietur. Unde 2Cor. 3, 6. : « Littera occidit », id est aqua Mara, si bibatur, non mutata et in dulcedinem versa.|| marg.| QUI OSTENDIT EI LIGNUM etc. AUGUSTINUS. Genus ligni erat istam habens vim. An quolibet ligno id facere poterat Deus qui tanta mirabilia faciebat ? Videtur tamen significare quod dictum est, ostendit ei, tamquam iam tale esset. Nisi forte locus erat ubi ligna omnino non inveniebantur, nisi hoc ipsum esse divini adiutorii, quod ei Dominus lignum ostendit ubi nullum erat, et per lignum aquas dulces fecit, prefigurans gloriam et gratiam crucis. Sed in tali etiam ligno, quis nisi Creator et Demonstrator, laudandus est ?|| ibi constituit ei precepta atque iudicia et ibi temptavit eum interl.| populum Moisi subiectum|| interl.| utrum mandatis obediret|| dicens : si audieris vocem Domini Dei tui, et quod rectum est coram eo feceris, interl.| beneplacendo|| et obedieris mandatis eius, custodierisque omnia precepta illius, cunctum languorem interl.| mundana vitia|| que que] quem Weber posui interl.| poni permissi|| in Egypto, interl.| mundo|| non inducam super te. Ego enim sum sum] om. Weber Dominus sanator interl.| verus medicus, non modo curator|| interl.| anime tue|| tuus. marg.| IBI CONSTITUIT EI etc. ORIGENES. Quare addidit : Postquam posuit illi Deus iustitias et iudicia, ibi tentabat eum dicens : Si audieris vocem Domini Dei tui etc. Videtur exponere quare iustificationes et iudicia dedit, ut scilicet tentaret eos, si audirent vocem Domini Dei, et mandata eius custodirent. Nam quantum ad priorem populum, quid eis boni aut perfecti murmurantibus et contradicentibus mandaretur, qui paulo post, mirabilium Dei obliti, ad idola convertuntur ? Dantur ergo precepta in quibus tententur. Unde Cf. Ez. 20, 25. : Dedi vobis precepta et iustificationes non bonas in quibus non vivent. Tentati enim in preceptis non inveniuntur fideles, ideo inventum est eis mandatum esse ad mortem, quod erat ad vitam. Idem enim, si servetur, vitam, si non servetur, mortem generat. Non servantibus ergo dicuntur mandata non bona et in quibus non vivant. Sed admixto ligno crucis, in dulcedinem versa, et spiritaliter intellecta et servata sunt mandata vite. Cunctum languorem quem posui in Egypto, non inducam super te . Videtur dicere quod si quis sciret mandata, nullam egritudinem patiatur, id est nec febres, nec alios dolores corporis. Sed omnino Iob iustissimus et omni pietate plenus, a capite usque ad pedes repletur ulcere pessimo. Sed iusti non habent illas infirmitates quas Egyptii. Egyptus enim mundus. Diligere ergo mundum et que in mundo sunt, Egyptius languor est ; observare menses, tempora, stellarum cursibus adherere, servire carni, luxurie operam dare, et deliciis vacare, Egyptius languor est.|| Venerunt autem in Helim filii Israel filii Israel] om. Weber , interl.| postquam aque amare verse sunt in dulcedinem|| ubi erant duodecim fontes aquarum, interl.| doctrina duodecim apostolorum|| et septuaginta palme interl.| septuaginta discipuli, quorum predicatione palmas Christi victorie mundus agnovit|| interl.| omnis ordo doctorum septiformi gratia in Decalogo perfectorum|| et castrametati sunt iuxta aquas. marg.| VENERUNT AUTEM IN HELIM etc. ORIGENES. Non ante in Helim ducitur populus, ubi erant duodecim fontes aquarum, quibus nil inerat amaritudinis, sed amenitas plurima ex densitate palmarum. Sed prius ductus est ad aquas salsas et amaras, quibus per lignum a Domino monstratum dulcoratis, venitur ad fontes. Si historiam solam sequamur, non multum nos edificat scire ad quem locum primo venerint, ad quem secundo. Primum autem ducitur populus ad litteram legis, a qua dum permanet in amaritudine sua, recedere non potest. Cum ergo per lignum vite fuerit indulcorata, et spiritaliter intellecta, de Veteri Testamento transit ad Novum, et ad duodecim apostolicos fontes, ubi reperiuntur arbores septuaginta palmarum. Non enim soli duodecim apostoli fidem Christi predicaverunt, sed et alii septuaginta, per quos palmas victorie Christi mundus agnovit. Non sufficit ergo populo Dei aquam Marath bibere, quamvis indulcoratam per lignum vite : solum Vetus Testamentum non sufficit ad bibendum, veniendum est enim ad Novum de quo sine scrupulo et difficultate potatur. Iudei etiam nunc apud Marath sunt, id est ad aquas amaras. Nondum enim ostendit eis Deus lignum de quo {t. 1 : Erfurt, f. 71ra ; facsim., p. 143a} dulcescunt, quia nisi crediderint, non intelligent.|| Capitulum 16 {t. 1 : Erfurt, f. 71ra ; facsim., p. 143a} Profectique sunt de Helim et venit omnis multitudo filiorum Israel in desertum Sin quod est inter Helim et Sinai quinto decimo die mensis interl.| quando scilicet Pasca celebratur|| secundi postquam egressi sunt de terra Egypti. et murmuravit omnis congregatio filiorum Israel interl.| « Ne murmuretis sicut quidam eorum murmuraverunt » etc 1Cor. 10, 10. || contra Moysen interl.| Deum|| et contra Aaron interl.| sacerdotes Dei|| in solitudine. interl.| presentis vite|| marg.| QUINTO DECIMO DIE MENSIS etc. ORIGENES. O ingratus populus desiderat Egyptum. Qui Egyptios videt extinctos, et carnes Egypti, qui Egyptiorum carnes videt, et piscibus datas et volatilibus. Murmurat adversus Moysen, immo Deum, sed primo ignoscitur, et secundo, et fortassis tertio. Sed si non desinant, sed persistant, audi quid sequitur. In libro Numerorum refertur, et idem Apostolus retexit, dicens 1Cor. 10, 10-11. : Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum murmuraverunt, et a serpentibus perierunt. Scripta sunt hec propter nos, in quos fines seculorum devenerunt. Sed si non desinimus murmurare et conqueri contra Deum, incurremus simile offensionis periculum vel exemplum. Cum enim de celesti intemperie, fructuum infecunditate, ymbrium raritate, et de prosperitate aliorum, et aliorum improsperitate causamur, contra Deum murmuramus. Sed hec primo ignoscuntur, in persistentes graviter vindicantur, quia mittentur in eos serpentes, id est immundis et veneficis spiritibus tradentur, qui occultis morsibus penetralia cordis depascantur.|| marg.|  ORIGENES. Propter correctionem legentium indicatur populi peccatum, quia murmuraverit et ingratus fuerit beneficiis divinis, cum celeste manna susceperit. Secundo mense, quinta decima die mensis, quod non sine ratione scriptum est. Recordare de legibus pasce que dicta sunt, et invenies ibi hoc esse tempus quod statuitur ad secundum pasca faciendum his qui immundi in anima fuerint, vel occupati negociis peregrinis. Qui non fuerant immundi anima, vel non longe peregrinabantur, quarta decima die primi mensis fecerunt pasca ; longe vero peregrini et immundi, secundum pasca in hoc tempore faciunt, in quo et manna de celo descendit. In die quo primum pasca fit, non descendit manna, sed in quo secundum. Primum pasca populi Iudaici est. Secundum, nostrum. Nos enim fuimus in anima immundi, qui colebamus idola; et peregrini, et longinqui, qui fuimus hospites et peregrini testamentorum Dei etc. Sed datur manna de celo, non in die quo primum pasca fit, sed quo secundum. Panis enim qui de celo descendit, non venit ad illos qui primam solennitatem celebrabant, sed ad nos qui suscepimus secundam : etenim pasca nostrum immolatus est Christus, qui verus homo panis de celo descendit. Videamus interim quid in hac die gestum monstretur : Quarta decima die mensis secundi murmuravit populus etc.|| Dixeruntque ad eos filii Israel : Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Egypti, interl.| ingratus populus desiderat Egyptum, qui Egyptios videt extinctos|| interl.| EGYPTI. mundo|| quando sedebamus interl.| delectati, quiescentes|| super ollas carnium, interl.| multimodas refectiones carnalium voluptatum|| marg.| SEDEBAMUS SUPER OLLAS CARNIUM. Greges ovium habebant et armenta boum, de quibus comedere poterant, sed desiderio piscium et avium quibus Egyptus abundat estuabant.|| et comedebamus panem panem] panes Weber interl.| « qui vertitur in fel aspidum intrinsecus » Iob. 20, 14. || in saturitate : cur eduxistis nos in desertum desertum] +istud Weber , interl.| laborem presentis vite, et periculum|| ut occideretis omnem {t. 1 : Erfurt, f. 71rb ; facsim., p. 143b} multitudinem fame ? interl.| carnalium voluptatum|| interl.| transductam per mare Rubrum, id est baptismum|| Dixit autem Dominus ad Moysen : Ecce ego pluam vobis panes de celo interl.| Verbum Dei panem qui de celo descendit|| egrediatur populus, et colligat que sufficiunt per singulos dies ut temptem eum utrum ambulet in lege mea an non. marg.| ECCE PLUAM VOBIS PANES DE CELO etc. ORIGENES. Vellem primo super hanc scripturam cum Iudeis habere sermonem, quibus credita sunt eloquia Dei, quid illis videatur de eo quod dicit : Sex diebus continuis colligetis, die autem sexta duplum. Apparet ergo sextum diem nominari qui ante sabbatum ponitur. Sabbatum autem septimus dies est. Quero ergo qua die ceperit manna dari, et volo comparari Dominicam nostram cum sabbato Iudeorum. Ex Scriptura enim apparet quia die Dominica primum datur manna, sex diebus continuis collectum ; septima, que est sabbatum, cessatur. Quia ergo in die Dominica pluit Deus manna, et non in sabbato, intelligant Iudei iam tunc prelatam esse Dominicam nostram suo sabbato, et indicatum est quod non in ipsa Dei gratia ad eos descenderit de celo, et panis celestis, qui est sermo Dei, ad eos non pervenerit. Unde Os. 3, 4. : Diebus multis sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine hostia, sine sacrificio, sine sacerdote. In nostra {t. 1 : Erfurt, f. 71rb ; facsim., p. 143b} autem Dominica semper Dominus pluit manna, id est celestia verba, que nobis leta sunt. Illi infelices suspirant etiam manna, sicut patres eorum, et non merentur accipere : non enim possunt manducare quod est minutum sicut semen coriandri, et candidum sicut pruina. Nihil enim in verbo Dei minutum, subtile et spiritale sentiunt, sed totum pingue et crassum. « Incrassatum est enim cor populi huius » Mt. 13, 15.. Interpretatio quoque nominis huius hoc sonat. Manna enim interpretatur ‘quid est hoc ?’ Ipsa vis nominis ad discendum invitat, ut cum audis Legem Dei recitari, inquiras semper et dicas doctoribus : Quid est hoc ? Tu ergo, si vis manducare manna et suscipere verbum Dei, scito minutum esse et valde subtile, sicut semen coriandri : habet enim aliquid oleris quo nutrire et recreare possit infirmos. Infirmus enim olus manducat Cf. Rm. 14, 2.. Habet enim aliquid et rigoris, et ideo ut pruina ; candoris autem et dulcedinis plurimum. Quid est candidius, splendidius eruditione divina ? Quid dulcius, suavius eloquiis Dei, que sunt super mel et favum ?|| marg.| PANES. Manna scilicet : locutio est quia panis pro alimento ponitur ; amat autem Scriptura pluraliter magis panes quam singulariter dicere ‘panem’. || marg.| UT TENTEM. Tentatio ista probatio est, non ad peccatum seductio ; nec ideo probantur ut Deus non noverit, sed ipsos ipsis ostendit, quo humiliores fiant ad petendum adiutorium, et ad noscendam Dei gratiam.|| die autem sexta interl.| hac presenti vita|| parent interl.| reponant scilicet unde in futuro vivant|| quod inferant et sit duplum quam colligere solebant interl.| ut sufficiat presenti vite et future|| per singulos dies marg.| DIE AUTEM SEXTA etc. ORIGENES. In die sexto duplum colligatur in repositionem quantum sufficiat etiam sabbato. Sexta dies, hec vita in qua nunc sumus. In sex diebus fecit Deus hunc mundum. In hac ergo die tantum reponere debemus, quantum sufficiat in futuro. Si quid enim hic boni operis acquiras, si quid iustitie, misericordie et pietatis recondas, hoc tibi in futuro erit cibus. Qui enim acquirit hic decem talenta, ibi accipiet decem civitates, et « que seminaverit homo, hec et metet » Gal. 6, 8.. Divites huius seculi ea recondunt que in hoc seculo, immo cum hoc seculo corrumpuntur : bona autem recondita permanent usque in crastinum. Scriptum est autem. Qui infideles fuerunt, servaverunt de manna et ebullierunt ex eo vermes et computruit : quod autem pro die sabbati reponebatur, permansit integrum. Et tu ergo, si propter presentem vitam et amorem seculi thesaurizas, continuo vermes ebulliunt, de quibus dicitur Is. 66, 24. : « Vermis eorum non moritur », hos generat avaricia, et divitiarum ceca cupiditas, his qui habent pecuniam, et videntes in necessitate fratres suos, claudunt viscera ab eis. Unde Apostolus precipit 1Tm. 6, 17. divitibus non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum etc., nec aliunde fiunt vermes in nobis, nisi ex manna, id est verbo Dei. Unde Io. 15, 22. : Nisi venissem et locutus eis fuissem, peccatum non haberent etc. Post susceptum ergo verbum Dei si quis peccat, efficitur ipsum verbum vermis qui eius conscientiam semper fodiat, et arcana pectoris rodat.|| dixeruntque Moyses et Aaron ad omnes filios Israel vespere interl.| sabbati, que lucessit in prima sabbati|| interl.| in adventu Christi, qui est in fine seculi|| scietis quod Dominus vos eduxerit vos eduxerit] inv. Weber de terra Egypti et mane videbitis gloriam Domini interl.| quoniam angeli ad sepulcrum nuntiaverunt gloriam resurrectionis|| marg.| VESPERE SCIETIS etc. ORIGENES. Ad vesperam scietis quia ego Dominus. Mane autem videbitis maiestatem Domini. Respondeant mihi Iudei : Quomodo ad vesperam cognoscitur Dominus, et mane videatur maiestas eius ? Ubi agnitus est ad vesperam, et eius maiestas visa est mane ? Sed non intelligitur hoc nisi in Evangelio, in quo Mt. 28, 1. : « Vespere sabbati, que lucescit in prima sabbati, venit Maria Magdalene et altera Maria » ad « sepulcrum », et invenerunt lapidem revolutum a monumento, terre motum factum, et monumenta aperta esse, et centurionem et custodes sepulcri dicentes : Vere hic Filius Dei erat. Agnitus est in hac vespera Dominus, quia ipse Dominus erat. Agnitus est in virtute resurrectionis, et mane gloria eius visa est. Cum venissent alie mulieres prima sabbati valde mane, invenerunt angelos cum ingenti claritate sedentes ad sepulcrum, et dicentes Cf. Mt 28, 6. : Non est hic, sed resurrexit a mortuis. Venite et videte locum etc. Visa est ergo maiestas eius mane, quia et per angelos resurrectio nuntiata est.|| audivi audivi] audivit Weber enim murmur vestrum contra Dominum interl.| non contra me|| nos vero quid sumus quia musitastis musitastis] mussitatis Weber {t. 1 : Erfurt, f. 71va ; facsim., p. 144a} contra nos et ait Moyses dabit Dominus vobis vespere carnes interl.| mundi quo « Verbum caro factum est » Io. 1, 14..|| edere et mane panes interl.| Verbum Dei|| in saturitate interl.| anime|| eo quod audierit murmurationes vestras interl.| cognoverit scilicet omnia, etsi non statim punit|| interl.| quem nihil latet|| quibus murmurati estis contra eum interl.| qui nos misit, qui in nobis operatur|| nos enim quid sumus nec contra nos est murmur vestrum sed contra Dominum marg.| NON ENIM ADVERSUS NOS MURMUR VESTRUM etc. AUGUSTINUS. Non ex hoc tantum se valere quantum Deum voluerunt ; dixerunt enim : Quid sumus nos ? Nec talis erat illa sententia, ubi Petrus dicit Ananie Cf. Act. 5, 3-4. : Ausus es mentiri Spiritui sancto ? Non hominibus mentitus es, sed Deo. Non enim ait : Ausus es mentiri mihi ? Non mihi mentitus es, sed Deo. Quod si dixisset, simile fuisset. Neque enim ita dixit : Ausus es mentiri Spiritui sancto ? Non Spiritui sancto mentitus es, sed Deo. Ita enim loquens, negaret Spiritum sanctum esse Deum. Nunc vero cum ita dixisset : Ausus es mentiri Spiritui sancto ?, cum ille putaret se hominibus esse mentitum, ille Spiritum sanctum Deum esse monstravit, subiungens : Non hominibus mentitus es, sed Deo.|| dixitque Moyses ad Aaron : Dic universe congregationi filiorum Israel : interl.| quia sacerdotum est Legem et Dei voluntatem populo annuntiare|| Accedite interl.| beneplacentes|| coram Domino audivit enim murmur vestrum interl.| qui omnia audit|| cumque loqueretur Aaron ad omnem cetum filiorum Israel respexerunt ad solitudinem et ecce gloria Domini apparuit in nube interl.| carne assumpta|| locutus est autem Dominus ad Moysen dicens audivi interl.| cognovi|| murmurationes filiorum Israel loquere ad eos vespere interl.| vespere enim Christus mortuus est et sepultus|| {t. 1 : Erfurt, f. 71vb ; facsim., p. 144b} enim enim] om. Weber comedetis carnes et mane marg.