initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<50. Zacharias**>

Glossa ordinaria cum Biblia latina Martin Morard praesidente Fabio Gibiino edidit Marie-José Sorbet adiuvante Parisiis, 2016. <50. Zacharias**> ©Gloss-e.irht.cnrs.fr Martin Morard edidit, Fabio Gibiino collaborante, post Mark Zier glossarum transcriptorem, Parisiis, 2017-2018 (en cours de révision). Glossa : Rusch : Biblia latina cum Glossa ordinaria, ed. A. Rusch, Strasbourg, 1480, t. 3, Erfurt, f. 289va-298vb ; facsim. p. 434a-452b. Textus Bibliae : Rusch => in apparatu Weber : Biblia vulgata, ed. Weber-Gryson, Stuttgart, 1994, p. 1417-1429. Fons principalis : Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Za.), CCSL 76A, p. 747-900. Le commentaire de Jérôme sur les XII prophètes est la source commune à toute l’exégèse médiévale sur ces livres. Des liens étroits peuvent être établis avec Gilbertus Universalis, Glossae in XII prophetas, mais ce commentaire ne peut suffire à expliquer la version de la Glose ordinaire de Rusch. Celle-ci n’est pas reprise littéralement de Gilbert (sondage dans le ms. Saint-Omer, BM, ms. 220 ; pour d’autres manuscrits, voir ici ). <50.1> Incipit prologus in Zachariam prophetam Incipit... prophetam] Incipit prephatio sancti Ieronimi in Zacharias propheta Nal3245 {t. 3 : Erfurt, f. 289va ; facsim., p. 434a } In anno secundo In anno secundo Rusch ] Anno secundo Bruyne (T), Secundo anno Nal3245 Bruyne Darii, regis Medorum, Aggeum et Zachariam prophetasse lectiones eorum eorum Rusch ] eorundem Nal3245 Bruyne declarant. Sed hac de causa Aggeus, Zacharie in ordine prophetarum prelatus videtur quod eum duobus mensibus, ut predicte ut predicte] et predictorum Nal3245 lectiones ostendunt, in prophetia prophetia] prophetiam Nal3245 Bruyne (R) precessisse invenitur. Ad restaurationem etiam templi precepto Domini Ad restaurationem... Domini Rusch Bruyne (θ² etc.)] om. Nal3245 Bruyne (θ* M) | Domini] Dei Bruyne populum animasse Esdras refert dicens : « In secundo anno Darii regis propheverunt prophetaverunt Bruyne (R) Rusch ] prophetarunt Bruyne , Persarum Nal3245 Aggeus et Zacharias, filius Addo prophete prophete Rusch ] propheta Nal3245 Bruyne (M) super Iudeos qui erant in Iudea et in Hierusalem, in nomine Dei Dei Bruyne (RM²) Rusch ] om. Nal3245 Bruyne Israel super eos. Tunc surrexerunt Zorobabel filius Salathiel et Iesus filius Iosedech et principes eius edificare inchoaveruntque templum Dei quod edificare…. templum ... quod Rusch ] inchoaverunt edificare domum (templum T) Dei quae Nal3245 Bruyne est in Hierusalem. Quibus cum adessent adessent Rusch Bruyne ] audissent Nal3245 prophete exhortatione sua adiuverunt eos. Nam et populum Israel ab imitatione paternorum delictorum per suam commonitionem idem propheta cupiens revocare verbis lectione comprehensis usus est : Vidi nocte et ecce vir ascenderat super {t. 3 : Erfurt, f. 289vb; facsim., p. 434b} equum rubeum et cetera. Vidit propheta virum equo rubeo sedentem et stantem in medio myrteti umbrosi. Cuius visionis hec solutio est secundum Hebreorum traditionem secundum Hebreorum traditionem] om. Nal3245 Bruyne  : vir ascendens super super Rusch ] om. Nal3245 Bruyne equum rubeum, licet angelus intelligatur, tamen quia predicti coloris equum conscendere visus est, vindictam sanguinis in eam gentem signat proferendam signat pr. Rusch ] significat offerendam Nal3245 Bruyne que populum Israel in captivitatem redegerat. Nam et Isaias propheta per ruborem vestimentorum inter gentes vindictam cum sanguine a Deo proferendam demonstans his verbis usus est dicens Cf. Is. 63, 1. :"Quis est iste qui venit ex Edom, rubor vestimentorum eius ex Bosor"etc. Nam et Isaias propheta… ex