initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<47. Abacuc**>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. <47. Abacuc**> ©Gloss-e.irht.cnrs.fr Martin Morard edidit, post Mark Zier glossarum transcriptorem, Parisiis, 2017, secunda editio : 2019. Glossa : Ar76 (f. 72r sqq.) : 1 f. def. inter f. 72 et 73 ; 75 et 76 ; 76 et 77, 79 et 80 [MM2019] Rusch : Biblia latina cum Glossa ordinaria, ed. A. Rusch, Strasbourg, 1480, t. 3, Erfurt, f. 281rb- ; facsim. p. 417b-424a. Textus Bibliae : Rusch => in apparatu Weber : Biblia vulgata, ed. Weber-Gryson, Stuttgart, 1994, p. 1408-1411. Fons principalis : Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Abac.), CCSL 76, p. 579 – 654. Le commentaire de Jérôme sur les XII prophètes est la source commune à toute l’exégèse médiévale sur ces livres. Des liens étroits peuvent être établis avec Gilbertus Universalis, Glossae in XII prophetas, mais ce commentaire ne peut suffire à expliquer la version de la Glose ordinaire de Rusch. Celle-ci n’est pas reprise littéralement de Gilbert (sondage dans le ms. Saint-Omer, BM, ms. 220 ; pour d’autres manuscrits, voir ici ). Remerciements : Je remercie Mark Zier qui nous a gratieusement communiqué la transcription de la Glose sur les Petits prophètes qu’il avait préparée à l’occasion de la préparation de ses travaux sur André de Saint-Victor. Nous l’avons révisée, complétée, adaptée et annotée. Martin Morard, 20 mai 2019. <47.1> Incipit prologus in Abacuc prophetam   {t. 3 : Erfurt, f. 281rb ; facsim., p. 417b} Quattuor prophete, in duodecim prophetarum volumine, sunt e quibus tres in principio « lemma lemma] scrips. cum graeco et Hieronymo (λῆμμα), lemna cacogr . Rusch , massa cum hebreo Bruyne (R), om. Bruyne (T) » id est pondus, titulum habent : Naum, Abacuc et Malachias. lemma... Malachias] Naum Abbacuc et Malachias eanam [ imitatio hebraicarum litterarurum ] {lemna} id est pondus tytulum habent Ar76 Za. 12, 1. Porro Zacharias in medio medio] medium Ar76 et circa finem duos huiusmodi huiusmodi] huiuscemodi Ar76 Bruyne ponit titulos e quibus unus est « Onus verbi Domini in terra Adrach et Damasci requiei eius » Za. 9, 1., alter in fine : « Onus verbi Domini super Israel ». huius prologi pars ad introitum, pars ad litteram pertinet libri Codd. : Ar76 ( 72r ) ; om. Rusch  De Naum orationibus tuis iam liber unus editus est. De Zacharia et Malachia si vita comes fuerit disseretur De Naum... disseretur Rusch cum Hieronymo] De Naum iam liber orationibus tuis editus est et de Zacharia... disseretur Ar76, om. Bruyne . Nunc Abacuc habemus in manibus Nunc... manibus] Sanctus igitur Abacuc Bruyne qui, vel ex eo quod amabilis Domini est, vocatur vocatur] vocatus Bruyne amplexatio, vel quod in certamen et luctam - et ut ita dicam - amplexum amplexum] amplexu Bruyne cum Deo congreditur amplexantis, id est luctantis, sortitus est nomen. Nullus enim tam diu diu] om. Ar76 Bruyne audaci voce ausus est Deum ad disceptationem iustitie provocare et dicere ei ei Ar76 Rusch Bruyne (R)] om. Bruyne . Cur in rebus humanis et et] + in Bruyne mundi istius pompa pompa Rusch Bruyne (M)] πο Λ τεία Bruyne , itoaiata cacogr . Bruyne (T), ΠΟΛITIA Ar76 tanta rerum versatur iniquitas ?"Usquequo Domine clamabo et non exaudies Usquequo... exaudies Bruyne cum Ab. 1, 2] om. Rusch , vociferabor Vociferabor Rusch cum Edmaior. ] vociferabo Bruyne ad te vim patiens et non salvabis ? Quare ostendisti mihi iniquitatem et laborem videre ? Lacerata est lex et et] om. Ar76 Bruyne non pervenit usque usque Rusch Bruyne (T)] Bruyne ad finem finem] + usque Bruyne iudicium quia impius prevalet adversus iustum. Et Et] om. Bruyne ideo egredietur egredietur Rusch Bruyne (R)] egreditur Ar76 Bruyne iudicium perversum" Hab. 1, 2-4.. Vides quam quam] quod Ar76 temeraria vox sit et quodammodo blasphemantis creatorem suum ad quam] quod Bruyne , quid Bruyne (T) iudicium provocare et vas fragile adversus figulum, cur tale vel tale factum sit disputare. Necnon et hoc animadvertendum quod assumptio vel pondus, que gravia iam iam] om. Ar76 Bruyne esse diximus diximus] om. Bruyne , constat {vel diximus} Ar76 , prophete visio est et adversum Montani dogma perversum intelligit intelligit] intellegi Bruyne quod videt nec amens loquitur nec nec] + in Ar76 Bruyne more insanientium feminarum id est phitonissarum Codd. : Ar76 ( 72r ) ; om. Rusch  dat sine mente sonum. Unde et Apostolus iubet ut si prophetantibus {t. 3 : Erfurt, f. 281va ; facsim., p. 418a} aliis, alii fuerit revelatum, taceant qui prius loquebantur. Et statim, inquit, non est inquit - non est] inv. Ar76 dissensionis Deus Deus] Dominus Ar76 sed pacis. Ex quo quo] qua re Ar76 intellegitur, cum quis ex voluntate reticet reticet] reticessit Ar76 , et alteri locum dat ad loquendum, posse et loqui et tacere cum velit. Qui Qui Rusch Hieronymus] Cum Ar76 Bruyne autem in extasi extasi] ertasi cacogr . Rusch , id est invitus invitus] in viciis cacogr . Rusch loquitur, nec tacere nec loqui in sua potestate habet. Illud quoque disce - quia semel a me violenter exigis, ut quasi gradus quosdam, et scalas ad altiora nitenti, historiam tibi interpreter Illud... interpreter Rusch Hieronymus] Hoc [hanc Ar76 ] autem sciendum prophetiam Ar76 Bruyne - prophetiam esse contra Babylonem, et Nabuchodonosor regem et Nabuchodonosor regem] om. Bruyne , et nabugo [ finis lineae vacar, textus deficit usque ad : invictus, ad exercendum se et probandum] Ar76 Chaldeorum, ut quomodo prior propheta Naum, quem Abacuc sequitur, vaticinium habuit contra Niniven et Assyrios, qui vastaverunt decem tribus, que vocantur Israel, ita Abacuc prophetiam habeat adversus Babylonem et Nabuchodonosor, a quibus Iudas et Hierusalem templumque subversa sunt. Et ut scias eo tempore fuisse Abacuc, quo iam due tribus que vocabantur Iuda, ducte erant in captivitatem, Daniel te docere poterit, ad quem in lacum leonum Abacuc cum prandio mittitur, quamquam apud Hebreos hec ipsa non legatur historia. Igitur sive quis recipit scripturam illam, sive non recipit, utrumque pro nobis est. Aut enim recipit et iam post factam rem liber Abacuc texitur, aut non recipit et quasi propheta scribit que ventura cognoscit Et ut scias... cognoscit Rusch Hieronymus] + Usquequo Domine clamabo et non exaudies? Vociferabor ad te vim patiens et non salvabis? Quare ostendisti mihi iniquitatem et dolorem, videre predam et iniustitiam contra me? Septuaginta : Usquequo, Domine, clamabo et non exaudies? Vociferabor ad te vim patiens, et non salvabis? Quare mihi ostendisti labores et dolores, videre miseriam et impietatem? Hieron. ; om. Bruyne . Item Item] Iterum Bruyne cum Hieron. secundum litteram causatur adversum Deum propheta cur Nabuchodonosor templum vastet et Iudam, cur Hierusalem quondam urbs Domini destruatur ? Quare clamet populus et non audiatur ? Vociferetur ad Dominum oppressus a Chaldeis et non salvetur ? Quare etiam ipse propheta, vel populus ex persona cuius loquitur loquitur] nunc praem. Bruyne cum Hieron., ad hoc vixerit, et hucusque perductus sit, ut iniquitatem hostium et suum viderit laborem ? Cur iniustitia prevaleat adversum se ? Et hec hec] hoc Bruyne cum Hieron. dicit pre mentis angustia, nesciens aurum in igne conflari, et tres pueros de camino puriores exisse quam intraverant. Sed et hoc hoc Rusch Bruyne ] om. Hieron. generaliter accipere possumus quod ex persona humane impatientie loquatur ut loquatur ut Rusch Bruyne ] videns propheta peccatores abundantes et in saeculo possidere divitias filios eorum quasi nouellam plantationem in adolescentia sua et filias ornatas quasi similitudinem templi, cellaria eorum plena eructantia ex hoc in illud, oues eorum fetosas et multiplicatas in uiis suis, et cetera quae in centesimo quadragesimo tertio psalmo plenius scribuntur Hieron. in querulam vocem et plenam doloris erumpat dicens dicens Rusch Bruyne ] om. Hieron. : Quare respicis contemptores et taces, conculcante impio iustiorem se se] + et facis homines quasi pisces maris, et quasi reptilia non habentia ducem? tale quid et in septuagesimo secundo psalmo legimus: mei autem paene moti sunt pedes, paene effusi sunt gressus mei, et reliqua. et rursum in eodem psalmo: et si est scientia in excelso. ecce enim peccatores et abundantes in saeculo obtinuerunt divitias, et reliqua usque manus meas Hieron .. Hec autem loquitur nesciens loquitur nesciens Rusch Bruyne ] loquuntur nescientes Hieron . iudicia Dei investigabilia, et profundum divitiarum sapientie et scientie eius, quod non ita videat Deus ut videt homo. Homo tantum presentia respicit, Deus futura et eterna cognoscit. Et quomodo si egrotus et estuans febribus aquam frigidam postulet, et dicat ad medicum : vim patior, crucior crucior Rusch Bruyne ] + uror Hieron ., exanimor; usquequo et medice clamabo et non exaudies ? Et respondeat ei sapientissimus et clementissimus medicus : scio quo tempore debeam quod postulas dare; non misereor modo quia misericordia ista crudelitas est, et voluntas tua contra te petit. Ita et Dominus Dominus] + Deus Hieron . noster sciens clementie sue pondera atque mensuras, interdum non exaudit clamantem, ut eum probet et magis provocet ad rogandum {t. 3 : Erfurt, f. 281vb ; facsim., p. 418b} et quasi igne excoctum iustiorem et puriorem faciat. Quod intelligens Apostolus, secundum id quod misericordiam est consecutus a Domino, ait Cf. Eph. 3, 13 : « Propter quod peto ne deficiatis in tribulationibus meis pro vobis que est gloria vestra ». : “Non Non] Sed praem. Bruyne cum Hieron . deficiamus in tribulationibus”, et benedicimus benedicimus] benedicit Bruyne cum Hieron. Deum in omni tempore, et scit quia “qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit” Mt. 10, 22 ; Mt. 24, 13.. Et gloriatur in labore et dolore et cum Ieremia dicit : tribulationem et miseriam invocabo ut quomodo alius invocat Deum, sic sanctus vir et bellator invictus, ad exercendum se et probandum, tribulationem et miseriam venire venire] invenire desiderat desiderat Rusch Bruyne (T)] desideret Bruyne cum Hieron.. Codd. : Ar76 (1 f. mutil.) Rusch , sparsim contuli : Hieron., Bruyne Cf. Hieronymus, Commentarii in prophetas minores (Ab.), CCSL 76A, excerpta ex prol., lin. 15 (Quattuor autem prophetae...) usque ad lib. 1, cap. 1, lin. 51, potius quam De Bruyne, Préfaces, XI, n° 6.8, p. 140-141 (T = Sankt Gallen, 238 ; R = Paris, BnF, lat. 6 ; M = Philips 1659 sparsim collatum ). Repertorium biblicum, n° 531. <47.2> Incipit argumentum  “Abacuc Abacuc] Abacum CSEL54 , luctator fortis et rigidus, stat super custodiam suam et figit gradum super munitionem ut Christum in cruce contempletur et dicat : “Operuit celos gloria eius et laudis eius plena est terra terra] + et CSEL54 . Splendor eius ut lux erit cornua in manibus eius, ibi abscondita est fortitudo eius” Hab. 3, 3-4. ». Codd. : Rusch ; om. Ar76 (deficit ?) Hieronymus, E pistulae, Ep. 53 (Frater Ambrosius), § 8, CSEL 54, p. 459.1. <47.3 Prothemata>  Abacuc amplexans qui, vel ex eo quod