initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<49. Aggeus*>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. <49. Aggeus*> ©Gloss-e.irht.cnrs.fr Martin Morard edidit, Fabio Gibiino collaborante, post Mark Zier glossarum transcriptorem, Parisiis, 2017 (en cours de révision). Glossa : Rusch : Biblia latina cum Glossa ordinaria, ed. A. Rusch, Strasbourg, 1480, t. 3, Erfurt, f. 287rb-289va ; facsim. p. 429a-434a. Glossae divinorum librorum (RB-9752) Lux94, f. 12v, prov. Orval : 12 4/4saec.= RB-9752 Textus Bibliae : Rusch => in apparatu Weber : Biblia vulgata, ed. Weber-Gryson, Stuttgart, 1994, p. 1414-1417. Fons principalis : Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Agg.), CCSL 76, p. 713 – 746. Le commentaire de Jérôme sur les XII prophètes est la source commune à toute l’exégèse médiévale sur ces livres. Des liens étroits peuvent être établis avec Gilbertus Universalis, Glossae in XII prophetas, mais ce commentaire ne peut suffire à expliquer la version de la Glose ordinaire de Rusch. Celle-ci n’est pas reprise littéralement de Gilbert (sondage dans le ms. Saint-Omer, BM, ms. 220 ; pour d’autres manuscrits, voir ici ). <49.1 Incipit prologus in Aggeum prophetam>   Ieremias propheta ob causam periurii Sedechie regis, ut ex ex] om. Bruyne historia secundi libri s. l.] inv. Bruyne Paralipomenon indicatur indicatur] indicat Bruyne , qui fidem promissam Nabuchodonosor regi Chaldeorum non servaverat, populum Israel refert cum memorato rege Israel Israhel] om . Bruyne expugnata Hierusalem, captivum in Babyloniam fuisse perductum. Sed cum memoratus populus multis temporibus idolatris serviendo etiam effusione sanguinis innocentium innocentium] innocenti Bruyne se graviter impiasset, volens Deus generationem universam eiusdem populi ob causas {t. 3 : Erfurt, f. 287va ; facsim., p. 430a} memoratas penitus deperire septuaginta annorum captivitatem eundem populum in regno Chaldeorum statuit sustinere, hac ratione ut, completo numero numero] + annorum Bruyne novus populus immunis immunis] om. Bruyne a memoratis peccatis ad renovationem Hierusalem perveniret. Sexagesimo itaque secundo anno regno Chaldeorum subverso, cui adhuc octo anni ad regnandum restabant, quod etiam sexta visio Danielis ostendit, propter causam sacrilegii que in eadem visione continetur fuisse extinctum, Darius qui Medis imperabat ut septima visio Danielis ostendit, memoratorum regno successit. Cuius primo anno regni, ut decima visio Danielis Danielis] om. Bruyne manifestat, Daiel supputatis annis videns appropinquare tempus reversionis que per Ieremiam fuerat promissa, orans tam pro se quam pro populo eandem promissionem a Deo postulabat impleri. Cui per angelum Gabrielem in eadem visione iuxta preces eiusdem universa esse completa Deus dixit dixit Bruyne (R) Rusch ] edixit Bruyne . Nam moriente supradicto rege Medorum et succedente in regno Cyro rege Persarum, promissione Dei completa, per eundem regem populum Israel in Hierusalem reductum, historia secundi libri Paralipomenon et initium Esdre Esdre] + prophete Bruyne confirmant. Cumque a populo Israel et a a] om. Bruyne senioribus Dei templum edificari cepisset, mortuo Cyro rege ac regnante Dario rege Persarum qui memorato Cyro Cyro] om. Bruyne successerat, vicine gentes civitatis Hierusalem (ut idem Esdras refert) restaurationem templi et civitatis civitatis] + resistendo Bruyne impedire ceperunt. Qua ratione detentus detentus] deterritus Bruyne populus Israel restaurationem supradictam restaurationem supradictam] reparationem supradicti Bruyne templi Domini necdum iuxta promissionem concessam esse credebat. Propter quod in secundo anno regni memorati Darii regis Persarum Aggeus propheta a Deo missus ad ad] om. Bruyne Zorobabel qui de tribu Iuda erat, qui potestatem regni suscepturus erat. et Iesum filium Iosedech summum sacerdotem admonet et et] om. Bruyne ut credant completo numero annorum tempus restaurationis Hierusalem advenisse. Hoc etiam addito, ne incredulitatem populi vellent imitari de quo Deus dixit per eum dixit per eum] per eum dixerit Bruyne . Populus dicit dicit] hic dixit Bruyne nondum venit tempus {t. 3 : Erfurt, f. 287vb ; facsim., p. 430b} ut edificetur domus Dei. Omnia autem que textu huius prophetie continentur reversionem populi, edificationem templi, renovationem civitatis, observantiam sacerdotalem et interitum regnorum exterorum exterorum] gentium exterararum Bruyne significant. Codd. : Rusch Bruyne . Rusch concordat cum Bruyne (Préfaces, XI, n° 6.10, p. 142) sed discedit quasi ab omnibus lectionibus variantibus codicum eiusdem editionis (T R M= Berlin, Phillipps 1659 θ = Paris, BnF, lat. 9380). De Bruyne, Préfaces, XI, n° 6.10, p. 142. Repertorium biblicum, n° 538. <49.2> Incipit argumentum  Aggeus festivus et