initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<26_5. Psalmi 68-79*>

Psalmus 70

Numérotation du verset  70,1 
marg.|  PSALMUS  DAVID  FILIORUM  IONADAB  ET  PRIORUM  CAPTIVORUM. Illi loquentur in hoc psalmo qui sunt filii Ionadab id est filii obedientie id est qui prius fuerunt captivi sicut Abraham et alii, o Domine ego speravi in te.
marg.|  IN  FINEM. De commendatione gratie. Quidquid enim sumus misericordia Dei sumus, quidquid ex nobis mali sumus ut tota spes nostra in Deo sit, non in nostris viribus. Ionadab commendatur a Ieremia qui filiis suis precepit ne biberent vinum neque in domibus sed in tabernaculis habitarent cui illi obedierunt quasi Deus hoc preciperet licet enim hoc Deus non preceperit. Preceperat tamen ut filii obedirent parentibus quod et debent nisi patres contra Deum iusserint. Unde Deus benedixit eis propter obedientiam eosque obiicit populo Israel qui nolunt obedire Deo sicut illi patri. Unde suadet eis Ieremias ut parent se captivitati nec resistant voluntati Dei. Subdit ergo Et eorum qui primi captivi ducti sunt non quia filii Ionadab captivi ducti sunt sed potius oppositi captivandis peccato inobedientie. Ionadab spontaneus Domini id est qui ex voluntate servit. Filii Israel captivi sunt primi et secundi et tertii. Sed non de his sonat psalmus potius de nobis qui captivamur in lege peccati que est in membris unde magis commendatur liberatoris Christi gratia. Sed cur primi iam elucet quia in comparatione filiorum Ionadab omnis inobedientia culpata est et per inobedientiam Ade (« in quo omnes peccaverunt ») captivi sumus. Merito ergo primo captivi quia primus homo de terra terrenus cui similes. Secundus de celo celestis a quo liberabimur, unde iste exclamat   In te Domini speravi ut natus in Adam in captivitate primo petens ab omnibus liberari. Fere singulis syllabis commendatur gratia.

a cf. Ier. 35, 6-10.
b Rm. 5, 12.
c Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos, (Ps. 70, 2), tract. 2, CCSL 39 #

2 Codd. : Reg13 ; om. Rusch
3 Codd. : Rusch PL113 (incompl.)

1 Ps. 70 - Codd. : Reg13 , f. 42v-44r ; Rusch  ; PL113 .
psalmus 
interl.|  iste
David filiorum 
interl.|  est :
Ionadab 
interl.|  id est obedientium quibus cantatur ut perseverent
marg.|  FILIORUM  IONADAB. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Filiis spontaneis id est obedientie cantatur psalmus et hi sunt qui primi captivi id est pertinentes ad primum hominem propter primum primi captivi quia prius quod animale est propter secundum hominem secundi redempti his cantatur ut discant per gratiam reverti qui ex se mali.

Codd. : Rusch PL113 (incompl.)
et priorum captivorum.
interl.|  id est inobedientium ut desistant
marg.|  CASSIODORUS. Vel ita monemur in titulo habere devotionem filiorum Ionadab non contumaciam Iudeorum qua captivi esse meruerunt. Filii Ionadab loco obedientium priores captivi loco contumacium ponuntur qui frequenter moniti nolunt corrigi. Historia in libro Regum. Iudei pro lege Dei contempta decreti sunt prime secunde et tertie captivitati sed ut corrigerentur antequam prima veniret per prophetam pronuntiata est. Illi vero consueta malitia in obstinatione permanserunt.

2Rg. 13.

Codd. : Rusch PL113 (incompl.)

In finem] om. D30 | captivorum] + Vox Christi ad Patrem D30
Numérotation du verset  70,I 
In te 
interl.|  Et non in alio
interl.|  et ideo : o

Codd. : Reg13
Domine speravi 
marg.|  IN  TE,  DOMINE,  SPERAVI. Generalis iustus loquitur a principio mundi usque ad {t. 2 : Erfurt, f. 271rb ; facsim., p. 541b} [Rusch, f.  271rb ] finem : totam spem in Deo ponens, gratiam eius commendat, ne falso in nobis presumamus.
marg.|  CASSIODORUS. Vel priores captivi sunt in mundo unde evadi possunt, secundi in inferno. Vel priorum, id est eorum qui ante capti vitiis quam filii Christi.10 
marg.|  Totus hic psalmus gratiam Dei que gratis datur summa intentione commendat.11 
interl.|  si in me confundor vel in mundanis que caduca

Codd. : Rusch PL113
10  Codd. : Rusch PL113
11  Codd. : Rusch PL113
falso] falsa PL113
non confundar 
interl.|  quamvis ad horam videar confundi12 
interl.|  vel ego iam in Adam confusus sum sed in Christo

12  Codd. : Reg13
in eternum \
interl.|  in futuro
interl.|  et si hic de peccato
interl.|  ideo
interl.|  sed
interl.|  sed potius13 

13  Codd. : Reg13 ; om. Rusch
Numérotation du verset  70,2 
in iustitia 
interl.|  CASSIODORUS. id est secundum quod iustitia tua exigit, que est ut parcas oranti quod est misericordia
tua 
interl.|  non mea quam si statuo iustitie Dei non sum subiectus sed tua que mihi a te. Non enim de me glorior, gratiam tuam non respuo.
interl.|  id est in filio tuo vel in fide filii tui14 

14  Codd. : Reg13
libera me 
marg.|  LIBERA  ME. CASSIODORUS. a periculis15 
interl.|  id est a vitiis16 
interl.|  et tandem17 

