initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<26_1. Psalmi 1-25*>

<26.2> Prothemata in librum Psalmorum

Numérotation du verset  Prol.2,1 
{t. 2 : Erfurt, f. 229ra ; facsim., p. 457a} [Rusch, f.  229ra ] Liber hymnorum vel soliloquiorum prophete de Christo incipit .

1 Codd. : Rusch PL113; om. Lunel 2 <Nota> Haec praefatio, quam « Prothemata » Rusch nuncupavit, in nullo codice psalterii glossati invenitur nec ante nec post Anselmum. Tamen, nonnulle ‘sententiae’ – id est fragmenta - illius praefationis ponuntur seu in calce seu in fronte aliquorum codicum psalterii glossati. Cf. Martin Morard, La harpe des clercs : réceptions médiévales du Psautier entre pratiques populaires et commentaires scolaires, thèse de doctorat, Paris-IV - Sorbonne, 2008, 3 vol., p. 2041-2063.
Numérotation du verset  Prol.2,2 
prol.| 2. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Liber iste intitulatur apud Hebreos Liber hymnorum hac ratione quia hymnus est ubi habentur verba et laus cum cantico, quod in psalmis invenitur. Intitulatur etiam, secundum quosdam, Liber soliloquiorum, quod ideo videtur fieri quia illud quod aliquis secum rimatur, et a nullo discit nisi a veritate sibi interius presidente, soliloquium dicitur, verbi gratia, quemadmodum beatus Augustinus secum de natura anime et de natura Dei investigavit ; odem modo potest dici propheta secum investigasse de incarnatione Filii Dei, et de reparatione humani generis.

hac PL113] ac Rusch Cf. Augustinus Hipponensis, Retractationes, I, 4, CCSL 57, p. 13 ; ed. G. Bardy, 1950, BA 12, p. 288.1 : «Inter haec scripsi etiam duo volumina secundum studium meum et amorem, ratione indagandae veritatis de his rebus quas maxime scire cupiebam, me interrogans mihique respondens, tamquam duo essemus ratio et ego, cum solus essem, unde hoc opus soliloquia nominavi».
Numérotation du verset  Prol.2,3 
prol.| 3. Rex David et propheta, cum prospere regnaret, volens cultum Dei magnificare, cum arcam a Philisteis redditam, longo tempore post incertis sedibus vagantem, tandem in Hierusalem reduceret, nudus cum cithara precedebat, sed et quattuor millia virorum elegerat qui, non solum voce, sed etiam instrumentis musicis, psalmos canerent, quibus preposuit quattuor : Asaph, Idithun, Heman, Ethan, vel filios Chore, qui a patris scelere vel sacrilegio degenerantes (quem ignis consumpserat), in cultu Dei devotissimi perstiterunt.

2Rg. (2Sm.) 6. | Cf. 1Par. 23, 5. | Nm. 16. | Codd. : Rusch PL113 |
Numérotation du verset  Prol.2,4 
prol.| 4. Hieronymus HIERONYMUS. Psalterium est quoddam musicum instrumentum in modum delte littere compositum et ab eo musico instrumento per quod modulatum fuit presens opus nomen sibi sumpsit10  .

delte] om. PL113 10  Ut ref. Cassiodorus, Expositio Psalmorum, praef., c. 4, CCSL 97, p.11.1-5. Non invenitur in operibus Hieronymi.
Numérotation du verset  Prol.2,5 
prol.| 5. Psalterium apud Hebreos vocatur nablath 11  , apud Grecos psalterium12  , apud Latinos vero organum.

11  Codd. : Rusch PL113| nablath] nebel PL113 12  psalterium] om. PL113
Numérotation du verset  Prol.2,6 
prol.| 6. Multi dicunt David non fecisse omnes psalmos, eo quod quidam ex ipsis intitulantur in personis13  aliorum. Sed, ut dicit beatus Hieronymus, non sunt audiendi in hoc. Nam David composuit omnes psalmos : modos14  etiam apposuit, in quo multos auxiliatores habuit, quibus prefecit quattuor, videlicet Heman, Ethan, Asaph et Idithun. Divino consilio hoc fuit factum, ut psalmi intitularentur in personis aliorum, vel propter interpretationem nominum tantum, vel propter negotium, vel propter utrumque. Propter interpretationem nominis15  tantum, ut in persona Idithun; propter negotium, ut in persona Aggei et Zacharie; propter utrumque, ut in persona Salomonis.