amabilis fuit, Domini vocatur amplexatio; vel quod in certamen cum Deo congreditur amplexantis, id est luctantis, sortitur vocabulum. Nullus enim tam audaci voce Deum ausus est ad disceptationem iustitie provocare, cur in rebus humanis et mundi istius pompa tanta versatur iniquitas. Hic in principio voluminis sui describit diabolum cum membris suis ; in fine vero pronuntiat adventum passionemque Domini salvatoris. Nam « de quo alio quam de Christi adventu qui futurus erat intelligitur hoc dicere scilicet Hab. 2, 2. :"Et respondit Dominus ad me et dixit mihi”. Scribe visa aperte in buxo, id est tabula buxea, ut assequatur qui elegit ea quia adhuc visio differtur ad tempus et orietur in fine et non in vacuum. “Si tardaveris sustine eum quia veniens veniet et non morabitur" » Augustinus Hipponensis, De civitate Dei, lib. 18, cap. 31, CCSL 48, lin. 48 :« Ambacum de quo alio quam de Christi aduentu, qui futurus fuerat, intellegitur dicere: et respondit dominus ad me et dixit: scribe uisum aperte in buxo, ut adsequatur qui legit ea; quia adhuc uisio ad tempus, et orietur in fine et non in uacuum; si tardauerit, sustine eum, quia ueniens ueniet et non morabitur? ». De passione autem in cantico cui nisi Domino dicit Hab. 3, 2 : “Domine audivi auditionem tuam et timui. Domine consideravi opera tua et expavi”. Quid enim hoc est nisi precognite nove ac repentine salutis ineffabilis hominum admiratio ? « In medio duum animalium cognosceris. Quid est nisi aut in medio duorum testamentorum aut in medio duorum latronum aut in medio Moysi et Elie cum illo in monte sermocinantium ?” Quodvultdeus, Sermo 4 contra Iudaeos, paganos et Arianos [CPL 0404], cap. 13, CCSL 60 (R. Braun, 1976), p. 227-258, hic. lin. 25 : « Quid est 'in medio duum animalium cognosceris', nisi aut in medio duorum testamentorum aut in medio duorum latronum aut in medio moysi et heliae cum eo in monte sermocinantium? ». Dum appropinquant anni cognoscens in adventu temporis ostenderis. Quod autem dicit cornua in manibus eius, quid est nisi tropheum crucis? Vocabulum salvatoris hic prophetia proprie ponit dicens Hab. 3, 18. : “Ego autem in Domino gaudebo et exultabo in Deo Iesu meo” quod est nobis amicum et dulce nominare et omnibus predicare. Codd. : Rusch ; om . Ar76 (deficit ?) De Bruyne, Préfaces, XI, n° 9.8 (pseudo Isidorus ), p. 148 (M = Philips 1659 ; θ = Paris, BnF, lat. 9380 ; R = Paris, BnF, lat. 6). Repertorium biblicum, n° 530.  Modus agendi talis : primo ostenditur cuius sit hec prophetia prophetia] prophecia Rusch ( Erfurt Graz ) ; propheria cacogr . Rusch , deinde propheta ex persona populi impatientis conqueritur contra Deum quia permittit se opprimi ab eis qui sunt iniquiores quam ipse. Unde postea sequitur responsio Domini dicentis non solum hanc iniquitatem a Chaldeis Iudeis inferri sed et omnibus nationibus in circuitu et Chaldeos tante potentie tandem ruituros. Et quia totum videt propheta divino et iusto pervenire iudicio blandiendo respondet totum fieri iuste. Inde quia iterum petit a Domino cur illud fiat minus iniustum premi a magis iniusto, ostendit ei Dominus iniquitatem Nabuchodonosor et aliorum vel ipsius diaboli non esse consumendam consumendam] finiendam Ar76 donec veniat Christus et sic prophetat de adventu Domini, ostendens ex fide eius esse iustitiam et salutem. Deinde supponit de destructione Chaldeorum. Deinde improperat generaliter omnibus idolatris, ad ultimum quia temerarie locutus fuerat contra Dominum, rogat veniam vel potius orat adventum Domini in qua oratione ostendit que per illum fieri debeant adventum. Codd. : Ar76 (73r) Rusch   {t. 3 : Erfurt, f. 282ra ; facsim., p. 419a} Commentatur Hieronymo Hieronymo] Hieronym9 Ar76 Rusch * super Osee, Ioel et Amos et et] om. Ar76 Abdiam et Ionam ; Pammachio : super Naum, Micheam, Sophoniam et Aggeum ; Paule et Eustochio : super Abacuc : Chromatio ; super Malachiam : Exuperio Tolosane Ecclesie pontifici, et Minerio et Alexandro monachis ; super Zachariam : Exuperio Tolosano episcopo. Codd. : Ar76 (73r) Rusch Capitulum 1 {t. 3 : Erfurt, f. 282ra ; facsim., p. 419a} Onus  vel assumptio Codd. : Ar76 (73r) Rusch quod vidit  intellexit Codd. : Ar76 (73r) Rusch Abacuc  amplexus vel amplexatio Codd. : Ar76 (73r) Rusch propheta.  ONUS QUOD VIDIT. Massa apud Hebreos ponitur, id est grave onus eo quod eos adversus quos videtur premat, nec cervicem elevare sinat. Codd. : Ar76 (73r sine lemma ) Rusch Usquequo Domine clamabo et non exaudies ?  clamantes Codd. : Ar76 (73r) Rusch | clamantes] clamantem Ar76 Vociferabor  quod plus est Codd. : Ar76 (73r) Rusch ad te  qui liberare potes Codd. : Ar76 (73r) Rusch vim  Nabuchodonosor et impiorum Codd. : Ar76 (73r) Rusch patiens iniuste Codd. : Ar76 (73r) ; om. Rusch et  tamen Codd. : Ar76 (73r) Rusch non salvabis ?  cum possis Codd. : Ar76 (73r) Rusch Quare  ergo Codd. : Ar76 (73r) Rusch   quare tamdiu vivo ut videam innumera innumera] om. Ar76 mala ? Codd. : Ar76 (73r) Rusch  ET FACTUM EST IUDICIUM. Adhuc loquitur propheta vel populus, quod contra se, non veritate sed potentia iudicatur. Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  Communis sanctorum querela ad Deum : cur iudices seculares, acceptis muneribus, damnent insontem et liberent reum ? Sed et principes Ecclesie propter munera lacerant legem. Sed non debemus super hoc turbari. Videntes a principio mundi, ab impio Cain occisum Abel iustum, exulante Iacob regnante in domo patris Esau. Ipse quoque contra quem hec querela dirigitur a Iudeis crucifigitur et Barrabas latro eruitur. Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch | lacerant] lacerent Ar76  IUDICIUM PERVERSUM. Perversum videtur ut Iosias rex iustus a rege Egyptio trucidetur, ut Daniel et tres pueri serviant et Babylonius imperet, et Balthasar inter concubinas potet in phialis Dei. Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  ASPICITE IN GENTIBUS. Vox Domini respondentis contra predicta. Quasi : Ne putetis soli Israeli hanc iniquitatem a Chaldeis inferri, sed etiam omnibus nationibus per circuitum, et ipsos Chaldeos videte tantum valituros et postea ruituros ut si quis predixerit quod futurum est pro rei magnitudine videatur incredulum. Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  Allegorice. Minatur Deus contra contemptores sue providentie, se suscitaturum angelos pessimos per quos inferat inferat] infert Ar76 cruciatus, vel peccantibus hominibus vel animabus pessimorum hominum. Hi sunt amari et nulli parcentes, et veloces cito quod imperatur implentes et ambulant ambulant] ambulantes Ar76 super latitudinem terre. Latitudo terre sunt carnales quia quia] qui Ar76 lata via ad mortem tendunt. Hos calcant demones ut possideant animas que merito rationis Dei sunt, sed per culpam fiunt demonis. Qui est terribilis propter multa et varia supplicia que infert. Sed ex seipso id est ex propria iniquitate damnabitur. Sed, si aliquis per penitentiam ab eo ad Deum conversus fuerit, onus id est iugum diaboli diaboli] eius Ar76 effugiet, et prebens tergum Deo sessori erit vel ocior lupis et pardis id est hereticis et raptoribus, et equites id est ipsi demones quos prius ferebat depositi allidentur. Quia ipsi equites id est diaboli de longe venerant, rem non suam usurpantes quibus deiectis equi liberati non contenti cursu, assument volatum aquile, ut carnibus sermonis Dei vescantur, et alios sibi incorporent, facies eorum quasi ventus urens, {t. 3 : Erfurt, f. 282rb ; facsim., p. 419b} quia nulla malitia ei resistere poterit. Tunc sermo divinus congregabit ad unam fidem omnes qui quasi arena a Chaldeis captivabantur, et triumphabit de diabolo diabolo] diabolis Ar76 vel pravis hominibus a regno suo deiectis, et tyranni ridiculi eius erunt potentia malorum superata vertitur in derisum. Ipse super omnem munitionem ridebit. Quidquid in sermonibus vel divitiis seculi altum et forte laudatur sermo Dei destruet et illudet et mittet aggerem fragilitatis arguendo. Tunc mutabitur spiritus ne puniat sicut punierat sed pertansibit peccatores rogans pro eis et reconcilians Deo, hec est fortitudo eius divini sermonis vel Christi, quam habet a Deo suo ad deicienda omnia mala. Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  HIERONYMUS. Nemo miretur si que super Chaldeis iuxta litteram in malum interpretati sumus iuxta tropologiam videantur sonare clementiam. Historia stricta est et evagandi non habet facultatem. Tropologia est libera et his tantum legibus circumscripta ut pietatem sequatur intelligentie sermonisque contextum. Nec in rebus multum inter se contrariis violenta sit copulandis. Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch | est libera] inv. Ar76 ostendisti mihi iniquitatem  malorum Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch et laborem  bonorum Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch videre predam et iniustitiam predam et iniustitiam Σ Λ O M Φ Rusch Clementina ] preda et iniustitia Weber  iniquorum bonos opprimentium Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch contra me ?  innocentem Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch Quare respicis contemptores  qui respicis omnia solus Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  non vindicas qui iustus es Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch et taces  nec etiam corripis Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  ab increpatione Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch conculcante  quasi lutum Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch impio  Nabuchodonosor vel quocumque Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  quasi quam quam] om. Ar76 male convenit hoc Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch iustiorem se ?  Iudam vel quemlibet Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch Et facies homines quasi pisces maris et quasi reptilia  dimittes sine cura, sine providentia Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  unde Boetius Cf. Boetius, Philosophiae consolatio, 1, carmen 5, versus 25 : « Omnia certo fine gubernans / hominum solos respuis actus / merito rector cohibere modo ». : « Hominum solos respuis actus » Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch non habentia ducem. Quare respicis... ducem R A Ar76 ΩS ΩJ Rusch Ed1540 Ed1583 Sixtina ] om. Cor1 ( hos duos versus hebr. et multi et Ieronymus non habent hic, set in fine capituli ubi glosa debet esse que hic est ) Cor2 ( et iniustitiam contra me! factum est iudicium : nichil est interponendum sed quod solet hic poni inferius habet locum ) Cor3 ( et iniustitiam contra me et factum est iudicium : nichil est interponendum sed quod solet hic ponit inferius habet locum; Glose tamen exponunt hic) Ed1455 Clementina Weber  sic mentiuntur heretici Codd. : Ar76 (73v) Rusch Et factum est iudicium  perversum Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch et contradictio potentior ?  