letus qui seminavit in lacrimis uti gaudio meteret destructum templum templum] etmplum cacogr . Rusch reedificat dumque patrem inducit loquentem. Adhuc unum modicum et ego movebo celum et terram mare et aridam et movebo omnes gentes et desideratus veniet cunctis gentibus. Repertorium biblicum, n°535. Capitulum 1 {t. 3 : Erfurt, f. 287va ; facsim., p. 430a} In anno secundo Darii regis  IN ANNO SECUNDO DARII REGIS. Cum Cyrus rex Persarum, occiso Balthasar, occupasset regnum Babyloniorum cum dario patruo suo rege Medorum primo anno regni sui remisit in Hierusalem circiter .l. millia Iudeorum quibus prefecit Zorobabel, et iesum filium Iosedech, et precepit ut reedificarent templum Domini. Illi autem exstructo altari, fundamenta templi iecerunt. Sed interea mortuo cyro Artaxerxes illi succedens, mandavit gentibus que erant circa Hierusalem, ne templum reedificari permitterent. Remansit itaque opus imperfectum usque ad annum secundum darii filii itaspis. Hoc anno aggeus et zacharias prophete non timentes edictum regis, nec inimicicias circumiacentium populorum, hortati sunt Zorobabel et populum qui cum eo erat ut templum reedificarent, quia iam erat tempus quo Ieremias prophetaverat templum esse reedificandum. Zorobabel autem et populus magis obedierunt prophetis hortantibus quam regi vel populis prohibentibus.  Darius interpretatur generationes, et significat amatorem coitus et carnalis generationis. Congrue ergo tempore darii hec visio cernitur populo, qui reversus de captivitate, nondum extruxerat templum nec habebat gloriam pristine Hierusalem, sed habitabat in domibus concavis et depressis. Merito etiam cernitur in anno secundo, quia binarius immundus numerus est, qui primus a virginitate unitatis discedens, princeps est totius alternitatis. Unde in genesi non dicitur post consummationem operum secundi diei, quod additur post consummationem operum aliorum dierum, et vidit Deus quod esse bonum. Mensis etiam sextus congruit quia hic mensis non habet aliquas solemnitates Dei, sicut septimus, sed similis est sex dierum quibus factus est mundus, in quo laboratur, et panis sub sudore comeditur. Sed quia altare iam erat extructum, in una die fit verbum ut populus deserens fanum darii et sextum mensem, revertatur ad unitatem fidei. in mense sexto in die una mensis factum est verbum Domini  Inspirat Deus prophetam bona opera habentem ut per eum doceatur populi princeps  querens ad quem veniret et uem doceret in manu Aggei prophete  Aggeus solemnis, in manu cuius fit sermo Dei. Sic omnis qui celebrat {t. 3 : Erfurt, f. 287vb ; facsim., p. 430b} festivitates Dei in azimis sinceritatis, potest recipere sermonem Dei. Non fit ad eos sermo Dei qui occiderunt sermonem id est filium Dei quia manus eorum plene sunt sanguine. ad Zorobabel  qui natus est in Babylone et christus in mundi confusione  Zorobabel typus est salvatoris qui destructum patri edificat tabernaculum, tam de reliquiis Iudeorum quam de multitudine gentium. Zo- iste, ro- magister, -babel, idest Babylonie, id est iste magister Babylonie qui natus est in Babylone de Babylone reducit populum in terram promissionis de qua fuerant abducti captivi. Vel Zorobabel fluxus expositus, hic est fluxus Iesu ui nobis de largissimo fonte expositus est adhibendum. Unde ipse ait : Si quis sitit veniat ad me et bibat. Hunc fontem concipimus piis petitionibus. Unde Zorobabel filius est salathiel qui interpretatur petitio Dei. filium Salathiel ducem Iuda  quia de stirpe erat David et ad Iesum filium Iosedech sacerdotem magnum  in his duobus unus Christus signatur rex et pontifex  qui de tribu sacerdotali  Iosedech iustus Dominus, id est Deus pater, cuius filius eius Iesus, idest salvator ad cuius comparationem omnes sacerdotes minimi inveniuntur. dicens : Hec ait Dominus exercituum dicens : Populus iste dicit : Nondum venit tempus domus Domini edificande.  non Zorobabel, non iesus, sed populus dicit, qui sub dario iugum servitutis nondum recusat  Populus iste dicit. Qui captivi tenentur extra Hierusalem differunt edificare templum Domini, et dicunt : nondum venit tempus domus Domini edificande.  Cum aliquis per vitium egressus de Ecclesia disponit reedificare templum Dei in se, et tamen de die in diem protrahit, de eo potest dici : Iste dicit : Nondum tempus edificande domus Dei, sed omne tempus edificationi est congruum, nec possunt hostes impedire eum qui conversus ad Deum clamaverit. Et factum est verbum Domini in manu Aggei prophete dicens :  Et factum est verbum. In eadem die qua supra rursus videtur hec visio, et proficientibus prophete operibus, prophetie quoque dona succrescunt, et habito paulisper silentio, quasi cogitata Domini sit responsio. Numquid tempus vobis est ut habitetis in domibus laqueatis interl.| Septuaginta : concavis || et domus ista deserta. marg.