13  Codd. : Rusch PL113| personis] –na PL113 | 14  modos] modo PL113. | 15  nominis] –num PL113 |
Numérotation du verset  Prol.2,7 
prol.| Idithun, Asaph, filii Chore et ceteri huiusmodi non fuerunt auctores psalmorum, sed prepositi artificibus16  .17 

16  artificibus] + qui psalmos personabant tribus modis vel human La29 (interrupt.) La29 17  Codd. : La29 (in calce vol.) Lunel Rusch PL113
Numérotation du verset  Prol.2,8 
prol.| 7.2 Qui psalmos personabant tribus modis - vel humana voce, vel musicis instrumentis, vel communiter utroque modo - et hoc dupliciter, vel post vocem instrumento, vel post instrumentum voce. Unde18  nomina illorum ut honorem de ministerio19  sumerent, titulis inseruntur maxime pro significatione rerum.

18  unde] + et Lunel 19  ministerio] misterio Lunel
Numérotation du verset  Prol.2,9 
prol.| 7.3 Psalmus vero est instrumenti sonus; canticum humane vocis cantus in laudem Dei; psalmi canticum, cum post instrumentum vox, psalmus cantici20  , cum post vocem instrumentum.

20  psalmus cantici] cantici spiritus Lunel
Numérotation du verset  Prol.2,10 
prol.| 8. CASSIODORUS. Solet queri cur pre aliis scriptis21  psalmi in Ecclesia legantur. Quod ideo est quia antiquitus apud Hebreos mos iste in templo Dei erat. Vel, quia psalmi plus mysteriorum quam cetere Scripture continent, et breviter multa dicunt, in quibus omnis lex et prophete et evangelium constat.

21   Codd. : Rusch PL113 | Scriptis] Scripturis PL113
Numérotation du verset  Prol.2,11 
prol.| 9.1 CASSIODORUS. 22  «Prophetia est inspiratio» vel revelatio divina23  «que eventus rerum, vel per facta vel per dicta, immobili veritate pronuntiat».24  25 

22  Cassiodorus Rusch PL] om. La29 cett. | 23  inspiratio vel revelatio divina Rusch PL] divina inspiratio P105, aspiratio divina La29 | 24  Codd. : La29 P105 Rusch PL113, om. P106 P766 P442 Va85 | 25  Cassiodorus, Expositio Psalmorum, praef., c. 1, CCSL 97, p. 7.2-3 : « Prophetia est aspiratio divina, quæ eventus rerum aut Gper facta aut per dicta quorumdam immobili veritate pronuntiat ». Sur la réception de ce texte et ses multiples réécritures dans les commentaires des Psaumes du 11e au 14e siècle, cf. Martin Morard, La Harpe des clercs : réceptions médiévales du Psautier entre pratiques populaires et commentaires scolaires, thèse de doctorat, Paris-IV - Sorbonne, 2008, 3 vol., 2870 p., en particulier ibid., Corpus prologorum Psalterii interpretum, p. 1691 à 2693 et note générale 7, p. 2660-2661. |
prol.| 9.1b Unde prophetia visio, propheta videns.26  27 