| ET MANE. Novo die, quando Christus sol iustitie adventu suo credentibus reparavit perdita.|| interl.| qui mane surrexit|| saturabimini panibus scietisque interl.| tunc scietis|| quod ego ego] om. Weber sum sum] sim Weber Dominus Deus vester marg.| VESPERE COMEDETIS CARNES. ORIGENES. Moraliter. Intelligere possumus quod unicuique nostrum mane est et initium diei, tempus quo primum illuminamur et ad lucem fidei accendimur. In hoc tempore carnes verbi non possumus edere, id est perfecte doctrine capaces nondum sumus ; sed post longa exercitia, post profectum plurimum, cum iam proximi sumus ad vesperam, id est perfectionis fidem, tunc solidioris cibi capaces efficimur. Festinemus ergo manna suscipere, quod prout vult quisque saporem reddit in ore. Unde Mt. 8, 13. : Fiat tibi secundum fidem tuam. Et tu ergo, si verbum Dei quod in Ecclesia predicatur, tota fide et devotione suscipias, fiat tibi quodcumque desideras. Si tribularis, consolatur te, dicens Ps. 50, 19. : Cor contritum et humiliatum, Deus non spernit. Si letaris pro spe futura, cumulat tibi gaudia, dicens Ps. 31, 11. : « Letamini in Domino, et exultate, iusti ». Si iracundus es, dicit Ps. 36, 8. : Desine ab ira, et derelinque indignationem. Si in doloribus sis, sanat te, dicens Ps. 102, 3. : Dominus « sanat languores tues omnes ». Si paupertate consumeris, consolando dicit Ps. 112, 7. : Dominus allevat de terra inopem, et de stercore erigit pauperem. Si quis tamen infideliter suscipit, nec comedit, sed abscondit, vermes ex eo ebulliunt. Nec turberis si ad hoc ducitur verbum Dei, ut putetur fieri vermis. Ipse enim ait Ps. 21, 7. : « Ego sum vermis et non homo ». Sicut enim ipse est qui fit aliis « in ruinam », aliis autem « in resurrectionem » Cf. Lc. 2, 34., ita et ipse est qui in manna fidelibus dulcedo mellis, infidelibus vermis efficitur. Ipse est enim sermo Dei, qui iniquorum mentes arguit, et correctionum spiculis conscientiam terebrat. Ipse est enim qui efficitur eis quibus aperit Scripturas ignis. Qui dicunt Lc. 24, 32. : « Nonne cor nostrum ardens erat in nobis » etc Aliis ignis est quibus cremat spinas de terra mala, id est malignas cogitationes in corde consumit ; et ideo peccatoribus neque vermis arguens unquam moritur, neque ignis exurens extinguitur. Iustis autem et fidelibus permanet dulcis et suavis. Unde dicitur Ps. 33, 9. : « Gustate et videte quoniam suavis est Dominus » etc|| marg.|  ORIGENES. Alia littera : Vespere manducabitis carnes, et mane replebimini panibus. Dicant Iudei : que consequentia sit, ut vespere carnes sine panibus comedant, aut mane panes sine pulmento ? Quid in hoc divini muneris, quid temperamenti gratie celestis ostenditur ? Hoc est in quo agnoscere Deum possunt, qui carnes in vespera sine panibus comedunt, et maiestatem Dei apparere dicunt. Si rursum panes sine carnibus comedantur, servent sibi ista, his qui acquiescentes in coturnicibus putant agnosci Deum. Nos autem quibus in fine ad vesperam mundi Verbum est caro factum, in illa tantum carne agnosci dicimus Deum, quam suscepit ex Virgine : has enim Verbi Dei carnes {t. 1 : Erfurt, f. 71vb ; facsim., p. 144b} neque mane, neque meridie, quis manducavit, sed ad vesperam. Unde 1Io. 2, 18. : Pueri, novissima hora est. Mane, inquit, replebimini panibus. Nobis ergo panis Verbum Dei est : Ipse est panis vivus, qui de celo descendit, et dat vitam mundo Cf. Io. 6, 33.. Sed quod dicit mane dari hunc panem, cum incarnatus sit ad vesperam, sic intelligendum est, quod ad vesperam mundi et prope finem Dominus venerit, sed adventu suo, cum sit sol iustitie, novum mane credentibus restauravit ; novum scilicet scientie lumen, in quo replentur panibus qui susciperunt precepta eius. Nec mireris quia verbum dicitur et caro Dei, et panis, et lac dicitur et holera, et pro mensura credentium et possibilitate sumentium diverse nominatur. Vel post resurrectionem mane factam, credentes replevit panibus, quia libros Legis et prophetarum prius ignotos ad instructionem Ecclesie concessit, ut ipse sit panis in Evangelio, ceteri vero libri Legis et prophetarum vel historiarum plures panes dicantur, quibus repleantur credentes ex gentibus. Unde : Ascendent in montem et bibent vinum, unguento unguentur. Sic ergo competenter carnes ad vesperam accipimus et panibus mane replemur, quia nec poteramus mane carnem edere. Nondum enim erat tempus. Nec meridie : vix enim angeli edunt carnes meridie, et illi fortassis ordini meridianum tempus conceditur.|| marg.| Tale quid in Elia significatur, cum ei alimenta corvus afferret. Forte carnibus ad vesperam, et mane panibus ille significatur « qui traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter iustificationem nostram » Rm. 4, 25. : ad vesperam quippe mortuus est ex infirmitate, sepultus est ; mane autem apparuit discipulis, qui resurrexit in virtute.|| factum est ergo vespere et ascendens coturnix interl.| grece : ortogometra || interl.| he sunt promisse carnes|| cooperuit cooperuit] operuit Weber castra mane quoque ros interl.| manna scilicet panis promissus|| iacuit per circuitum castrorum marg.| COTURNIX OPERUIT CASTRA etc. ISIDORUS. Per volucrum escas figuratur predicatio divinitus missa, que transcurrit per verba sonantia, quasi per aerem volatilia pennata, quibus per fidem pascuntur, qui ad patriam celestem proficiscuntur. Vel veteris legis eloquia, que plebem carnalem tamquam carne alebat, per verba divinitus missa, quasi per volatilia. Unde et vespere dantur, quia cuncta carnaliter illis concessa finem erant habitura. Manifesto autem lumine fidei datur manna quod est Christus, panis scilicet vivus qui de celo descendit Cf. Io. 6, 41 ; 6, 51., qui per nubes evangelicas universo orbi pluitur : non iam murmuranti et tentati Synagoge, sed credenti et speranti Ecclesie.|| cumque operuisset superficiem terre apparuit in solitudine minutum interl.| subtile, quia humanis sensibus incognitum incarnationis mysterium|| et quasi pilo tunsum in similitudinem pruine super terram interl.| quia corpus Christi a fervore vitiorum refrigerat|| marg.| IN SIMILITUDINEM PRUINE etc. Pruina que Christum significat. Manna enim Dominico die primum datum est, et Christus Dominica die resurrexit.|| marg.| TUSUM. Id est : mundissimum. Sicut enim frumentum vel milium, vel aliud tale in mortariolo pilo teritur, et folliculis exuitur, sic corpus Christi per tribulationem passionis, et pilo crucis mortalitate exutum est. Vel minutum manna subtilitas celestis doctrine, que pilo tunditur, ut litteralis sensus exuatur.|| quod cum vidissent filii Israel dixerunt ad invicem man hu quod significat quid est hoc marg.| MANHU. GREGORIUS. Quid per manna filiis Israel desuper datum, nisi admiratio superne dulcedinis designatur ? Dulcis enim cibus qui de supernis accipitur : manhu vocatur, quod interpretatur ‘Quid est hoc ?’, quod dicimus, quando cernimus quod nescientes admiramur. Supernum igitur manna anima percipit, cum per vocem compunctionis elevata, novam speciem eterne refectionis obstupescit, ut divina dulcedine repleta iure respondeat ‘Quid est hoc ?’, quia dum ab infima cogitatione suspenditur, ea que de supernis conspicit et insolite miratur. Et cum per hanc vocem torporis nostri surditas rumpitur, vetuste vite usus mutatur, ut anima, superno spiritu afflata, {t. 1 : Erfurt, f. 72ra ; facsim., p. 145a} et in supremis appetat quod contempserat, et contemnat in infimis quod appetebat.|| ignorabant enim quid esset quibus Moyses ait Moyses ait] inv. Weber iste est panis interl.| vivus, qui de celo descendit Cf. Io. 6, 41 ; 6, 51. || quem dedit Dominus vobis ad vescendum hic est sermo quem precepit Dominus colligat ex eo unusquisque quantum {t. 1 : Erfurt, f. 72ra ; facsim., p. 145a} sufficiat ad vescendum gomor interl.| mensura quinque sextariorum, quam Ioseph assarium vocat|| per singula capita iuxta numerum animarum vestrarum que habitant in tabernaculo sic tolletis marg.| IUXTA NUMERUM etc. Sepe Scriptura homines animas appellat, a parte totum : non facile autem carnes pro hominibus, sed carnem sicut ibi Ps. 55, 5. : Non timebo quid faciat caro, quod apertius in psalmo eodem ait Ps. 55, 11.« quid faciat mihi homo ». Non autem dicetur : secundum numerum carnium vestrarum, sicut dixit secundum numerum animarum vestrarum . || feceruntque feceruntque] + ita Weber filii Israel et collegerunt alius plus alius minus interl.| pro capacitate intelligentie|| et mensi sunt ad mensuram gomor nec qui plus collegerat habuit amplius nec qui minus paraverat reperit minus sed singuli iuxta id quod interl.| quia unicuique captus intelligentie si maneat in fide sufficit ad salutem|| edere interl.| intelligere|| poterant congregaverunt congregaverunt] congregarunt Weber marg.| IUXTA ID QUOD etc. Quia in presenti vita quilibet debet discere quantum potest, ne quid indiscussum relinquat, ne cum non possit, discere incipiat.|| dixitque Moyses ad eos nullus relinquat ex eo in mane qui non audierunt eum sed dimiserunt quidam ex eis usque mane et scatere cepit vermibus interl.| malum avaricie notatur, cui qui studet, vermibus consumendus tradetur|| atque computruit et iratus est contra eos Moyses interl.| Christus, vel Lex que hoc prohibet dicens : « Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra » Mt. 6, 19..|| marg.| MANE. Principium alterius vite, in qua non licebit vacare doctrine, sed manna computrescet, et vermibus scatebit, id est penam eis eternam generabit.|| colligebant autem mane singuli interl.| studiose, sicut studiosus operator mane incipit operari|| quantum sufficere poterat ad vescendum cumque incaluisset interl.| in die iudicii|| interl.| manifestius apparens|| sol interl.| Christus|| liquefiebat marg.| CUMQUE INCALUISSET etc. Quia tunc omnis Scripture intellectus patebit, quia nunc videmus per speculum in enigmate, tunc autem videbimus facie ad faciem 1Cor. 13, 12..|| in die vero sexta interl.| presenti vita|| collegerunt cibos duplices marg.| CIBOS DUPLICES. Necessaria scilicet anime et corpori. Nam in septima, que mortuorum etas intelligitur, scilicet nullus erit operandi locus.|| id est duo gomor interl.| ut alterum servetur in sabbatum|| per singulos homines venerunt autem omnes principes multitudinis et narraverunt Moysi qui ait eis hoc est quod locutus est Dominus requies sabbati sanctificata erit Domino interl.| ut illi soli vacetis|| cras interl.| parasceve ante sabbatum|| quodcumque operandum est facite et que coquenda interl.| esui corporali vel spiritali preparanda|| sunt coquite quicquid autem reliquum fuerit reponite usque mane mane] in praem. Weber interl.| unde vivatis in sabbato scilicet quando licet operari|| marg.| REQUIES SABBATI. Audiendo verbum Dei et faciendo, vel bene vivendo, et aliis misericordiam prestando : quod reponebatur pro sabbato non corrumpebatur, quia bona pro futura requie facta, in futura vita manent integra. Alioquin ebulliebant vermes, et computrescebat quod servabatur. Qui enim propter presentem vitam et amorem seculi thesaurizant, illis ebullit vermis qui non moritur.|| feceruntque ita ut preceperat Moyses et non computruit neque vermis inventus est in eo dixitque Moyses comedite illud hodie quia sabbatum {t. 1 : Erfurt, f. 72rb ; facsim., p. 145b} est Domini Domini] Domino Weber interl.| vel : Domino || non invenietur hodie in agro interl.| quia non licebit post hanc vitam operari|| sex diebus interl.| tota presenti vita|| colligite in die autem septimo sabbatum est Domini Domini] Domino Weber interl.| vel : Domino || idcirco non invenietur interl.| quia post hanc vitam non licebit operari|| venitque venitque] venit Weber septima dies et egressi de populo ut colligerent non invenerunt dixit autem Dominus ad Moysen usquequo non vultis custodire mandata mea et legem meam videte quod Dominus dederit vobis sabbatum et propter hoc interl.| quia non licebit in eo operari|| tribuerit vobis die sexto cibos duplices interl.| presentis vite et future|| maneat unusquisque apud semet ipsum interl.| id est : quiescat, nec egrediatur ad opus|| et et] om. Weber nullus egrediatur interl.| ad operandum|| de loco suo die septimo et sabbatizavit populus die septimo appellavitque domus Israel nomen eius man interl.| quia Verbum Dei habet aliquid oleris unde infirmitas nutriatur|| quod erat quasi semen coriandri album interl.| quia Verbum Dei quod caro factum est purum, et lucidum manet|| gustusque eius quasi simile cum melle dixit autem Moyses iste est sermo quem precepit Dominus imple gomor ex eo et custodiatur in futuras retro generationes ut noverint panes panes] panem Weber interl.| vel : panem || quibus quibus] quo Weber interl.| vel : quo || alui vos in solitudine interl.| presentis vite deserto|| quando educti estis de terra Egypti interl.| de servitute diaboli|| dixitque Moyses ad Aaron sume vas unum et mitte ibi man quantum potest capere gomor interl.| mensura trium modiorum|| et repone coram Domino ad servandum in generationes vestras sicut preceperat preceperat] precepit Weber Dominus Moysi posuitque posuitque] + illud Weber Aaron interl.| sacerdotes|| in tabernaculo interl.| Ecclesia|| reservandum. interl.| in memoriam eternam|| marg.| ET REPONES etc. AUGUSTINUS. Queri potest ubi Aaron reponeret ante Dominum, quando nec ullum tabernaculum fuit, nec arca testamenti iam fuerat constituta. An forte de futuro, ideo dixit repones , ut intelligatur tunc ante Dominum posse reponi, quando futura arca erat ? An potius ante Dominum dictum est, quod fit ipsa devotione offerendi, in quocumque loco poneretur ? Ubi enim non est Deus ? Sed quod adiungit : Et reposuit Aaron ante tabernaculum ad reservandum , priorem magis sensum asserit. Hoc enim modo Scriptura dixit per prolepsim, {t. 1 : Erfurt, f. 72rb ; facsim., p. 145b} quod post factum est, cum esse cepit tabernaculum testimonii.|| Filii autem Israel interl.| visionis divine|| manducaverunt manducaverunt] comederunt Weber interl.| vel : comederunt || man quadraginta annis interl.| Toto tempore presentis vite, quo secundum Novum et Vetum Testamentum vivimus : quater enim decem quadraginta fiunt.|| donec venirent in terram habitabilem interl.| viventium, ubi in quiete habitant sancti, transmisso deserto huius seculi|| hoc cibo interl.| predicto|| {t. 1 : Erfurt, f. 72va ; facsim., p. 146a} aliti sunt usquequo tangerent fines terre Chanaan. interl.| Exponit quam terram dixerit.|| interl.| Septuaginta : quoad usque in partem Phenicis venirent.|| marg.| FILII AUTEM ISRAEL etc. AUGUSTINUS. Alia littera : Filii autem Israel ederunt manna quadraginta annis, quoad usque venirent ad terram que habitabatur. Significat autem Scriptura in hoc loco per prolepsim memorando quod postea factum est, non edisse filios Israel manna nisi in eremo. Hoc est enim quod ait : usque ad terram que habitabatur, id est que iam non est eremus, non quia continuo ut venerunt ad terram habitabilem destiterint vesci manna, sed quia non ante. Traiecto enim Iordane significatur manna cessasse, ubi manducaverunt panes terre. Ingressi vero in terram habitabilem antequam transirent Iordanem, vel tantum manna vesci, vel utroque cibo potuerunt : hoc enim intelligi potest, quia cessasse manna non dicitur nisi Iordane traiecto. Cur autem in eremo etiam carnes desideraverint, cum de Egypto cum multis pecoribus exierint, magna questio est. Nisi forte dicatur, quia in eremo non erant pascua, et ideo minor pecorum fecunditas pepercisse pecoribus, ne omnibus deficientibus, etiam sacrificiis necessaria deessent, vel si quid aliud dici potest unde questio solvatur. Congruentius tamen creditur non eos carnes desiderasse quas de pecoribus habere poterant, sed que deerant, ex aquis videlicet quas in eremo non inveniebant. Unde illis ortogometra data est, id est aves quas coturnices multi Latini interpretantur, cum sit aliud genus avium ortogometra, quamvis coturnicibus non usquequaque dissimile. Noverat enim Deus quid desiderarent, et ex quo genere carnis satiaret eos.|| marg.| MANNA. Corpus Christi, scilicet Verbum Dei quod percipimus nunc in enigmate, tunc autem facie ad faciem 1Cor. 13, 12..