quam iustitia Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch Propter hoc lacerata est lex  acceptis muneribus contra insontes ut magis peccatum divitis quam veritas pauperis defendatur Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch | magis] magnum Ar76 et non pervenit usque ad finem iudicium.  finis iudicii est iuste iudicare Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch Quia impius  Nabuchodonosor Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch prevalet adversus iustum  Iudam Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  ecce causa quare hoc audeat loqui Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch propterea  ideo dico quia Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch | quia] om. Ar76 egreditur iudicium perversum. Aspicite  que fiunt Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch in gentibus et videte et admiramini  illa pre vestris Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch et obstupescite  pre magnitudine miraculi Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch quia opus factum est  tam grande ut vestram opprimat causationem Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  fiet in contritione aliarum gentium per Chaldeos Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch in diebus vestris  ut videre possitis Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch quod nemo  tam magnum Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch credet  futurum Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch cum narrabitur.  a quocumque Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch Quia ecce ego   Ecce opus quod facturum se dixerat. Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch {t. 3 : Erfurt, f. 282rb ; facsim., p. 419b} suscitabo Chaldeos  quorum rex Nabuchodonosor Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  angelos malos vel homines qui merito cruciant Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch gentem amaram  crudelem Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch et velocem  ad implenda precepta Dei Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch ambulantem  quia non contenta suis finibus Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch super latitudinem terre  non tantum super Iudeos Codd. : Ar76 ( 73v ) Rusch  "Spatiosa est via que ducit ad mortem" Cf. Mt. 7, 13 : « Intrate per angustam portam quia lata porta, et spatiosa via est que ducit ad perditionem et multi sunt qui intrant per eam"., non enim ambulant Chaldei per angustam viam que ducit ad vitam Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch ut possideat tabernacula non sua.  TABERNACULA. Non est opus eius arare terram sed vivere rapto et possidere urbes non suas. Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch | Tabernacula] Non sua Ar76 Horribilis et terribilis est  antequam inferat bellum, terrorem portat in vultu Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch  penas horrendas inferens Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch ex semetipsa iudicium et onus eius egredietur.  ET SEMETIPSA. De sua gente non de aliena, constituet principes et potestates, et gladius eius non habebit satellites aliarum gentium. Vel sicut fecit fiet ei, sicut vastavit vastabitur. Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch Leviores  ad persequendum Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch pardis equi eius et velociores lupis vespertinis  lupi seviores sunt vicina nocte, ad rabiem concitati fame diurna Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch et diffundentur equites eius. Equites namque eius de longe venient, volabunt quasi aquila  cui in volando omnia subiacent Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch festinans ad comedendum.  non ad repugnandum quia nemo resistet sed ad discurrendum Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch Omnes ad predam  non ad pugnam Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch venient, facies eorum ventus urens.  VENTUS URENS. Ad cuius flatum virentia cuncta marcescunt sic ad aspectum Chaldeorum omnia vastabuntur. Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch Et congregabit quasi arenam captivitatem  Tantus erit numerus captivorum et prede ut hyperbolice arene possit equari Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch et ipse de regibus triumphabit et tyranni ridiculi eius erunt.  quia Nabuchodonosor in universo orbe regnabit et reges ante currum ductos, derisui habebit et inter delicias computabit Codd. : Ar76 ( 74r ) Rusch Ipse super omnem munitionem ridebit  urbes natura locorum et viribus hominum hominum] om. Ar76 munitas Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch  IPSE SUPER OMNEM. Tante erit superbie ut naturam locorum et robora exercituum superare contendat. Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch et  fortis Codd. : Rusch ; om. Ar76 comportabit aggerem  apud Tyrum iacto aggere in mari, de insula pene insulam fecit Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch et capiet eam.  munitionem vel Tyrum Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch  Hoc apud Ezechielem latius latius] om. Ar76 legitur. Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch Tunc  cum nihil ei obstiterit Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch mutabitur spiritus  in superbiam ut Deum se esse credat faciens sibi statuam auream Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch | auream] + cum nichil ei obstiterit Ar76 et   et post hec omnia Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch pertransibit  in figuram Bestie Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch et corruet.  desinet esse quod fuerat Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch Hec est fortitudo eius Dei sui.  HEC EST FORTITUDO EIUS. Ironice. Quasi hec est fortitudo eius quam dedit ei Bel deus suus, ad cuius culturam omnes cogebat. Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch Numquid non tu a principio Domine Deus meus  ergo ne tu es Domine Deus meus autor horum Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch Sancte meus  qui nos creasti Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch  cuius clementia subsistimus Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch et non moriemur  sub tanto hoste Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch  te protegente Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch Domine in iudicium {t. 3 : Erfurt, f. 282va ; facsim., p. 420a} posuisti eum  ad iudicandum ut ipse sit inimicus et ultor, et per illum corripias quicumque peccaverint tibi Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch et fortem ut corriperes fundasti eum.  quasi carnificem Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch  Nabuchodonosor vel diabolum Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch   Domine in iudicium . Aliter Aliter] + M<oraliter> Ar76  : Suscitatur contra incredulos natio demonum, amara ad puniendum et ubique presens ambulat, ubicumque est latitudo terre ut possideat in quibus Christus debuit habitare, ex semetipsa iudicium et onus eius et onus eius] om. Ar76 egredietur. Non autem frangitur nisi cum magnitudine iniquitatis et pondere granata ad consummationem venerit. Equi eius et equites sicut pardi et lupi sanguinem sitiunt, et predas desiderant, et dum non sperantur {t. 3 : Erfurt, f. 282va ; facsim., p. 420a} de longe cito veniunt, volant ut aquila que inter sidera ponere vult nidum et festinat ad predam. Nullus enim demonum parcit, quidquid aspexerint volunt urere, et congregabit quasi aquila princeps demonum deceptos a suis, hinc inde suscipiet quasi arenam, et multos qui potenter videbantur contra eum exercere tyrannidem eiciendo ab obsessis corporibus corporibus] om. Ar76 subiiciet sibi et ridebit et quidquid munitum et forte videbitur videbitur] videbatur Ar76 , nitetur evertere. Comportabit aggerem in gestis terrenis operibus facile, evertet munitionem Post hanc victoriam conmutabitur spiritus eius, et pertransibit os eius usque ad celum quia faciet se Deum et post corruet et ruina eius ostendet quam fortis eius divinitas fuerit, audiens ergo ergo] igitur Ar76 hec propheta quod tantus sic sit destruendus, cum se vel eos ex quorum persona propheta loquebatur, conquerens iustos esse memorasset, nunc blandiens dicit : Ergo ne tu a principio es Domine ? Quod non capimur a tanto hoste, tue est clementie. Tu enim Domine constituisti eum quasi carnificem et fortem fecisti, ut vel nullus vel rarus ei possit resistere. Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch | ponere vult] inv. Ar76 | volunt urere] inv. Ar76 | faciet se - Deus] inv. Ar76 | eius divinitas] inv. Ar76  Ex responsione Domini Domini] Domine Ar76 intelligens propheta ideo Nabuchodonosor contra Iudam, vel diabolum contra credentes accipere potestatem, ut corripiat eos et post correptionem ipse quoque puniatur puniatur] puniat Ar76 in fine respondet Domino blandientis et penitentis affectu, Domine nesciebam Nabuchodonosor vel diabolum tantam in mundo accepisse potestatem quorum viribus nemo potest resistere, sed tamen inter eos dat nobis misericordia tua vivere. Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch  Allegorice. Allegorice] om. Ar76 Redit ad generalem querimoniam cur, Deo providente, diabolus in mundo tantum dominetur, cum superioribus sic iungitur : novi Domine quia te protegente non morimur et per adversarium quasi per carnificem corripis non occidis nec placeat tibi aliquid iniusti, sed tamen invenire non possum causam. Cur iniustus Caim, iustum Abel occiderit. Cur Cur] Et praem. Ar76 cetus non solum minores pisces, sed etiam Ionam prophetam devoravit. Nec dico aliquem in tuo conspectu iustum, sed tamen iustior est qui affligitur quam qui affligit, debuisset igitur igitur] ergo Ar76 iustiori subiici. Cum autem sis omnium Dominus, necesse est ut facias quod sine te fieri non potest. Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch | placeat tibi] inv. Ar76 | Caim] Cain Ar73 | devoravit] devoraverit Ar76 Mundi sunt oculi tui  quibus nihil immundum placet Codd. : Ar76 ( 74v ) Rusch ne videas malum et respicere ad iniquitatem non poteris. Quare non non] om. Ed1530 Clementina cum hebr. et graec. respicis super iniqua iniqua] inque Weber agentes et taces devorante impio iustiorem se.  MUNDI SUNT. Scio quia malum non libenter aspicis, nec potest quisquam de tua dubitare iustitia, sed tamen cur pateris ab impio Nabuchodonosor opprimi iustum Israel, qui et si non ex toto iustus, tamen tamen] om. Ar76 iustior est opprimente. Sicut pisces et irrationabilia animalia que non habent ducem subiacent viribus fortiorum sic homo rationalis ad imaginem tuam factus non valet resistere corporeis viribus idolatrarum. Codd. : Ar76 ( 74v interl .) Rusch  Scit propheta quod angeli singulorum quotidie vident faciem patris, nec de Deo aliquid male sentit, sed humanam impatientiam in se exprimit. Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch Et facies homines quasi pisces maris et quasi reptile non habens principem. Totum  genus humanum in Adam Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch in hamo sublevavit,  Nabuchodonosor Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch  diabolus Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch traxit illud  a paradiso Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch in sagena sua  varia et multiplici fallacia Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch et congregavit in rete suuum suum] suo Weber . Super hoc letabitur et exultabit,  Nabuchodonosor vel diabolus Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch  TOTUM IN HAMO. Quia pisces nominaverat, metaphoram piscium servat ut quomodo piscator mittit hamum, rete et sagenam ut quod hamus non capit rete capiat, et quod rete evadit, sagena latiori circumdetur {t. 3 : Erfurt, f. 282vb ; facsim., p. 420b} ita Babylonii humanum genus predam suam fecerunt. Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch  Allegorice. Diabolus qui cuncta vastat, misit hamum cui adhesit Adam Adam Ar76 ] Adãi finis linee Rusch (cacogr.) * et ita traxit eum de paradiso reti suo et cooperuit eum sagenis suis suis] om. Ar76 id est variis falaciis. Ideo letabitur esse aliud quam preceptum Domini, et immolabit non hamo qui perversus sermo intelligitur, et adhuc in principio constitutus, sed reti suo quia in ipso pingues hostias comprehendit, quia per unum hominem peccatores constituti sunt plurimi et cum Adam etiam sancti de paradiso eiecti sunt e. s.] inv. Ar76 . Unde et cibi eius electi sunt et quia primum hominem decepit, universum genus humanum interficere non cessat. Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch  Potest et de hereticis accipi qui perversa multiplicique doctrina quasi hamo et reti et sagenis multos pisces capiunt et multa reptilia comprehendunt. Unde letantur et sermonem suum quo decipere et suadere potuerunt quasi Deum adorant, colunt et poliunt, per quem sciunt a se tantas victimas interfectas, et tot potentes deceptos quos pinguem partem et electas escas nominat. Ideo sicut bestie que semel gustatum sanguinem semper sitiunt expandunt rete id est totum studium suum ut plures interficiant. Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch propterea immolabit sagene sue et sacrificabit reti suo  idolo quod fecit in campo Duran et simulacro belis cui quasi grandi sagene, immolavit pingues victimas, id est omnes gentes victas ad cultum eius cogens Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch quia in ipsis  idolis suis Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch incrassata est pars eius et cibus eius electus.  opinione sua ; putabit enim se habere divitias quando principes et reges suo subiugabit imperio quas escas electas vocat Codd. : Ar76 ( 75r ) Rusch Propter hoc ergo expandit sagenam suam et semper interficere gentes non parcet. cessat Codd. : Ar76 ( 75v ) ; om. Rusch  Quia semel opulenta piscatione saturatus est et suam sagenam, id est suum exercitum, replevit non cessat gentes impugnare et iugulare. Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch Capitulum 2 {t. 3 : Erfurt, f. 282vb ; facsim., p. 420b}  Prime casuationi responderat Dominus : Aspicite in gentibus et videte videte] + et Rusch * admiramini et obstupescite Hab. 1, 5.. Ad que verba propheta, quasi agens penitentiam, temperavit questionem suam suam] om. Ar76 dicens Hab. 1, 12-13. : Domine Deus meus sancte meus et non moriemur sed non minus cum veneratione et laudibus Dei sciscitabatur. Mundi sunt oculi tui ne videas malum, et respicere ad iniquitatem non poteris . Quare non respicis super iniqua agentes . Et que esset devoratio iusti, in quibus quibus] om. Ar76 partibus exequebatur ut fierent homines quasi pisces maris et cetera. Nunc ergo quia propheta est, et propterea se dubitare dicit, ut quod sibi respondetur omnibus dicatur, stabo , inquit, super custodiam meam in sublimitate mee prophetie ut videam quid sequatur post eversionem populi et templi. Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch Super custodiam meam stabo  omni diligentia custodiam cor meum Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch et figam gradum  stabilitatem animi Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch super munitionem  Christum Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch et contemplabor ut videam quid dicatur mihi et quid respondeam ad arguentem me.  prophetica visio non exterius fit ad prophetas sed in interiori homine Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch  ET CONTEMPLABOR. Et sic videbo quid mihi post secundam questionem respondeat Deus, et postquam mihi responderit, et me corripuerit male fuisse conquestum quid ego quoque debeam ei d. e.] inv. Ar76 respondere videbo. Codd. : Ar76 ( 75v interl .) Rusch  UT VIDEAM. Eleganter describitur humana impatientia quam habemus in disceptationibus ut antequam sciamus sciamus] videamus Ar76 in quo a respondente arguamur ad respondendum paremur non quasi ex ratione sed ex contentione Si enim ratio esset, debuerat responsio expectari et videri utrum respondere respondere] responderi Rusch * deberet an consentire rationabili locutioni. Codd. : Ar76 ( 75v interl .) Rusch Et respondit mihi Dominus et dixit :  ET RESPONDIT. Adhuc loquente propheta, adest Deus respondens ut scribat propheta aperte in tabulis, id est latis cordibus audientium. Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch Scribe  qui locutus es in persona ambigentis populi Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch visum  visionem Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch  Scribe visum illum ; visum id est visionis expletionem. Codd. : Rusch ; om. Ar76 ( 75v ) et explana eum  manifesta Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch | manifesta] manifeste Ar76 super tabulas  in latitudine cordium Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch ut percurrat qui legerit eum.  nullis enigmatum obscuretur ambagibus Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch  sine impedimento intelligens Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch  quasi : quia propheta es, scio te no ignorare sed pro aliis dico Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch  Manifeste de adventu Christi prophetia est, unde et proposita questio solvitur quod donec ille veniat iniquitas dominabitur in mundo et iudicium non perveniet ad finem. Sed verus Nabuchodonosor capiet reti et sagena homines quasi pisciculos, et rationale animal quasi reptile non habens ducem.  Unde 2Cor. 6, 2. : « Tempore accepto exaudivi te ». Et iterum Gal. 4, 4. : « Ubi venit plenitudo temporis misit Deus filium suum ». Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch  et hec precipit Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch Quia adhuc visus  visio Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch procul  tempore constituto Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch et apparebit in finem et non mentietur.  Cum finis rerum venerit, tunc etiam ille veniet et probabitur visio vera explanatione rei Codd. : Ar76 ( 75v ) Rusch | visio... rei] def. Ar76 Si moram fecerit expecta illum quia veniens veniet  O lector si ardore vidende visionis tarde videtur venire quod tibi promittitur, ne desperes sed patienter expecta quod promitto tibi quia veniens veniet etc. Codd. : Rusch ; def. Ar76 et non tardabit.  quantum ad se, quamvis tibi videatur tardum Codd. : Rusch ; def. Ar76 Ecce qui incredulus est, non erit recta anima eius in semetipso.  Si quis quia hec promissio tardat non credit explendam, non habet rectam fidem in corde Codd. : Rusch ; def. Ar76  e contrario Codd. : Rusch ; def. Ar76  quia mee promissioni credit Codd. : Rusch ; def. Ar76 Iustus autem in  vel ex Codd. : Rusch ; def. Ar76 fide sua  fides hoc impetrat Codd. : Rusch ; def. Ar76 vivet.  in eternum Codd. : Rusch ; def. Ar76  hoc est premium fidei Codd. : Rusch ; def. Ar76  IUSTUS AUTEM IN FIDE. Apostolus Cf. Rm. 1, 17 : « Iustitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem sicut scriptum est : Iustus autem ex fide vivit ». :"Ex fide mea vivet". Sed notandum quod {t. 3 : Erfurt, f. 283ra ; facsim., p. 421a} ubicumque aliter scriptum est in hebraico, aliter in Septuaginta, Apostolus utitur his testimoniis que a Gamaliele doctore legis didicerat. Codd. : Rusch ; def. Ar76 Et {t. 3 : Erfurt, f. 283ra ; facsim., p. 421a} quomodo vinum potantem decipit  dum potatur placet et exhilarat sed post illa letitia vertitur in ruinam Codd. : Rusch ; def. Ar76 sic erit vir superbus  Nabuchodonosor magnum se credens vel diabolus vel Antichristus Codd. : Rusch ; def. Ar76  Promisso adventu Christi et auxilio Dei his qui crediderint, ostenditur Nabuchodonosor decipiendus superbia sua. Codd. : Rusch ; def. Ar76  VIR SUPERBUS. Allegorice. Diabolus superbus credens se aliquid esse sed nihil ducit ad finem, quia conatus et labor eius habebit interitum, qui ad modum inferni et mortis non satiatur occisis, et omnium gentium deceptione letatur, et ad se populos congregat qui cum viderint eum missum in Tartara, videntes in illo impletas parabolas prophetarum consono fletu dicent. Ve diabolo qui multiplicat que non peperit. Codd. : Rusch ; def. Ar76 et non decorabitur.  voluntatem suam non deducet ad finem Codd. : Rusch ; def. Ar76 Quia Quia] Qui Weber dilatavit quasi infernus animam suam  non satiatur occisis Codd. : Rusch ; def. Ar76 et ipse quasi mors et non adimpletur  sed semper avarus eget Codd. : Rusch ; def. Ar76 et congregabit  ut omnes suo deprimat imperio Codd. : Rusch ; def. Ar76  ut omnes in unum confundat errorem Codd. : Rusch ; def. Ar76 ad se omnes gentes  gentes id est malos Codd. : Rusch ; def. Ar76 et coacervavit coacervavit] coacerbavit Weber  quasi inanimata Codd. : Rusch ; def. Ar76 ad se omnes populos.  Possunt etiam hec de Antichristo intelligi qui superbus sedens in templo Dei quasi Deus, sicut infernus multos occidet, et ad se congregabit in suum errorem ducens. Sed postea videntes occisum spiritu oris Christi, intelligent vera que de eo erant dicta, et dicent omnia que sequuntur, eadem intelligentia quam exposuimus super diabolum. Spoliabunt te omnes qui reliqui fuerint de populis Hab. 2, 8.. Relictos vocat sanctos qui Antichristo non servierunt, a quibus spoliabitur propter iniquitatem quam exercuit in universam terram, et vastationem civitatis Ecclesie et persecutionem omnium qui habitaverunt in ea. Codd. : Rusch ; def. Ar76  Potest etiam nomine superbi hereticus appellari, consimili expositione, qui impietatem exercent in Ecclesia. Sed reliqui populi, id est ecclesiastici viri eorum errore non decepti subito quasi e gravi sonno exurgent et mordebunt eos et erunt eis in predam. Codd. : Rusch ; def. Ar76  Cum inebriatus fuerit vastatione populi Dei et mortifero calice consopitus Codd. : Rusch ; def. Ar76 Numquid non omnes isti super eum parabolam sument et loquellam enigmatum eius ?  