26  Codd. : Rusch PL113, om. La29 (in calce voluminis) P105 P106 P766 P442 Va85 27  Cf. Hieronymus, Epist. 53, 4, CSEL 54, p. 450 : «Unde et prophetæ appellabantur videntes, quia videbant eum quem ceteri non videbant. […] Revela inquit David oculos meos et considerabo mirabilia de lege tua; lex enim spiritalis est et revelatione indiget ut intelligatur, ac revelata facie Dei gloriam contemplemur ».
prol.| 9.2 Multis autem modis hec28  gratia data est vel per operationes hominum, ut fuit arca Noe29  et sacrificium Abrae30  31  et transitus maris Rubri, vel per nativitates, ut Esau et Iacob, qui futura significabant; vel per loquentes32  angelos, sicut locuti sunt Abrahe, Loth et aliis, vel per visiones, sicut Isaie et Ezechieli et ceteris, vel per somnia, sicut Salomoni, Ioseph33  et Danieli; vel per nubem et vocem de celo, ut Moysi, vel34  adhuc aliis modis. David autem nullo horum, sed celesti aspiratione intus edoctus, Spiritu in eo loquente35  , completus est, ut in libro36  Regum37   : « Directus est38  Spiritus Domini in David ». Et Dominus39   : {t. 2 : Erfurt, f. 229rb ; facsim., p. 457b} [Rusch, f.  229rb ] « Si David in spiritu vocat40  eum Dominum, quomodo filius41  eius est ? » Spiritus autem42  Sanctus sic43  datus est prophetis, ut44  aliquando pro peccatis recederet et placatus rediret. Et sicut ait Petrus45   : « Non voluntate humana allata est aliquando prophetia46  , sed, Spiritu Sancto inspirati, locuti sunt sancti homines Dei47   ». Non sunt autem illi48  a munere prophetie alieni, quibus data est facultas intelligendi vel interpretandi Scripturas. 49  50 

28  hec] om. P105 | 29  Cf. Gn. 6-7. | 30  Habrahe P105 | 31  Cf. Gn. 22, 13 | 32  loquentes] om. La29 P105 | 33  Ioseph] om. La29 | 34  vel] et P105 | 35  intus edoctus, Spiritu in eo loquente] intus P766, om. La29 P105 | 36  libro La29 P105 etc. Rusch] I id est primo PL113 | 37  1Rg. (1Sm.) 16, 13. | 38  est] om. La29 P105 | 39  Mt. 22, 45. | 40  in spiritu - vocat Rusch PL] inv. La29, vocat P105 | 41  filius La29 (f.)] spiritus (marg.| ) P105 | 42  autem] om. La29 P105 | 43  sic La29] si P105 | 44  ut La29] ne aliquando praem. P105 | 45  2Pt. 1, 21. | 46  a. p.] inv. La29 | 47  h. d.] inv. La29 | 48  illi] om. La29 P105 | 49  Codd. : La29 (in calce voluminis) P105 P766 Rusch PL113 ; om. P106 Va85 | 50  < Parall . > Glosa Magistri Offridi, n°1.3#. |
Numérotation du verset  Prol.2,12 
prol.| 10. Hieronymus HIERONYMUS. Multa genera sunt christorum. Patriarche dicti sunt christi, ut51  « Nolite tangere christos meos » ; in Parabolis52  dicuntur christi omnes qui de Egypto egressi sunt. Chrisma in Exodo fit, unde sacerdotes uncti. Est aliud unguentum quo reges inunguntur sed hoc duobus modis quia, si David est et Salomon, id est fortis53  manu et pacificus, unguitur cornu, si Hieu et Azael lenticula, quod est vas fictile, sed54  Cyrus, rex Persarum et Medorum, qui Israel relaxavit, christus est, secundum illud55   : «Hec dicit Dominus christo meo Cyro». Quod non sinunt sequentia de Salvatore accipi, ut quidam putant. Est unguentum propheticum, quo precipitur Elie ut unguat Eliseum in prophetam56  ; super omnia est unguentum spiritale quod dicitur oleum exsultationis, quo Christus unctus est pre participibus, qui habent chrisma baptismi. Quod si perdat quis, non desperet; quia de reparando57  chrismate scribitur in Levitico58  , quod cum lepra alicuius fuerit mundata, mittat ei sacerdos oleum in manu sinistra, et cetera que ibi dicuntur, et ipse vocetur christus Dei. Hoc autem restat quod idem homo frequenter unguitur, ne sit occasio ruine negligenti. Sufficit enim leproso ut, post primum unguentum perditum, unguatur secundo; sed ille sepe unguitur qui semper proficit : et, de oleo leprosi, venit ad unguentum populi; inde ad sacerdotale; de quo ad chrisma pontificis, a pontifice ad regem, a rege ad patriarchas; a patriarchis ad Christum59  .60 