16  Codd. : Reg13
17  Codd. : Reg13
et eripe me. 
marg.|  a potestate diaboli.18 
interl.|  scilicet dando mihi immortalitatem19 
interl.|  Et o Domine etiam si sum indignus ego tamen

19  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,II 
Inclina ad me 
interl.|  id est iacentem egrum
interl.|  sicut bonus medicus20 

20  Codd. : Reg13
aurem tuam \
interl.|  misericordiam
interl.|  Meritum enim non attingit ad illum
interl.|  hec est confessio humilitatis
et salva me. 
interl.|  ab egritudine que intus
interl.|  a vitiis21 

21  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,3 III
Esto mihi in Deum protectorem 
marg.|  ESTO  MIHI  IN  DEUM  PROTECTOREM 22  . Duo promisit, duo alia reddit.23 
interl.|  Non ad me perveniant iacula inimici.
interl.|  quia ego me protegere nequeo
interl.|  Ab occultis meis munda me
interl.|  id est esto Deus protector mihi24 

Ps. 18, 13.

23  Codd. : Rusch PL113
24  Codd. : Reg13
22  protectorem] +, et in locum munitum, etc. PL113
et in locum 
interl.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Tu qui fuisti metus fugienti Ade, iam esto locus refugii ad quem qui refugit tutus est.
munitum \
interl.|  quia sic in alto est ut nihil timeat
interl.|  refugii
interl.|  scilicet ad quem confugiam25 

25  Codd. : Reg13
ut salvum me facias. 
interl.|  In alio salvus esse non potero.
interl.|  tam a carnalibus quam a spiritalibus hostiis
Numérotation du verset  70,IV 
Quoniam 
interl.|   Esto mihi in Deum protectorem , et eris :
firmamentum meum \
interl.|  Per te sum firmus contra temptationes.
interl.|  Refertur hoc ad Esto mihi in Deum protectorem.
interl.|  introitus et exitus26 

26  Codd. : Reg13
et refugium meum 
interl.|  id est tu es turris munita virtutibus27 
interl.|  Ad locum munitum refertur.
interl.|  Sic ubi ero infirmatus ex me et adhuc captivus ad te refugio quia quantumcumque firmus sum ex gratia quamdiu in corpore peccati agitur, semper aliquid timendum est.
interl.|  quia

27  Codd. : Reg13
es tu. 
interl.|  non aliud
Numérotation du verset  70,4 V
interl.|  O28 
Deus meus 
interl.|  in te speravi
eripe me 
interl.|  CASSIODORUS. Repetit determinando a quibus postulet eripi.
interl.|  ab exterioribus hostibus, unde : « Ab alienis parce servo tuo ».

Ps. 18, 14.
de manu 
interl.|  potestate ne vi vel insidiis ducat ad peccatum
peccatoris \
marg.|  PECCATORIS. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Duo sunt genera peccatorum : alii legem acceperunt, ut Iudei et Christiani; alii non, ut pagani.29 
interl.|  generaliter ubi laborat iste a captivitate iam liberandus
interl.|  id est iudaici populi vel diaboli30 

29  Codd. : Rusch PL113
30  Codd. : Reg13
et de manu 
interl.|  potestate
interl.|  subdividit peccatorem per partes dicens
contra legem agentis
interl.|  transgressoris
interl.|  id est prevaricantis31 

31  Codd. : Reg13
interl.|  id est diaboli32 
interl.|  simpliciter sine lege peccantis

32  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,5 VI
Quoniam tu es 
interl.|  ideo eripe quia non est in me ut eos patiar sed a te
patientia mea Domine \
interl.|  per quem sum fortis et paciens33 

33  Codd. : Reg13
Domine spes mea 
interl.|  patientia quia spes vel potius spes quia patientia
a iuventute mea. 
interl.|  Iuvenis pugnat sed cadit nisi Dominus sit spes eius.
marg.|  A IUVENTUTE. CASSIODORUS. id est a conversione, vel ex quo contra diabolum cepi pugnare.34 
marg.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. A IUVENTUTE ex quo cepi sperare   in te et contra diabolum pugnare. Ante non sperabam tamen fuisti protector qui salvum duxisti me ad tempus quo discerem   in te sperare.   a iuventute ergo ex quo me armasti fide, spe, caritate et ceteris pugnaturum contra diabolum. Iuvenis pugnat sed cadit nisi sit Deus spes eius.35 
interl.|  id est postquam sum innovatus in fide36 

34  Codd. : Rusch PL113
35  Codd. : Rusch PL113 (incompl.)
36  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,6 VII
In te confirmatus sum 
interl.|  non infirmatus
ex utero \
interl.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. non solum a iuventute sed ab infantia profuisti mihi.
interl.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Dum in utero Ecclesie rudimento fidei concipimur, post « ex aqua et Spiritu sancto » generamur.
interl.|  id est postquam ego sum tractus de utero Synagoge, id est de ventre matris37 

Cf. Io. 3, 5.