Per comparationem illius qui totum orbem vastaverat, cui spolia totius mundi non sufficiunt, avaros deridebunt Codd. : Rusch ; def. Ar76 Et dicetur : Ve ei qui multiplicat non sua.  que non peperit Codd. : Rusch ; def. Ar76 Usquequo et aggravat contra se  onere predarum quasi : gravi torque se deprimens Codd. : Rusch ; def. Ar76 densum lutum ?  eleganter multiplicate divitie luto comparantur Codd. : Rusch ; def. Ar76   Usquequo et aggravat , scilicet usque ad diem iudicii et est increpatio quod per lutosa opera pondus penarum sibi aggravat. Numquid non repente consurgent qui mordeant te  ? Vel angeli quibus diabolus tradetur ad penam, vel hi qui ab eo temptati agent penitentiam ad Christum conversi, et suscitabuntur lacerantes te, illi quos inebriaveras, regnum tuum vastabunt, et spolia divident speciei domus, quia iudaicum populum vestibus quas ei dederam spoliasti, ideo reliqui populi qui regno tuo non fuerint subiecti, te spoliabunt, quia sanguinem multarum gentium fudisti, et in caput tuum revertetur, et impietas iudaice terre et civitatis Hierusalem et habitatorum eius, qui dixerunt Lc. 23, 21. : « Crucifige, crucifige eum ». Codd. : Rusch ; def. Ar76  quasi : hoc ideo quia Numquid Codd. : Rusch ; def. Ar76 Numquid non repente consurgent qui mordeant te ? Et suscitabuntur lacerantes te  evigilabunt insidiatores tui Codd. : Rusch ; def. Ar76 et eris in rapinam eis.  CONSURGENT. Medi et Persi qui Babylonicum imperium destruentes prius mordebunt postea lacerabunt, quibus erit Nabuchodonosor in rapinam et vastator orbis spoliabitur a populis qui eius manum effugere potuerunt, et hoc fiet ei propter sanguinem Iude et iniquitatem terre Israel et Hierusalem et totius populi Iudeorum. Codd. : Rusch ; def. Ar76 Quia tu spoliasti gentes multas, spoliabunt te  par pari referent Codd. : Rusch ; def. Ar76 omnes qui reliqui fuerint de populis propter sanguinem hominis  Iude Codd. : Rusch ; def. Ar76 et iniquitatem terre  promissionis Codd. : Rusch ; def. Ar76 civitatis  Hierusalem Codd. : Rusch ; def. Ar76 et omnium habitantium in ea. Ve qui   qui avare intendit possidere regna vel divitias Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch | vel] et Ar76 congregat avaritiam  que est causa ruine domui sue Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch {t. 3 : Erfurt, f. 283rb ; facsim., p. 421b} malam domui sue ut sit in excelso nidus eius  ubi secure dormiat Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch et liberare liberare] liberari Weber se putat  per avaritiam et superbiam Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch de manu mali.  de potestate hostium Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch  VE QUI CONGREGAT. Adhuc sermo fit ad illum qui non intelligit congregatas divitias esse causam ruine domus sue, quem et arguit superbie quod sicut avis in excelso ponat nidum nec putat se venire in manus hostium Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch   {t. 3 : Erfurt, f. 283rb ; facsim., p. 421b} VE QUI CONGREGAT. Allegorice. Ad diabolum vel Antichristum vel heretici cum sermo dirigitur. Est bona avaritia doctoris ecclesiastici qui studioso labore plures sibi semper cupit facere discipulos. Sed ve illi qui avare congregat domui sue perversa conventicula, qui et et] etiam Ar76 pollicetur sectatores suos secum possessuros regna celorum nec sensuros incendia gehenne. Quod consilium eorum erit confusio et ignominia domus eorum, cum finis rerum ostenderit fuisse falsam promissionem, hic perversus doctor quanto plures habet in comitatu, tanto plus delinquit contra animam suam, denique lapides Ecclesie eius, id est decepti ab eo ostendent avaritiam superbi, quod omnes gentes sua persuasione deceperit. Et lignum crucis dominice, ad quam quam] quem Ar76 coniunguntur duo parietes, loquetur doctrinam eorum. Aliter enim persuadere non possunt, nisi crucis gloriam sue perversitati preferant. Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch Cogitasti confusionem  non salutem Codd. : Rusch ; def. Ar76  sed superba et arrogans cogitatio finem habet ignominiam Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch | superba] superbia Ar76 domui tue concidisti populos multos et peccavit anima tua.  et in desiderio aliorum occidendorum seviebas et tanta crudelitate bacchatus es ut, si dici potest, lapides civitatis et ligna subversorum parietum, tuam ferocitatem clament Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch Quia lapis de pariete clamabit et lignum quod inter iuncturas edificiorum est respondebit.  quod ad continendos parietes, in medio structure ponitur Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch Ve qui edificat civitatem  Babylonem Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch in sanguinibus et preparat urbem in iniquitate.  VE QUI EDIFICAT. Adhuc loquitur contra Nabuchodonosor qui construit menia Babilonis ruinis et mortibus multorum populorum. Unde sequitur : Vindicta a Deo immissa . Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch  VE QUI EDIFICAT. Allegorice. Diabolus et Antichristus et hereticus edificant Ecclesiam suam interitu deceptorum et preparant urbem iniquitatum iniquitatum] in iniquitate Ar76 id est ponendo in celum os suum, sed numquid est talis edificatio a Domino? Non quia quamvis infinite gentes in eorum errorem ducantur, tamen ita deficient ut Ecclesie multitudini comparari non possint. Sed vel deficient et punientur igne sui principis, vel certe succendentur igne quem Christus venit mittere in terram, et sic penitentibus replebitur terra gloria Dei, quando « in omnem terram exivit sonus eorum eorum] apostolorum Ar76  » Ps. 18, 5 ; Rm. 10, 18.. Sicut aque operientes mare, ut omnem amaritudinem quam diabolo pluente terra biberat, operiant aque Dei, ne amplius valeat apparere. Codd. : Ar76 ( 76r ) Rusch Numquid non hec sunt a Domino sunt-a Domino] inv. Weber exercituum ?  Vere a Domino sunt hec que sequuntur, scilicet quod laborabunt frustra populi, cum Babylon succendet et deficient populi chaldaice gentis Codd. : Ar76 ( 76r invertit cum 19483) Rusch Laborabunt enim populi in multo igni et gentes in vacuum et deficient.  et propter hec mala talis vindicta Codd. : Ar76 ( 76v invertit cum 19482) Rusch Quia replebitur terra ut cognoscant cognoscant] cognoscat Weber gloriam Domini  Cum combusta fuerit Babylon et eversa, manifesta fiet omnibus potentia virtutis Dei Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch quasi aque operientes mare.  sicut aque alveum et fundum maris contegunt, sic gloria Domini universa complebit Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch | complebit] complebitur Ar76 Ve qui potum dat amico suo mittens fel suum et inebrians ut aspiciat nuditatem eius.  metaphora ebrii et nuditate turpati Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch  VE QUI POTUM. Adhuc invehitur contra Nabuchodonosor quod oblitus se esse hominem, alteri homini fel et amaritudinem propinavit. Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch  Sedechias, sicut ait hebreus, a Nabuchodonosor cecatus in Reblatha, id est Anthiochia, et ductus in Babylonem, quadam die in celebri convivio accepit potionem qua in fluxum ventris solveretur, et et] + subito Ar76 introductus ante ora epulantium, subito fluxu ventris solutus est. Unde comminatur Deus ipsi Nabuchodonosor quod ipse bibiturus sit huiusmodi potionem, et omnia passurus que passus est Sedechias. Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch | subito fluxu... passus est Sedechias Ar76  VE QUI POTUM DAT AMICO. Hic amicus intelligitur vel Sedechias vel quilibet homo, malis Nabuchodonosor inebriatus, ut Sedechie et omnium captivorum Nabuchodonosor videret nuditatem id est cunctos spoliatos et captivos et quondam gloriosos ad ignominiam servitutis redactos. Codd. : Ar76 ( 76v interl .) Rusch  VE QUI POTUM. Sciendum hoc capitulum : Ve qui potum dat amico suo , et ea in quibus dicitur : Ve qui multiplicat non sua Hab. 2 6. , et ve qui congregat {t. 3 : Erfurt, f. 283va ; facsim., p. 422a} avaritiam Hab. 2, 9. etc., et ve qui edificat civitatem in sanguinibus Hab. 2, 12. etc., et iuxta historiam et iuxta anagogen contra Nabuchodonosor vel diabolum vel Antichristum vel hereticum posse equaliter accipi. Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch  VE QUI POTUM. Allegorice. Ve tibi diabole vel Antichriste vel heretice qui turbida doctrina inebrias deceptos ut aspicias nudos a fide et a a] om. Ar76 bonis operibus et repletos ignominiam errorum et malorum operum, qui prius erant gloriosi in imagine Dei. Sed o diabole vel heretice qui putas te habere aureum calicem, bibe et tu de calice qui est in manu Dei, plenus musto et consopire, id est cessa a priori sententia et ne putes stabilia ea in quibus prius stabas quia circumdabit te calix dextere Domini Hab. 2, 16., vindicta a Deo immissa et vomitus ignominie super gloriam tuam, gloriam quam iniuste hauseras cum ignominia evomes, et hoc patieris quia iniquitas Libani operiet te Hab. 2, 17.. Libanus : thus dicitur per quod cultus Dei intelligis quia non recte colis Deum, ideo confunderis. Unde Ps. 108, 3. : « Et oratio eius fiat in peccatum ». Et vastitas animalium deterrebit te Hab. 2, 17.. Cum videris eos quos vastasti et ad errorem detraxisti pati tormenta, tunc terreberis de sanguinibus hominis et iniquitate terre quia nominavi Libanum et bestias ne de brutis putes me loqui manifeste tibi dico, patieris penas propter sanguinem hominum quos Deo perire fecisti et exercuisti impietatem in terra viventium et mansuetorum et in civitate Ecclesie Dei et multos in ea habitantes participes tue impietatis fecisti. Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch | calice qui est... impietas fecisti] def. Ar76 Repletus est ignominia pro gloria.  Qui tuum, o Nabuchodonosor, calicem bibit. Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch Bibe  calicem Dei. Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch tu quoque  qui alios inebriasti Codd. : Ar76 ( 76v ) Rusch | qui] quia Ar76 et consopire. Circumdabit {t. 3 : Erfurt, f. 283va ; facsim., p. 422a} te calix dextere Domini  vindicta potentie Dei et vomitus ignominie super gloriam tuam.  que absorbueras egeres  de sublimi gloria ad ultima mala duceris Quia iniquitas Libani operiet te  Superbia tua et eversio templi et rapina sanctuarii vastabit te, et hoc totum patieris quia vastasti Iudam, subvertisti terram promissionis et civitatem Hierusalem et omnes habitatores eius. Codd. : Rusch ; def. Ar76 marg.