51  1Par. 16, 22 : « Nolite tangere christos meos et in prophetis meis nolite malignari » ; cf. Ps. 104, 15. | 52  Parabolis] revera Paralipomenon ut Hieronymus refert. | 53  fortis] forti PL113 | 54  Sed] + et PL113 | 55  Is. 45, 1 : «Hec dicit Dominus christo meo Cyro, cuius apprehendi dexteram, ut subiiciam ante faciem eius gentes, et dorsa regum vertam, et aperiam coram eo ianuas, et porte non claudentur ». | 56  3Rg. (1Rg.) 19, 16. | 57  reparando] separando PL113 | 58  Lv. 13. | 59  Hieronymus, I n Prophetas minores (Hab.), lib. 2 (Hab. 3, 13), CCSL 76A, p. 639.681-833 : « Septuaginta : egressus es in salutem populi tui, ut salvares christos tuos. Primum videamus quot sunt genera christorum, et postea tractabimus, quomodo egressus sit Dominus in salutem christorum suorum. Christi in Veteri Testamento dicebantur et patriarche, de quibus scriptum est in psalmis : corripuit reges pro eis, nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari. et in primo Paralipomenon libro, omnes qui de Egypto egressi sunt christi vocantur. Chrisma quoque in Exodo sacerdotale conficitur, quo postea sacerdotes in Levitico referuntur uncti. Est et aliud unguentum quo reges unguntur in regno, quod in duo scinditur. Si enim David est et Salomon, id est fortis manu, et pacificus, cornu ungitur. Si vero Iehu et Azael sunt, perfunduntur lenticula, vas autem fictile sic vocatur, id est phakos. Sed et Cyrus, Persarum rex atque Medorum, qui de captivitate populum relaxavit - licet multi errent, et de domino saluatore scriptum putent -, audit per Esaiam : hec dicit Dominus christo meo Cyro, cuius tenui dexteram, ut audirent coram eo gentes, et cetera. Et ad extremum dicitur : tu autem non cognovisti me, quod de salvatore nefas est intellegere. Est unguentum propheticum, quo precipitur Helie, ut Heliseum ungat in prophetam. Et super omnia unguentorum genera, est unguentum spiritale quod vocatur oleum exsultationis, quo ungitur salvator, et dicitur ad eum : propterea unxit te deus, Deus tuus, oleo exsultationis pre participibus tuis. Participes autem eos puto, ad quos loquitur et Ioannes : et vos unguentum habetis a sancto. Et post modicum : hec scripsi vobis de his qui seducunt vos et chrisma quod accepistis ab eo, maneat in vobis; et non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed ipsum chrisma docebit vos de omnibus, et verum est, et non est mendacium, et sicut vos docuit, manete in eo. Ac ne forte qui chrisma baptismi perdiderunt, desperent de chrismate reparando, scriptum est in Levitico, quod leprosus extra castra proiectus cum ad sacerdotem venerit, et lepra ipsius fuerit emundata, mittat sibi sacerdos oleum in manu sinistra, et intincto digito septies aspergat oleum coram domino, et tangat eodem oleo auriculam eius qui leprosus fuerat et dextram manum, et dextrum pedem, et quod remanserit de unguento totum mittat in caput eius. Cum que omnia hec rite compleverit, tunc immolet holocaustum pro eo, et ipse christus vocetur Dei. Volo aliquid dicere, sed timeo ne neglegentibus occasionem ruine tribuam, quod in scripturis sanctis idem homo frequenter unctus inveniatur. Denique David tertio unctus est, quod nos non intellegamus super eo qui peccaverit, et iterum ungitur - sufficit enim leproso ut post primum unguentum perditum, ungatur secundo -; sed super eo qui per dies singulos proficit, et semper eius augetur unctio; et de leprosi oleo migrat ad oleum populi atque sanctorum, et de oleo populi ad oleum peruenit sacerdotum, et a sacerdotibus transcendit ad chrisma pontificis, a pontifice quoque ad regem, a rege ad patriarchas, et a patriarchis pergit ad Christum; et ungitur oleo exultationis, quo qui fuerit linitus, unus cum deo efficitur spiritus, et ubi pater et filius est, ibi etiam ille erit.» – Cette sentence ne figure pas dans les recueils de sentences laonnois étudiés par Cédric Giraud [communication à l’éditeur, 2013]. | 60  Codd. : P14402, f. 4va ; P766 § 18 (ed. Morard, Corpus prologorum in Psalmos, 2008, n° ‎27 cum var.) Rusch PL113 ; om. P105 P106 P766 Va85 K7 |
Numérotation du verset  Prol.2,13 
prol.| 11. CASSIODORUS. Sicut prophetia fit diversis modis, ita et diversis temporibus. Est igitur alia de presenti, ut Elisabeth61   : «Unde mihi hoc, ut veniat mater Domini ?» etc.; de preterito, ut Moyses62   : «In principio, creavit Deus celum et terram»; de futuro, ut63   : « Ecce virgo concipiet64   »65  .