| NUMQUID TEMPUS. Ergo ne tempus est ut vos habitetis in domibus in valle positis, et mea domus que in monte est deserta erit, vel ut habitetis in domibus laqueatis, id est ornatis et deliciosis, et sancta sanctorum pluviis et iniuriis omnibus patebunt.|| marg.| Omne tempus quo in valle, id est in vitiis et luxu seculi habitare eligimus quasi nihilum reputatur, et non invenit in nobis Deus ubi caput reclinet.|| Et nunc hec dicit Dominus exercituum : interl.| cuius non leve est imperium|| Ponite corda interl.| que huc usque per diversa viia distrahebantur|| {t. 3 : Erfurt, f. 288ra ; facsim., p. 431a} vestra super vias vestras. interl.| in memoriam reducite que fecistis et que passi estis|| interl.| Absque mora precepta mea in opus vertite|| marg.| PONITE CORDA. Nihil sine consilio et precogitatione faciatis, sed lux divine legis luceat ante pedes vestros.|| Seminastis multum et intulistis  in horrea parum.  minus recepistis quam seminastis Comedistis et non estis satiati,  quia parvos fructus habuistis bibistis et non estis inebriati. interl.| exhilarati|| interl.| ne quis dicat voluntarium fuisse ieiunium|| Operuistis vos et non estis calefacti. interl.| habuistis pallium sed quod nec repelleret frigus nec servaret calorem|| Et qui mercedes congregavit misit eas in sacculum pertusum.  Si quis vel negociatione vel mercennaria manu mercedes congregavit, ille pecuni, ita defluvnt, ac si mitterentur in saccum pertusum  Seminastis multum Non ideo venit fames quod agricola cessaverit ab agricultura.  Mystice. Qui de Babylone reversi sunt, et edificationem domus Dei differunt, dicentes : Nondum est tempus edificande domus Domini, nec captivi sunt, nec plene liberi, sed velut in medio positi, seminat et parum metunt, quia si inter multa peccata aliqua iusta opera faciunt, non est Deus iniustus, ut propter multa mala paucorum bonorum obliviscatur, sed faciet eum metere, et in horrea congregare que in bona terra seminavit. Qui penitus nihil operatur, nil comedit, sed fame perit. Qui vero seminat multa et infert pauca, parum comedet non in satietate vel suavitate. Sanctus vero usque ad satietatem comedet.  OPERUISTIS VOS. Qui habet pallium, id est occultam scientiam mysteriorum Dei sensibus verbisque contextum, non sinit feruentes spiritu amittere dilectionis calorem et pati frigus. Qui vero non adeo feruet, habet quidem pallium sensuum et operum suorum, sed non calefit, nec totus cooperitur. Qui vero propter anime paupertatem non habet pallium, quia ex multiplicata iniquitate caritas in eo refrixit, ideo frigore perit.  QUI MERCEDES. Qui operatur bona que remuneratione digna sunt, et bona bonis adiungere non desistit, mittit ercedes in saccum non pertusum. Qui vero prior bona vitiis sequentibus sordidat in saccum congregat pertusum. Hec dicit Dominus exercituum : Ponite corda vestra super vias vestras.  idem Dominus ad idem quod prius hortatur  Ponite corda Mentiuntur Hebrei sola tantum ligna ad congregandum fuisse necessaria, stantibus muris templi post incendium.  Mystice. Postquam posita sunt corda super vias precipimur ascendere in montem id est in altitudinem divini sermonis, ut ex eo precidamus nobis lingua, id est testimonia et varia virtutum genera ad edificandam in nobis domum sapientie ut Deo placeat et glorificetur in nobis.  Considerate cuncta que geritis, et relinquentes studium domorum vestrarum humilium, ascendite in montem ubi sunt ligna que non conburantur sed ad opera domus mee proficiant, et ut hoc libentius agatis scitote quod in his mihi placebitis. Ascendite in montem, portate ligna ligna] lignum Weber et edificate domum domum] + et Weber , acceptabilis mihi erit et glorificabor dicit Dominus. Respexistis ad amplius et ecce factum est minus  RESPEXISTIS AD AMPLIUS. Sepe multa bona de multis sperantur quorum doctrina et conversatio bona videtur Sed ubi tempus messium venerit, id est cum tempus docendi habent, et exemplo vite alios instruendi oportunitatem consequuntur, vel parum vel nihil est in eis inventum, et surripente paulatim negligentia hoc parum quod videbantur habere perdunt. Quod ideo eis evenit quia in pristinis domibus suis securi fuerint, et non ascenderunt in montem Scripturarum, nec in se domum Domini exturxerunt. et intulistis in domum et exsuflavi illud.  