| QUIA INIQUITAS LIBANI. Quia semel nominaverat Libanum, sub eius translatione victimas et sacrificia vel multitudinem populorum que in Hierusalem interfecta est animalibus vel bestiis comparat dicens :  Et vastitas animalium opprimet te . | Codd. : Rusch ; def. Ar76 || et vastitas animalium  cum videris in penis Codd. : Rusch ; def. Ar76 deterrebit eos  alias: te Codd. : Rusch ; def. Ar76 de  pro Codd. : Rusch ; def. Ar76 sanguinibus hominis  Iude Codd. : Rusch ; def. Ar76 et iniquitate terre et civitatis  Ecclesie vel Hierusalem Codd. : Rusch ; def. Ar76 et omnium habitantium in ea. Quid prodest sculptile  sculptile in lapidibus, conflatile in metallis. Codd. : Rusch ; def. Ar76 quia sculpsit illud fictor suus conflatile et imaginem falsam quia speravit in figmento fictor eius ut faceret simulacra muta ?  QUID PRODEST. Contra idolatras omnes et specialiter contra Nabuchodonosor loquitur admirans stultitiam regis qui iussit auream statuam poni in campo Duran, et fictor confidit in simulacro quod fecit. Codd. : Rusch ; def. Ar76  QUID PRODEST. Quid prodest adorare sculptile, hoc ideo dico quia sculpsit illud artificiose fictor suus, et quid prodest adorare conflatile et imaginem falsam, et hoc ideo dico, quia speravit in figmento fictor eius ut faceret simulacra muta. Codd. : Rusch ; def. Ar76  Allegorice. Sculptili et conflatili comparantur dogmata perversa que a fictoribus suis adorantur, et sculptura que in lapide fit, in his dogmantibus intelligitur que stultitiam prima fronte demonstrant. Conflatio que in metallis ubi videtur esse aliqua ratio sapientie secularis quia, veluti quodam auro, ita disciplinis philosophorum et splendore eloquentie idolum conflatum est. Non ergo proderit figmentum fictori quia mutum et surdum simulachrum adoratorem non audit Codd. : Rusch ; def. Ar76 Ve qui dicit ligno : Expergiscere, surge lapidi tacenti. Numquid ipse  lapis Codd. : Rusch ; def. Ar76 docere poterit, ecce iste  lapis Codd. : Rusch ; def. Ar76 operatus operatus] coopertus Weber est  alias : coopertus Codd. : Rusch ; def. Ar76  factus est Codd. : Rusch ; def. Ar76 auro et argento et omnis spiritus  sanctus et bonus quando etiam spiritus absolute ponitur de Spiritu sancto intelligitur Codd. : Rusch ; def. Ar76  nulla spiritualis gratia nulla virtus in eis Codd. : Rusch ; def. Ar76 non est in visceribus eius.  potest affidere simulachris spiritus immundus sed intrinsecus esse non potest Codd. : Rusch ; def. Ar76  VE QUI DICIT LIGNO. Describitur error humanus qui aurum, argentum, gemas et sericum quibus oblita vel operta sunt idola pro fulgore materie deos estimat quibus formam sed vitam artifex dare non potest sed e contrario Dominus in templo sancto suo id est in filio vel in celo vel anima iusti vel in creatura totius mundi. Codd. : Rusch ; def. Ar76  Allegorice. In universis idolis hereticorum et figmentis diaboli, nulla est gratia Spiritus sancti sed cum imaginem divinitatis et pulchritudinem dogmatum preferre videantur nihil est in eis spirans et vitale. Codd. : Rusch ; def. Ar76  Vel spiritus id est ventus, rua enim apud Hebreos utrumque significat et animam et ventum et utrumque ab idolis removetur. Codd. : Rusch ; def. Ar76 Dominus autem in templo {t. 3 : Erfurt, f. 283vb ; facsim., p. 422b} sancto suo letetur letetur] sileat Weber  vel sileat Codd. : Rusch ; def. Ar76  vel saliat Codd. : Rusch ; def. Ar76 a facie eius omnis terra. Capitulum 3 Oratio Abacuc prophete pro ignorationibus ignorationibus Ar76 Weber ] ignorantiis Rusch *.  ORATIO ABACUCH. Septuaginta. Oratio cum cantico quia orat adventum unde gaudet et laudat Deum tam mittentem Patrem quam missum Filium Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch   Oratio abacuch pro ignorationibus quia errans de iudiciis Dei temere dixerat usquequo clamabo et non exaudies Hab. 1, 2. et quare non respicis super iniqua agentes et taces devortante impio iustiorem se  ? Nunc ex responsione Dei intelligens vel Nabuchodonosor vel diabolum vel Antichristum positum ad corripiendas gentes agit penitentiam et petit veniam de hoc quod ignorans fecit vel orat ut per adventum Christi error hominum qui ex ignorantia est auferatur et ablata umbra dari veritatem nec est oratio quasi de incertis sed certa enuntiatio enuntiatio] enumeratio Ar76 prophetalis. Alii pro spontaneis quia propheta numla necessitate sed sponte peccavit male sentiens de iudicio Dei vel gentes prophetat sponte credituras in eum quem venturum promittit. Hab. 1, 13. Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch  ORATIO ABACUCH PRO IGNORATIONIBUS. Abacuch dicitur amplexus eo quod Dominum amaverit illique se iunxerit, sive luctans. Hec est editio Hieronimi secundum hebreum que hic exponitur. Septuaginta verbo multum hoc discordant ab omnibus, et verbis et sensu, secundum quos hic non multa ponentur. Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch Domine audivi auditionem tuam  quod Deus homo Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch et timui.  quia mirum Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch  DOMINE AUDIVI. Septuaginta. Domine audivi auditum tuum et timui . Domine consideravi opera tua et obstupui in medio duorum animalium cognosceris Hab. 2, 3 (Vetus latina) ut laud. Augustinus Hipponensis , De Civitate Dei, lib. 18, c. 32. Cf. Sabatier, t. 2, p. 996b (nota). . Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch   Domine audivi . Historice, audivi penas quas diabolo et Nabuchodonosor parasti, et sicut territus sum quod diabolus sic confodietur, sic precor quod promisisti imple, et finito tempore redde Christum quod pollicitus es es] est Ar76 , non moriatur irritum sed vivifica, id est imple, quod et de resurrectione potest accipi ut mortuus pro nobis vivificetur. Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch  Secundum Septuaginta Secundum Septuaginta] om. Ar76  : Domine audivi in scripturis sermonem tuum , aure interiori, et comtemplatus sum opera ut ex creaturis intelligerem creatorem et per ea obstupui, sensu hominis amisso, in sanctam amentiam versus sum, vel admiratione turbatus in laudem tuam laudem tuam] laudê tuâ Rusch, laudes tuas Ar76 erupi dicens Hab. 2, 3 (Vetus latina) ut laud. Augustinus Hipponensis , De Civitate Dei, lib. 18, c. 32. Cf. Sabatier, t. 2, p. 996b (nota). : In medio duorum animalium cognosceris , id est per Filium et Spiritum sanctum sanctum] om. Ar76 pater intelligitur, vel vel] + duo a. Ar76 duo cherubin qui contra se respiciunt et in medio habent oraculum, vel duo seraphim quorum alter ad alterum clamat mysterium trinitatis, quorum unus missus mundat labia prophete, et dicit Lc. 12, 49. : « Ignem veni mittere in terram et quid volo nisi ut ardeat »? Sed simpliciter Christus inter duos latrones agnitus est, vel a Iudeis et gentibus, hinc inde eum cingentibus, vel inter duo testamenta que vitalia spirant. Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch Fons : Hieronymus, Commentarii in prophetas minores (Hab. 3, 2), CCSL 76A, lin. 84 sqq. : « Iuxta septuaginta autem multo alter est sensus, et debemus etiam uulgatae editionis explanationem ponere. domine, audiui in scripturis sermonem tuum, et te mihi dante auriculam, iuxta illud quod loquitur esaias: addidit mihi auriculam ad audiendum; ita audiui, ut tu uis audiri sermonem tuum. et opera tua dilegentius contemplatus, ne mihi diceretur: opera autem domini non respiciunt, et opera manuum eius non considerant, ex creaturis intellexi creatorem; et per singula quae fecisti, et quae cotidie operaris in uniuerso mundo, totus obstupui, et sensu humanitatis amisso, in sanctam amentiam sum conuersus. uel certe admiratione turbatus, in laudes tuas trepidus erumpo dicens: in medio duorum animalium cognosceris. quod multi putant de filio intellegi, et spiritu sancto, eo quod pater per filium intellegatur et spiritum. quae quidem et duo seraphim in esaia, et duo cherubim, scribi interpretantur in exodo, quae contra se respiciunt, et in medio habent oraculum; et in esaia uelantia caput et pedes domini, in praesenti tantum saeculo uolent, et alter ad alterum mysterium inclament trinitatis, et mittatur unus de seraphim, quod interpretatur ardens, et ueniat in terram et mundet prophetae labia, et dicat: ignem ueni mittere super terram, et quam uolo ut ardeat. hoc aestimant alii, et ad hanc interpretationem multis scripturarum utuntur testimoniis. porro simplex interpretatio, et opinio uulgi de saluatore intellegit, quod inter duos latrones crucifixus agnitus sit. qui autem melius, hoc dicunt, quod in prima ecclesia quae de circumcisione fuit, et de praeputio congregata, duobus populis se hinc inde cingentibus, intellectus sit saluator et creditus. sunt qui duo animalia, duo intellegant testamenta, nouum et uetus, quae uere animantia sint, quae uitalia, quae spirent et in quorum medio dominus cognoscatur ». [MM2019]  sed Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch |+ scilicet Ar76 Domine opus tuum  est Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch in medio annorum vivifica illud.  in plenitudine temporis Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch Gilbertus Universalis , In XII prophetas (Hab.), loc. cit., Saint-Omer, BM, 220, f. 107ra .  cum venerit tempus impletionis ostendes vera que promisisti Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch In medio annorum notum facies  opus tuum Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch et Codd. : Ar76 ( 77r ) ; om. Rusch cum iratus fueris,  non ait ‘cum intuleris supplicia’ ; iratus aliquando non percutit Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch misericordie recordaberis.  comminatus ut terreas Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch  quasi oblitus dum distulit Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch Deus ab austro veniet  « Ex Egypto vocavi filium meum ». Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch | meum] om. Ar76 Os. 11, 1 ; Mt. 2, 15.  a Theman, quod interpretatur ab austro; veniet ergo a meridie a filiis clare lucis Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch  DEUS AB AUSTRO. Agnitio Dei Patris venit his qui digni sunt in pleno lumine et agnitio sancti idest filii Dei de monte veniet etc. id est Patre qui est plenus virtutibus et omnia protegit et fovet fovet] + alis Ar76 vel de sublimitate eloquii umbrosi et condensi multis testimoniis contexti vel Pharan os videntis dicitur et de sermone eruditi viri venit notitia filii vel veniet, id est nascetur in Bethleem que sita est ad austrum et quia ipse est qui legem dedit in Sina de Pharan veniet qui locus est vicinus locus est] inv. Ar76 monti Sina. Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch et Sanctus de monte Pharan Pharan] + Semper Weber .  umbroso et condenso Codd. : Ar76 ( 77r ) Rusch | condenso] + alia littera vel est interpretatio eius Ar76   semper vel diapsalma Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch  Sela hebraice, Hieronymus : semper, Septuaginta : diapsalma ; semper id est ipse qui natus est in Bethleem qui dedit legem in Sina omnibus preteritis et et] om. Ar76 presentibus et futuris auctor est. Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Operuit celos gloria eius,  sedit a dextris a dextris] corr., ad dextris cacogr. Rusch virtutis Dei Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Cf. Mt. 26, 64 ; Mc. 14, 62 ; Lc. 22, 69. et laudis eius plena est terra.  