37  Codd. : Reg13
de ventre matris mee 
interl.|  ut natus exivi
interl.|  nam38 

38  Codd. : Reg13
tu es protector meus. 
interl.|  Contra incentiva vitia vel circa carnales hostes39 
interl.|  et ideo40 
interl.|  Propter que

39  Codd. : Reg13
40  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,VIII 
In te 
interl.|  non in falsis
cantatio 
marg.|  id est delectatio mea semper erit in te et non in terrenis vel bona operatio mea pro qua factus sum tamquam prodigium .
interl.|  laus

Ps. 70, 7.
mea 
interl.|  est
semper \
marg.|  IN  TE  CANTATIO. CASSIODORUS. Delectationi est mihi esse in te.  SEMPER ut continua sint beneficia.41 
marg.|  SEMPER. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Et in presenti dum per fidem ambulo et in futuro dum per speciem videbo, ne tamen equatus angelis obliviscar gratie que me liberavit. Sed hic tempore spei, tempore gemitus,   prodigium factus sum multis qui mihi insultant quia credo quod non video et vias eorum respuo. Sed hec imputatio vel impugnatio vel impugnatio negligenda ubi virtus Dei favet contra quam nihil stat.42 

41  Codd. : Rusch PL113
42  Codd. : Rusch PL113 (incompl.)
Numérotation du verset  70,7 
tamquam 
interl.|  unde vel et
prodigium 
interl.|  id est prodigiosus43 

43  Codd. : Reg13
factus sum multis \
interl.| . sed nulla cura nam tu es fortis adiutor44 

44  Codd. : Reg13
et tu adiutor 
interl.|  quia
interl.|  sed non inde timebo quia
fortis. 
interl.|  ut vincam non modo protector
interl.|  Quia adiutor ideo
interl.| . sed pocius45 

45  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,8 IX
Repleatur46  os meum laude \
interl.| . interius47 
interl.|  id est fac me ad proximum indesinenter laudare te. Vel in te cantatio mea et ideo ut cantare possim   repleatur
marg.|  REPLEATUR  OS  MEUM. CASSIODORUS. Dixit beneficia, nunc petit ut gratias agere possit. Nam si Deus os non replet, non ardet desiderium.48 

47  Codd. : Reg13
48  Codd. : Rusch PL113

46  repleatur] e suscript., om. sententiam
ut cantem gloriam tuam 
interl.| . id est filium tuum49 
interl.|  CASSIODORUS. Gloria est ore multorum concelebrata laudatio

49  Codd. : Reg13
tota die 
interl.|  id est assidue vel tota mentis puritate50 
interl.|  id est51 

50  Codd. : Reg13
51  Codd. : Reg13
magnitudinem tuam. 
marg.|  TOTA  DIE 52  . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. id est sine intermissione in prosperis quia consolaris et in adversis quia corrigis quia antequam essem fecisti, cum essem salutem dedisti, cum peccassem ignovisti, conversus iuvisti, perseverantem coronasti. Nomine ergo magnitudinis omnia includit.53 
interl.|  Tu es spes mea a iuventute ideo
interl.|  Et ideo ne 54 

53  Codd. : Rusch PL113 (incompl.)
54  Codd. : Reg13
52  die] + magnitudinem tuam PL113
Numérotation du verset  70,9 X
Ne proicias55  me 
marg.|  NE  PROIICIAS. CASSIODORUS. De gratia tempore senectutis et senii danda.56 

56  Codd. : Rusch PL113

55  proicias] a suscrit, glose omise.
in57  tempore senectutis \
interl.|  id est per aliquid peccatum quo senescit aliquis58 
interl.|  Quando fessa virtus plus indiget iuvari
marg.|  SENECTUTIS. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Senectus in Christo, dum   prodigium factus est, dum infirmatus in cruce et irrisus, quod dicitur senectus quia ex vetustate assumpsit, unde : Vetus homo noster simul crucifixus est.

Ps. 70, 7.
Rm. 6, 6.

58  Codd. : Reg13

57  in] b suscrit, glose omise.
cum defecerit 
interl.|  aliqua mea59 

59  Codd. : Reg13
virtus 
interl.|  que est senectus
interl.|  immo tunc erit in te virtus Dei cum tua defecerit ut dicas cum Apostolo : « Cum infirmor tunc fortior sum.
interl.|  cum patientia adversis pulsata mollescit

2Cor. 12, 10 : « Cum enim infirmor tunc potens sum.».
mea 
interl.|  mei hominis ut de me iam non presumam
interl.|  Et o Deus 60 

Deus lemma Ps-R] om. Ps-G

60  Codd. : Reg13
ne61  derelinquas me. 
interl.|  Sed quare hoc dico ?
interl.|  [c] et vere non debes me derelinquere62 
marg.|  Vox caput

62  Codd. : Reg13 ; om. Rusch

61  ne] c suscrit, glose omise.
Numérotation du verset  70,10 XI
Quia63  dixerunt 
interl.|  disconfortaverunt

63  quia] f suscript., sententia om.
inimici mei mihi 
interl.|  scilicet omnia64 

64  Codd. : Reg13
mala \
interl.|  pro te65 
interl.|  studio decipiendi
marg.|  QUIA 66   DIXERUNTetc.67  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Dicitur hoc de Christo qui inter manus inimicorum infirmus factus est et quasi nihil posset comprehensus. Sed hic de membris eius dicitur hoc quia et illa talia ex nostra persona habuit.68 

65  Codd. : Reg13
68  Codd. : Rusch PL113
66  quia] quoniam PL113 67  etc.] INIMICI MEI PL113
et qui custodiebant 
interl.|  insidiabantur
animam meam 
interl.|  si forte possent me capere in aliquo sermone69 

69  Codd. : Reg13
consilium fecerunt 
interl.|  dixerunt ex communi consilio
in unum. 
interl.|  Gravior est fascis qui non dividitur.
interl.|  id est in una voluntate sententie, vel in me unum ita70 

70  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,11 XII
Dicentes 
interl.|  in corde apud se
Deus dereliquit 
interl.|  nobis71 

71  Codd. : Reg13
eum \
marg.|   DEUS DERELIQUIT 72  . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Unde alibi : « Quare me dereliquisti ? » id est quare {t. 2 : Erfurt, f. 271va ; facsim., p. 542a} [Rusch, f.  271va ] hi me derelictum putant malo suo. « Si enim cognovissent, numquam Dominum glorie crucifixissent ».73 
interl.|  quem sibi Deum facit
interl.|  quem vident calamitatibus fatigatus putant a Deo desertum
interl.|  et ideo74 

Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos, (Ps. 70, 12), tract. 1, CCSL 39.
Ps. 21, 2.
1Cor. 2, 8.