|| DONEC VENIRENT IN TERRAM etc. AUGUSTINUS. Alia littera : Quousque venirent in partem Phenicis. Per repetitionem exponit quam terram dixit habitari. Sed tunc illam terram credendum est sic appellatam, non modo. Alia est enim que Phenice dicitur regio Tyri et Sydonis, quam illos transisse non legitur. Quam Scriptura fortasse potuerit terram {t. 1 : Erfurt, f. 72va ; facsim., p. 146a} Phenicis appellare, ubi palmarum arbores iam esse ceperant, post eremi vastitatem, quia palma grece sic vocatur. In initio enim profectionis sue invenerunt locum, ubi septuaginta palme erant et duodecim fontes. Sed post excepit eos eremus, ubi nil tale fuit, quousque venirent ad loca que colebantur. Sed ille sensus est probabilior, ut credamus sic appellatam fuisse tunc terram. Multarum enim terrarum, locorum, fluminum et urbium, nomina certis causis mutavit antiquitas.|| Gomor autem decima pars est ephi. Capitulum 17 Igitur profecta est est] om. Weber omnis multitudo filiorum Israel de deserto Sin interl.| quod interpretatur tentatio|| per mansiones suas iuxta sermonem Domini castrametata est castrametata est Corrector3 (vel) Rusch] Corrector3 (hebr. antiqui) in Raphidim interl.| sanitas iudicii|| ubi non erat aqua ad bibendum populo. marg.| IGITUR PROFECTA EST. ORIGENES. Omnes qui volunt pie vivere in Christo persecutionem patiuntur 2Tm. 3, 12., ab hostibus impugnantur, agensque iter huius vite semper debet esse paratus et stare in castris. Unde : profecta est omnis synagoga filiorum Israel de deserto Sin secundum castra sua per verbum Dei. Est una quidem Synagoga Domini, sed in quattuor castris dividitur, qui describuntur in Numeris circa tabernaculum Domini posita. Armatus ergo in castris Domini militans ne implices te secularibus negociis, et in castris Domini semper excubias agas, ut de te dicatur quia profectus es per verbum Domini de deserto Sin, et venias in Raphidim. Sin autem tentatio interpretatur; Raphidim : sanitas iudicii. Qui bene exit de tentatione, venit ad sanitatem iudicii. In die enim iudicii sanus erit. Unde Apc. 2, 7. : Qui vicerit, dabo ei de ligno vite, quod est in paradiso Dei mei. Venit ergo ad sanitatem iudicii qui bene disponit sermones suos in iudicio.|| marg.| SIN. Hic specialiter Sin una mansio accipitur, ex his quinque que fuerunt a mari Rubro usque ad montem Sina, quas Iosephus nominatim describit. Generaliter enim etiam desertum illud Sin vocatur, sicut et Raphidim.|| marg.|  HIERONYMUS. Raphidim est locus in deserto iuxta montem Horeb. Sciendum autem quod omnis eremus usque ad montem Sinai, Sin vocatur, et ex tota provincia etiam locus unius mansionis nomen accepit, sicut et Moab tam urbis quam provincie nomen est. In hac solitudine quinque sunt mansiones, Suph, et eremus Sin, Alus, Depheca, Raphidim. Unde bene dicitur quia profecta est omnis multitudo filiorum Israel de eremo Sin, per mansiones suas iuxta os Domini, et venerunt in Raphidim. Unde patet plures mansiones unius regionis vocabulo demonstrari.|| Qui iurgatus contra Moysen, interl.| Legem|| ait : Da nobis aquam ad bibendum ad bibendum ΩM Rusch (ad bibendu cacogr.) tantum] ut bibamus Weber . interl.| alias : ut bibamus || Quibus iratus iratus ΩS Rusch tantum] om. Weber Moyses ait Moyses ait ΩM Rusch] respondit Moyses Weber  : interl.| alias : quibus respondit Moyses || Quid iurgamini contra me, cur temptatis Dominum ? Sitivit interl.| in deserto|| ergo populus interl.| qui debet esurire et sitiri iustitiam|| ibi pre pre] pro Weber aque penuria et murmuravit contra Moysen dicens cur fecisti nos exire fecisti - nos exire] inv. Weber de Egypto ut occideres occideres] + et Weber nos et liberos nostros ac iumenta siti. marg.| SITIVIT ERGO etc. ORIGENES. Alia littera : Sitivit, inquit, populus aquam, et murmurabant adversus Moysen. Suffecit dicere quia sitivit : quid opus fuit addere aquam ? Non est superflua adiectio. Sunt ergo diversi sites, et quisque habet propriam. Qui boni sunt, esuriunt et sitiunt iustitiam Mt. 5, 6.. Alii quoque dicunt Ps. 41, 3. : Sitivit anima mea ad te, Deus. Qui vero sunt peccatores, patiuntur non sitim aque, non famem panis, sed audiendi verbum Dei. Sitiit ergo populus aquam, qui debuit sitire iustitiam. Sed Deus eruditor infantium, magister insipientium, corrigit culpas, et emendat errores, dicens ad Moysen ut sumat virgam, percutiat petram, et educat aquas. Vult enim eos iam de petra bibere, et proficere, et ad interiora mysteria venire. Murmuraverunt enim adversus Moysen, ideo iubet Dominus ut ostendat eis petram de qua bibent. Si quis enim est qui legens Moysen murmurat adversus eum, et displicet ei lex secundum litteram, quia in multis non videtur habere consequentiam, ostendit ei Moyses petram que est Christus, ut inde bibat, et sitim reficiat. Sed hec petra non dat aquas nisi percussa, {t. 1 : Erfurt, f. 72vb ; facsim., p. 146b} percussa vero fontes producit. Percussus enim Christus, et in cruce mactatus, Novi Testamenti fontes produxit. Unde Cf. Za. 13, 7. : Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis. Nisi enim fuisset percussus, et exisset sanguis et aqua de latere eius, omnes sitim verbi Dei pateremur. Unde 1Cor. 10, 4. : « Bibebant autem de spiritali, consequente eos, petra : petra autem erat Christus ».|| marg.|  ISIDORUS. Sitiens populus pro aqua murmuravit contra Moysen : ideo iubet Deus ut ostendat eis petrum ex qua bibant. Si quis autem legens Moysen murmurat adversus eum, et displicet ei littera legis, ostendit ei Moyses petram, que est Christus, et ducit ad ipsam, unde bibat et sitim reficiat.|| Clamavit autem Moyses {t. 1 : Erfurt, f. 72vb ; facsim., p. 146b} ad Dominum dicens : Quid faciam populo huic adhuc pusillum pusillum] pauxillum Weber interl.| alias : paululum || et lapidabit lapidabit] lapidabunt Weber me. Ait autem autem] om. Weber Dominus ad Moysen : Antecede populum et sume tecum de seniorbus senioribus] senibus Weber Israel et virgam in in] om. Weber qua interl.| Septuaginta : in qua pro de qua ; celeberrima locutio in Scripturis|| percussisti fluvium tolle in manu tua et vade marg.| ANTECEDE POPULUM etc. Non solum Moyses ducit populum ad aquas, sed et seniores populi. Non enim sola Lex Christum annuntiat, sed et prophete, et patriarche, et omnes maiores natu.|| marg.| ET VIRGAM etc. TOLLE IN MANU TUA. AUGUSTINUS. Aaron, non Moyses, legitur flumen virga percussisse. Moyses enim eadem virga mare divisit, non flumen. Quid ergo sibi vult : Accipe virgam in qua percussisti flumen ? An forte mare appellavit flumen, et querendum est exemplum huius locutionis ? An quod Aaron fecit Moysi potius attributum est, quia Moysen iubebat Deus que faceret Aaron, et in hoc autoritas, in illo ministerium ? Unde Cf. Ex. 4, 16. : Erit tibi ad populum, tu autem illi in his que ad Deum. || en ego stabo coram te ibi super petram Horeb interl.| mons qui et Sina|| percutiesque petram et exibit ex ea aqua interl.| aperto latere Christi, « exivit sanguis et aqua » Io. 19, 34. || ut bibat populus interl.| « Bibebant autem de spiritali, consequente eos, petra : petra autem erat Christus » 1Cor. 10, 4..|| marg.| PERCUTIESQUE PETRAM . Christum qui in cruce a Iudeis percussus est : cui accessit virga, id est lignum passionis, ut fidelibus manaret aqua.|| fecit Moyses ita coram seniorbus senioribus] senibus Weber Israel et vocavit nomen loci illius Temptatio propter iurgium filiorum Israel et quia temptaverunt Dominum dicentes estne Dominus interl.| vel : Deus || in nobis an non venit autem Amalech interl.| diabolus intercludens viam patrie celestis|| et pugnavit pugnavit] pugnabat Weber contra Israel in Raphidim marg.| VENIT AUTEM AMALECH etc. STRABO. Amalech fuit filius Hysmael, a quo Amalechite, qui et Hysmaelite ipsi sunt Saraceni. Interpretatur autem bibens, vel lambens, sanguinem, et significat diabolum qui sanctos de Egypto exeuntes et ad terram promissionis tendentes semper impugnat, et animarum sanguinem bibere desiderat.|| ORIGENES. Describitur bellum cum Amalechitis factum. Populus dicitur pugnasse et vicisse antequam manducaret panem de celo et biberet de petra. Non dicitur pugnasse populus, sed dicitur ad eum : Dominus pugnabit pro vobis, et tacebitis. Est ergo quando Dominus pugnat pro nobis, nec permittit tentari supra id quod possumus nec impares viribus sinit ad fortem venire congressum. Iob quoque certamen tentationis sue iam perfectus implevit ; et tu ergo, cum ceperis manducare manna, panem celestem verbi Dei, et bibere aquam de petra. Cumque ad interiora doctrine spiritalis accesseris, expecta pugnam, prepara te ad bellum.|| dixitque Moyses ad Iosue : Elige viros et egressus pugna contra Amalech marg.| DIXITQUE MOYSES etc. ORIGENES. Alia littera : Dixitque Moyses ad Iesum : Elige tibi viros etc. Hucusque beati nominis Iesu nunquam facta est mentio. Hic primum vocavit Moyses Iesum, et dixit ei : Elige viros tibi ipsi. Moyses vocat Iesum, lex invocat Christum, ut eligat sibi viros potentes de plebe : non poterat Moyses eligere, sed solus Iesus, qui ait Io. 15, 16. : Non vos me elegistis, sed ego vos ut elegi. Ipse est electorum dux, et potentium princeps. Ipse confligit cum Amalech. Ipse enim intrat in domum fortis, et alligat fortem, et vasa eius diripit Cf. Mt. 12, 19..|| et cras ego stabo et cras Λ H ΣO P Ω Rusch] cras cett. Ed1455 Ed1530 Clementina interl.| firmus, immobilis, secundum illud Ps. 133, 1 ; 134, 2. : « Qui statis in domo Domini ».|| in vertice collis interl.| tamquam vicinus celo, et non in valle ; unde Cf. Ps. 122, 1. : « Levavi oculos meos » ad eum qui habitat in celis.|| {t. 1 : Erfurt, f. 73ra ; facsim., p. 147a} habens virgam virgam Rusch tantum] + Dei Weber interl.| quam dedit Deus ut verberentur hostes|| in manu interl.| potestate vel opere|| mea marg.| EGO STABO IN VERTICE COLLIS. ORIGENES. Ascendit, inquit, Moyses non in vertice montis, sed in vertice collis. Servabatur enim ei tunc ascendere in verticem montis cum ascensurus erat Iesus et cum ipso Moyses et Helyas, et ibi transformandus in gloria. Nunc ergo velut nondum glorificatus de transformatione Iesu, non ascendit in verticem montis, sed in verticem collis. Et cum elevaret {t. 1 : Erfurt, f. 73ra ; facsim., p. 147a} Moyses manus, superabat Isrel. Moyses elevat manus, non extendit. Iesus qui totum mundum, exaltatus in cruce, amplexus est, dicit : Extendi manus ad populum non credentem. Elevare manus, hoc est actus levare ad Deum, ut non habeat actus deiectos et humi iacentes, sed Deo placitos et ad celum erectos. Elevat ergo manus qui thesaurizat in celo. Ubi enim thesaurus, ibi oculus, ibi manus. Elevat manus qui dicit Ps. 140, 2. : « Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum ». Si ergo eleventur actus nostri, vincitur Amalech. Unde Hbr. 12, 12. : Remissas manus et genua debilia erigite. Si servat populus legem, elevat Moyses manus, et adversarius vincitur. Si non servat legem, invalescit Amalech. Quia igitur nobis pugna est adversus principes, et potestates, et mundi huius rectores tenebrarum, si vis vincere, eleva manus, id est actus, conversatio tua non sit in terris, sed in celis Cf. Phil. 3, 20.. Eleva et tu manus in celum ad Deum, imple mandatum Apostoli 1Th. 5, 17. : « Sine intermissione orate » ; et tunc fiet quod scriptum est, quia sicut ablingit vitulus in campis herbam virentem, ita ablinget populus hic populum qui super terram est ; ubi inducitur quia populus Dei non tam manu et armis quam voce et lingua pugnabat, et oratione inimicos prosternebat. Eleva ergo actus, insta orationi : hec est Christiani pugna qua superat inimicum. Puto autem per hanc figuram duos populos significari, quorum unus ex gentibus elevet manus Moysi, et in sublime tollat ea que scripsit et intelligentiam eorum, et sic vincat. Alius vero, id est Iudaicus populus, non elevat manus Moysi a terra, nec altum aliquid nec sublime in eo intelligit, et sic ab adversariis vincitur.|| marg.| HABENS VIRGAM etc. AUGUSTINUS. Nunc virga Dei dicitur, que primum dictum est Aaron, postea dicitur Moysi. Sicut enim spiritus Helie qui est Spiritus Dei, cuius particeps Helias dicitur, et Dei iustitia, que nostra est. Unde Rm. 10, 3. : Ignorantes Dei iustitiam, volentes suam statuere, id est tamquam a se sibi preparatam.|| Fecit Iosue ut locutus locutus] + ei Weber erat Moyses et pugnavit contra Amalech interl.| diabolum|| Moyses interl.| Lex quam dedit Deus|| autem et Aaron interl.| Mons fortitudinis|| interl.| Christus|| et Hur interl.| ignis Spiritus sanctus|| ascenderunt super verticem collis. Cumque elevaret elevaret ΦG* Rusch tantum] levaret cett. Weber Moyses manus interl.| in speciem crucis, in qua triumphantur inimici|| vincebat Israel interl.| Cum operatione debemus orare, si volumus hostes vincere, et pro celesti premio non pro terreno lucro.|| sin autem paululum remisisset, superabat Amalech. interl.| quia remissis operibus bonis, id est ad terrena conversis, hostis victor insequitur|| marg.| CUMQUE ELEVARET etc. STRABO. Quia cum lex mystice intelligitur, passio Christi spiritaliter pensatur, diabolus vincitur et fugatur. Cum autem remittuntur manus, id est precepta Legis minus studiose exercentur, hostis victor insequitur.|| manus autem Moysi erant graves : sumentes igitur lapidem, interl.| in quo sunt septem oculi Cf. Za. 3, 9., qui etiam lapis adiutorii|| interl.| Ecclesiam, vel Christum|| posuerunt subter eum in quo sedit interl.| requievit|| Aaron autem et Hur sustentabant manus eius ex utraque parte interl.| quia Lex in Christo et Spiritu sancto spiritaliter impleta est|| et factum est ut manus illius illius] ipsius Weber non lassarentur usque ad occasum solis. interl.| finem mundi|| SUMENTES IGITUR etc. GREGORIUS. Moyses sedit in lapide, cum lex requievit in Ecclesia, sed hec manus graves habuit, quia peccantes non misericorditer pertulit, sed severa districtione percussit. Aaron vero mons fortitudinis, Hur interpretatur ignis. Mons fortitudinis Christus est, de quo dicitur Is. 2, 2. : « Erit in novissimis diebus preparatus mons domus Domini in vertice montium ». Ignis vero Spiritus sanctus, quem Christus {t. 1 : Erfurt, f. 73rb ; facsim., p. 147b} venit mittere in terram Cf. Lc. 12, 49.. Aaron ergo et Hur graves manus Moysi sustinendo leviores reddunt, quia mediator Dei et hominum cum igne Spiritus sancti adveniens mandata legis gravia (que dum carnaliter tenerentur portari non poterant) tolerabilia nobis per spiritalem intelligentiam ostendit. Quasi enim manus Moysi leves reddidit, qui pondus mandatorum legis ad veritatem confessionis retorsit, secundum illud Sententia ex Ez. 33, 11 : « Dic ad eos : Vivo ego dicit Dominus Deus, nolo mortem impii sed ut convertatur impius a via sua et vivat » ; cf. Corpus antiphonalium officii (n° 7472, respons. Qui cognoscis) : « Peccatoris nolo mortem sed ut convertatur et vivat » ; cf. Corpus antiphonalium officii (n° 5481) : « Vivo ego dicit Dominus, nolo mortem peccatoris sed ut magis convertatur et vivat ». : « Nolo mortem peccatoris sed ut convertatur et vivat ». Hinc peccatrici anime dicitur Cf. Ier. 3, 1. : Si reliquerit vir uxorem suam, et illa recedens duxerit alterum, numquid revertetur ad eam ultra ? Nunquid non polluta erit et contaminata mulier illa ? Tu autem fornicata cum amatoribus multis, tamen revertere ad me, dicit Dominus. Ecce paradigma turpis mulieris dedit, ostendens quod post turpitudinem recipi non possit, sed ipsum paradigma per misericordiam vincit, cum dicit fornicantem mulierem recipi non posse, et tamen fornicantem animam ut recipiat expectat. Pensemus pondus tante pietatis. Dicit quod fieri non potest, et demonstrat quod hoc ipsum contra morem facere potest. Ecce vocat etiam quos inquinatos denuntiat, hos etiam amplecti querit, a quibus se esse desertum queritur. Inflexit ergo ad misericordiam duritiam legis, quos etiam iuste illa damnat, ipse misericorditer liberat.|| fugavitque Iosue interl.| Christus|| Amalech interl.| diabolum|| et populum eius interl.| demones, vitia vel quoslibet persecutores|| in ore interl.| locutio est|| gladii interl.| Verbi Dei|| Dixit autem interl.| vel : ergo || Dominus ad Moysen : Scribe hoc ob monimentum in libro ob monimentum - in libro Ψ ΩSJ Ed1455 Ed1530 Clementina (1593 1598) Weber (monumentum)] inv. Rusch tantum * et trade in in Amiatinus ... Ψ ΩSJ Rusch] om. Weber auribus Iosue delebo enim memoriam interl.