61  Lc.1, 43. | 62  Gn. 1, 1. | 63  Is. 7, 14. | 64  Codd. : Rusch PL113 |concipiet] + etc. PL113 | 65  Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum, praef., c. 1, CCSL 97, p. 7.25-27 : « Sciendum est sane quod omnis prophetia aut de preterito aut de presenti aut de futuro tempore loquatur aut agat aliquid ». |
Numérotation du verset  Prol.2,14 
prol.| 12. Item prophetia alia est secundum prescientiam Dei, quam necesse est omnibus modis impleri, ut66   : « Ecce virgo concipiet » etc. Alia secundum comminationem, ut67   : « Quadraginta dies, et Ninive subvertetur ».68 

66  Is. 7, 14. | 67  Ion. 3, 4. | 68  Codd. : Rusch PL113 |
Numérotation du verset  Prol.2,15 
prol.| 13. Notandum igitur quod propheta aliquando loquitur indiscrete de futuris quasi de presentibus; aliquando de preteritis, aliquando etiam proprie de futuris, quod ideo fit, quoniam omnia dictante Spiritu Sancto dicit, cui sunt omnia nota, sive preterita, sive futura, tamquam presentia.69 

69  Codd. : Rusch PL113
Numérotation du verset  Prol.2,16 
prol.| 14. Remigius AutissiodorensisREMIGIUS. Liber iste ex centum quinquaginta psalmis, non sine altioris mysterii ratione, consistit. Hic enim numerus mysteriis celeberrimus. Constat enim ex octogenario et septuagenario, quibus ex octenario70  et septenario principium et significatio est. Octonarius enim octavam resurrectionis71  significat : quia cum sex sint etates viventium, septima morientium, octava resurgentium erit. Per septenarium vero, huius vite tempus significatur, quod septem dierum repetitione agitur. Recte ergo tali psalmorum numero liber iste compositus est, quia sic in huius vite septenario operari ac vivere nos docet, ut in octava resurrectionis stolam glorie consequamur. Vel ideo quia per octonarium Novum Testamentum significatur : octoadi enim patres Novi Testamenti deserviunt, observantes diem octavam resurrectionis Christi, id est dominicam, octavas sanctorum, exspectantes octavam resurrectionis mortuorum. Per septenarium vero Vetus Testamentum, quia hebdoadi72  , id est septenario, patres Veteris Testamenti servierunt, observantes septimum diem, septimam septimanam, septimum annum et quinquagesimum, qui septenis annorum hebdomadibus texitur, id est iubileum : unde Salomon73   : « Da partes septem, necnon et octo ». Bene igitur hoc numero psalmorum liber hic74  editus est, cuius partes utriusque Testamenti doctrinam et mandata continent.