73  Codd. : Rusch PL113
74  Codd. : Reg13
72  dereliquit]+ eum PL113
persequimini 
interl.|  ergo
interl.|  ut tardum
interl.|  scilicet eum adversantibus75 

75  Codd. : Reg13
et comprehendite 
interl.|  ut invalidum
eum \
interl.|  et bene potestis facere76 

76  Codd. : Reg13
interl.|  eum de manibus vestris77 
interl.|  comprehensum
interl.|  Sic deliberat qui ad oculum iudicat
interl.|  [c]ipsi hoc dicunt ; sed tu Deus 78 

eum lemma Ps-R] om. Ps-G

77  Codd. : Reg13
78  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,12 XIII
Deus ne elongeris a me \
interl.|  scilicet auxilium tuum sed pocius o Deus79 
interl.|  sed prope esto
marg.|  NE  ELONGERIS 80  . CASSIODORUS. Longe putant dum tardat ;   ne elongeris ut gravioribus exponar81  .82 

79  Codd. : Reg13
82  Codd. : Rusch PL
80  elongeris] + A ME PL 81  exponar] exponar PL
Deus meus in auxilium meum respice.
interl.|  quia scio me affligendum
interl.|  Respice in auxilium mihi ; e contra :
Numérotation du verset  70,13 XIV
Confundantur 
interl.|  cum et illi qui nos tribulant83 
interl.|  scilicet bona confusione84 
interl.|  contra hoc quod presumunt ut cognoscant peccata sua
interl.|  te subveniente85 
marg.|  CONFUNDANTUR 86  . CASSIODORUS. Quia disposita Dei non mutantur.87 

83  Codd. : Reg13
84  Codd. : Reg13
87  Codd. : Rusch PL
85  subveniente] corr. , subueuiente Rusch 86  confundantur] + etc. PL
et deficiant 
interl.|  a perversis viribus
interl.|  me patiente
detrahentes 
interl.|  virtutes88 
interl.|  Iudei
interl.|  qui rectis oblatrant
marg.|  DETRAHENTES 89  . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Vel90  committentes animam meam91  id est provocantes nos ut Deo resistamus, quod est contra Deum committere bellum ; ut illi faciunt quibus non placet Deus in suis adversis, quod est eum habere iniustum. Committitur etiam anima, si odit eos a quibus patitur.92 

88  Codd. : Reg13
92  Codd. : Rusch PL113
89  detrahentes] + ANIME MEE PL113 | 90  Vel] alias PL113 | 91  Augustinus… animam meam] … animam meam. Augustinus PL113 |
anime mee \
interl.|  mee patientie
operiantur 
marg.|  id est intelligant se tandem cohopertos confusione nisi peniteant et tandem pudore quia conscientia scelerum accusabit eos ne possint videre conspectum Dei in iudicio futuro
interl.|  quasi velo verecundie
interl.|  et ne resipiscant
confusione 
interl.|  de mala conscientia
et pudore 
interl.|  propter molestiam
interl.|  vel verecundia
qui querunt 
interl.|  quia defecerunt
interl.|  pravi suasores
mala mihi. 
marg.|  QUI  QUERUNT. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Ut fecit uxor Iob que ait : « Dic aliquid in Deum et morere ». Ut etiam ait uxor Tobie : « Ubi sunt iustitie tue ? » Hoc dicebat ut displiceret illi Deus.93 
interl.|  quod fecit et uxor ipsi Iob
interl.|  Committunt, querunt mala, ego autem  :
interl.|  Cum vere ipsi convertentur et in hoc maxime sperabo94 

Iob. 2, 9 : « … Benedic Deo et morere ».
Cf. Tb. 2, 22-23.

93  Codd. : Rusch PL
94  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,14 XV
Ego autem semper sperabo \
interl.|  sicut illi desperant
et adiiciam 
marg.|  ET  ADIICIAM. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Adiectio laudis est post creationem omnium rerum, laus de incarnatione et resurrectione quod inferiora docent.95 

95  Codd. : Rusch PL
super omnem 
interl.|  id est ostendam te laudabilem super omnia96 
marg.|  OMNEM. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Quia si laudatus in omnibus aliis, nondum in eo quod suscitavit carnem nostram in vitam eternam, que est laus adiecta pro resurrectione Christi. Vel omnis laus esset et nihil laudi deesset si damnaret peccantes quia iustitia esset sed quia et hos liberas :   Adiiciam super omnem laudem tuam .97 

96  Codd. : Reg13
97  Codd. : Rusch PL
laudem tuam. 
interl.|  preteritam. Hieronymus HIERONYMUS. ut que tibi lex offeri precepit in sacrificiis visibilibus ego cum populo redempto deportem tibi in bonis moribus vel aliorum id est de aliis rebis tibi exhibitam.
interl.|  Nam98 

98  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,15 XVI
Os meum 
interl.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Inde adiicio laudi quia iustitia tua in me est, non mea
interl.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Hoc in me faciam et non tantum in me laudabo sed etiam ad proximum.
annuntiabit 
interl.|  pro : pronuntiabit : Augustinus HipponensisAUGUSTINUS.
interl.|  gentibus

pronuntiabit] Pronunciavit Ps-R.
iustitiam 
interl.|  per Christum impletam
marg.|   IUSTITIAM . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. 99  [a] Christum, sed ne aliter acciperes addit   salutem 100  . Quare ? Quia non approbatur"ex operibus legis iustificari quemquam". Et hoc est :   Quoniam non cognovi litteraturam id est figuras legis per quod fiam potens. [b] Dum Eliseus misit baculum ad suscitandum filium vidue, nesciebat quid ageret101  .102 

Ps. 70, 15 (VL).
Cf. Rm. 3, 20 ; Gal. 2, 16 ; cF. Gal. 3, 21.
Cf. 4Rg. (2Rg.) 13, 4, 29-31.
[a-b] Cf. Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos, (Ps. 70, 15), tract. 1, § 19, CCSL 39, p. 957-958. [b] Cf. ibid., p. 957.74-78 [cf. Petrus Lombardus, In Ps. (Ps. 70, 16), PL 191, 652].