| hic per sanctos et omnino in iudicio « periit memoria eorum cum sonitu. Ps. 9, 7. »|| Amalech interl.| populus brutus, vel linguens sanguinem|| sub celo. marg.| DELEBO ENIM etc. RABANUS. In hoc significat quod omnipotens Deus per legem (quam significat Moyses et de Christo pronuntiat) deleat memoriam spiritalium hostium. Unde Ps. 9, 7. : « Periit memoria eorum cum sonitu ».|| edificavitque Moyses altare marg.| EDIFICAVITQUE MOYSES ALTARE . Omnes diaboli victores in cordibus suis debent aras fidei edificare, in qua spiritales hostias offerant.|| et vocavit nomen eius Dominus interl.| non homo|| exaltatio interl.| quia exaltatus a terra, omnia trahit ad se ipsum Io. 12, 32..|| interl.| fortitudo|| mea dicens quia manus interl.| potentia|| solius solius] solii Weber Domini interl.| unde Is. 26, 12. : Omnia opera nostra operatus est in nobis.|| et bellum Dei erit contra Amalech interl.| malignos spiritus|| a generatione interl.| Iudeorum|| in generationem. interl.| gentium|| interl.| usque in finem. Tunc enim vere implebitur. Unde Os. 13, 14. : « Ero mors tua, o mors, morsus tuus » etc|| Capitulum 18 {t. 1 : Erfurt, f. 73rb ; facsim., p. 147b} Cumque audisset Iethro sacerdos Madian cognatus Moysi omnia que fecerat Deus Moysi et Israel populo suo eo quod eduxisset Dominus Israel de Egypto. Tulit interl.| victo Amalech|| Sephoram interl.| Ecclesiam|| uxorem Moysi interl.| Christi, vel predicatorum|| quam remiserat interl.| ut expeditior esset in opere Domini|| et duos filios eius interl.| utrumque populum|| quorum unus vocabatur Gersan dicente : patre advena fui in terra aliena. interl.| quia significat eos qui dicunt Ps. 38, 13. : « Advena ego sum apud te, et peregrinus sicut omnes patres mei ».|| alter vero Eliezer Deus enim ait patris mei adiutor meus meus] + et Weber interl.| quia significat eos qui dicunt Ps. 69, 6. : « Adiutor meus et liberator meus es tu ; Domine, ne moreris ».|| eruit me de gladio pharaonis interl.| diaboli|| marg.| CUMQUE AUDISSET etc. Quod Moyses liberaturus filios Israel dimisit uxorem et filios quos postea in deserto recepit, significat quia predicatores cum mittuntur ad opus predicationis, debent se a solicitudine temporali exonustare ; cum vero postea ad episcopatum vel ad aliam dignitatem assumuntur, tunc pro sibi subiectis solicitudinem tam in spiritalibus quam temporalibus gerere debent.|| venit ergo Iethro cognatus Moysi et filii eius et uxor eius eius] om. Weber ad Moysen in desertum ubi erat castrametatus iuxta montem Dei marg.| VENIT ERGO etc. ORIGENES. Alia littera : Post hec venit ad montem Dei Moyses, et Iethro sibi occurrenti exiit obviam de castris, nec ducit eum ad montem Dei, sed ad tabernaculum suum. Non enim poterat sacerdos Madian ascendere in montem Dei, sed nec in Egyptum descendere, nec uxor Moysi, sed nunc ad eum venit cum filiis. Non enim poterat descendere in Egyptum et subire agones Egyptiorum, nisi athleta probabilis, et qui in agone contendens ab omnibus se abstinet. {t. 1 : Erfurt, f. 73va ; facsim., p. 148a} Moyses, quia magnus et potens athleta, descendit in Egyptum ad agones et exercitia virtutum, et Abraam. Iacob quoque qui ipso nomine athleta est, cum descendisset in Egyptum, factus est sicut stelle celi in multitudine. Aliis in contrarium cedit descendisse in Egyptum. Scio Hieroboam fugientem a Salomone descendisse in Egyptum, et scidisse, et corrupisse populum Dei, quia descendens in Egypto accepit a Susachim rege uxorem Tethimenem uxoris eius sororem.|| et mandavit Moysi dicens ego Iethro cognatus tuus Iethro – cognatus tuus] inv. Weber venio ad te et uxor tua et duo filii filii] + tui Weber cum ea qui egressus in occursum cognati sui adoravit interl.| veneratus est|| et osculatus est eum salutaverunt salutaverunt] salutaveruntque Weber se mutuo verbis pacificis cumque intrasset tabernaculum narravit Moyses interl.| primi predicatores|| cognato suo interl.| gentili populo, vel predicatoribus de gentibus.|| cuncta que fecerat Deus pharaoni interl.| diabolo|| et Egyptiis interl.| vel ministris diaboli|| propter Israel interl.| sanctos Deum videntes|| universumque universumque] universum Weber laborem interl.| quem refert Paulus sibi accidisse, cum in infirmitatibus suis gloriatur|| qui accidisset eis in itinere interl.| quo transitur de mundo ad celum|| quo liberaverat liberaverat] liberarat Weber eos Dominus letatusque interl.| quia fidelium « cor unum et anima una » Act. 4, 32..|| {t. 1 : Erfurt, f. 73va ; facsim., p. 148a} est Iethro super omnibus bonis que fecerat Dominus Israeli, eo quod eruisset eum de manu Egyptiorum. Et ait : Benedictus Dominus, interl.| cui omnia ascribuntur, non nobis|| qui liberavit vos de manu Egyptiorum, et de manu pharaonis, qui eruit populum suum de manu Egypti. nunc cognovi interl.| in hoc miraculo|| quia magnus Dominus super omnes deos interl.| gentilium quos colebant ; vel super sanctos qui participatione beatitudinis bene dicuntur dii|| eo quod superbe egerint contra illos. Obtulit Obtulit] + ergo Weber Iethro cognatus Moysi interl.| panem manducavit|| holocaustomata holocaustomata] holocausta Weber interl.| quando ex toto mundum relinquunt|| interl.| « Sacrificium Deo spiritus contribulatus » etc Ps. 50, 19. || et hostias Domino Domino] Deo Weber interl.| quando licite utuntur mundanis|| marg.| OBTULIT IETHRO etc. AUGUSTINUS. Et sumpsit Iethro socer Moysi holocaustomata et sacrificia Domino etc. Sumpsit pro obtulit posuit : an forte sensus est, non locutio, ut ea sumpsisse intelligatur, que Moyses intelligitur obtulisse, quamvis Moyses non legatur sacrificasse nec Aaron, nec quisquam Hebreorum qui educti sunt de terra Egypti : sed tamen superius dictum est quod altare constituit Moyses. Iethro autem legimus sacerdotem fuisse Madian, id est gentis Madian. Mirum est autem si ad eius adventum cepit sacrificare Moyses, et non potius ipse qui sacerdos erat.|| veneruntque Aaron interl.| sacerdotalis ordo|| et omnes seniores seniores] senes Weber interl.| primitivi populi|| Israel ut comederent panem interl.| Verbi|| cum eo coram Domino. interl.| ad honorem Domini|| marg.| VENERUNTQUE AARON etc. ORIGENES. Alia littera : Venerunt, inquit, presbyteri Aaron, et omnis Israel manducare panem cum socero Moysi in conspectu Dei. Non omnes manducant panem in conspectu Dei, sed qui presbyteri sunt, qui seniores, id est qui perfecti sunt et meritis probati, qui sive manducant, sive bibunt, ad gloriam Dei faciunt. Omne ergo quod faciunt sancti, in conspectu Dei faciunt : peccator a conspectu Dei fugit. Adam, postquam peccavit, fugit a conspectu Domini, et interrogatus respondit Cf. Gn. 3, 10. : Audivi, Domine, vocem tuam, et abscondi me, quia eram nudus. Caym exivit a facie Domini, quia indignus erat conspectu Domini. Preterea qui pleniorem scientiam Dei accipiunt, si malum faciunt, coram Deo faciunt. Unde Ps. 50, 6. : Tibi soli peccavi, et malum coram te feci. Qui malum coram Deo facit, continuo penitet, et dicit : Peccavi. Qui discedit a conspectu Dei, nescit converti et peccatum penitendo purgare. Hoc ergo interest inter malum coram Deo facere, et a conspectu Dei discedere.|| marg.|  ORIGENES. Non frustra venit Iethro ad Moysen, nec frustra manducavit panem cum senioribus populi in conspectu Dei ; dat Moysi consilium probabile et utile, ut eligat viros, et constituat principes populi Deum colentes, potentes, et odientes superbiam. Tales enim oportet esse qui superbi non sint, et superbiam oderint; id est ut non solum ipsi absque vitio sint, sed in malis oderint vitia : non homines dico, sed vitia.|| marg.| CORAM DOMINO etc. AUGUSTINUS. Queritur ubi, quandoquidem nec tabernaculum fuit, nec arca testamenti, que postea sunt instituta, neque hoc de futuro dictum accipere possumus, sicut dictum est de manna quod positum est in vase, scilicet aureo. Ergo id ante Deum debemus accipere factum, quod in honorem Domini factum est.|| Altera altera Φ Θ Ψ Ω Ed1455 Rusch Ed1530 Clementina] altero Weber autem die sedit Moyses ut iudicaret populum interl.| quasi magister|| interl.| doctores Legis, qui sedentes, id est quiescentes mente, iudicant tumultu populi|| qui assistebat Moysi interl.| quasi iudicandi, docendi|| de de Rusch Weber] a Ed1455 Ed1530 Clementina mane usque ad vesperam. interl.| a principio mundi usque ad finem : nunquam enim defuit lex naturalis vel scripta|| Quod cum vidisset cognatus eius omnia scilicet que agebat in populo ait quid est hoc quod agis agis] facis Weber interl.| alias : facit || in populo populo] plebe Weber  ? interl.| in plebe|| {t. 1 : Erfurt, f. 73vb ; facsim., p. 148b} Cur solus sedes et omnis populus prestolatur de mane usque ad vesperam ? Cui respondit Moyses venit ad me populus querens Dei sententiam Dei sententiam] inv. Weber cumque acciderit eis aliqua disceptatio veniunt ad me ut iudicem inter eos et ostendam precepta Dei et leges eius marg.| OSTENDAM PRECEPTA etc. Queri potest quomodo hic Moyses dixit, cum lex Dei adhuc nulla esset scripta, nisi quia lex Dei sempiterna est, quam consulunt omnes pie viventes, ut quod in ea invenerint vel faciant vel iubeant vel vetent, secundum quod illa incommutabili veritate precepit. Nunquid enim Moyses, quamvis cum illo loqueretur Deus, per singula credendum est quod consulere soleret Dominum, si quid esset in disceptationibus tante multitudinis, que illum in iudicandi negocio a mane usque ad vesperam detinebat ? Et tamen nisi presidentem menti sue Dominum consuleret, et legem eternam attenderet, iuste iudicare non posset.|| at ille non bonam inquit rem facis stulto labore consumeris et tu et populus iste qui tecum est ultra vires tuas est negotium solus illud non poteris sustinere sed audi verba mea atque consilia et erit Deus tecum marg.| SED AUDI VERBA etc. AUGUSTINUS. Prima questio est cur Deus famulum suum, cum quo ipse tanta et talia loquebatur, ab alienigena passus est admoneri. In quo Scriptura nos admonet, per quemlibet detur consilium veritatis, non debere contemni. Videndum etiam ne forte ibi voluerit Deus ab alienigena moneri scilicet Moysen, ubi posset tentari superbia. Sedebat in iudiciaria sublimitate : hunc enim sensum indicat ipse Iethro, cum iussit eos eligi ad iudicandum, qui odissent superbiam. Deinde, quam sit observandum quod alibi Scriptura dicit Sir. 11, 10. : « Fili, ne in multis sint actus tui », satis hic apparet. Verba quoque Iethro consideranda sunt. Dicit enim : Nunc ergo itaque audi me, consilium dabo tibi, et erit Deus tecum. Ubi mihi videtur significari, nimis intentum humanis actionibus animum, Deo quodammodo evacuari, quo fit tanto plenior, quanto in superna et eterna liberius extenditur.|| esto tu populo in his que ad Deum pertinent ut referas que dicuntur ad eum ostendasque populo cerimonias et ritum colendi viamque per quam ingredi debeant et opus quod facere debeant debeant] om. Weber marg.| ESTO TU POPULO etc. IDEM. Quod vero adiungit : Esto tu populo in his que ad Deum pertinent, et referes verba eorum ad Deum ; et testaberis eis precepta Dei et legem eius ; et demonstrabis eis vias in quibus ambulabunt in eis, et opera que faciant, cum populo universo hec agenda esse demonstrat. Non enim ait : Uniuscuiusque verba referes ad Deum, sed verba eorum, cum supra dixisset : Esto tu populo in his que ad Deum sunt. Post hec admonet ut singulorum negocia que inter se habebant deserantur, electis scilicet potentibus viris Deum colentibus, iustis qui oderint superbiam, quos constituerat super millenos, alios super centenos, alios super quinquagenos, alios super denos. Sic a Moyse removit periculosas occupationes. Nec istos gravavit, cum mille haberent unum super se, et sub illis alios decem, et sub eis viginti, et sub eis alios centum, ut vix aliquid ad singulos quosque prepositos perveniret, quod iudicari necesse esset. Insinuatur etiam humilitatis exemplum quod Moyses, cum quo Deus loquebatur, non fastidivit neque contempsit alienigene consilium ; quamvis et ipse Iethro, cum Israelita non fuisset, utrum inter viros unum Deum colentes religioseque sapientes habendus sit sicut Iob, merito queritur, immo credibilius habetur. Ambigue enim posita sunt verba, utrum sacrificaverit Deo vero in populo eius, quando vidit generum suum, vel utrum eum adoraverit ipse Moyses ; quamvis de adoratione si expresse positum esset, honor videretur socero redditus, sicut solet hominibus honorificentie causa exhiberi. Quos autem dicat grammatoysagogas γραμματοεισαγωγούς , quos decuriones non facile sciri potest, quando hoc nomen in nullo usu habemus, vel officiorum, vel magistrorum. Nam quidam doctores interpretati sunt litterarum, qui scilicet introducant in litteras, sicut grecum vocabulum sonat. Hic sane significatur quod ante Legem datam Hebreos litteras habuisse, que quando ceperint esse, nescio utrum valeat indagari. Quidam putant eas a primis hominibus cepisse, et perductas esse ad Noe, atque inde ad parentes Abrae, deinde ad populum Israel, sed unde hoc probari possit ignoro.| Rabanus Maurus, Commentaria in Ex., lib. 2, cap. 9, PL 108, 87-88 (sententialiter). || provide autem de omni plebe viros potentes interl.| vel : sapientes || et timentes Deum in quibus {t. 1 : Erfurt, f. 74ra ; facsim., p. 149a} sit veritas et qui oderint avaritiam interl.| formam boni iudicis prescribit|| marg.| PROVIDE AUTEM etc. Ad custodiam humilitatis ab alienigena instruitur, ne qui tot arcana Dei ab ipso Deo discebat extolleretur, et putaret se humano consilio non egere. Prefigurabatur etiam quod doctrina gentium Iudeorum scientiam et superbiam superaret ; et que in lege deerant, fideles ex gentibus complenda suggererent, et spiritalem intellectum ad legem Dei afferrent. Sciebat quoque Moyses quia hunc populum lex audiret, et faceret quecumque diceret, legis {t. 1 : Erfurt, f. 74ra ; facsim., p. 149a} quoque diminutio suggerente Evangelio fieret.|| et constitue ex eis tribunos interl.| qui sibi subiectis bona tribuunt, qui grece ciliarchi, latine dicuntur millenarii|| et centuriones interl.| qui grece hecacontarchi || et quinquagenarios interl.| qui et pentacontarchi || et decanos interl.| qui super denos|| qui iudicent interl.| privatas causas populi|| populum omni tempore. interl.| qui grece decarchos || interl.| « Beati qui custodiunt iudicium et faciunt iustitiam in omni tempore »| Ps. 105, 3. || Quicquid autem maius interl.| graves questiones et communes|| fuerit referant ad te et ipsi minora tantummodo iudicent leviusque tibi sit interl.| pluribus intentus : minor est ad singula sensus|| partito in alios onere marg.| ET CONSTITUE EX EISetc. constitue] constiue cacogr. Rusch ORIGENES. Ordinabis, inquit, eos tribunos et centuriones etc. Et iudicabunt populum omni hora, verumtamen quod gravius fuerit referent ad te. Audiant principes populi et presbyteri plebis qui debent omni hora populum iudicare, semper et sine intermissione sedere in iudicio, dirimere lites, et reconciliare dissidentes, in gratiam revocare discordes. Discat unusquisque ex Scripturis sanctis officium suum. Moyses, inquit, ut sit in his que ad Deum sunt, et verbum Dei edisserat populis. Ceteri vero principes quos appellavit tribunos, quia tribui presunt, vel centuriones, vel quinquagenarii qui presunt minoribus iudiciis, que ad singulos pertinent dirimentes. Quam figuram etiam in futuro seculo servandam puto. Unde Cf. Mt. 19, 28. : Cum sederit filius hominis super tronum glorie sue, sedebitis et vos super duodecim sedes etc. Vides ergo quia non solum Dominus iudicat, cui omne iudicium dedit Pater, sed constituit principes qui iudicent de minoribus causis. Verbum autem quod gravius fuerit referant ad ipsum. Ideo dicit Dominus de quodam quia Cf. Mt. 5, 22. : Reus erit consilio ; de alio autem Mt. 5, 22. : « Reus erit gehenne ignis ». Sed et de omni verbo otioso dicuntur reddere rationem. Et non dixit est quia Deo parabimus rationem, sicut de periurio. « Reddes autem Domino iuramenta tua » Mt. 5, 33.. « Regina » quoque « austri surget in iudicio cum viris generationis huius, et condemnabit eos » Lc. 11, 31.. Ecce aliud genus iudicii Mt. 11, 15 ; 13, 9, etc. : « Qui habet aures audiendi, audiat » ; hec enim omnia umbra sunt celestium et imago futurorum.