ET INTULISTIS IN. Ecce aliud incommodum quod contigit differentibus edificationem cum iam tempore messis putarent se tenere frumenta in manibus, vacuos ?cuimos sine frugibus congregabant, et illud tantillum quod {t. 3 : Erfurt, f. ; facsim., p. 431b} superat, inferebant in domum, sed Dei virtus exufflabat, id est ad nihilum redigebat quia solliculi vacui, et frumentum vacuum farinam non habebat. Quam ob causam  hec mala contingunt vobis dicit Dominus exercituum :  et vos habitatis unusquisque in domo sua Quia domus mea deserta est et vos festinatis  alias : festinastis unusquisque in domum suam. Propter hoc super vos prohibiti sunt {t. 3 : Erfurt, f. 288rb ; facsim., p. 431b} celi ne darent rorem  ROREM. Mystice. Ros est celestis gratie benedictio, que non de aere ubi multe perturbationes sunt, sed de celo descendit ad rigandas animas iaculo diaboli vulneratas, vel in persecutione estuantes. et terra prohibita est ne daret germen suum.  non solum non dant pluviam sed nec nocturnum rorem ut saltem modico humore agri temperentur  que sponte solet gignere avaro sinu credita retinet  Mystice. Gladius vel urens ventus, sermo Dei acutior omni gladio, qui aridam terram id est negligentem animam et in concavis habitantem, ne fructum ferat disperdit. Vocatur et super montes qui contra scienteiam Dei se elevant, destruit etiam triticum et vinum et oleum quibus quasi cibo et potu, heretici deceptis populis blandiuntur panis eorum panis doloris, vinum eorum fel draconum. Oleum eorum quod impinguat caput peccatoris. Per homines sensus et cogitationes eorum, vel per homines docti, per iumenta indocti, qui cum operibus manuum idest ieiuniis et uariis observationibus pereunt. Possunt hec intelligi de malis doctoribus Ecclesie qui carnalia querentes nec in se nec in aliis domum Dei dirutam querunt reedificare, sed multos verbo et exemplo scandalizant. Et vocavi siccitatem  vel gladium, quod melius ventum urentum super terram  ET VOCAVI SICCITATEM. Quidquid sine auctoritate scripture, quasi apostolica traditione sponte confingunt heretici, percutit gladius Dei. et super montes et super triticum et super vinum et super oleum et quecumque profert humus et super homines et super iumenta et super omnem laborem manuum.  super montes vocatur siccitas ne proferant triticum vinum et oleum, vel quecumque humus sponte generat  precedente fame consequenter super homines et iumenta mors venit  idem urens ventus omnia consumit que manus hominum laboraverunt Et audivit Zorobabel filius Salathiel et Iesus filius Iosedech sacerdos magnus et omnes reliquie populi  alias reliqui  qui non pervenierunt in virum perfectum vocem Dei sui et verba Aggei prophete sicut misit eum Dominus Deus eorum ad ipsos et timuit populus a facie Domini.  sciens quia facies Domini « super facientes mala ut perdat de terra memoriam eorum » Ps. 33, 17.  Isti qui venerunt in virum perfectum, audiunt, obediunt, non timent quia « caritas foras mittit timorem » 1Io. 4, 18..  ET AUDIVIT. Per Zorobabel et Iesum signatur unus Christus, rex et sacerdos, et ideo illi non timent sed solus populus timet. Et dixit Aggeus nuntius Domini de nuntiis Domini  ET DIXIT AGGEUS NUNTIUS DOMINI. Quidam putant iohannem baptistam, et malachiam qui angelus Domini interpretatur, et aggeum fuisse angelos, et ob dispensationem iussu Dei assumpsisse humana corpora, et inter homines conversatos. Unde dicut iohannem baptistam ad vocem marie in utero matris exultasse. Nos vero dicimus nuntium Dei, id est angelum qui hebraice malachi dicitur prophetam appellari, quia Dei voluntatem nuntiat hominibus. populo dicens : Ego vobiscum,  EGO VOBISCUM SUM. Ego ero vester adiutor, edificate domum meam que in vobis est destructa, me in medio vestri constituite, nemo edificationem vestram poterit prohibere. dicit Dominus.  Unus de nuntiis, propheta de prophetis  Non loquitur ad Zorobabel, vel iesum, cum quibus et in quibus semper erat, sed populo timenti qui accepit mercedem pro timore Dei ut Dominus sit cum eis Et suscitavit Dominus  quasi prius dormientem spiritum {t. 3 : Erfurt, f. 288ra ; facsim., p. 432a} Zorobabel filii Salathiel ducis Iuda et spiritum Iesu filii Iosedech sacerdotis magni et spiritum reliquorum de omni populo et ingressi sunt  foris enim fuerat et faciebant opus  quod dignum erat penetralibus demus Dei. in domo Domini exercituum Dei sui  non corpus non {t. 3 : Erfurt, f. ; facsim., p. 432a} non animam sed spiritum qui magis scit edificare templum Domino  ut regnum et sacerdotium Deo edificarent templum  ET SUSCITAVIT DEUS. Iam verus Zorobabel de genere David et iesus sacerdos in eternum suscitatus est virtute patris, quo adiuvante debemus suscitari ad edificandam spiritalem domum Dei, in quam ingressi spiritales hostias offerre debemus, et opera digna templo Dei facere debemus que tamen facere non possumus, nisi prius Dominum timuerimus. Quia vero in seculo sumus, et sub dario generationi coniugiisque servientes edificamus, ideo sexto numero quo factus est mundus et secundo anno qui dividitur ab unitate, ingredimur domum Dei. Cum vero in senario factus sit mundus, duplicari oportet senarium ut reedificetur mundus, et sic in duodenario est sobolis humane reparatio que ut de utroque populo facta ostendatur duodenarium {t. 3 : Erfurt, f. ; facsim., p. 432a} duplicamus, et sic in vicesima quarta die edificata est Ecclesia, tam de gentibus quam de circumcisione. Vel octonarius ad circumcisionem, ternarius ad fidem trinitatis refertur. Per fidem trinitatis fit vera circumcisio vitiorum. Ideo multiplicato octonario per ternarium, in vicesmia quarta die edificamus domum. Capitulum 2 In die vicesima et quarta mensis in sexto mense in anno secundo Darii regis.  