102  Codd. : Rusch PL113
99   Iustitiam. Augustinus Rusch ] Os meum annuntiabit iustitiam PL113 | 100  salutem] salutare PL113 | 101  dum Eliseus… ageret] om. PL113 |
tuam \
interl.|  non meam
interl.|  id est filium tuum103 

103  Codd. : Reg13
tota die 
interl.|  nec prospera nec adversa retraherent
interl.|  id est tota mentis puritate vel assidue104 
marg.|   TOTA DIE 105    * . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Vel ita tota dies dicitur dies cum sua nocte. Nox vero caro nostra est, dies iustitia. Et quia nox diei servit, ergo quidquid in carne sit velut in nocte, iustitie tamquam diei serviat ut quidquid ex precepto Dei fit non propter emolimenta carnis sed propter iustitiam fiat. Et ita annuntiabo  iustitiam tuam tota die ut quidquid in carne gero iustitie serviat.106 

104  Codd. : Reg13
106  Codd. : Rusch PL113 (incompl.)
105  Tota die PL113 ] scripsi cum PL113 , Os meum Rusch
salutare tuum. 
interl.|  quia « Domini est salus »
interl.|  id est salvatorem107 
interl.|  Quare annuntiabo ? 108 

Ps. 3, 9.

107  Codd. : Reg13
108  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,XVII 
Quoniam non cognovi 
interl.|  id est scilicet probavi de littera presumentes a gratia resilientes
litteraturam109   : 
interl.|  vel negotiationes
marg.|  scilicet tantum litteraturam id est significans sed etiam significatum. Aliter vel negotiationes mundanas non cognovi
marg.|  QUONIAM  NON  COGNOVI 110  . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Predicabo salutem tuam tota die quia   non cognovi negotiationes . Nam avidus acquirendi pro damno blasphemat, pro pretiis rerum mentitur et peierat et ita   tota die non est in eius ore laus Dei. Sed hec vitia hominis sunt non artis que sine his agi possunt, sicut et in omnibus artibus male agitur non ex eis sed ex hominibus. Ars enim nescit vitium. De alia ergo dicit negotiatione. Negotiatio grece ab actu, latine a negotio dicitur. Actuosi ergo ab eo quod agunt presumunt, opera sua laudant et ideo non perveniunt ad gratiam que hic commendatur. Ut de se nemo glorietur qui vero gloriatur tamquam negotiator de templo a Domino expellitur. E contra requies est in Deo qui iustificat. Illi negotiatores potius sunt inquieti quam boni operatores.111 
marg.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Vel LITTERATURAM. Iudei qui legem acceperant, quod non gentes gloriabantur non de gratia sed de littera que convincit non adiuvat et hi sunt negotiatores qui opera sua extollunt. Lex in quinque libris id est quasi piscina in porticibus quinque egros habet nec sanat. Sed cum angelus, id est Christus, venit, turbatur aqua, id est Iudei crucifigunt, et sanatur eger unus, id est unitas corporis Christiaa  . Lex etiam est baculus per servum Elisei missus quo non surgit mortuus {t. 2 : Erfurt, f. 271vb ; facsim., p. 542b} [Rusch, f. 271vb ] sed venit ipse Eliseus id est Christus et convivus et adultus contrahit magnitudinem suam, seipsum exinaniendo, et coaptat se puero mortuo quia : « Habitu inventus est ut homo »ab  , et surgit mortuusac  .112 
interl.|  et ideo113 

negotiationes : Ps-R.
cf. Io. 2, 13-16.
aa  Cf. Io. 5.
ab  Phil. 2, 7.
ac  Cf. 4Rg. (2Rg.) 4, 29-31.

111  Codd. : Rusch , PL113 (incompl.)
112  Codd. : Rusch , PL113 (incompl.)
113  Codd. : Reg13

109  litteraturam] negotiationes Reg13 cum Ps-R
110  cognovi] + LITTERATURAM PL113
Numérotation du verset  70,16 
introibo in potentias114   
interl.|  id est in profundiorem intellectum Scripturarum per quem cognoscere Deus 115  esse potens. Vel in celestem Hierusalemm que potens est quia ab aliquo hoste non potest corrumpi116 
interl.|  virtutem christianam

116  Codd. : Reg13

114  potentias] appel de note :« l »
115  Deus] sic Rusch
Domini \
interl.|  non meas ut qui de se gloriantur
interl.|  Ideo :
interl.|  O117 

117  Codd. : Reg13
Domine memorabor 
interl.|  nunc
iustitie 
interl.|  non legis mundane
tue solius. 
interl.|  quia nihil prorsus ex me
interl.|  id est ego memor ero tue remunerationis118 
interl.|  id est o119 

118  Codd. : Reg13
119  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,17 XVIII
interl.|  id est bonum magistrum habui120 
interl.|  quod eram et quid dederis ut memorer iustitie tue solius
marg.|  DOCUISTI. CASSIODORUS. 121  Per libros122  inspirando usque nunc. Per spatia temporum crevit doctrina.   Mirabilia : quod de iniquo iustus.123 

120  Codd. : Reg13
123  Codd. : P106 f. 96va Rusch PL
121  Cassiodorus] om. P106 122  libros] + vel Rusch PL
a124 
interl.|  vel ex

124  a Ω R ] ex K7 Ps-G
iuventute mea \
interl.|  ab innovatione accepta in baptismo125 
interl.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Ab initio fidei qua me innovasti qui me feceras

125  Codd. : Reg13
et usque nunc
interl.|  id est semper126 
interl.|  Sicut ab initio fidei sic post es necessarius quia nec tunc quicquam per me possum.