|| marg.|  ORIGENES. Sicut scriptum est Cf. Qo. 1, 8. : Non satiabitur oculus visu, nec auris auditu, nec nos satiari possumus considerando que scripta sunt quibus nos edificent, quantis nos modis instruant. Cum enim conspicio quod Moyses propheta Deo plenus, cui Deus facie ad faciem loquebatur, consilium accepit a Iethro socero sacerdote Madian, admiratione nimia obstupesco. Audivit enim Moyses vocem soceri sui, et fecit quecumque dixit ei. Non dixit : Quia Deus mihi loquitur quid agere debeam, quomodo ab homine consilium accipiam, ab homine gentili alieno a populo Dei ? Et non quis dicat, sed quid dicat ascultat. Nos ergo si invenimus aliquid sapienter a gentilibus dictum, non cum autoris nomine spernamus et dicta, nec quia legem Dei tenemus, convenit nobis tumere superbia, et spernere prudentium verba, sed omnia probantes, quod bonum est teneamus. Qui autem hodie populis presunt, non dico si iam eis aliqua a Deo revelata sunt. Sed si in scientia legis aliquid meriti habent, consilium dedignantur inferioris, etiam sacerdotis, nedum layci, nedum gentilis, sed Moyses qui erat mansuetus super omnes homines accepit consilium inferioris, ut principibus daret formam humilitatis, et signaret imaginem futuri sacramenti. Sciebat quandoque futurum, ut gentiles bonum consilium proferrent, apud Moysen bonum et spiritalem intellectum afferentes ad legem, et audiret eos lex, faciens omnia que dicerent. Non enim potest facere lex sicut Iudei dicunt, quia infirmatur lex in carne, id est in littera, et nihil potest secundum litteram. « Nihil enim ad perfectum adduxit lex » Hbr. 7, 19.. Secundum hoc autem consilium quod nos afferimus {t. 1 : Erfurt, f. 74rb ; facsim., p. 149b} ad legem, possunt omnia spiritaliter fieri, et sacrificia offerri, que modo carnaliter non possunt ; potest lex lepre spiritaliter servari. Sicut ergo intelligimus, sentimus et consilium damus, omnia facit lex : secundum litteram vero non omnia, sed pauca.|| si hoc feceris implebis imperium Dei interl.| vel : Domini || et precepta eius poteris sustinere sustinere] sustentare Weber interl.| vel : sustentare || et omnis hic populus revertetur cum pace ad loca sua quibus auditis Moyses fecit omnia que ille suggesserat marg.| MOYSES FECIT etc. Vir Deo familiaris, sapientissimus, non erubescens a minori et gentili doceri, formam doctoribus prebuit, ne a quibuslibet erubescant erudiri.|| et electis viris strenuis de cuncto Israel constituit eos principes populi tribunos tribunos] + et Weber centuriones centuriones] + et Weber quinquagenarios et decanos qui iudicabant plebem omni tempore. Quicquid autem gravius erat referebant ad eum faciliora tantummodo iudicantes. interl.| QUIDQUID AUTEM etc. Alii : Verbum autem grave autem] corr., alii autem Rusch referebant ‘super Moysen’. Sic habet enim grecus sermo quod Latini interpretati sunt ‘ad Moysen’. Illa sane locutione ipsa etiam configurabatur qua dictum est ‘super Moysen’, velut onus significatur, ei impositum. ‘Verbum autem grave’ dictum est pro ‘questione gravi’.| AUGUSTINUS HIPPONENSIS, Locutionum in Heptateuchum libri, lib. 2 (Ex.), loc. 95, CCSL 33, lin. 406 : « Graue tibi uerbum hoc. subauditur"est". et demonstrabis illis uias, in quibus ambulabunt in eis. uerbum autem graue referebant super moysen; sic enim habet graecus, quod latini interpretati sunt: ad moysen. illa sane locutione ipsa etiam cura significatur, qua dictum est: super moysen, uelut onus ei significaretur inpositum. uerbum autem graue dictum est pro quaestione graui. unde sequitur: omne autem uerbum leue iudicabunt ipsi ». || Dimisit dimisit ergo] dimisitque Weber ergo cognatum suum suum] om. Weber qui reversus abiit in terram suam. Capitulum 19 {t. 1 : Erfurt, f. 74rb ; facsim., p. 149b} Mense tertio interl.| iunio|| egressionis Israel de terra Egypti in die hac venerunt in solitudinem Sinai. Nam profecti de Raphidim et pervenientes usque in desertum Sinai interl.| rubus, vel tentatio|| castrametati sunt in eodem loco, ibique Israel fixit tentoria e regione montis. marg.| MENSE TERTIO etc. ORIGENES. Alia littera. Mensis autem tertii exitus filiorum Israel de terra Egypti : hac die venerunt in eremum Sina, et profecti sunt ex Raphidim, et venerunt in eremum Sina, et applicuit ibi Israel contra montem ; et Moyses ascendit in montem Dei, et vocavit eum Dominus de monte dicens : Hec dices domui Iacob, et nuntiabis filiis Israel etc. Et paulo post : Descende et contestare populo, et purificabis eos hodie et cras, et lavent vestimenta sua, et sint parati in diem tertium. Tertia enim die descendet Dominus in montem Sina coram omni populo. Hoc die reperitur dari lex, que in tabulis lapideis scripta est digito Dei, sicut sequentia docent. Dies autem iste tertius apparet tertii mensis ab exitu filiorum Israel de Egypto. Ex quo die pasca fecerunt, id est agnum immolaverunt et ederunt, qui fuit quartus decimus primi mensis, usque ad istum quo lex datur, dies quinquaginta numerantur, septemdecim scilicet primi mensis, reliqui ab ipso quarto decimo. Deinde omnes triginta secundi mensis qui fiunt quadraginta septem et tertius tertii mensis qui a solemnitate occisi agni quinquagesimus est. Ac per hoc in ista umbra futuri secundum agni immolati diem festum, quia quinquagesimo die lex data est, scripta digito Dei. Ita ipsa veritate Novi Testamenti a festivitate immolati Agni Iesu Christi quinquaginta dies numerantur ubi Spiritus sanctus de altissimis datus sit, qui est digitus Dei.|| marg.| IN DIE HAC etc. Quadragesima scilicet septima die postquam egressi sunt de Egypto, prima die scilicet Iunii pervenerunt ad montem Sina, ibique peractis duobus diebus quibus sanctificati sunt, tertio, id est quinquagesimo, Legem acceperunt : et hec est Pentecostes.|| marg.|  RABANUS. In Sina una mansio fuit, sed inter omnes maxima. Ibi enim lex accepta, tabernaculum erectum. Ibi Exodus et maxima pars Levitici omnesque libri Legis pene conscripti sunt.|| Moyses autem ascendit ad Dominum Dominum] Deum Weber . interl.| Proprium est sanctorum montes diligere et incolere, quorum « conversatio in celis est » Phil. 3, 20..|| Vocavitque eum Dominus de monte et ait : Hec dices domui Iacob interl.| activis|| et annuntiabis filiis Israel : interl.| contemplativis|| marg.| MOYSES AUTEM etc. GREGORIUS. Alia littera. Moyses autem ascendit in montem, et Dominus descendit ad eum. Mons altitudo contemplationis est, in quam ascendimus, ut ad ea que ultra infirmitatem nostram sunt intuendo sublevemur. Sed Dominus descendit, quia sanctis multum proficientibus, parum aliquid de se aperit.|| Vos ipsi vidistis que fecerim Egyptiis, interl.| Penas Egyptiorum commemorat, et que populo suo prestitit beneficia, ut timeant omnipotentem et diligant benefactorem.|| quomodo portaverim vos super alas interl.| velocissime|| aquilarum interl.| Moisi et Aaron|| interl.| Sicut aquila provocans pullos ad volandum, etc Cf. Dt. 32, 11..|| marg.| ALAS AQUILARUM etc. Allegorice. Vocat doctrinas duorum Testamentorum, que nos ab infimis ad celestia portant.|| et assumpserim mihi. Si ergo audieritis interl.| Antequam Legem det, promissis allicit, ut libenter accipiant.|| interl.| aure cordis|| vocem meam, et custodieritis interl.| diligenter|| pactum meum, interl.| quasi ‘pacis actum’|| eritis mihi in peculium de cunctis populis. interl.| specialis populus, quos pascam, defendam, et sicut gregem proprium nutriam.|| Mea est enim omnis terra et vos eritis mihi regnum sacerdotale et gens sancta. interl.| Unde Petrus 1Pt. 2, 9. : « Genus electum, regale sacerdotium », et « gens sancta, populus acquisitionis ».|| marg.| REGNUM etc. Allegorice. Membra scilicet summi sacerdotis in regnum celorum venturi.|| Hec sunt verba que loqueris ad filios Israel. Venit Moyses, et convocatis maioribus natu populi exposuit omnes sermones {t. 1 : Erfurt, f. 74va ; facsim., p. 150a} quos mandaverat Dominus. marg.| EXPOSUIT OMNES etc. GREGORIUS. Notandum quod Lex non incautis vel nescientibus {t. 1 : Erfurt, f. 74va ; facsim., p. 150a} ingeritur : sed expositis premiis que debentur servantibus, et beneficiis preteritis que iam experti sunt, et mirabilibus cum sponte se legi servande devoveat, lex petentibus datur, ut secundum promissionem suam, quasi voti rei, qui violaverint, iudicentur, nec de violentia sibi illata causentur.|| Responditque universus interl.| vel : omnis || populus simul : Cuncta que locutus est Dominus faciemus. Cumque retulisset Moyses verba populi ad Dominum, interl.| Vota subditorum referunt prelati ad Dominum, cum eorum bona ipsi attribuunt, et eum in omnibus benedicunt.|| ait ei Dominus : Iam nunc veniam ad te in caligine nubis interl.| obscura scientia legis.|| ut audiat me populus loquentem ad te interl.| non ad populum, qui non potest me intelligere|| et credat tibi in perpetuum nuntiavit ergo Moyses verba populi ad Dominum. Qui dixit ei : Vade ad populum, et sanctifica illos interl.| precipe ut sanctificentur|| hodie et cras, interl.| in presenti scilicet, et in futura vita|| laventque interl.| a peccatis|| vestimenta sua. interl.| corpora quibus anime vestiuntur|| interl.| Beatus qui custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet.|| Et sint parati interl.| per scientiam legis naturalis|| in diem tertium : interl.| quasi Legem et cultum sancte Trinitatis accepturi|| die autem autem] enim Weber tertio descendet interl.| scientiam legis daturus|| interl.| humane fragilitati condescendens|| Dominus interl.| ut sciant Legem a Deo dari, non ab homine|| coram omni plebe super montem Sinai. marg.| VADE AD POPULUM etc. ORIGENES. Descende et protestare populum, et purifica illum hodie et cras, et lavent vestimenta sua, et sint parati in diem tertium etc. Qui vult venire ad verbum Dei, audiat quod precipit Dominus. Sanctificatus venire debet et lotis vestibus. Si enim sordida attuleris vestimenta, dicetur tibi Mt. 22, 12. : « Amice, quomodo huc intrasti non habens vestem nuptialem ? » Nemo ergo potest audire verbum Dei, nisi prius sanctificatus, id est sanctus corpore et spiritu, et lotis vestibus. Ingressurus est enim paulo post ad cenam nuptialem, manducaturus de carnibus agni, et potaturus poculum salutis. Nemo intrat ad cenam hanc sordidis vestibus. Unde : In omni tempore sint vestimenta tua munda. Lota sunt enim semel vestimenta tua gratia baptismatis, purificatus es corpore, mundatus ab omni inquinamento carnis et spiritus. Que ergo Deus mundavit, tu immunda ne feceris. Audi sanctificationis genus : ne accesseris, inquit, ad mulierem hodie et crastino, ut die tertio audias verbum Dei : hoc est quod ait Apostolus 1Cor. 7, 1. : « Bonum est homini mulierem non tangere », salvo tamen infirmis remedio nuptiali. Sed quia tempus breve est, superest ut qui habent uxores, sint tamquam non habentes Cf. 1Cor. 7, 29..|| marg.| SANCTIFICA ILLOS etc. RABANUS. Qui ad conspectum Dei desiderat venire, sanctificet se fide et conversatione, et lavet vestimenta, id est opera, hodie et cras, in presenti scilicet et in futuro, ut ad gloriam resurrectionis perveniat, quam tertius dies insinuat.|| marg.| DIE AUTEM TERTIO etc. Hac die data est lex in tabulis lapideis scripta digito Dei, hic est tertius dies tertii mensis ab exitu filiorum Israel de Egypto. A die ergo quo pasca fecerunt, id est quarto decimo primi mensis, usquequo lex data est, quinquaginta dies numerantur, decem et septem scilicet primi mensis ; reliqui a quarto decimo, et omnes triginta secundi, qui sunt quadraginta septem, et tertius tertii mensis, qui est ab occisione agni quinquagesimus, sicut a passione Christi, usquequo datur Spiritus sanctus, quinquaginta dies numerantur. Digitus enim Dei Spiritum sanctum significat.|| marg.|  ISIDORUS. Quinquagesimo die post pasca, Lex Moysi data est : quinquagesimo die post passionem Domini quam Pasca illud figurabat, datus est Spiritus promissus, descendens super apostolos, et qui cum eis erant in centum viginti mosayce etatis numero constituti, et divisis linguis credentium, totus evangelica predicatione mundus impletus est. Dicitur illic scripta lex digito Dei, et Dominus de Spiritu sancto dicit Lc. 11, 20. : « In digito Dei eicio demonia ». Aspicit cunctus populus voces, lampades, montemque fumigantem, tonitrua, fulgura, et clangorem buccine perstrepentem. In vocibus et tonitruis, blandicie promissionis, vel terror in predicatione intelliguntur, in lampadibus, claritas miraculorum, in sonitu buccine, fortis predicatio sanctorum : que omnia in adventu Spiritus sancti completa sunt, quando discipuli in varietate linguarum preceptis et signis intonuerunt. Interpretatur autem Synai ‘rubus’, quod significat Ecclesiam, in qua Moysi Dominus loquitur. Quod autem {t. 1 : Erfurt, f. 74vb ; facsim., p. 150b} daturus legem Dominus, in igne fumoque descendit, significat quod fideles sue claritatis ostensione illuminat, et infidelium oculos fumo erroris obscurat. Videtur etiam in caligine, quia impii qui terrena sapiunt, eum descendentem, id est in humilitate nascentem, pro caligine malicie non cognoverunt, vel quia veritatem legis infidelibus per caliginem dixit, ut videntes non videant, et audientes non intelligant Mc. 4, 12..|| Constituesque terminos populo interl.| ne quis ultra intelligentiam suam ad montem sacre Scipture audeat conscendere, sed contentus sit mensura sue secundum donum quod accepit a Deo|| per circuitum et dices : Cavete ne ascendatis in montem, nec tangatis fines illius : omnis qui tetigerit interl.| ultra vires|| montem interl.| altitudinem Scripture|| {t. 1 : Erfurt, f. 74vb ; facsim., p. 150b} morte interl.| eterna|| morietur. interl.| lapsus in heresim vel blasphemiam in Deum|| marg.| CAVETE NE etc. RABANUS. Prius prohibet populum in montem ascendere, mortemque minatur. Nunc iubet ut clangente buccina ascendant in montem, humanam scilicet compescens audaciam, et ad obediendum invitans, quia ad predicationis vocem debemus nos ad superna erigere, nec sacramentorum investigatione sponte presumere, sed Dei vocationem sequi.|| Manus non tangent tangent] tanget Weber eum, interl.| id est : nemo imitabitur insaniam eius|| sed lapidibus opprimetur interl.| duris Ecclesie sermonibus coartabitur|| aut confodietur iaculis : interl.| quasi acerrimis obiurgationibus|| interl.| verba sapientium, quasi stimuli|| sive iumentum sit sit] fuerit Weber interl.| stultus iumentis comparatur|| sive homo interl.| sapiens reputatione sua|| non vivet. interl.| vel : morietur|| Cum clangere ceperit clangere ceperit] inv. Weber bucina, interl.| predicationem siginificat|| marg.| BUCCINA. Quasi vocina, a voce, vel a vocando ; vel a bucca.|| tunc ascendant in montem. Descenditque Moyses de monte ad populum et sanctificavit eum. Cumque lavissent vestimenta sua, marg.| CUMQUE LAVISSENT lavissent] corr., levassent Rusch, cf. Weber (levasset Ψ B*) etc. Non sufficit ad virtutem contemplationis emundare opera penitentie lacrimis, nisi sequatur castitas mentis et corporis. Unde Mt. 5, 8. : « Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt » etc. Et Sap. 1, 4. : « In malivolam animam non introibit sapientia ». || ait ad eos : Estote parati in diem tertium, interl.| fidem sancte Trinitatis|| et et] om. Weber ne appropinquetis uxoribus vestris. interl.| cuilibet carnali voluptati vel mundane sollicitudini|| Iamque iamque] iam Weber advenerat dies tertius dies tertius] inv. Weber , interl.| quo fides sancte Trinitatis illucesceret|| et mane inclaruerat et ecce ceperunt audiri tonitrua interl.| sonitus predicationis|| ac micare fulgura, interl.| miracula|| et nubes densissima interl.| idem per nubem et fumum significatur|| operire montem clangorque bucine vehementius perstrepebat timuitque timuitque] timuit Weber interl.| « Initium sapientie timor Domini » Ps. 110, 10 ; Sir. 1, 16. || populus qui erat in castris. interl.| militie Dei|| Cumque eduxisset interl.| promovendo vel producendo ad maiora et meliora|| eos Moyses in occursum Dei de loco castrorum, interl.| Occurrit Deus occurenti sibi : per liberum enim arbitrium ad Deum movemur, sed non promovemur nisi misericordia eius preveniat et sequatur.