IN DIE VICESIMA. Eodem anno Darii, et eodem mense qui in principio positus est, sed non eodem die. Ibi enim dicitur in una die mensis, hic dicitur in vicesima quarta, ut inter primum diem quo Dominus loquitur per Aggeum, et vicesimum quartum quo ingressi sunt viginti duo dies medii fuerint quibus timuit populus Dominum. Hic incipit capitulum 2 Rusch In septimo mense vicesima et prima mensis, factum est verbum Domini  operando merebatur ut in eo sermo Dei amplius fieret in manu Aggei prophete dicens :  IN SEPTIMO MENSE. Eodem anno sed in mense septimo in quo sunt solemnitates Dei vicesima prima die mensis, id est tribus ebdomadibus completis et perfecta requie in mysterio trinitatis tertio fit verbum Dei ad Aggeum qui semper ad hoc laborabat ut sermo Domini in eo fieret.  Fit sermo Dei ad eos qui ceperant operari in domo Dei, iam in requie, id est in mense septimo, et in pleno trinitatis sacramento, id est .xxi. mensis ad Aggeum festa Dei celebrantem, ad Zorobabel filium Salathiel, qui pro nobis homo fieri dignatus est, et sacerdos, et ad reliquos populi. Ad compartionem totius mundi parva pars fuit in principio credentium. Quis in vobis Quondam fuit Iudea domus Dei serviens uni Deo secundum precepta legis, et dilecta in patribus Abraam, David et ceteris, sed iam excecata cepit esse non dilecta nec populus Dei. Hec domus in conspectu Christi et populi credentis reputatur quasi non sit. Provocatur ergo Christus ut regnum suum et sacerdotium corroboret. Vocatur ergo et populus qui in concavis terrenorum habitabat ut faciat opus spiritale in domo Dei, et sciat Deum esse presentem sibi et facientem spiritaliter in ipsis quod quondam in figura paciscebatur de Egypto egredientibus. Promittit etiam spiritum suum adiutorem eorum qui operantur in domo sua, et implent sermonem pacti sui. Moni celum quando de celo audita est vox mea, et terram quando priori populo dedi testamentum, et in adventu meo, caligo, turbo, tenebre, cernebantur. Movi mare, quando prestiti viam populo transeunti. Movi aridam, id est Egyptum per plagas cum esset a cultu Dei vacua, vel solitudinem quam populus quadraginta annis circuivit, et qui hec feci in datione veteris legis, adhuc movebo celum et terram tempore passionis, celum quando sole obscurato tenebre facte sunt, terram quando petre scisse sunt, et monumenta aperta sunt. Mare, interfecto dracone qui in eo erat. Aridam, infructuosam gentium multitudinem, et illis commotis, movebo ad fidem omnes gentes, quia in omnem terram exivit sonus eius, et hoc erit quando veniet desideratus cunctis gentibus, in cuius adventu implebitur Ecclesia {t. 3 : Erfurt, f. 288rb ; facsim., p. 432b} gloria maiore quam fuit in synagoga, sicut maior est Christus filius in Ecclesia quam moyses servus in synagoga, et hec gloria dabitur per argentum, id est eloquia Scripturarum, et aurum id est occultum sensum qui versatur in pectore sanctorum. Loquere ad Zorobabel filium Salathiel ducem Iuda et ad Iesum filium Iosedech sacerdotem magnum et ad reliquos populi  qui viderunt antiquam domum Dei et nunc intersunt restaurationi dicens : Quis in vobis est derelictus qui vidit domum istam in gloria sua prima et quid vos videtis hanc nunc ?  quasi nihil ad comparationem prioris Numquid non ita est quasi non sit in oculis vestris  QUIS IN VOBIS EST. Fuit olim in Israel domus Dei que nunc ita deserta erat ut in aspectu videntium reputaretur quasi non fuerit, quod non solum de edificiis templi debet accipi, sed de omnibus que quondam preclara habuerunt Iudei. et nunc confortare Zorobabel  sed nolite desperare dicit Dominus et confortare Iesu fili Iosedech sacerdos magne et confortare omnis populus populus] popule Weber terre dicit Dominus exercituum {t. 3 : Erfurt, f. 288va ; facsim., p. 432b} et facite  opus in mea domo quoniam ego  Pater vobiscum sum dicit Dominus exercituum. Verbum  filius quod pepigi vobiscum est pepigi vobiscum est] placui vobiscum Weber cum egredimini egredimini] egrederemini Weber  alias : egrederemini de terra Egypti et spiritus  Sanctus meus erit in medio vestrum  medius vestrum stetit quem vos nescitis nolite timere  ego qui iubeo omnipotens sum cuius dicere est facere quia hec dicit Dominus exercituum : Adhuc unum modicum est et ego movebo movebo] commovebo Weber celum et terram et mare et aridam  tempore passionis sol obscuratus est   Et ego movebo celum et terram quando dedi primum Testamentum in Sina, movi celum et terram et mare rubrum et desertum ut vobiscum ponerem testamentum, nunc autem polliceor quod adhuc scilicet movebo celum et terram, ut illis commotis moveantur omnes gentes, et tunc veniet desideratus cunctis gentibus, id est salvator, et tunc implebo domum istam maiore gloria quam prius. et movebo omnes gentes  contrarias potestates splendorem Domini sustinere non valentes et veniet desideratus cunctis gentibus et implebo domum istam gloria dicit Dominus exercituum.  