126  Codd. : Reg13
pronuntiabo 
interl.|  et ego ut non ingratus
interl.|  omnia127 

127  Codd. : Reg13
mirabilia 
interl.|  esse128 

128  Codd. : Reg13
tua. 
interl.|  quod me regis, quod in via posuisti quod timere facis, quod in anima suscitasti
marg.|  MIRABILIA. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Quid mirabilius quam mortuos suscitare ? Suscitatus corpore vivit, etiam absente suscitatore, non sic suscitata anima sine Deo qui est eius vita. Hec est ergo gratia mirabilis ut suscitet et post sit nobiscum ne moriamur, hoc est a iuventute et nunc.129 

129  Codd. : Rusch (post m33) PL
Numérotation du verset  70,18 XIX
Et 
interl.|  o Deus qui docuisti me130 

130  Codd. : Reg13
usque in senectam131   
interl.|  id est usque dum habeam virtutes ducta in habitum132 
interl.|  nisi usque ad ultimum meum133  gratia mecum sit134  nihil ero135 

132  Codd. : Reg13
135  Codd. : P106 Rusch

131  senectam] senecta Ps-G ( R F ) Ps-R (A H N S) Ps-γδες Ps-Moz
133  meum P106] om. Rusch 134  mecum sit P106] inv. Rusch
et senium \
interl.|  finem seculi136 
marg.|  IUVENTUS 137  . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Aliqui notant hic138  quattuor tempora Ecclesie, aliqui tantum tria distingui, idem significantes per   nunc et   senectam . Unde iuventus Ecclesie fuit quando virtus martyrum dimicavit.139 
marg.|  CASSIODORUS. Progrediens vero tempus, nunc, cum fides per Ecclesias140  proficit.
marg.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Senecta id est gravitas141  quando incipiet frigescere caritas multorum, cum mundi tempora decrescunt.
marg.|  SENIUM. CASSIODORUS. [a] Occiduum tempus : cum Antichristus veniet et vita optato fine claudetur ; iuventus Ecclesie : tempore martyrum quando fortes ; progrediens tempus nunc, inde   senecta, post   senium  : in fine seculi. [b] Hec fuit opus dici in Scripturis, propter illos qui dicunt quod ad parvum tempus sunt Christiani142  , contra quos Dominus : « Vobiscum sum usque ad consummationem seculi »ad  .143  ae 
interl.|  o144 

ad  Mt. 28, 20
ae  [a] Cf. Cassiodorus, Expositio Psalmorum (Ps. 70, 18), CCSL 97, p. 636.353-362 : « Senium autem tempus illud occiduum intellegendum puto, quando et saeuus ille tyrannus adueniet et turba martyrum hanc uitam optato fine concludet. Sequitur : donec annuntiem brachium tuum generationi. Homo ille fidelis loquitur introductus, petens a domino ut usque ad senectam et senium in ecclesiae congregatione permaneat, donec brachium patris, id est dominum saluatorem succedenti generationi hominum debeat praedicare, sicut legitur: et brachium domini cui reuelatum est? ut religio christiana totius mundi deuotione dilatetur, maxime cum in fine saeculi sanctorum praedestinatus numerus compleatur ».

136  Codd. : P106 Rusch
139  Codd. : P106, f. 96va Rusch PL
143  Codd. : Rusch PL113 (incompl.)
144  Codd. : Reg13
137  Iuventus] iuventute PL 138  hic] om. PL 140  per Ecclesias Rusch ] per Ecclesiam fragment. Stuzmann2018 141  gravitas] gravis etas PL 142  cum Antichristus… Christiani] om. PL
Deus ne derelinquas me. 
interl.|  Non gaudeant qui dicunt ad tempus erunt Christiani
interl.|  Et hoc totum facies145 

145  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,XX 
Donec annuntiem brachium tuum \
interl.|  Christum
interl.|  id est filium146 
marg.|  DONEC  ANNUNTIEM  BRACHIUM  TUUM. CASSIODORUS. Cum147  per incarnationem captivos liberat. Et iustitiam iudicii, puniendi scilicet, qua hominem peccantem iusto iudicio damnas148  .149 

146  Codd. : Reg13
149  Codd. : Rusch (post m32) PL
147  Cum] Dum PL 148  damnas] damnat PL
generationi omni 
interl.|  per successiones
que ventura est. 
interl.|  ad fidem150 
interl.|  usque in finem seculi
interl.|  Quid prestitit brachium ostendit
interl.|  quasi : O Deus ne derelinquas donec annuntiem
interl.|  id est151 

150  Codd. : Reg13
151  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,XXI 
Potentiam 
interl.|  liberandi
tuam
interl.|  o152 

152  Codd. : Reg13
Deus 
interl.|  nihil homo ex se
interl.|  quia per eum expugnasti mundum153 

153  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,19 
et iustitiam 
interl.|  puniendi
interl.|  per quem iustificasti154 

154  Codd. : Reg13
tuam155   
interl.|  iustitiam dico pertingentem usque in altissima quia maior est omni celesti creatura156 
interl.|  non hominis157 
interl.|  ducens predicationem meam