|| steterunt ad radices montis. interl.| tamquam vicini altitudini|| Totus autem mons Sinai fumabat interl.| quia Lex obscura infidelibus|| {t. 1 : Erfurt, f. 75ra ; facsim., p. 151a} eo quod descendisset Dominus super eum in igne, interl.| tamquam lumen iustis, vel quia ignea Lex.|| et ascenderet ex eo fumus ex eo - fumus] inv. Weber quasi de fornace eratque mons omnis terribilis et sonitus bucine paulatim crescebat in maius et prolixius tendebatur. Moyses loquebatur, interl.| interrogando|| et Dominus respondebat ei. interl.| docendo|| marg.| TOTUS AUTEM MONS etc. GREGORIUS. Legem daturus Dominus in igne fumoque descendit, quia humiles per claritatem sue ostensionis illuminat, et superbos per caliginem erroris obscurat. Prius igitur mens ab appetitu glorie temporalis, et ab omni concupiscentia carnali tergenda est, et tunc ad aciem contemplationis erigenda. Unde cum lex accipitur, populus ad montem appropinquare prohibetur, ut quia adhuc infirma mente terrena desiderat, sublimia non presumat. Unde recte dicitur Hbr. 12, 20. : « Si bestia tetigerit montem, lapidabitur ». Bestia enim tangit montem, cum mens irrationabilibus desideriis subdita, ad contemplationis alta se erigit, sed lapidibus percutitur, quia summa non sustinens, superni ponderis ictibus necatur. Qui igitur culmen perfectionis apprehendere nituntur, cum contemplationis arcem tenere desiderant, prius se in campo operis per exercitium probent, ut sollicite sciant, si nulla iam mala proximis irrogant, si irrogata equanimiter tolerant, si obiectis bonis temporalibus mens leticia non solvitur, et subtractis, non nimio dolore sauciatur ; ac deinde perpendant si cum ad se intus redeunt, in eo quod spiritalia rimantur, non secum corporalium rerum umbras trahunt, vel forte tractas manu discretionis abigunt ; si incircumscriptum lumen videre cupientes, cunctas circumscriptionis sue imagines deprimunt ; et in eo quod super se attingere appetunt, vincunt quod sunt.|| marg.|  GREGORIUS. Sacra eloquia in exordio narrationum qualitates exprimunt, terminosque causarum, aliquando a positione loci, aliquando a positione corporis, aliquando a qualitate aeris, aliquando a qualitate temporis significant, quid de ventura actione subiiciant. A positione enim locorum exprimunt sequentium merita finesque causarum, sicut de Israel dicitur : Quia verba Dei in monte audire non potuit, sed precepta in campestribus accepit ; sequentem infirmitatem populi indicans, qui ascendere ad summa non valuit, sed se in infimis negligenter vivendo laxavit. A positione corporis, sicut in Actibus apostolorum, Stephanus Iesum qui a dextris virtutis sedet, stantem se vidisse manifestat. Stare enim adiuvantis est, et recte stare cernitur, qui in bello certaminis opitulatur. {t. 1 : Erfurt, f. 75ra ; facsim., p. 151a} A qualitate aeris, sicut cum predicante Domino Evangelista nullos ex Iudea tunc credituros diceret Io. 10, 22. : Hyems autem erat. Scriptum est enim Mt. 24, 12. : Abundabit iniquitas, et refrigescet caritas multorum. Hyemis ergo curavit tempus exprimere, ut in auditorum cordibus malicie frigus inesse indicaret. Negaturo quoque Petro premittitur, quia frigus erat, et stans ad prunas, calefaciebat se Io. 18, 18.. Iam enim a caritatis ardore torpuerat, et ad amorem presentis vite, quasi ad persecutorum prunas, infirmitate estuante se calefaciebat. A qualitate temporis, sicut non rediturus ad veniam, ad traditionis perfidiam nocte Iudas exisse perhibetur. Cum egrediente illo, ab evangelista dicatur Io. 13, 20. : « Erat autem nox ». Et iniquo diviti dicitur Lc. 12, 20. : Hac nocte repetunt animam tuam a te. Salomon quoque non perseveraturus in somnis et in nocte sapientiam accepisse dicitur. Hinc est quod angeli ad Abraam meridie veniunt ; punituri autem Sodomam vespere venisse memorantur.|| Descenditque Dominus interl.| aliquid de se in contemplatione ostendens|| super montem Sinai in ipso montis vertice, et vocavit Moysen interl.| ut per contemplationem proficeret|| in cacumen eius. Quo cum ascendisset marg.| DESCENDITQUE DOMINUS etc. GREGORIUS. Moyses ascendit in montem, et Dominus descendit. Mons contemplationem significat, in quam ascendimus, ut ad ea que ultra infirmitatem nostram sunt videnda sublevemur. Sed in hanc Dominus descendit, quia a nobis multum proficientibus parum de se aliquid nostris sensibus aperit ; si tamen in illo parum vel aliquid dici potest, qui unus semper et idem partialiter intelligi non potest, et tamen a suis fidelibus participari dicitur, cum in eius substantia pars nullatenus admittatur. Sed quia hunc exprimere perfecto sermone non possumus, humanitatis nostre modo, quasi infantie imbecillitate prepediti, eum aliquatenus balbutiendo resonamus.|| dixit ad eum : Descende interl.| ab altitudine contemplationis, secundum illud 2Cor. 5, 13. : « Sive mente excedimus Deo, sive sobrii sumus vobis ».|| et contestare populum ne forte velit velit] velint Weber interl.| oblitus fragilitatis sue|| interl.| capacitatis sue|| transcendere terminos ad videndum Dominum, interl.| Magna discretione opus est, ne velit quis divinam naturam rimari ultra quam potest ; unde Cf. Prv. 25, 27. : Qui perscrutatur maiestatem, opprimitur a gloria ; et Prv. 25, 16. : « Mel invenisti, comede quod sufficit tibi ».|| et pereat ex eis interl.| heresi vel quolibet errore seducta|| plurima multitudo. interl.| quia pauci contemplationi et divine visioni idonei|| Sacerdotes quoque qui accedunt ad Dominum sanctificentur interl.| mente et corpore|| ne percutiat eos. interl.| corporali plaga, vel spiritali|| Dixitque Moyses ad {t. 1 : Erfurt, f. 75rb ; facsim., p. 151b} Dominum : Non poterit vulgus ascendere interl.| pro debilitate intelligentie|| in montem Sinai : tu enim testificatus es et iussisti dicens : Pone terminos interl.| positos ostende|| circa montem et sanctifica illum. interl.| sanctificatum ostende, ne non sanctificati accedere presumant.|| Cui ait Dominus : Vade, descende, ascendesque tu et Aaron interl.| Lex et sacerdotium|| tecum. Sacerdotes autem et populus nec nec] ne Weber transeant terminos interl.| minores minus intelligentie capaces, et secreta Scripture non penetrantes|| nec ascendant ad Dominum ne forte interficiat illos. interl.| si indigni accesserint.|| Descendit Moyses ad populum et omnia narravit eis. Capitulum 20 Locutus quoque est Dominus cunctos sermones hos : Ego sum Dominus Deus tuus, interl.| Non est hoc mandatum, sed dicit cuius mandatum sit.|| qui eduxi te de terra Egypti, de domo servitutis. interl.| diabolice|| marg.| EGO SUM DOMINUS DEUS TUUS . ORIGENES. Qui contemnit presens seculum, scilicet Egyptum, et per verbum Dei translatus non invenitur, quia ad futurum seculum festinet, de eo dicit Deus : Ego sum Dominus Deus etc. Non ad illos tantum, qui de Egypto profecti sunt, sed ad eos qui ultra Egyptiis non serviunt, de Egypto educti de domo servitutis. Negocia seculi, actus carnis, domus servitutis est. Sicut relinquere secularia, et secundum Deum vivere, domus libertatis est. Unde Cf. Io. 8, 31-32. : Si permanseritis in verbo meo, agnoscetis veritatem, et veritas liberabit vos. Ergo Egyptus est domus servitutis ; Iudea et Hierusalem, domus libertatis. Unde Gal. 4, 26. : « Que sursum est Hierusalem, libera est ». Sicut ergo terrena Egyptus filiis Israel domus dicitur servitutis ad comparationem Iudee et Hierusalem, que eis est domus libertatis : ita ad comparationem celestis Hierusalem, que est mater libertatis, totus mundus et que in eo sunt, domus dicitur servitutis ; et quia de paradiso libertatis per peccatum ventum est ad servitutem mundi, primus sermo decalogi de libertate libertate] libetate cacogr. Rusch est : Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te terra Egypti etc. ; hanc vocem in Egypto audire non poteris. Et si tibi iniungatur ut facias pasca, accingas lumbos, accipias sandalia in pedibus, virgam teneas in manu, et azima cum amaritudine comedas. Sed nec in prima mansione, nec in secunda, nec in tertia, nec cum transieris mare Rubrum, etiamsi ad Mara veneris, et fuerit tibi amaritudo in dulcedinem versa, nec in Helim, ubi erant duodecim fontes aquarum, et septuaginta arbores palmarum, etiamsi Raphidim preterieris ceterosque profectus ascenderis, nondum ydoneus iudicaris, sed cum veneris ad montem Sina. Vix ergo mereberis aliquando suscipere precepta libertatis, et audire : Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Egypti, de domo servitutis . Hic tamen non est sermo mandati, sed quis sit qui mandet ostendit. Primum mandatum ergo est : Non erunt tibi dii alii preter me. || marg.|  AUGUSTINUS. Queritur quomodo decem precepta legis dividenda sint ? Utrum {t. 1 : Erfurt, f. 75rb ; facsim., p. 151b} sint quattuor usque ad preceptum de sabbato que ad Deum pertinent ? Sex autem reliqua, quorum primum est : Honora patrem tuum et matrem, que ad hominem pertinent ? An potius illa tria sunt, et ista septem ? Qui enim dicunt illa quattuor esse, separant id quod dictum est : Non erunt tibi dii alii preter me, ut aliud preceptum sit : Non facies tibi idolum etc., ubi figmenta colenda esse prohibentur. Unum autem volunt esse : Non concupisces uxorem proximi tui, Non concupisces domum proximi tui, et omnia usque in finem. Qui vero illa tria esse dicunt, et ista septem, unum volunt esse, quidquid de uno Deo colendo precipitur, ne aliquid aliud preter illum pro Deo colatur : hec autem extrema in duo dividuntur, ut aliud sit : Non concupisces uxorem proximi tui, aliud : Non concupisces domum proximi tui. Decem tamen esse precepta neutri ambigunt, quia hoc Scriptura testatur. Mihi autem congruentius videtur accipi illa tria, et ista septem. Quia et Trinitatem videntur illa que ad Deum pertinent insinuare, et quod dictum est : Non erunt tibi dii alii preter me, hoc ipsum perfectius explicatur, cum prohibentur colenda figmenta. Concupiscentia vero uxoris aliene et concupiscentia domus aliene, tantum in peccando differunt, ut illi quo dictum est : Non concupisces domum proximi tui, adiuncta fuerint, alia dicente Scriptura : neque agrum eius, neque servum eius, neque ancillam eius, neque boves eius etc. Discrevisse autem videtur concupiscentiam uxoris aliene de concupiscentia cuiuslibet rei aliene, quando utrumque sic cepit : Non concupisces uxorem proximi tui, Non concupisces domum proximi tui, et huic adiunxit cetera. Non autem cum dixisset : Non concupisces uxorem proximi tui, huic connexuit alia dicens : neque domum eius, neque agrum etc., sed omnia apparent hec esse coniuncta quasi uno precepto contenta, et discreta ab illo quo uxor nominata est. Illud autem ubi dictum est : Non erunt tibi dii alii preter me, patet huius rei diligentiem executionem esse in his que subiecta sunt. Quo enim pertinet : Non facies tibi idolum, neque ullum simulacrum etc., nisi ad id quod dictum est : Non erunt tibi dii alii preter me ?|| marg.|  ISIDORUS. Dat Deus Moysi legem innocentie nostre et agnitionis sue, que in decem verbis consistit, scriptam in tabulis lapideis digito Dei. Tria sunt que pertinent ad dilectionem et cognitionem Trinitatis, septem ad dilectionem proximi, quibus humana societas non leditur. Primum pertinet ad Deum Patrem : Dominus Deus tuus Deus unus est, ut hoc audiens unum Deum colas Patrem, et in multos fictos deos fornicationem non effundas. Secundum ad Filium : Non assumas nomen Dei tui in vanum, id est non putes creaturam esse Christum Dei Filium, quia omnis creatura vanitati subiecta est, sed equalem Patri, Deum de Deo, lumen de lumine.|| interl.| primum mandatum|| Non habebis deos alienos {t. 1 : Erfurt, f. 75va ; facsim., p. 152a} coram me. interl.| etsi sint dii multi et domini multi, alii non erunt tibi dii preter me|| marg.| NON HABEBIS DEOS ALIENOS etc. ORIGENES. Primum mandatum est : Non erunt tibi dii alii preter me; et sequitur : Non facies tibi idolum, neque ullam similitudinem etc. Hec omnia quidam simul putant esse unum mandatum ; quod si ita computetur, non complebitur numerus decem mandatorum. Est ergo primum mandatum : Non erunt tibi dii alii preter me. Secundum : Non facies tibi idolum, neque ullam similitudinem etc. Incipiamus ergo a primo mandato : Non erunt tibi dii alii preter me. Si dixisset : ‘Non sunt’, absolutior sermo videretur. Sed quia dicit : Non erunt, non negavit quia sunt, sed ne illi sint cui hec precepta dantur inhibuit. Hinc Paulum sumpsisse puto 1Cor. 8, 5. : Siquidem sunt qui dicuntur dii, sive in celo, sive in terra etc. In aliis quoque {t. 1 : Erfurt, f. 75va ; facsim., p. 152a} locis invenies eos nominari, sicut ibi Ps. 94, 3. : « Rex magnus super omnes deos », et Ps. 49, 1. : « Deus deorum Dominus ». De dominis idem Apostolus dicit Col. 1, 16. : « Sive throni, sive dominationes, etc ». Dominationes vero non aliud sunt quam ordo quidam dominorum et multitudo. In quo videtur sensum legis aperire Apostolus, ac si dicat : Licet sint domini multi, qui aliis gentibus dominantur, et dii multi qui ab aliis colantur, sed tamen unus Deus est nobis, et unus est Dominus. Unde, cum divideret Excelsus gentes et disperderet filios Adam, statuit terminos gentium secundum numerum angelorum Dei. Angelos ergo, quibus gentes commisit Excelsus, dominos vel deos appellat Scriptura : deos quasi a Deo datos, et dominos a Domino potestatem sortitos. Unde eis dicitur Ps. 81, 6-7. : « Ego dixi : Dii estis, et filii Excelsi omnes. Vos autem sicut homines moriemini, et sicut unus de principibus cadetis » : imitantes scilicet diabolum, qui princeps omnium factus est ad ruinam. Unde constat quod execrabiles fecit eos prevaricatio, non natura. Tibi ergo, o Israel, qui pars Dei et funiculus eius es, non erunt, inquit, tibi dii alii preter me : quia vere Deus unus est Deus, et vere Dominus unus est Dominus ; ceteris vero ab ipso creatis contulit hoc nomen non natura, sed gratia. Non hec tantum dicuntur ad Israel secundum carnem, immo ad te qui Israel effectus es mente Deum videndo, et circuncisus corde, non carne. Si tamen ita agas ut dignus sis esse pars Dei, et in funiculo hereditatis eius metiri, alioquin exemplo tibi sint qui ad hoc vocati fuerant ut essent pars Dei, et exigentibus peccatis dispersi sunt per omnes gentes, et educti de domo servitutis iam non Egyptiis solis, sed omnibus gentibus serviunt. Qui enim peccat, servus est peccati Io. 8, 34..|| interl.| secundum <mandatum> || Non facies tibi sculptile interl.| idolum quod nihil est, quia ex nullius rei existentis similitudine sumptum, sed otiose confictum|| neque omnem similitudinem interl.| rei existentis, que non nihil est|| que est in celo desuper interl.| sicut solis et lune et huiusmodi|| et que in terra deorsum interl.| hominis, bovis et similium|| nec eorum que sunt in aquis interl.| piscium|| sub terra. marg.