Bosor", etc. Rusch ] om. Bruyne Stantem vero Stantem vero Rusch Bruyne ] Statim Nal3245 , Statim vero Bruyne (T θ) in medio myrteti umbrosi umbrosi Bruyne (θ1 M) Rusch ] obumbrantis  Bruyne (sic θ2 F), umbrantis Nal3245 Bruyne (θ1 M) quod dixit letitiam populo affuturam per myrteti per myrteti Rusch ] p. myrtae Bruyne , p. myrti Bruyne (T M²), mirtete Bruyne (R), mirteti Nal3245 significationem voluit designare. Eius ligni Moyses in libro libro] om. Nal3245 Bruyne (θ M) Levitico cum faceret mentionem ait Lv. 23, 40 : « Sumetisque vobis die primo fructus arboris pulcherrime spatulasque palmarum et ramos ligni densarum frondium et salices de torrente et letabimini coram Domino Deo vestro ». :"Accipietis die primo primo] prima Nal3245 Bruyne fructus ligni speciosi" ut letitiam populi per per Bruyne (θ R) Rusch ] Bruyne bene olentis ligni et et] om. Nal3245 Bruyne speciosi umbraculum speciosi Rusch Bruyne ] om. Nal3245 | umbraculum Nal3245 Bruyne (θ) Rusch ] umbraculo Bruyne demonstraret. Sed hanc visionem que liberationem populi et vindictam de adversariis futuram demonstrat, ob hoc hoc Rusch Bruyne ] om. Nal3245 noctu propheta se vidisse memoravit quia popululum Israel in prima liberatione de terra Egypti noctu discessisse constabat. Cuius exempli quia quia] om. Nal3245 Bruyne presens populus aliquam partem in se retinere videbatur vibebatur Bruyne (M) Rusch ] videtur Bruyne , videretur Bruyne (R) liberatio eiusdem ac reditus captivitatis de terra Chaldeorum per noctem prophete est revelata prophete est revelata Rusch Bruyne ] vel praem. Nal3245 , + profectus est. Explicit prefatio Nal3245 Bruyne (M). De Bruyne, Préfaces, XI, n° 6.11, p. 143 (T = Sankt Gallen, 238 ; M = Philips 1659 ; θ = Paris, BnF, lat. 9380 ; R = Paris, BnF, lat. 6sparsim collatum ). Repertorium biblicum, n° 539.  Codd. : Nal3245 (praeter cacogr . ) Rusch Bruyne . Rusch concordat cum Bruyne (Préfaces, XI, n° 6.11, p. 143) sed discedit quasi ab omnibus lectionibus variantibus codicum eiusdem editionis (T R M= Berlin, Phillipps 1659 θ = Paris, BnF, lat. 9380). <50.2> Incipit argumentum   {t. 3 : Erfurt, f. 289vb ; facsim., p. 434b } Zacharias, memor Domini sui, multiplex in prophetia, Iesum vestibus sordidis vestitum vestitum] indutum Hieron. Glossa et lampadem lampadem] lapidem PL22 oculorum septem, candelabrumque aureorum aureorum] aureum Hieron. cum totidem lucernis quot oculis, duas quoque olivas a sinistris lampadis cernit et a a] om. PL22 dextris et et] ut Hieron. post equos rufos rufos] + nigros Hieron., varios et albos varios et albos] et albos et varios PL22 et dissipatas quadrigas ex Ephraim et equum de Hierusalem, pauperem regem vaticinatur et predicit vaticinatur et predicit] vaticinetur et predicat Hieron. Glossa sedentem super pullum asine filium subiugalis Mt. 21, 5. . Hieronymus, E pistulae, Ep. 53 (Frater Ambrosius), § 8, CSEL 54, p. 459.16 sqq. Repertorium biblicum, n° 540.  Codd. : Rusch , Hieron.; om. Nal3245 Capitulum 1 In In] om. NAL3245 mense octavo,   {t. 3 : Erfurt, f. 289vb ; facsim., p. 434b } IN MENSE OCTAVO. Cyrus rex Persarum qui Chaldaeorum imperium destruxit, primo anno regni sui quinquaginta circiter millia hominum captivorum de Babylone remisit in Iudeam, et vasa que Nabuchodonosor abstulerat reddidit, et templum reedificari precepit, principesque revertentium constituit Zorobabel et Iesum magnum sacerdotem. Cyro qui triginta annis regnavit in Persis apud Massagetas interfecto a Tamira regina Massagetarum, Cambyses filius Cyri successit in regnum, qui expletis octo annis, duos magos fratres habuit successores, quibus occisis a populo Darius filius Istapis rex Persarum constitutus est. Cuius regni anno secundo factus est sermo Domini ad Zachariam filium Barachie filii Addo. Ergo a primo anno Cyro usque ad secundum annum Darii supputantur anni quadraginta in quibus tantum altare fuerat extructum, et iacta fundamenta templi, vicinis in circuitu nationibus et Cambyse rege Persarum opus prohibentibus sicut Esdras scribit. Secundo ergo anno Darii Aggeus et Zacharias ceperunt exhortari populum ad restaurationem templi tanto tempore intermissam.  