156  Codd. : Reg13
157  Codd. : P106 Rusch

155  Deus - et iustitiam tuam] inv. Ps-G
usque in altissima 
interl.|  hominem exaltatum super altissima
interl.|  super que filius Dei
marg.|  USQUE  IN  ALTISSIMA 158  . Et159  ne putes quod solus homo egeat gratia quia pervenit gratia tua   usque in altissima que fecisti magnalia quia160  eos qui sunt in altissimis161  id est omnes ordines162  fecit Deus cum non essent magnos quod iuste et163  beate vivunt et164  continet in eo quod sunt.165 
marg.|  USQUE  IN  ALTISSIMA. Quia homo Deus sedet ad dexteram Patris regnans cum eo.   Que fecisti magnalia . Utrumque mirabile, per gratiam redimi hominem, qui per iustitiam damnatus erat.166 

165  Codd. : P106 Rusch PL113 ( incompl .)
166  Codd. : Rusch , PL113
158  lemma om. P106 | 159  Et] om. P106 | 160  quia pervenit gratia tua usque in altissima que fecisti magnalia quia] et in P106 | 161  sunt in altissimis] in altis sunt P106 | 162  ordines] + celestes P105 | 163  et] quod P106 | 164  et] + quod P106 |
que fecisti 
interl.|  que tamen fecisti167 

167  Codd. : Reg13
magnalia 
interl.|  id est magna168 
interl.|  Adam expulit per iustitiam, latronem accepit per gratiam
interl.|  Et cum hoc sit
interl.|  O169 

168  Codd. : Reg13 interl.
169  Codd. : Reg13
Deus 
interl.|  in natura et potentia
interl.|  si homo se extollit, credit suggerenti Eritis sicut diiaf  et inde captivus
interl.|  in hoc potest videri quod nullus est similis tibi170 

af  Gn. 3, 5.

170  Codd. : Reg13
quis similis tibi ? 
interl.|  nullus quia nihil simile
marg.|  DEUS  QUIS  SIMILIS. Cui persone que gratia sit, captive scilicet, utraque resurrectio mentis et corporis; unde promittit gratias.171 
marg.|  Omnis Adam similis dum vult perverse esse   similis Deo in captivitatem cadit. Unde clamet ad eum a quo cecidit :   Quis similis est   tibi  ? Est autem alia similitudo bona qua homo iustus qui diligit inimicos et benefacit eis similis est Deo ad cuius imaginem factus estag  qui solem suum facit oriri super iustos et peccatoresah  . Sed hec obedientia non est superbia. Est ergo bene similis Deo qui credit Deum esse summum. Nullo egere se vero non per se sed apud eum esse. Qui vero per se vult esse ut Deus a nullo est. Perverse vult esse similis ut diabolus qui noluit esse sub eo et ut homo qui ut servus noluit teneri precepto. Voluit ut nullo dominante sibi esset quasi Deus. 172  ai 
marg.|  Arbor illaaj  quidquid esset cuiuscumque pomi ideo dicta est scientie boni et mali quia homo qui nollet bonum a malo discernere per preceptum, per experimentum discreturus erat. {t. 2 : Erfurt, f. 272ra ; facsim., p. 543a} [Rusch, f.  272ra ] ut tangendo vetitum inveniret supplicium. Bona quidem erat arbor et bonus eius fructus et sic numquam potuit perfectius obedientie bonum quam prohibendo a bono demonstrari ut ex inobedientia tantum sit pena non a re mala et ex obedientia palma. Si enim res mala esset que prohiberetur, videretur etiam sine prohibitione esse vitanda nec ex sola inobedientia pena secuta sed ex re mala non vitata. Nunc vero cum arbor bona sit prohibita, solam obedientiam palmam invenisse et solam inobedientiam incurrisse penam manifestum est.173  ak 
interl.|  Ecce iustitia peccantibus
interl.|  Nam Deus174 

ag  Cf. Gn. 1, 26-27.
ah  Mt. 5, 45.
ai  = Petrus Lombardus, In Ps., Ps. cit., PL 191, 654D-655C.
aj  Gn. 2, 9.17.
ak  Augustinus Hipponensis, Enarrationes in Psalmos, (Ps. 70, 7) tract. 1. [Cf. Petrus Lombardus, In Ps., Ps. cit., PL 191, 654D-655C.]

171  Codd. : Rusch PL
172  Codd. : P106 f. 96va, Rusch , om. PL
173  Codd. : Rusch , om. P106 PL
174  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,20 XXII
Quantas ostendisti 
interl.|  iuste immisisti
interl.|  quia scit prodesse
interl.|  id est fecisti me cognoscere tribulationes multas et malas futuras nobis nisi convertamur. Et in hoc nullus est similis est 175  tibi quia fecisti me pati multas et tamen non permisisti me succumbere. Quare hoc ? Nam tu conversus ab ira primiparum scilicet mortuum in primis parentibus176 

176  Codd. : Reg13
175  sic Rusch
mihi 
interl.|  volenti simulari
interl.|  Merito qui recedit ab eo qui bonum est ex se et beatitudo miser est
tribulationes
interl.|  passiones
multas
interl.|  quantitate
et malas \
interl.|  qualitate
et conversus 
interl.|  sed hec disciplina admonitio fuit non desertio, unde Et conversus
interl.|  dum me convertisti
interl.|  tamen
interl.|  ecce in conversis clementia
et de abyssis terre 
interl.|  de submersione terre
interl.|  id est de profunditate vitiorum actualium et originalium177 

177  Codd. : Reg13
iterum 
interl.|  sepe
interl.|  vel in spe
reduxisti me. 
marg.|  ITERUM  REDUXISTI. Iterum primo cum natura nostra in Dei verbo surrexit propter nos, reducti sumus de abyssis terre. Item cum credimus in eum et fit prima resurrectio anime que spe iam surrexit cum eo, unde Apostolus Si consurrexistis cum Christoal   ; unde hic dicit   iterum reduxisti . Item secundo iterum reducemur quando corpore resurgemus, unde post dicet : 178 
interl.|  et ibi vel in hoc179 

al  Col. 3, 1.