| NON FACIES TIBI SCULPTILE etc. ORIGENES. Non facies tibi ipsi idolum, neque omnem similitudinem etc. Aliud sunt idola, aliud dii. De diis enim dicit Apostolus 1Cor. 8, 5. : « Siquidem sunt dii multi, et domini multi » etc. De idolis vero 1Cor. 8, 4. : « Quia nil est idolum in mundo ». De similitudinibus autem non addidit, quia nil sunt. Hic autem dicitur : Non facies tibi idolum, neque similitudinem omnium. Aliud est ergo facere idolum, aliud similitudinem. Verbi causa : si quis in auro et argento, ligno vel lapide, faciat speciem quadrupedis, vel serpentis, vel avis, et statuat ad orandum, non idolum sed similitudinem fecit. Qui vero facit quod non est, speciem scilicet quam oculus non vidit, sed animus sibi fingit; ut si quis humanis membris caput canis aut arietis formet, vel in uno hominis habitu duas facies, aut humano pectori postremas partes equi aut piscis : qui hoc facit, non similitudinem, sed idolum facit. Facit enim quod non est, nec habet aliquid simile sui. Ideo dicit Apostolus 1Cor. 8, 4. : « quia idolum nihil est in mundo ». Non enim aliqua ex rebus constantibus assumitur species, sed quam mens otiosa et curiosa repperit. Similitudo vero est cum aliquid ex his que sunt vel in celo, vel in terra, vel in aquis formatur, sed non sicut ex his que in terra sunt vel in mari similitudinibus promptum est pronuntiare. Ita etiam de celestibus, ubi quis dicat de sole et luna et stellis hoc posse sentiri, quorum formas exprimit gentilitas. Sed Moyses eruditus omni sapientia Egyptiorum, etiam que apud illos erant in occultis prohibere cupiebat, sicut Echatem, aliasque demonum formas, que Apostolus « spiritalia nequitie in celestibus » vocat Eph. 6, 12., de quibus forte dicitur Is. 34, 5. : « Inebriatus est gladius meus in celo ». His enim formis et similitudinibus invocabant demonia ad repellenda vel vitanda mala. Sciendum tamen quia cum decreveris hoc servare mandatum et habere unum tantum Deum et Dominum, hoc est bellum denuntiare omnibus aliis, quibus in baptismo renuntiasti, solum Deum confitens Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Sed hoc confitentes, nisi toto corde diligamus Dominum Deum nostrum, tota anima, tota virtute ei adherentes, non sumus effecti pars Domini, sed in confinio positi illos patimur offensos, quos fugimus, et ad quem fugimus, propicium non efficimus. Quibus propheta dicit : Ve duplices animo. Et iterum Cf. 3Rg. 18, 21. : Usquequo claudicatis utroque pede ? Ab illis ergo quasi fugaces cedimur, et a Domino nostro quasi instabiles non defendimur. Unde Cf. Lam. 1, 2. : Amatores tui inimici facti sunt tibi. Multi sunt anime amatores, capti decore eius, cum quibus meretricata est, dicens Cf. Os. 2, 5. : Post amatores meos ibo, qui dant mihi vinum meum etc. Hos offendit reversa ad virum priorem. Nisi ergo tota fide permaneas cum viro tuo, pro sceleribus que commisisti, suspectus es ; omnes motus tuos, aspectus et incessus notat ; nil ultra in te lascivum videre, nil dissolutum vel prodigum potest. Si ergo acceptam gratiam negligis, etiam implicas te secularibus negociis, continuo immundus spiritus redit cum septem nequioribus Cf. Mt. 12, 45., ne iterum expelli possit, et fiunt novissima peiora prioribus. Nulla ergo societas templo Dei cum idolis. Si Dei sumus, tales esse debemus, in quibus habitat et inambulet Deus. Unde Cf. Is. 52, 11. : Qui portatis vasa Domini, exite, et immundum nolite tangere : ego recipiam vos etc. Dicit ergo : Non erunt tibi dii alii preter me. || Non {t. 1 : Erfurt, f. 75vb ; facsim., p. 152b} adorabis ea neque coles. marg.| NON ADORABIS etc. Aliud est colere, aliud adorare. Potest quis invitus adorare, vel adulando regibus idololatris, vel tormentis victus, cum sciat {t. 1 : Erfurt, f. 75vb ; facsim., p. 152b} quia idolum nil est. Colere vero est toto his affectu et studio mancipari. Utrumque ergo resecat, ut nec affectu colas, nec specie adores.|| Ego sum Dominus Deus tuus, fortis, zelotes, interl.| non ferens animam mihi sponsatam aliqua suspitione notari|| marg.| EGO SUM DOMINUS etc. Vide benignitatem Dei ut nos doceat et perfectos faciat, fragilitatem humanorum affectuum non recusat ; omnia agit et patitur propter nos, notis et usitatis nobis loquitur affectibus.|| marg.|  ORIGENES. Omnis mulier aut sub viro est et subiecta est legibus viri, aut meretrix est, et utitur libertate peccandi. Qui ingreditur ad meretricem scit quod ad prostitutam et cunctis patentem ingressus est. Ideo de aliis indignari non potest. Qui legitimo utitur matrimonio non patitur uxorem peccare, sed accenditur zelo ad servandam castitatem matrimonii, ut possit legittimus fieri pater. Sic omnis anima aut prostituta est cum demonibus, et habet plures amatores ut intrent ad eam, modo spiritus fornicationis, modo avaricie, post hunc veniet spiritus superbie, et alii plurimi. Alter tamen alteri non invidet nec zelotipis movetur, sed se invicem invitant. Unde Cf. Mt. 12, 45 ; Lc. 11, 26. : Adducit secum alios septem spiritus nequiores se etc. Sic nullam zelotipiam amatorum suorum patitur anima que demonibus est prostituta. Si vero coniuncta fuerit viro legittimo, id est Christo, etiamsi aliquando fuerit peccatrix, ultra eam peccare non patitur, nec ferre potest ut alludat adulteris, excitatur super eam zelus eius, et defendit coniugii castitatem. Si autem viderit eam temerantem coniugii iura, et occasionem querere peccandi, dat ei libellum repudii. Unde Cf. Is. 50, 1. : Propter iniquitates vestras, dimisi matrem vestram ; hec qui loquitur et zelans est et zelo commotus hoc dicit. Est etiam novum genus hoc bonitatis eius, ut etiam post adulterium revertentem et toto corde penitentem suscipiat. Unde : Nunquid mulier si exierit a viro, et dormierit cum alio viro, revertens revertetur ad virum suum etc. ? Et alibi : Et postquam fornicata es in his omnibus, dixi: Revertere etc. Hic ergo Deus zelans si requirit et desiderat animam tuam sibi adherere, si servat, corripit et indignatur, velut zelotipia quadam erga te usus, spem tibi esse salutis agnosce. Si vero correptionem contemnis, discedit a te zelus eius, secundum illud Cf. Ez. 16, 42. : Propterea discedit zelus a te etc. Vide misericordiam et pietatem Dei; quando vult misereri, indignari se dicit et irasci, sicut per Ieremiam dicit Cf. Ier. 6, 7-8. : Dolore et flagello castigaberis, Hierusalem, ut non abscedat anima mea a te. Flagellat enim omnem filium quem recipit Hbr. 12, 6.. Hoc autem terribile, hoc extremum, si non corripimur pro peccatis. Cum enim modum peccandi excedimus, auferetur a nobis etiam zelus Dei, nec ultra irascitur.|| visitans iniquitatem interl.| Post enim peccatum, dicit Ps. 44, 11. : « Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam » etc., tamquam misericors pater et medicus.|| patrum interl.| diaboli et angelorum eius|| in filios filios] filiis Weber interl.| non in patres qui correctione indigni|| interl.| eos scilicet qui, suggerente diabolo et angelis eius, peccaverunt|| in tertiam et quartam generationem {t. 1 : Erfurt, f. 76ra ; facsim., p. 153a} eorum qui oderunt me interl.| quia peccantibus hominibus socii asciscuntur|| marg.| VISITANS INIQUITATEM etc. ORIGENES. Reddens peccata patrum in filios etc. Aiunt heretici quod non boni Dei sermo sit, qui pro peccatis alterius alterum dicat plecti ; Deum tamen legis iustum dicunt. Nec possunt ostendere quomodo iniustus sit, si alium alio peccante punit. Sed interior homo noster aut dicitur habere Deum Patrem, si secundum Deum vivit ; aut diabolum, si voluntatem illius facit. Unde Io. 8, 44. : Vos de patre diabolo estis, et desideria patris vestri facere vultis. Sicut ergo semen Dei in nobis est, cum verbum Dei servantes non peccamus, secundum illud Cf. 1Io. 3, 9. : Qui ex Deo est, non peccat, quia semen Dei manet in eo, ita cum a diabolo suademur ad peccandum. Semen eius suscipimus, cum facimus quod suadet, iam genuit nos. Nascimur enim eius filii per peccatum. Sed quia fere sine adiutorio non peccamus, sicut adulterium nemo solus committit, necesse est adulteram consortem fieri, et si non plures, necesse est aliquem vel aliquam ministerio sceleris adiungi : qui omnes, velut unus ex altero, secundum persuasionis ordinem, generati, ex diabolo progeniem ducunt, velut in traditione Domini diabolus intravit in cor Iude, et primum filium peccati genuit, qui solus hoc facere non potuit ; abiit ergo ad Scribas et Phariseos et pontifices. Nascitur ergo ex Iuda generatio tertia et quarta peccati. Videamus ergo quomodo peccata patrum reddit Deus in filios in tertiam et quartam progeniem, et non in ipsos. De patribus enim nihil dicitur. Diabolus ergo, quia iam peccandi modum excessit, tamquam vestimentum concretum sanguine non erit mundus in hoc seculo, non flagellatur pro peccato : omnia enim ei servantur in futuro. Unde Cf. Mt. 8, 29. :"Quid venisti ante tempus torquere nos ?" Redduntur autem peccata in filios quos genuit per peccatum, qui in carne positi flagellantur, quia « non vult Deus mortem peccatoris sed ut magis convertatur et vivat » Sententia ex Ez. 33, 11 : « Dic ad eos : Vivo ego dicit Dominus Deus, nolo mortem impii sed ut convertatur impius a via sua et vivat ». >> Corpus antiphonalium officii (n° 5481) : « Vivo ego dicit Dominus, nolo mortem peccatoris sed ut magis convertatur et vivat ».. Misericors ergo reddit peccata patrum in filios, quia diabolus et angeli eius, qui etiam peccati patres efficiuntur, indigni sunt quod in presenti corripiantur : filii eorum, et qui per ipsos ad societatem peccati adsciti sunt, recipiunt in presenti quod gesserunt, ut purgati, diabolo in pena socii non efficiantur. Unde Ps. 88, 33. : « Visitabo in virga iniquitates eorum ». Misericordiam autem meam non auferam ab eis 2Rg. 7, 15. . Deus enim zelans est, et animam, quam sibi despondet in fide, non vult in contaminatione peccati permanere, sed cito purgari. Si autem noluerit purgari, in interitu eorum ridebit, {t. 1 : Erfurt, f. 76ra ; facsim., p. 153a} dicens eis Mt. 25, 41. : « Discedite a me, maledicti, in ignem eternum » etc. Sciamus ergo nos in presenti corripi, ut in futuro quiescamus. Unde 1Cor. 11, 32. : Cum castigamur, a Domino corripimur, ne cum hoc mundo damnemur.|| marg.|  ORIGENES. In hoc sermone solent nos heretici suggillare quod non sit boni Dei sermo, qui pro peccatis alterius alium iudicat. Sed qui Deum legis mandantem hec dicent non bonum, iustum tamen dicunt. Nec ipsi quidem possunt ostendere quomodo iustitie videatur convenire si alio peccante alius puniatur.|| marg.|  ISIDORUS. Primum mandatum prohibet surreptionem. Secundum, errorem. Tertium interficit seculi amorem. Quartum, impietatem. Quintum, crudelitatem. Sextum, fornicationem. Septimum, rapacitatem. Octavum perimit falsitatem. Nonum, mundi cupiditatem. Decimum, adulterii cognitionem. Et notandum sicut decem plagis percutiuntur Egyptii : sic decem preceptis scribuntur tabule, quibus populus Dei regatur et demones occidantur. In duabus enim tabulis scripta est lex, propter duo Testamenta significanda, vel quia sunt precepta duo dilectionis Dei et proximi. In quibus tota lex pendet et prophete Cf. Mt. 22, 40.. In una enim tria precepta, que ad dilectionem Dei pertinent. In altera vero septem, que ad societatem proximi. Lapidee vero fuerunt tabule, quia cor Iudeorum erat lapideum, insensibile, durum, stolidum. Unde Ez. 11, 19. : Auferam cor lapideum, et dabo eis cor carneum. Et Apostolus ait 2Cor. 3, 3. : « Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus », que sentiant scilicet et intelligant.|| et faciens misericordiam interl.| quia correctione non indigent, qui diligunt vel# non peccant|| in millia interl.| in omnes|| interl.| finitum pro infinito|| his qui diligunt me interl.| non qui oderunt|| et custodiunt precepta mea. interl.| « Si quis diligit me, sermonem meum servabit » Io. 14, 23.. Et 1Io. 4, 18. : « Perfecta caritas foras mittit timorem ».|| Non assumes nomen Dei Dei] Domini praem. Weber tui in vanum : interl.| iurando scilicet pro nihilo nomen Domini|| interl.| Christum putando tantum esse creaturam|| nec enim habebit insontem interl.| etsi homines habeant|| Dominus interl.| « iustus iudex »| 2Tm. 4, 8. || eum, qui assumpserit nomen nomen] + Domini Weber Dei sui frustra. Memento ut diem sabbati sanctifices. interl.| Tertium mandatum pertinens ad Spiritum sanctum, cuius dono requies eterna promittitur et sanctificatio perficitur.|| Sex diebus operaberis, interl.| sex milibus annorum quibus laboratur|| et facies omnia opera tua. Septimo autem die sabbatum sabbatum] sabbati Weber interl.| in requie beati regni, de sabbato Iudeorum dicitur : Sabbata vestra odit anima mea.|| Domini Dei tui est est] om. Weber  : non facies omne opus in eo in eo] om. Weber tu interl.| quia post hanc vitam, vera requies|| et filius tuus et filia tua, servus tuus et ancilla tua, interl.| nullus sexus excluditur, nulla etas nec ulla condicio|| interl.| carnalis et spiritalis|| iumentum tuum, interl.| idiota|| et advena interl.| qui noviter accessit ad Legem|| qui est intra portas interl.| septa Ecclesie|| tuas. Sex enim diebus fecit Deus Deus] Dominus Weber interl.| significans quia in perfectione senarii sunt nobis opera facienda ut, postea, fruamur requie eterna|| celum et terram et mare et omnia que in {t. 1 : Erfurt, f. 76rb ; facsim., p. 153b} eis sunt, interl.| ad litteram vel spiritaliter|| et requievit interl.| in nobis|| in die septimo, idcirco benedixit Dominus diei sabbati, interl.| quia benedicet nobis perfecte, cum requiem eternam dederit|| et sanctificavit eum. Honora patrem tuum et matrem tuam, interl.| Primum est hoc in altera tabula, ut filii honorent parentes officio pietatis. Nam qui parentibus honorem non defert, quibus parere potest.|| ut sis longevus super terram interl.| viventium, vel presentem|| quam Dominus Deus tuus dabit tibi. marg.| HONORA PATREM etc. Hoc est primum septem mandatorum que pertinent ad proximum. Bene autem septem sunt. Septenarius enim ex ternario constat et quaternario. Ternarius vero anime congruit, que est irascibilis, concupiscibilis, rationalis. Quaternarius corpori.|| Non occides. interl.| Manu, vel mente, vel subtrahendo auxilium vel consilium vite ei cui potes vel debes dare.|| interl.| Iudex non occidit reum, sed lex que iubet.|| marg.| NON OCCIDES etc. AUGUSTINUS. Et quod dictum est : Non occides, non putandum est fieri contra hoc preceptum quod lex occidit vel occidi aliquem Deus iubet. Ille enim facit qui iubet quod ministrum negare non licet.|| Non mechaberis. interl.| id est : ne cuilibet miscearis excepto federe matrimonii : per partem enim totum vult intelligi.|| marg.| NON MECHABERIS. AUGUSTINUS. Queritur quoque quo differat Non mechaberis ab eo quod paulo post dicitur : Non concupisces uxorem proximi tui. In eo enim quod dictum est : Non mechaberis, poterat illud intelligi ; nisi forte in illis duobus preceptis non mechandi et non furandi, ipsa opera notata sint. In his vero extremis concupiscentia ipsa, que tantum differunt ut aliquando mechetur qui non concupiscit uxorem proximi, cum aliqua alia causa ipsi miscetur. Aliquando vero concupiscat nec ei misceatur, penam timens, et hoc fortasse lex ostendere voluit, quod utraque peccata sint.|| marg.|  AUGUSTINUS. Item queri solet utrum mechie nomine etiam fornicatio teneatur. Hoc enim grecum verbum est, quo iam Scriptura utitur pro latino. Mechos enim grece non nisi adulteros dicit. Sed Lex non solum viris, sed etiam feminis data est. Neque enim quia dictum est Cf. Ex. 20, 17. : Non concupisces uxorem proximi tui, nil sibi hic preceptum femina putet, tamquam licite concupiscat virum proxime sue. Si ergo hic ex eo quod dictum est viro : Non concupisces uxorem proximi tui, intelligitur etiam quod ad feminam pertinet, quanto magis ex eo quod dictum est : Non mechaberis, uterque sexus astringitur, cum et ipsum preceptum potest ad utrumque referri, sicut « Non occides » Ex. 20, 13., Non furaberis Ex. 20, 15., et que similiter non expresso uno sexu utrique sonare videntur, quia honoratior utique exprimitur, id est masculus. Ac per hoc femina mecha est habens virum, concumbendo {t. 1 : Erfurt, f. 76rb ; facsim., p. 153b} cum eo qui vir eius non est, etiamsi ille non habeat uxorem. Vir quoque mechus est concumbendo cum ea que uxor eius non est, etiamsi illa non habet virum. Sed utrum, si faciat vir, qui uxorem non habeat, cum femina que virum non habet, precepti huius transgressione teneatur, merito queritur. Si enim non tenetur, non est prohibita in Decalogo fornicatio, sed sola mechia, id est adulterium, quamvis omnis mechia fornicatio sit. Unde Cf. Mt. 19, 9. : Quicumque dimiserit uxorem suam, excepta causa fornicationis, facit eam mechari. Hic enim fornicationem appellavit, si cum alio peccet que virum habet, quod est mechia, id est adulterium. Sed utrum omnis fornicatio mechia dici possit in Scripturis, non mihi occurrit locutionis exemplum. Sed si non omnis fornicatio mechia dici potest, ubi sit in Decalogo prohibita fornicatio quam faciunt viri qui uxores non habent cum feminis que viros vel maritos non habent, utrum inveniri possit, ignoro. Sed si furti nomine bene intelligitur omnis illicita usurpatio rei aliene – non enim rapinam permisit qui furtum probibuit, sed a parte totum intelligi voluit, quidquid illicite rerum proximi aufertur –, et nomine mechie omnis illicitus concubitus, atque illorum membrorum non legitimus usus prohibitus debet intelligi.|| Non furtum facies. interl.| quamlibet rei usurpationem, quod vitium est rapacitatis|| marg.