Currit velociter sermo eius Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Cf. Ps. 147, 4.  quia « admirabile est nomen tuum in universa terra » Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Ps. 8, 2.10.   Operuit . In adventu Christi omnia repleta sunt gloria Unde : Gloria {t. 3 : Erfurt, f. 284ra ; facsim., p. 423a} in excelsis Deo et in terra pax hominibus bone voluntatis bone voluntatis] om. Ar76 , et pacificans que in celis et que in terra. Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Splendor eius ut  quasi Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch | quasi] vel praem. Ar76 Gilbertus Universalis , In XII prophetas (Hab.), loc. cit., Saint-Omer, BM, 220, f. 107va . lux erit,  quia splendor quoque eius quasi sol iustitie radiavit Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch cornua in manibus eius.  trophea crucis Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Gilbertus Universalis , In XII prophetas (Hab.), loc. cit., Saint-Omer, BM, 220, f. 107va .  cornua pro regnis sepe ponuntur vel postquam miracula eius increverunt vel coruscaverunt vel coruscaverunt] om. Ar76 Som220 manus figentur in cornibus crucis Codd. : Ar76 ( 77v marg. ) Rusch Gilbertus Universalis , In XII prophetas (Hab.), loc. cit., Saint-Omer, BM, 220, f. 107va . Ibi  in ipsis cornibus Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch abscondita est fortitudo eius  Exinanivit se usque ad mortem. Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Cf. Phil. 2, 7. ante faciem {t. 3 : Erfurt, f. 284ra ; facsim., p. 423a} eius ibit mors.  mortem destruet Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch   Ibit mors id est exeunti de baptismo occurret diabolus et stabit ante pedes eius qui temptet quadraginta diebus. Codd. : Ar76 ( 77v marg .) Rusch Egredietur Egredietur] Et praem. Weber diabolus ante pedes eius,  eo intrante fugit diabolus Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch stetit et mensus est terram.  stabit et metietur ab his dividet quos assumet Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch  Stans salvator et oculo suo omnia metiens, gentes dissipat montes et colles seculi conterit vel montes sunt demones. Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Aspexit et dissolvit  a glacie Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch gentes, et contriti sunt montes seculi.  non Dei Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Incurvati sunt colles mundi  qui ante adventum erant erecti erecti Rusch ] electi Ar76 quorum superbiam nemo humiliare poterat Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch ab itineribus eternitatis eius.  per predicatores Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Gilbertus Universalis , In XII prophetas (Hab.), loc. cit., Saint-Omer, BM, 220, f. 107va .  Dei Dei] om. Som220 quia eternitas per carnem per carnem] om. Som220 venit ad nos, vel semper ab initio mundi ad sanctos venit per quos quos] quod Som220 iter superborum incurvavit Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch Gilbertus Universalis , In XII prophetas (Hab.), loc. cit., Saint-Omer, BM, 220, f. 107va . Pro iniquitate vidi  vel : vidit Codd. : Ar76 ( 77v ) Rusch tentoria Ethiopie,  eidem qui tabernacula Ethiopum, id est demonum Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch Gilbertus Universalis , In XII prophetas (Hab.), loc. cit., Saint-Omer, BM, 220, f. 107va . turbabuntur pelles terre Madian.  Pro iniquitate vel laboribus quia laborant de divitiis vel honoribus fiunt hospitium demonum qui esse debuerunt templum Dei templum Dei] Domini templum Ar76 unde turbantur, quia alti facti semper mortem et iudicium timent, Madian, id est exauditio exauditio] iuditio Ar76 , quia metu iudicii iam cruciantur. Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch  Et ego longe ante vidi quod turbabuntur tentoria Ethiopie et hoc et hoc] om. Ar76 pro iniquitate, et et] om. Ar76 turbabuntur pelles, id est tentoria terre Madian , et hoc fiet promutatis fluminibus. Vetus Testamentum transit in Novum. Cuius auditoribus lotis lotis] et praem. Ar76 in rubro mari, iam non irasceris vel in mari, id est mundo tu dico qui ascendis. Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch  Ethiopes tetri qui vescuntur carne draconis, demones sunt, quorum tabernaculum fit, quicumque in hoc seculo propter honores et divitias laborat, quas postquam consecutus est, tradit se luxurie et voluptatibus ut quod avaritia congregavit congregavit] congregat Ar76 luxuria consumat. Iste pro laboribus fit hospitium demonum. Sed postquam fuerit ditatus et exaltatus, tunc conscientia peccatorum semper mortem et iudicium formidabit et cruciatus quos se scit meruisse quotidiano pavore sustinebit. Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch Numquid in fluminibus  sciscitatur propheta Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch iratus es Domine aut in fluminibus furor tuus vel in mari  Verba Dei que manifestiora sunt et dant potum, flumina dicuntur sacramenta profundum mare. Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch | profundum] profunda Ar76 indignatio tua ?  vel impetus Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch | impetus] in penis cacogr. Rusch * Qui  vel : quia Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch  vel : quis Codd. : Rusch ; om. Ar76 ( 78r ) ascendis Qui ascendis] Quia ascendes Weber  vel : ascendet Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch | ascendet] ascendes Ar76 super equos  apostolos Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch tuos et quadrige tue  quattuor evangeliste Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch salvatio ?  NUMQUID IN FLUMINIBUS. Hoc est breviter dicere secundum litteram, sicut Iordanem et mare Rubrum siccasti pro nobis dimicans, non enim insensibilibus iratus es iratus es] inv. Ar76 , ita nunc quadrigas conscendens arcumque corripiens, salutem dabis populo, et que iurasti patribus et tribubus ex plebis in sempiternum. Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch  NUMQUID IN FLUMINIBUS. Ambigue dictum. Si mala sunt flumina et mare irascitur Deus et percutit ea eloquentia hereticorum, flumen est qui aguntur omni vento doctrine, et semper malitia fluctuant, mare sunt super quos quos] quod Ar76 impetus fit Domini, ut sentiant eius adventum et sciant quibus terminis concludantur Si bona sunt laudatur vel levatur in illis Iesus et Ecclesiam suam super huiusmodi mare collocat. Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch  SUPER EQUOS TUOS. Animas sanctorum. In his curribus equitans totum lustrat lustrat] lustravit Ar76 mundum et intendit arcum et non interim emittit ut qui modo territus fuerit non sentiat emissionem, et hoc facit semper. Semper enim in sanctis armatus sedet et discurrit in salutem orbis, et per hoc divides et disperges fluvios terre dimicantes adversus tuum populum, vel fluviis scindetur terra, ut in terre motu motu] motus Ar76 novi fontes emanent, alii obturantur, ita per adventum Christi orbe concusso, fontes Israel obturati sunt, apostoli emanaverunt. Sicut vene corporis sanguinem habent sang. hab.] inv. Ar76 , sic vene terrarum aquas latentes que concussione erumpunt, sic et anima naturaliter habet aquas sed per socordiam latentes verbo Dei concusse erumpunt, hi sunt putei Abraam quos Philistei obstruunt. Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch Suscitans  vel intendens Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch suscitabis arcum tuum  Scripture revelantur Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch iuramenta tribubus que locutus es.  et sic reddes iuramenta tribubus et patribus promissa Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch | et patribus promissa] patribus promissa scilicet Ar76 Fluvios scindes terre Fluvios] semper praem. Weber  Semper vel diapsalma Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch  Mundamini sapientiam dissipabis et hoc videbunt et dolebunt populi populi] om. Ar76 superbi sed tamen apostolica doctrina transiit in omnem terram, iniqui quidem contra levantur levantur] + sed sol et luna Christus et Ecclesia Ar76   Fluvios scindes terre , quia suscitavit Dominus arcum suum ut tribubus iuramenta {t. 3 : Erfurt, f. 284rb ; facsim., p. 423b} redderet que locutus est, consequenter dicitur fluvios scindes terre adversus tuum populum dimicantes divides atque disperges. Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch viderunt  fluviis manantibus Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch te  o Deus Codd. : Rusch ; om . Ar76 ( 78r ) et doluerunt  ad penitentiam Codd. : Ar76 ( 78r ) Rusch montes.  potentes seculi Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch  et tunc Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch Gurges  impetus et persecutio. Codd. : Rusch ; om . Ar76 ( 78v ) {t. 3 : Erfurt, f. 284rb ; facsim., p. 423b} aquarum transiit.  GURGES AQUARUM TRANSIIT. Sunt aque sempiterne que fluunt de fontibus Israel sunt breves que fluunt in mare mare] + id est Ar76 , quarum finis perditio est, he sunt hereses que ad tempus florent. Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch  GURGES. Impetus et persecutio eorum cessavit, et tunc abyssus id est inferi laudaverunt te, tunc etiam superbi, id est angeli quasi plausu manuum elevatarum victorem demonstrarunt. Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch Dedit abyssus vocem suam  vel sapientes sunt abyssus Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch altitudo manus suas levavit. Sol et luna  hi per quos illuxit populo Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch   sol et luna  : Christus et Ecclesia Codd. : Rusch  ; om. Ar76 ( 78v )   Sol et luna  : Sol tuus et luna que pondere malorum et errore tenebrarum operiebantur receperunt lumen suum pristinum. Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch steterunt in habitaculo suo, in luce sagittarum tuarum  predicatorum Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch ibunt, populi Codd. : Ar76 ( 78v ) ; om. Rusch  apostoli Codd. : Rusch  ; om. Ar76 ( 78v ) in splendore fulgurantis haste tue.  Christi qui dicitur electa sagitta Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch   In luce sagittarum . Sagitte leviores, hasta maior. Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch  Sagitte sunt plage Dei, hasta eruditio. Codd. : Ar76 ( 78v marg. ) Rusch In fremitu   In predicatione apostolorum qui et furere visi sunt Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch conculcabis terram, in furore obstupefacies gentes.  IN FREMITU CONCULCABIS. Quando populi tui vindicabis iniuriam terrena regna calcabis et omnes gentes admirari facies, quia egressus es in salutem populi tui, et venisti ad eos cum Christo tuo quo veniente percussisti antichristum in hoc seculo quod est in maligno positum positum] om. Ar76 vel ipsum diabolum qui impietatis caput est caput est] inv. Ar76 , quem eiecit de hospitio ut ibi habitet iustitia. Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch Egressus es   Egressus quia ad te ingredi non poterant. Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch in salutem populi tui,  de maiestate vel cerimoniis Iudeorum et de templo, unde Mt. 23, 38. : « Relinquetur vobis domus vestra deserta ». Codd. : Ar76 ( 78v ) Rusch in salutem cum christo tuo.  ut prebeant colla equiti Christo Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch Percussisti caput de domo impii,  de mundo Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch  PERCUSSISTI CAPUT. Sicut Ecclesie et omnis viri Christus Christus] + est Ar76 caput, ita cunctorum demonum qui hoc seculo dimicant, est caput Beelzebub princeps demoniorum, et singule eorum turme habent capita et principes suos. Verbi gratia, spiritus fornicationum habent prepositum suum, spiritus vane glorie, spiritus mendacii, spiritus infidelitatis habent presides milite sue. Sed clementissimus Deus ubi fuerat caput pessimum, eo absciso sepe ponit caput optimum. Tradunt Hebrei Reseph demonis esse nomen qui principatum tenet inter alios, et propter nimiam velocitatem atque in diversa discursum avis et volatile nuncupatur, ipsumque esse qui in paradiso sub figura serpentis mulieri sit locutus, et ex maledictione qua a Deo condemnatus est accipisse nomen siquidem Reseph, reptans ventre interpretatur. Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch denudasti fundamentum eius eius] om. Weber   Denudasti. Septuaginta : Suscitasti vincula usque ad collum in finem ut deposito priori iugo vincula caritatis leve iugum subeamus in curru Christi, hic compulsi pro sela posuerunt in finem. Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch   Denudasti fundamentum fundamentum] om. Rusch id est abscondita eius aperta fecisti non ad breve tempus sed imperpetuum. Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch  DENUDASTI FUNDAMENTUM. Fundamentum Christi, quod est in anima, allophyli allophyli] corr. , allopholy Rusch terra obruerant, sed eiecta eiecta] egreditur Ar76 terra et optimum fundamentum nudatur vel ornatur, ut alii ponunt, ut appareat, et suam recipiat claritatem recipiat cl.] inv. Ar76 , et hoc in sempiternum. Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch  EIUS IMPII. Impius est vel Nabuchodonosor, vel omnis adversarius populi Dei,et et] om. Rusch * non solum sceptris sed et capiti quod percusseras bellatorum qui venerunt ut turbo ad dispergendum, id est ut everterent Israel et captivarent, ita autem exultant vorantes pauperem Israel sibi subiectum, quasi hoc in abscondito facerent, id est te id est te Ar76 ] ite cacogr. Rusch ignorante. Venisti itaque ad prelium pro populo tuo, et quadrigas mittens in aquas, id est in gentes multas, fecisti eis viam in luto, id est ut conculces et quasi lutum conteras eos. Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch usque ad collum collum] + semper Ar76 Weber .  ut prebeant colla equiti Christo Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch semper Codd. : Ar76 ( 79r ) ; om. Rusch 14 Maledixisti  diminuendo Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch sceptris eius,  regnis Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch capiti bellatorum eius venientibus ut turbo ad dispergendum me. Exultatio eorum sicut eius qui devorat pauperem in abscondito.  SICUT EIUS QUI DEVORAT PAUPEREM. Sed ita vane sicut qui occidit pauperem quem putat divitem. Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch  «Sedet in insidiis cum divitibus in occultis ». Codd. : Rusch ; om. Ar76 Ps. 9, 29. Viam  illis destructis Codd. : Ar76 ( 79r ) Rusch fecisti in mari  huius seculi ubi est lutum curarum Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch equis tuis, in luto aquarum multarum.   Audivi in persona sua de toto populo Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch Gilbertus Universalis , In XII prophetas (Hab.), loc. cit., Saint-Omer, BM, 220, f. 108va . Audivi  predicta Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch et conturbatus est venter meus  ne similia sustinerem Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch a voce a voce] ad vocem Rusch  scilicet tua Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch contremuerunt labia mea.  pavor mentis in ore signatur. Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch   Audivi et conturbatus . Et ego per spiritum audivi que patientur equi, et caro {t. 3 : Erfurt, f. 284va ; facsim., p. 424a} tremuit, et ab hac voce contremuerunt labia mea contremuerunt labia mea] om. Ar76 . Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch {t. 3 : Erfurt, f. 284va ; facsim., p. 424a}  sed Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch Ingrediatur putredo in ossibus meis,   Ingrediatur . Nunc libenter patimur angustias omnes, et a tua comminatione totis visceribus tremimus, et non hoc solum, sed ultro appeto : Ingrediatur . Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch   In ossibus meis . Non solum in carne sed etiam in medullis ossium et stratus putredine corporis et vermibus scateat, ut cum pro peccatis sustinuero angustias omnes captivitatis, requiescam cum Abraam, Isaac et Iacob Isaac et Iacob] inv. Ar76 , et ceteris qui sunt populus accinctus. Hec allegorice ut sit allegoria mixta historie, quia aliquando historia ipsa metaphorice texitur, nec semper eius metaphora allegoriam sonat, secundum historiam autem in persona populi dicit se libenter in captivitate captivitate] captivitatem Ar76 pati quelibet, ut eo tempore quiescat quo maledicet sceptris impii et equi conculcabunt lutum ut post cum sanctis Zorobabel et Iesu revertatur in terram promissionis, sed hoc non vult littera libri. Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch et subter me scateat.  id est libenter patiar patiar] patior Ar76 quod passus est Iob Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch Ut requiescam  in consummatione mundi Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch in die tribulationis,  malorum Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch  «dies illa dies ire dies calamitatis et miserie » Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch | dies... miserie] Dies i<re> et c<alamitatis> et m<iserie> Ar76 Respons. Libera me pro defunctis, Corpus antiphonalium officii, n° 7091.  Tribulationis quia tunc omnia auferentur homini, secundum illud homini... illud] om. Ar76  : « homo cum interierit, non sumet omnia neque descendet cum eo gloria eius » Ps. 48, 18.. Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch ut  vel : et Codd. : Rusch ; om. Ar76 ascendam  semper enim ascenditur a iusto Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch | a iusto] om. Ar76 ad populum accinctum nostrum.  fortem bellatorem Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch  hec audet dicere tribulatus Codd. : Ar76 ( 79v ) Rusch  Videns hic propheta destructionem inimicorum victoria Dei, revertitur ad seipsum dicens se masse cum iustis tribulari, quam cum malis eternaliter cruciari. Codd. : Rusch ; def. Ar76 Ficus enim non florebit, et non erit germen in vineis.   Ficus . Ideo hic volo pati, et post ascendere ad populum accinctum, quia veniet dies tribulationis, et ceteris in angustia constitutis, ego letabor in tua maiestate, vel cum venerit dies iudaice eversionis, ego pereunte populo electus sum, et sociabo me discipulis Christi ascendens montana, quia in monte eos docet, relictis inferius turbis, quia ficus ad quam venit esuriens id est populus Iudeorum non dat poma et ideo maledicitur nec fert fructum non in secula seculorum sed usque in seculum, id est cum gentes intraverint; hec est ficus pro qua rogat agricola id est Gabriel vel Michael, cui commissus est populus Iudeorum, qui in passione precatur, da eis spatium penitentie, et noli subvertere, et siquidem fecerit, ficus suspensive subaudiatur, transferes in alteram vineam id est Ecclesiam. Venit tertio per legem, per prophetas, per seipsum. Post passionem, data penitentia {t. 3 : Erfurt, f. 284vb ; facsim., p. 424b} quadraginta duo annis quia non fecit fructum, subversa est. Qui vero conversi sunt ad populum gentium translati sunt ad quem propheta ascendit. Vinea id est populus qui non fecit fructum sed spinas, non iudicium sed clamorem dicens crucifige crucifige eum et non habemus regem nisi cesarem, qui occidit post servos filium, et ideo exterminavit eam aper de siluam. Oliva, id est populus, cuius ramis fractis oleaster inseritur, vel ficus spiritus sanctus pro pomorum dulcedine. Vinea Christus que dicit : ego sum vitis. Oliva pater a quo omne lumen. In libro iudicum dicuntur ligna silvarum venisse ad has arbores ut regnent super se quod numquam fit, sed ramnus imperat eis que habet spinas et ignem ut vulneret et comburat arua, Hierusalem olim in montibus sanctis, nunc campestris dicitur, que non solum non alit rationales, sed nec pecora et boves qui portent iugum Dei, hec omnia auferentur a populo quia inique egit in Deum. Si autem dicet tribulationis de consummatione accipis omnia ad eos referes qui dicunt se esse de Ecclesia non habentes opera, et ficus, vinea, oliva, id est trinitas non auferet eis fructum suum, et non solum non habent frumenta hominum, sed nec cibos pecorum et iumentorum, et pro montibus in humili versantur. Codd. : Ar76 Rusch | dies iudaice eversionis... versantur] def. Ar76. Mentietur opus olive, et arva non afferent cibum. Abscidetur de ovili pecus, et non erit armentum in presepibus.  Aliud promittit, omnia que dixerit Deus faciemus et aliud facit Codd. : Rusch ; def. Ar76 Ego autem in Domino gaudebo, et et] om. Weber exultabo in Deo Iesu meo.  EGO AUTEM IN. Iudeis per orbem dispersis dicit propheta ex persona credentium, sed si de consummatione accipis, sic dicetur, sicut percussa Egypto, ficus, vinea, oliva, campi non dabant fructum et deficiebant pecora quia non habebant cibos et Israel exultabat, sic in fine mundi quando refrigescet caritas, et non dabit fructus operum tunc iustus letus dicet : Ego autem in Domino gaudebo, et eductus ad summum cantabo tropheum, qui in principio dixi : Clamabo et non ex audies, qui de iustitia eius et de iudicio causatus sum laudabo aequitatem. Codd. : Rusch ; def. Ar76  quia Codd. : Rusch ; def. Ar76 Deus Dominus Deus D.] inv. Weber fortitudo mea  non iustitia legis Codd. : Rusch ; def. Ar76  non aliud Codd. : Rusch ; def. Ar76 et ponet pedes meos  ut calcem super aspidem et basiliscum Codd. : Rusch ; def. Ar76 quasi cervorum.  inter ceteros qui habent virtutem cervi ponet me Codd. : Rusch ; def. Ar76 Et super excelsa mea deducet me victori,  qui primus in agone vicit Codd. : Rusch ; def. Ar76 in psalmis canentem. canentem] + EXPLICIT HABACUC PROPHETA Weber  inter angelos canam triumphum eius et in terra pacem hominibus. Codd. : Rusch ; def. Ar76