178  Codd. : Rusch , om. PL113
179  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,21 XXIII
Multiplicasti 
interl.|  quia per diversis subvenit
interl.|  et sic
interl.|  misericordia reductis spe
interl.|  id est fecisti videri multiplicem180 

180  Codd. : Reg13
magnificentiam181 
interl.|  vel iustitiamam 

am  iustitiam : Ps-R

181  magnificentiam Ps-G ] iustitiam Reg13 cum Ps-R
tuam 
interl.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. quia nec filiis parcis a flagellis
interl.|  flagella scilicet
interl.|  id est filium182 

182  Codd. : Reg13
et conversus 
interl.|  per Scripturas et premia, unde generalis iustus letus veritatem psallere confitetur.
interl.|  Et hoc modo conversus ab ira primi par<entis>183 

183  Codd. : Reg13
consolatus184  es me. 
interl.|  impio
interl.|  vel ‘reduxisti me’. Ego autem etc.
interl.|  quia etsi districte castiget tristes tamen esse non sinet
marg.|  CONVERSUS  CONSOLATUS  ES  ME. Secundum quosdam est sic   consolatus es me et de abyssis terre iterum reduxisti me et hec reductio in futuro erit secundum corpus.185 
interl.|  scilicet : dando mihi veniam, facies me idoneum servum186  .

185  Codd. : Rusch , om. PL113
186  Codd. : Reg13

184  consolatus Ps-G ] exortatus Reg13 cum Ps-R .
Numérotation du verset  70,22 XXIV
Nam187   et ego confitebor tibi 
interl.|  id est ad tuum honorem188 
interl.|  o Deus

188  Codd. : Reg13

187  Codd. : Reg13 | Nam] om. pr. m. lemmatis Reg13.
in vasis psalmi 
interl.|  vel psalmorum
marg.|  CASSIODORUS. Psalterium est organum quod a sursum sonat id est spiritus qui spe iam surrexit cum Christo. Cithara ab inferiori et signitificat corpus quod et resurget.189 
marg.|  CASSIODORUS. IN  VASIS  PSALMI. In vivificatione spiritus vel contemplativa vita.190 
interl.|  CASSIODORUS. Psalmi pulchre dicuntur vasa veritatis quasi spiritalia dolia vinum Domini servantia
interl.|  id est decantatio psalmorum
interl.|  id est exultationis191 

189  . Codd. : Rusch , om. PL113
190  Codd. : Rusch PL113
191  Codd. : Reg13
veritatem tuam Deus \
interl.|  quod vere Deus
interl.|  id est filium tuum192 

192  Codd. : Reg13
psallam tibi 
interl.|  o Deus id est operabor193 
interl.|  opere

193  Codd. : Reg13
in cithara 
interl.|  id est in carnis mortificatione194 
interl.|  Mortificatione carnis vel exhibitione temporalium et hoc faciam exultando
interl.|  o

194  Codd. : Reg13
Sanctus195  Israel. 
interl.|  scilicet ego factus Israel196 
interl.|  Et etiam197 

196  Codd. : Reg13
197  Codd. : Reg13

195  Sanctus Ps-G ] Deus Reg13 cum Ps-R
Numérotation du verset  70,23 XXV
Exultabunt labia mea 
interl.|  interiora198  199 

199  Codd. : Reg13
198  interiora] scilicet praem. Reg13
cum cantavero tibi \
interl.|  voce exterius200 
interl.|  id est cum laudabo in predicatione

200  Codd. : Reg13
et anima mea 
marg.|  ANIMA 201  . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Ipsis internis labiis quibus tacite clamat ad202  Deum.203 
interl.|  labia anime que iam reducta primo iterum

203  Codd. : Rusch PL
201  Anima] + MEA QUAM REDEMISTI PL 202  ad] om. PL
quam redemisti. 
interl.|  a vitiis204 

204  Codd. : Reg13
Numérotation du verset  70,24 XXVI
Sed 
interl.|  non solum anima redempta
interl.|  Et non solum modo anima sed etiam205 

205  Codd. : Reg13
et lingua mea 
interl.|  corporis quod reducetur secundo iterum
tota die 
interl.|  in eternitate sine fine quando hec exultatio erit
meditabitur iustitiam tuam \
interl.|  id est filium vel fidem206 

206  Codd. : Reg13
cum confusi 
interl.|  id est confusibiles se esse intelligente s207 
interl.|  in fine seculi scilicet confusi

207  Codd. : Reg13
et reveriti fuerint 
interl.|  id est timebunt pro peccatis208 
interl.|  videntes oculis que numquam crediderunt fieri
interl.|  vel erubuerint
marg.|  CUM  CONFUSIetc.209  . Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. 210  Tunc locus est vere et secure exaltationis, cum non licet impiis dominari.211 

208  Codd. : Reg13
211  Codd. : Rusch PL113
209  etc.] ET REVERITI FUERINT PL113 210  Augustinus] om. PL113
qui querunt mala mihi. 
interl.|  id est qui modo insultant




Comment citer cette page ?
Glossa ordinaria ( 70), in : Glossae Scripturae Sacrae electronicae, ed. Martin Morard, IRHT-CNRS, 2016-2018. Consultation du 24/06/2019. (permalink : http://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?livre=../sources/editions/GLOSS-liber26_5.xml&chapitre=26_5_70)