ne putetis sponsorem infirmum Meum est aurum et meum est argentum aurum... argentum] inv. Weber dicit Dominus exercituum.  id est omnes opes quas ego donabo vobis in ornamentum templi, ut gloria huius domus sit maior quam prioris Magna erit gloria domus istius novissime plus quam prime, dicit Dominus exercituum et in loco isto dabo pacem  que exuperat omnem sensum  ET IN LOCO ISTO DABO. Quia ad edificationem inclite domus nihil tantum valet quantum pax spondeo pacem dandam in loco isto, ut in pace que exuperat omnem sensum sit locus meus. dicit Dominus exercituum. In vicesima et quarta die die] om. Weber  ut supra  Viginti per quaternarium multiplica et erunt octoginta qui numerus bis habet quadraginta. Quadragenarius vero penitentiam notat, que non solum debet esse corporis sed etiam spiritus, quod octogenarius pretendit. noni mensis in anno secundo Darii  ut supra  NONI MENSIS. Hic numerus numquam in bono accipitur, Omnis solemnitas finitur octavo die nec ad nonum pervenit. Hierusalem apud Ieremiam nono mense a Babyloniis expugnatur. Quia ergo de immunditia populi prophetia erat futura secundo anno darii iungitur nonus mensis, sed quia datur locus penitentie post correctionem immunditie die vicesima quarta fit sermo Domini ad Aggeum ut quasi ex persona Domini questionem a sacerdotibus sciscitetur ex lege venien:tem. factum est verbum Domini ad Aggeum prophetam dicens :   Ad Aggeum prophetam , non in manu Aggei ut supra Ag. 2, 2.. Ibi enim profectum habebat, et tantum munda opera. Cor vero eius necdum plenam sapeintiam receperat. Vel quia adhuc habitabat inter eos qui dicebant : Nondum venit tempus domus Domini edificande. In operibus tantum eius factus est sermo Domini. Nunc vero iacta sunt fundamenta templi, et ingressus populus cum principibus facit opus Dei, et audit mysteria. Movebo omnes gentes, et plenus est vaticinio, et ideo ad totum aggeum fit sermo. Hec dicit Dominus Deus Deus] om. Weber exercituum : Interroga sacerdotes legem dicens :  Sacerdotis est legem Domini scire et ad interrogationem Domini de lege respondere, si sacerdos est legem sciat Domini, si ignorat legem, ipse se arguit non esse sacerdotem Domini. Si tulerit homo carnem sanctificatam {t. 3 : Erfurt, f. 289ra ; facsim., p. 433a} in ora vestimenti sui et tetigerit de summitate eius panem aut pulmentum  aliquem coctum cibum ad comedendum aut vinum aut oleum aut omnem cibum, numquid sanctificabitur. Respondentes autem sacerdotes dixerunt : Non  sanctificabitur sed ita manet unumquodque ut fuerat  SI TULERIT HOMO CARNEM. Carnes oblatas in altari, alias sacerdotes in abditis templi comedebant, alias propinqui eorum domi, alias qui de sacerdotibus videbantur maculati, alias Israelite qui nullam habebant immunditiam. Immundus {t. 3 : Erfurt, f. ; facsim., p. 433a} vero dicebatur qui hominem mortuum tetigerat. Quamdiu enim anima est in corpore, corpus humanum non est immundum, sed quam cito anima recedit. Querit autem propheta, si quilibet homo tulerit carnem sanctificatam, et ligaverit eam in summitate vestimenti, et ipsa summitas tetigerit panem, vel aliquid quo possit homo vesci, numquid ex illo tactu cibus ille sanctificari potest? Respondetur quod non sanctificatur.  Anagoge. Vir ecclesiasticus qui immolat agnum immaculatum et indutus est Christo, ligat sanctam carnem in pallio, quando de exterioribus sacramentis auditores informare intendit, et hoc pallio contingit exponendo divinam scripturam que est panis confirmans cor hominis et est pulmentum id est coctio, sicut sunt apostolice epule, que condiunt et decoquunt carnes veteris legis, et conditas prebent esui, est etiam scriptura vinum letificans cor hominis, est etiam oleum exhylarans faciem, est etiam cibus lactis quo aluntur et parvuli, et alia huiusmodi. Sed dum auditores per scripturam de exterioribus sacramentis erudiuntur non ut sactificatum cibum comedunt, quia interiori pinguedine sacramentorum intus non reficiuntur. Econtra autor perverse doctrine quencumque doctrina sui inficit, immundum reddit, habent autem et mali in doctrina sua panem sed luctus, et vinum sed insane ebrietatis, et oleum adulationis, habent et pulmentum dum ad confirmationem sue perversitatis, quasi ad condimentum mystica de scripturis interserunt habent et alios cibos, idest diversos tractatus quos quia ab immundis sunt scripti, et immundo ore prolati, qui tetigerit immundus fit, et in eorum ducetur errorem. Et dixit Aggeus : Si tetigerit pollutus  qui contagione mortui immundus effectus est in anima ex omnibus his, numquid contaminabitur ? Et responderunt sacerdotes  quorum princeps Iesus per quem legem noverant et dixerunt : Contaminabitur.  