IN MENSE OCTAVO. Novembri qui consumpto calore estatis initium est hiemis, quo tempore ex lege nulla solemnitas celebratur. Erant siquidem tres celebres solemnitates : prima que dicitur Pascha, secunda Pentecostes, tertia mense septembri solemnitas Tabernaculorum. Mense ergo novembri hiemali mittitur propheta ad populum adhuc frigore tribulationum depressum. Codd. : BSG65 , f. 64rc ( non contuli ); Rusch in anno secundo Darii Darii NAL3245 Cor3 (hebr. antiq. non habent regis) Rusch Weber ] + regis ΔL Y² Ed1455 Ed1530 Clementina , factum est  in Zacharia verbum Domini  Quod"erat in principio apud Deum". Io. 1, 2. ad Zachariam  memoria Domini interpretatur filium Barachie  benedictio Domini interpretatur filii filii ΦP² O ΘAMG S² ΨD ΩSJ* Ed1455 Rusch Clementina ] filium ΦP* S* NAL3245 ΩM Cor2 Weber Addo prophetam dicens :  mystice qui addo testimonium eius interpretatur  Zacharias ‘memoria Domini’, Barachia ‘benedictio Domini’, Addo ‘testimonium eius’. Quoniam ergo populus ab edificatione templi prepeditus, memoriam tamen Dei habebat, et propter memoriam benedictionem, {t. 3 : Erfurt, f. 290ra ; facsim., p. 435a } et propter benedictionem testimonium, ideo Zacharias filius Barachie, filius Addo ad consolationem populi mittitur.  ADDO. Ipse est Ananias qui missus est ad Ieroboam filium Nabaioth, sub quo altare dirutum est et manus eius aruit, rursumque et restituta est ad preces eius Cf. 2Par. 12, 15 ; 3Rg. (1Rg.) 13, 1-6.. Iratus est Dominus super patres vestros iracundia iracundia Ω Rusch Weber ] + magna ΔM² Λ L² ΦR² ΨD NAL3245 cum Hieronymo  punivit illos qui per prophetas ammoniti nolebant corrigi  qui non corripiuntur  IRATUS EST DOMINUS, ira Dei non perturbationem eius, sed merita et peccata puniendorum signat, qui ideo puniuntur a Deo ut emendentur. Codd. : BSG65 , f. 64rc ( non contuli ) ; Rusch  IRATUS EST DOMINUS. Ira Dei non perturbationem eius significat qui non irascitur, sed eorum peccata in quos desevit, nec iratus ulciscitur sed corripit ut emendet. Unde Ps. 6, 1. : « Domine, ne in ne in] corr. , non sum Rusch furore tuo arguas me neque in ira tua corripias me » et alibi Ier. 10, 24. : « Corripe nos, Domine, verumtamen non in furore tuo sed in misericordia ». et  tamen dices ad eos :  o Zacharia Hec dicit  quamvis iratus Dominus Dominus] + Deus Nal3245 exercituum :  non homo, non Zacharias  qui timendus est  in hebreo : sabaoth  HEC DICIT DOMINUS. Notandum quod in paucis versiculis et brevibus sententiis in Aggeo et Zacharia semper additur : dicit Dominus exercituum , ut sciant Deum esse qui precipit et adversus regis imperium et hostes circumfrementes ad edificationem templi hac fiducia concitentur. Convertimini ad me  reversi de Babylone  CONVERTIMINI AD. Precipit ut reversi de Babylonia convertantur ad Deum, et Deus convertatur ad eos ne sustineant filii quod patres pro peccatis eorum sustinuerunt. ait ait Rusch Weber ] dicit X A O ΘSAMG S Q ΓA ΩS Dominus exercituum et convertar ad vos dicit Dominus exercituum.  