70  octenario Rusch] octo- PL113 | 71  resurrectionis] resurrectionem PL113 | 72  hebdoadi] hebdomadi PL113 | 73  Eccle. (Qo). 11, 2. | 74  hic] iste PL113 |
Numérotation du verset  Prol.2,17 
prol.| 15. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Item per tres quinquagenas triplex fit psalmorum distinctio, propter tres status christiane religionis {t. 2 : Erfurt, f. 229va ; facsim., p. 458a} [Rusch, f.  229va ] significandos : primus penitentie, in qua et prima psalmorum quinquagena terminatur, scilicet : « Miserere mei Deus »75  ; secundus iustitie, in qua et secunda quinquagena : «Misericordiam et iudicium cantabo tibi»76  ; tertius status vite eterne, in cuius laudem tertia quinquagena finitur, scilicet77   : «Omnis spiritus laudet Dominum».78  79 

75  Ps. 50. | 76  Ps. 100. | 77  Ps. 150, 6. | 78  Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 150, 3), CCSL 40, p. 2193.4-10 : « Non enim frustra mihi uidetur quinquagesimus esse de penitentia, centesimus de misericordia et iudicio, centesimus quinquagesimus de laude Dei in sanctis eius. Sic enim ad eternam beatam que tendimus uitam, primitus peccata nostra damnando, deinde bene uiuendo, ut post condemnatam uitam malam gestam que bonam, mereamur eternam ». | 79  Codd. : Rusch PL113 |
Numérotation du verset  Prol.2,18 
prol.| 16. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Unus est liber Psalmorum, non quinque, ut in Actibus apostolorum legitur80   : « Sicut scriptum est in libro Psalmorum ». Hieronymus tamen dicit quinque libros, id est quinque distinctiones que fiunt per « fiat fiat »81  . 82  .83 

80  Act. 1, 20. | 81  Cf. Ps. 40, 14 ; 71, 19-20 ; 88, 53 ; 105, 48. | 82  Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos (Ps. 150, 2), CCSL 40, p. 2192.1-3. | 83  Codd. : Rusch PL113 |
Numérotation du verset  Prol.2,19 
prol.| 17. Ordo psalmorum ab ordine historie discordat quia ante peccavit David cum uxore Urie, et de penitentia cecinit84   : «Miserere mei Deus», quam filius eius eum persequeretur et cecinerit85   : «Domine, quid multiplicati», sed ab Esdra propheta instinctu divino ita ordinati86  creduntur.

84  Ps. 50. | 85  Ps. 3. | 86  ordinati] ordinari PL113 |
Numérotation du verset  Prol.2,20 
prol.| 18. Materia est integer Christus, sponsus et sponsa.87  .88 

87  [Cf. Petrus Lombardus, Glossa magna (Ps.), pref., PL 191, 59C : « Materia itaque huius libri est totus Christus, scilicet sponsus et sponsa ».]88  Codd. : Rusch PL113
Numérotation du verset  Prol.2,21 
prol.| 19. Intentio : homines in Adam deformatos Christo novo homini conformare. 89 

89  [Petrus Lombardus, In Ps., pref., PL 191, 59C (ad verbum).]
Numérotation du verset  Prol.2,22 
prol.| 20.1 Modus tractandi : Quandoque agit de Christo secundum quod caput est, aliquando secundum corpus, aliquando secundum utrumque. Secundum90  caput, tripliciter : quia vel secundum divinitatem, ut «Tecum principium»91  etc.; aliquando secundum humanitatem, ut «Ego dormivi»92  etc., aliquando per transsumptionem, ut quando utitur voce membrorum, sicut ibi : «Longe a salute mea»93  etc. 94 

90  Codd. : Rusch PL113 | Secundum] + quod PL113 | 91  Ps. 109, 3. | 92  Ps. 3, 6. | 93  Ps. 21, 2. | 94  [Petrus Lombardus, In Ps., praef., PL 191, 59C (ad verbum).] |
Numérotation du verset  Prol.2,23 
prol.| 20.2 Item de Ecclesia tribus modis : aliquando secundum perfectos, aliquando secundum imperfectos, aliquando secundum malos qui sunt in Ecclesia corpore non mente, numero non merito, nomine non numine.95 

95  Codd. : Rusch PL113
Liber Psalmorum




Comment citer cette page ?
Glossa ordinaria ( Prol.2), in : Glossae Scripturae Sacrae electronicae, ed. Martin Morard, IRHT-CNRS, 2016-2018. Consultation du 19/09/2019. (permalink : http://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?livre=../sources/editions/GLOSS-liber26_1.xml&chapitre=26_1_Prol.2)