polluitur tactu polluti  SI TETIGERIT POLLUTUS. Aliam questionem proponit, quia ad priorem bene responderunt, et in hac facile potest capi imperitus. Potest enim videri ut sicut non sanctificatur, ita nec contaminetur. Et respondit Aggeus  qui scit solemnitatum differentias et ideo festivus appellatur et dixit : Sic populus iste  qui immundus est in anima, omne quod tangit et quod offert mihi immundum erit et sic gens ista  gentiles et heretici ante faciem meam, dicit Dominus,  quamvis hominibus sui specie sancta videatur et sic omne opus manuum eorum  vota, preces, ieiunium, elemosine, continentia etiam in corpore et omnia  supradicta que obtulerunt obtulerunt] obtulerint Weber ibi contaminata erunt.  Et respondit Aggeus. De superiori questione tacens, de secunda sui sermonis contexit, occasionem : Sic populus iste.  Iuxta litteram o popule qui adhuc diruta domo, in iam extructo altari ?offers hostias et illis carnibus sanctificari putas, scito te non tam his sanctificari quam omnia opera contaminari, ex eo quod tuam domum magis quam meam conaris construere, nec iuvat te sanctum in altari oblatum dum in convallibus habitas, et mortuis operibus pollueris. Et nunc ponite corda vestra  ad cogitandum a die hac et supra antequam poneretur lapis super lapidem  cogitate etiam que retro gesta sunt, que et quanta sustinueritis, ut cum postea prospera evenerit, causam ipsorum per oppositum cognoscere possitis. in domo {t. 3 : Erfurt, f. 289vb ; facsim., p. 433b} templo domo templi] templo Weber Domini  vicesima quarta noni mensis  Et nunc ponite. Quasi : licet hec polluta sint que obtulistis in altari nondum edificato templo, tamen o popule hortor te ut sensu ad preterita revertaris quantis malis te afflixi antequam inciperes iacere fundamenta templi, ut cum recogitaveris mala que passus es propter destructionem templi, postea ponas cor ad cogitanda bona que ceperis habere a prima die edificationis, et que in futuro plenius sunt tibi danda post plenam edificationem templi.  Allegorice. Vos qui credidistis in iesum, considerate tempus quo in gentilitate vitiis servivistis, nec in vobis templum edificastis, cuius fundamentum est Christus, super quem videat unusquisque quomodo superaedificet. Considerate {t. 3 : Erfurt, f. 289vb ; facsim., p. 433b} que ante passi estis, cum accederetis ad aceruum .xx. modiorum quidquid ante Christum videbamini habere virtutum et bonorum operum preter vestram spem erant infecundum, ut vobis posset dici, quanta passi estis sine causa. Et cum ex vinea quinquaginta lagenas expectaretis qui numerus completis septem ebdomadibus unione divinitatis perficitur, et putaretis vos habere vinum quod letificat cor hominis, subtractus est sacer numerus .xxx. in quo baptisatus est Christus, et in quo sacerdotes accedunt ad mysterium Dei et relinquitur .xx. quem numerum videns Iacob diligi ab Esau, mittit ei animalia numero .xx. et .xx. Cum apud incredulos nullus in eternum sit fructus bonorum operum, tamen mediam partem laboris percipere dicuntur, dum sperantes .xx. decem inveniunt, id est fructum et gloriam in presenti tempore pro expenso labore, et hoc ideo ne penitus desperent, sed aliquando conversi ponant lapidem super lapidem, alioquin etiam medium perdent. Unde sequitur : Percussi vos vento urente, quidquid urente vento et uredine et grandine percutitur, in pulverem et favillam redigitur, nihilque in eo utile invenitur, et hoc ideo quia ad Deum non revertuntur. Reversi vero a Domino benedicentur. Unde sequitur : a die ista benedicam etc. cum accederetis  scilicet hoc cogitate ad acervum viginti modiorum  ubi putabatis esse vicesimo dies, vix mediam partem colligere potestis et fierent decem et et] om. Weber intraretis  visis viis oculis quinquaginta ampohras pollicebantur sed nec medium habuistis ad torcular ut exprimeretis quinquaginta lagenas et fiebant viginti. Percussi vos vento urente  alii erugine et uredine uredine] aurugine Weber  alii aurugine et grandine omnia opera manuum vestrarum et non fuit in vobis qui reverteretur ad me dicit Dominus.  et hoc feci percutiens vos vento urente et ure, ut malorum pondere ad notitiam mei vos provocarem, sed nec sic voluistis reverti  Percussi vos. Frustra putat se aliquis posse Deum elemosinis et oblationibus placare cum ipse non instruxerit in se templum spiritui sancto. Ponite corda vestra ex die ista  Considerate que abundantia futura sit et in futurum a die vicesima et quarta noni mensis a die qua fundamenta iactata iactata] iacta Weber  alias : iacta sunt templi Domini ponite super cor vestrum.  