| NON FURTUM FACIES. ISIDORUS. Sed rursum queritur quomodo differat Non furtum facias ab eo quod paulo post dicitur de non concupiscendis rebus proximi. Non quod omnis qui concupiscit rem proximi furatur, sed omnis qui furatur rem proximi concupiscit. Poterat in illa generalitate, ubi de non concupiscenda re proximi precipitur, etiam illud quod ad furtum pertinet contineri.|| Non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium. interl.| quod est crimen mendacii et falsitatis|| marg.| NON LOQUERIS CONTRA etc. AUGUSTINUS. In eo etiam quod dictum est : Falsum testimonium non dices adversus proximum tuum , queri solet utrum prohibitum sit omne mendacium, ne forte non sit hoc preceptum adversus eos, qui dicunt tunc esse mentiendum, quando id mendacium prodest alicui et nil obest ei cui mentiris. Tale enim non est adversus proximum tuum, ut ideo hoc videatur addidisse Scriptura que posset breviter dicere : Falsum testimonium non dices, sicut dixit : « Non occides » Ex. 20, 13., « Non mechaberis » Ex. 20, 14., Non furaberis Ex. 20, 15.. Sed magna questio est, nec cito explicari potest, quomodo accipiendum sit : « Perdes omnes qui loquuntur mendacium » Ps. 5, 7., et Sir. 7, 14. : « Noli velle mentiri omne mendacium », et huiusmodi.|| Non concupisces domum proximi tui. Non non] nec Weber desiderabis uxorem eius, non servum, non ancillam, non bovem, non asinum, nec omnia que illius sunt interl.| Etiam voluntatem adulterandi vetat : aliud est enim facere, aliud desiderare. Unde duo precepta sunt : « Non mechaberis », et : Non concupisces uxorem proximi tui.|| Cunctus autem populus videbat voces et lampades lampades] lampadas Weber et sonitum bucine montemque fumigantem fumigantem] fugantem Weber  : interl.| visus, quia primatum obtinet in sensibus intermiscetur omnibus. Sic enim dicimus : Audi et vide, olfac et vide, palpa et vide.|| interl.| Nos quoque doctorum voces audientes, oculum mentis dirigere debemus.|| marg.| CUNCTUS AUTEM POPULUS etc. AUGUSTINUS. Solet queri quomodo populus videbat vocem, cum vox non ad visum, sed ad auditum pertinere videatur. Sed videre solet pro generali sensu corporis et anime poni. Unde : Cum vidisset Iacob quia sunt esce in Egypto, unde scilicet absens erat. Quamvis nonnulli videre vocem nil aliud quam intelligere putaverunt, qui visus mentis est. Cum vero hic breviter dicendum esset quod populus audiebat vocem, et lampades, et vocem tube, et montem fumantem, questio maior oriretur, quomodo audiebat lampades et montem fumantem, quod pertinet ad sensum videndi. Nisi quis dicat non tam breviter dicendum fuisse, ut non totum diceretur, audiebat vocem et videbat lampades, et audiebat vocem tube, et videbat montem fumantem. Duo enim genera vocis erant, et de nubibus, sicut tonitrua et tuba ; si tamen ipsam dixit vocem que de nubibus edebatur ; ac per hoc melius in his que ad sensum audiendi pertinebant, generalis sensus est positus, id est videndi (cum breviter totum vellet Scriptura complecti) quam ut in his que pertinent ad sensum videndi, subintelligeretur auditus, quo more nos non loqui solemus. Nam ‘Vide quid sonet’ solemus dicere ; ‘Audi quid luceat’ non solemus dicere.|| et perterriti ac pavore {t. 1 : Erfurt, f. 76va ; facsim., p. 154a} concussi, interl.| quasi indigni accedere|| steterunt procul, interl.| Formam boni auditoris describit, qui permittit se precepta magistri auditurum et impleturum.|| dicentes : Moysi loquere tu nobis, interl.| quasi : doce nos|| et audiemus : interl.| id est : obediemus|| non loquatur nobis Dominus, interl.| in die iudicii dicens Mt. 25, 41. : Ite, malediciti, in ignem eternum.|| ne forte interl.| cito potest contingere|| moriamur. interl.| morte perpetua|| marg.| LOQUERE TU NOBIS etc. Significatur ad Vetus Testamentum timorem potius pertinere, sicut ad Novum dilectionem, quamvis in Veteri Novum lateat, et in Novo Vetus pateat. Quomodo autem tali populo tribuatur videre vocem Dei, si hoc accipiendum est intelligere, cum sibi loqui Deum timeant ne moriantur, non satis elucet.|| Et ait Moyses ad populum : Nolite timere : ut enim probaret vos interl.| vobis vel aliis, non sibi qui omnia novit|| venit Deus, interl.| per signa et mirabilia|| et ut terror illius interl.| « Initium sapientie timor Domini » Ps. 110, 10 ; Sir. 1, 16..|| esset in vobis, et non peccaretis. interl.| si non amore, saltem timore coerciti.|| marg.| NOLITE TIMERE etc. AUGUSTINUS. Sic illi cohibendi erant a peccatis, timendo scilicet ne penas sensibiles paterentur; quia nondum poterant amare iustitiam, et tentabantur a Domino, ut appareret cuiusmodi essent, non Deo quem non latebat, sed inter se et sibimetipsis.|| Stetitque populus de longe ; Moyses autem accessit ad caliginem interl.| ubi scilicet expressiora signa fiebant, quibus noscebatur Deus. Nam quomodo in nebula erat cui celi celorum non sufficiunt ?|| in qua erat Deus. marg.| STETITQUE POPULUS etc. GREGORIUS. In quibusdam locis Scripture historia servanda est, et allegoria. Et sepe sola allegoria querenda est. Aliquando sola historia tenenda, ut tardiores pascantur per historiam, et velociores per allegoriam. Unde, cum polpulus, loquente Deo, lampades, sonitum buccine et montem fumantem cerneret, territus petiit, ut sibi per Moysen loqueretur Dominus, et stetit de longe. Moyses accessit ad caliginem in qua erat Deus, quia populus non valet caliginem allegorie penetrare : valde enim paucorum est spiritalem intellectum rimari. Quia enim mentes carnalium sola sepe historia pascuntur, loquente Deo, longe populus stetit ; quia vero spiritales allegorie nubem penetrant, ut spiritaliter verba Dei cognoscant, Moyses accessit ad caliginem, in qua erat Deus.|| Dixitque dixitque] dixit Weber preterea Dominus ad Moysen : Hec dices filiis Israel : Vos vidistis quod de celo locutus sum vobis. Non facietis facietis] + mecum Weber mecum deos argenteos, nec deos aureos facietis vobis. marg.| NON FACIETIS DEOS etc. Repetitur quod in primo precepto dictum est, et per argentea et aurea, omnia simulacra intelliguntur, sicut in Psalmo Ps. 113, 12 ; 134, 15. : « Simulacra gentium argentum et aurum, opera manum hominum ».|| Altare interl.| fidem|| interl.| id est : fidem incarnationis filii mei habebitis.|| de terra interl.| humanitate Christi|| facietis mihi, et offeretis super eo holocausta, interl.| virtutum opera|| et pacifica vestra, oves vestras interl.| simplicia|| et boves interl.| fortia et perfecta|| in omni loco in quo fuerit memoria fuerit memoria] inv. Weber {t. 1 : Erfurt, f. 76vb ; facsim., p. 154b} nominis mei : interl.| Ecclesia scilicet generali ; non in hereticorum conventiculis.|| marg.| ALTARE DE TERRA etc. Ostendit ideo, interdictis simulacris, altare de terrena materia concidi, ut uni Deo hostia et sacrificia in eo offerantur.|| marg.|  GREGORIUS. Altare de terra Deo facere est incarnationem Christi sperare. Tunc enim a Deo nostrum munus accipitur, cum in hoc altari nostra humilitas, id est super Dominice incarnationis fidem, posuerit quidquid operatur. In altari ergo de terra oblatum munus ponimus, si actus nostros Dominice incarnationis fide solidamus.|| veniam ad te, interl.| occulta inspiratione|| et benedicam tibi. interl.| corporali benedictione et spiritali.|| Quod si altare lapideum feceris mihi, non edificabis illud de sectis lapidibus : interl.| hereticis, scismaticis|| interl.| id est : non per heresim et sismata Deum colentes|| marg.| DE SECTIS etc. ISIDORUS. Secti lapides sunt qui unitatem scindunt et seipsos dividunt a societate fratrum : hos in corpore suo non recipit Christus, cuius corporis figuram altaris constructio significat. Lapides non secti, ex quibus altare construi iubetur, sunt qui per fidem in unitate solidantur, de quibus dicitur Cf. 1Pt. 2, 5. : Vos estis lapides vivi, coedificati in domos spiritales. His non est iniectum ferrum, quia incorrupti sunt, et iacula maligni ignita non receperunt. Omnes unum altare faciunt in unitate fidei et concordia caritatis.|| si enim levaveris cultrum tuum interl.| corruptionis vel scissionis|| super eo, polluetur. Non ascendes per gradus ad altare meum, ne reveletur turpitudo tua. interl.| infidelitatis|| Capitulum 21 Hec sunt iudicia que propones eis. marg.| HEC SUNT IUDICIA. Distinctius amodo explicantur ea que ad proximum pertinent. Notanda locutio cum dictum sit Moysi : Hec sunt iudicia que propones eis, cetera ad populum dicuntur : Si emeris servum Hebreum etc.|| Si emeris servum interl.| servitio Dei mancipaveris|| Hebreum, interl.| qui mente ab hoc seculo transit|| sex annis serviet tibi : interl.| perfectione active vite|| in septimo interl.| in contemplatione|| egredietur liber interl.| a servitute mundi|| gratis. interl.| quia et hoc gratie Dei tribuitur|| Cum quali veste interl.| intentione bene operandi|| interl.| non in deterius mutata|| intraverit, cum tali exeat ; interl.| perdurans usque ad finem|| si habens uxorem, interl.| bonam operationem|| et uxor egredietur simul. interl.| In contemplativa non deseratur|| Sin autem dominus interl.| predicator|| dederit illi uxorem, interl.| bonam operationem|| et peperit filios et filias : interl.| fortes et teneros fructus|| mulier et {t. 1 : Erfurt, f. 77ra ; facsim., p. 155a} filii filii] liberi Weber interl.| vel : liberi || eius erunt domini sui, interl.| Bona operatio et fructus eius imputabuntur predicatori.|| ipse vero exibit interl.| ad contemplationem|| cum vestitu suo. interl.| cum intentione desiderii|| Quod si dixerit servus : Diligo dominum meum interl.| verba predicatoris scilicet sollicita mente custodio|| et uxorem interl.| actionem|| ac liberos, interl.| fructus|| non egrediar liber : interl.| id est : ad contemplationem non transibo|| offeret eum interl.| antiquorum patrum, qui sacerdotes Dei fuerunt, dictis imbuat|| dominus interl.| predicator|| diis, et applicabitur ad ostium et postes, ut de ingressu eterni tabenaculi aliquid audiat|| perforabitque aurem eius subula : interl.| mentem scilicet subtilitate divini sermonis, ne in his que agit placere hominibus querat|| et erit ei servus interl.| in activa serviendo hominibus|| usque usque] om. Weber in seculum. interl.| ut post seculum liber sit|| marg.| SI EMERIS SERVUM HEBREUM etc. AUGUSTINUS. Ne Christiani hoc flagitarent a dominis suis, Apostolus iubet dominis servos esse subditos Tit. 2, 9., ne nomen Domini et doctrina blasphemetur. Illud enim inde constat in mysterio esse preceptum, quia pertundi subula eius aurem ad postem precepit Deus, qui libertatem recusasset.|| marg.|  GREGORIUS. Allegorice. Sciendum quia cum activa et contemplativa vita ex Dei gratia sint, una nobis in necessitate est, altera in voluntate. Nemo enim cognoscens {t. 1 : Erfurt, f. 76vb ; facsim., p. 154b} Deum ad eius regnum ingreditur, nisi prius bene operetur. Sine contemplativa vero ingredi possunt, qui bona que possunt operari non negligunt. Inde per Moysen dicitur : Si emeris servum Hebreum etc. Hebreus ‘transiens’ interpretatur, et servus Hebreus emitur quando qui iam ab hoc seculo mente transit, servitio Dei subditur. Sic Moyses transivit ut videret visum, et David inquit Ps. 36, 36. : « Transivi, et ecce non erat ». Hic servus emptus sex annis servire precipitur, ita ut in septimo liber exeat gratis. Senarium enim perfectionem active vite significat. Septenarium, contemplationem. Sex ergo annis servit, in septimo liber egreditur, quia per activam quam perfecte exhibuit ad contemplative vite libertatem transit. Et notandum quod gratis liberi egrediuntur, quia postquam omnia fecerint dicunt se inutiles servos Cf. Lc. 17, 10., eis ergo sic activa fuit ex munere, ita erit ex gratia erit contemplativa. Cum quali veste intraverit, cum tali exeat : quia necesse est ut quisque in hoc quod inceperit perseveret usque ad finem operis, in ea intentione qua inchoavit. Ille enim ad contemplativam bene transit qui in activa intentionis sue vestem ad deteriora non mutavit ; et sunt nonnulli qui postquam Dei servitio socientur, operari diligunt. Alii, postquam ad servitium Dei venerint, bene operari discunt. Qui prius bona opera studuit habere, Hebreus servus cum uxore emptus est, et plerumque potest ad contemplativam transire, activam tamen vitam non deserere. Unde subditur : Si habens uxorem, et uxor egrediatur simul. Cum eo enim ad libertatem egreditur uxor, quando actionem bonam qua prosit aliis non relinquit. Sin autem dederit illi uxorem dominus, et peperit filios et filias : mulier et liberi eius erunt domini sui ; ipse vero exeat cum veste sua. Servo empto dominus dat uxorem, cum predicator eum quem Deo mancipavit, bone actioni coniungit. Predicatores autem domini vocantur. Sicut Heliseo de predicatore suo dicitur : Scis quod dominus tuus tollatur a te ? Uxor servi empticii filios et filias parit, quando ei bona actio fortes et teneros fructus generat. Sed mulier cum filiis domino remanet, et servus exit cum vestitu suo, quia bona actio et fructus eius predicatori in mercedem reputatur. Ipse vero in desiderii intentione perdurans, per Dei gratiam ad contemplationem egreditur. Quod si dixerit servus : Diligo dominum meum etc. Servus dominum suum diligit, quando predicatoris verba solicita mente custodit. Uxorem quoque amans et liberos, liber egredi recusat, quando activam vitam eiusque fructus diligens, transire ad contemplativam non vult, quia bona sui ministerii opera se habere servitute considerans, ad libertatis quietem transire renuit, sed offerat eum dominus diis, et applicet ad hostium et postes, et perforet aurem eius subula, ut sit servus in secula. Qui enim in activa disposuit vita perdurare a Domino diis offertur quando a predicatore suo antiquorum patrum dictis imbuitur, qui nobis in via Dei sacerdotes fuerunt. Ad ostium quoque et postes tabernaculi ducitur, et ut de ingressu tabernaculi eterni aliquid audiat, et tremendi iudicii diem subtiliter agnoscat, ne per bona opera que facit placere hominibus appetat. Sicque auris ejus subula perforatur, id est mens timoris Dei subtilitate, ut verbi acumine transfixa, per omne quod agit noverit ingressum regni attendere, et quasi ab ostio et poste tabernaculi perforatam aurem portare. Et erit servus in secula, ut esse post seculum liber possit : « Quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem glorie filiorum Dei » Rm. 8, 21.. Tunc enim nobis via libertas erit, cum ad gloriam filiorum Dei adoptio nostra pervenerit. Nunc vero non solum activa est in servitute, sed ipsa contemplatio, qua super nos rapimur, libertatem mentis perfecte non obtinet, sed imitatur, quia illa quies intima in enigmate videtur.|| marg.| SEX ANNIS etc. ISIDORUS. Allegorice. In sex etatibus huius seculi servientes, septimo {t. 1 : Erfurt, f. 77ra ; facsim., p. 155a} die, id est eterno sabbato, liberabimur, si tamen voluerimus esse liberi dum in hoc seculo servimus peccato. Si autem noluerimus, perforabitur auricula in testimonium inobedientie, et cum uxore et filiis nostris quos pretulimus libertati, id est cum carne et operibus eius, peccato serviemus in eternum.|| Si quis vendiderit filiam suam in famulam, interl.| Alia lex est ancille, alia filie, quia maiori necessitate venditur filia quam ancilla.|| non egredietur sicut ancille interl.| Hebree post sex annos scilicet quia humiliata est|| exire consueverunt consueverunt] consuerunt Weber . Si displicuerit interl.| humiliata|| oculis domini sui cui tradita fuerit, dimittet eam : interl.| liberam|| populo autem alieno interl.| gentilibus, vel hereticis|| vendendi non habebit habebit Amiatinus Cava Λ B T M Θ (plur.) Φ (plur.) Ω Ed1455 Clementina] habet Weber licentiam licentiam Rusch tantum] potestatem cett. Weber , interl.| vel : potestatem || si spreverit eam. Sin autem filio suo desponderit interl.| firmo matrimonio|| eam iuxta morem filiarum faciet illi. interl.| dotando eam|| Quod si alteram interl.| ista repudiata|| acceperit ei acceperit ei] inv. Weber , providebit puelle interl.| humiliate a filio|| nuptias, et vestimenta et pretium pudicitie interl.| ablate|| non negabit. Si tria ista non fecerit, interl.| Nec ipse scilicet humiliaverit, nec filio uxorem affixerit, nec alia superducta a filio eam abicierit.|| egredietur gratis interl.| sufficiet in servitute non teneri||