PONITE CORDA. Exposui que passi estis antequam edificare ceperitis nunc exponam que bona vobis danda sunt postquam edificare cepistis.  Nonus mensis ab aprili qui primus est apud Hebreos, december est apud nos, hoc mense semina latitant in terra nec futura fecunditas coniectari potest.  Nonum mensem non accipi in bonam partem et libris Regum et Ieremie narrat historia in quo Hierusalem obsessa fuit, quia tamen in fine noni mensis fundamenta templi iacta sunt, intelligimus quod in nobis domus Dei non edificetur nisi prius mala opera finiantur. Quicumque vero se cultui Dei dedicaverit studiose iste nesciat mensuram frugum et mercedis sue, quia in spiritu sancto seminans, de spiritu sancto metet vitam eternam. Numquid  quasi non iam semen in germine est?  hoc mense de grano emittitur germen Et adhuc  hoc mense vinea et ficus et malogranatum et lignum olive non floruit.  ut ex flore intelligatur fructus. Ex die ista benedicam.  NUMQUID IAM SEMEN. Ne dicatis me prudenti ratione hoc coniicere et futuram iocunditatem de floribus arborum herbisque segetum suspicari, quia in hoc mense nulla signa sunt, et tamen predico vobis, quia cepistis templum meum edificare, ad benedictionem meam omnium frugum fecunditatem.  Vinea sermo Domini, cuius pater agricola est, ficus Spiritus sancti dona dulcissima. Malogranatum ecclesiastica dogmata et scripturarum scientia, que omnia in canticis sponse genis comparatur, lignum olive dat refectionem et illuminationem his qui ceperunt edificare templum Dei. In vinea salvatoris, in ficu spiritus sancti, in oliva persona patris intelligitur. Sicut in libro iudicum legitur ubi infructuosa ligna rogant vitem, et ficum, et olivam, ut regnent super se, sed recusant imperium super infructuosa. Unde illa veniunt ad ramnum fruticem spinosum. Qui quidquid attigerit quasi uncis affligit et vulnerat, et suo igne subditos consumit, id est diabolus qui in sterilibus regnat. Pater et filius et spiritus ibi regnant ubi malumgranatum fuerit. Que arbor propter nimiam multitudinem granorum, et intertextis membranis diversas cellas, sed omnes uno cortice comprehensas, semper in scripturis sanctis, in persona Ecclesie ponitur. Et factum est verbum Domini secundo ad Aggeum Aggeum] + in Weber vicesima et quarta mensis dicens :  AD AGGEUM. Non in manu sicut prius neque ad aggeum prophetam {t. 3 : Erfurt, f. 289va ; facsim., p. 434a} sicut in visione quarta, sed tantum ad aggeum id est Domini festa celebrantem qui non venturum sed venientem nuntiat et cernit, quomodo abraam vidit diem Christi et letatus est, et iohannes agnum Dei digito demonstravit, sic et aggeus videns regnum filii Dei habet in se universas solemnitates.  Vicesima et quarta mensis. Notandum quod in eadem die, hoc est vicesima et quarta noni mensis, tacito mensis numero, quia de Christi prophetatur adventu, et de regno eius. {t. 3 : Erfurt, f. 289va ; facsim., p. 434a} Loquere ad Zorobabel ducem Iuda dicens: Ego movebo celum pariter et terram  LOQUERE AD. De utroque adventu hec possunt dici quia regnavit Christus cum venit, et regnabit cum venerit. Si de fine mundi voluerimus accipere dicemus destruendum omnem principatum et omnem potestatem et virtutem ut sit Deus omnia in omnibus, quia mysticum est quod dicitur, et ad finem rerum pertinet, ideo iubetur propheta ad solum Zorobabel loqui, qui signat Christum qui est de semine David, quomodo transeat figura huius mundi, et faciat celum novum, et terram novam. et subvertam  omni preliandi studio dissipato sequetur pax solium regnorum  sedes regum et conteram fortitudinem regni gentium  contrariam ut ipsis quoque qui ante regnaverant prosit regni eorum destructio et subvertam quadrigam  principatum, potestatem, virtutem et ascensorem eius et descendent equi et ascensores eorum  ut hoc sit  Finito studio bellandi fiet unum ovile et unus pastor, utramque agmen, tam de gentibus quam de Iudeis sub pacifico pastore tenebitur. vir in gladio fratris sui.  id est sermone Dei acutissimo consurget adversus fratrem suum amputans omne contrarium  ET PONAM TE. Et cum hoc fuerit impletum, ponam te o Christe fili in manu mea quasi signaculum, hunc signavit Deus pater, et hec est imago Dei invisibilis, et forma substantie eius, ut quicumque crediderit in Deum hoc quasi annulo consignetur. In die illo, dicit Dominus exercituum,  ecce finis omnium optimus assumam te Zorobabel fili Salathiel serve meus  servus patris Christus secundum carnem dicit Dominus et ponam te quasi signaculum quia te elegi dicit Dominus exercituum exercituum] + EXPLICIT AGGEUS PROPHETA Rusch .