Unde : accedite ad Dominum et accedet ad vos Cf. Ps. 33, 6 :"Accedite ad eum et illuminamini, et facies vestre non confundentur". . Et e contra : recessistis a me, et ego recessi a vobis Cf. Mal. 3, 7 :"A diebus enim patrum vestrorum recessistis a legitimis meis et non custodistis; revertimini ad me et revertar ad vos, dicit Dominus exercituum. Et dixistis : In quo revertemur ?". Ne sitis sicut patres vestri  similes in pena si in culpa, quasi : facite vobis periculum in aliis ad quos  corrigendos clamabant  aperte prophete priores  quia tunc temporis Isaias, Osee, Ioel et alii dicentes : Hec  hoc scilicet dicit Dominus exercituum :  cui resistere insanire est Convertimini  ad Dominum de viis  actionum vestris malis et de de X ΠL Φ O ΘAMG E ΓA ΨD Cor2 (hebr. antiq. habent utrobique de ) Nal3245 ΩM ΩS ΩJ² Ed1530 Clementina Rusch ] om. Cor3 (hebr. antiq. non habent) Weber cogitationibus vestris pessimis et non audierunt neque neque Nal3245 Rusch Weber ] nec ΩS, et non ΩJ attenderunt ad me dicit Dominus.  non loquentes prophetas, sed me qui eram in prophetis contemnebant Patres vestri ubi sunt ?  Qui noluerunt converti Et prophete numquid in sempiternum vivent ?  pseudo qui deceperunt eos Verumtamen verba mea et legitima mea que mandavi servis meis prophetis, numquid non comprehenderunt patres vestros et conversi {t. 3 : Erfurt, f. 290rb ; facsim., p. 435b} sunt et dixerunt : sicut cogitavit Dominus exercituum facere nobis secundum vias nostras et secundum adinventiones nostras  sic fecit nobis ?  VERUMTAMEN VERBA. Et his qui converti noluerunt et his qui falsis pollicitationibus deceperunt, morte subtractis, verba que per prophetas meos locutus sum permanent in eternum, que comprehenderunt patres vestros , et ostenderunt vera esse que dixi et vestri patres exitu rerum vaticinia mea vera in se comprobantes penitentes dixerunt. Secundum opera nostra et peccata nostra reddidit nobis Deus, et iuste acciderunt que patimur. Codd. : BSG65 , f. 64rc ( non contuli ) ; Rusch In die vicesima et quarta undecimo mense sabath,  tertio, scilicet post octavum in quo prima visio facta est  UNDECIMO MENSE. Undenarius immundus est, et ad carnis coniunctionem pertinet. Merito autem hoc mense videntur iudaico populo que sequuntur, quia sicut februarius est acerrimus in frigore hiemis, et sicut vicesima quarta dies mensis luna deficiente in tenebras obscuriorem habet noctem, sic populus cui hec annuntiabantur ex maiore parte sui in Medis et Chaldaeis et Assyriis exulabat quasi ceco et perpetuo noctis et frigoris horrore depressus. Codd. : BSG65 , f. 64rc ( non contuli ) ; Rusch  Sabath interpretatur virga et signat austram correptionem qua populus adhuc deprimebatur. in anno secundo Darii,  iterum factum est verbum Domini ad Zachariam filium Barachie, filium  alias : filii Addo prophetam dicens : Vidi per noctem  VIDI PER NOCTEM. Antequam populus Dei duceretur in captivitatem et Hierusalem destrueretur, Moyses Cf. Ex. 33, 11. facie ad faciem, Isaias Is. 6, 1. « super thronum excelsum et elevatum Dominum » videbant, sed populo sub gravi servitute constituto, hec visio nocte facta refertur.  Allegorice Allegorice] om. BSG65. Per noctem in qua cernitur visio significatur mysticorum obscuritas. {t. 3 : Erfurt, f. 290rb ; facsim., p. 435b} Vir super equum rufum salvator est, cuius vestimenta, id est caro rubea est sanguine passionis, qui captivo populo in equo rufo ostenditur, in Apocalypsi Cf. Apc. 3, 5 ; Apc. 3, 18 ; Apc. 6, 2. Iohannis iam liberato populo in albis monstratur. Hic stat inter myrteta, id est angelicas potestates que ei etiam in profundo, id est in carne posito ministrabant et post eum equi rufi et varii et albi, scilicet apostoli et apostolici viri qui totum mundum peragrant, quorum et alii martyrio rufi, alii operibus et doctrina et diversitate signorum varii, alii virginitate et doctrine integritate et cordis puritate albi. Cum vero propheta interrogaret salvatorem de revelatione secretorum prophetalis sensus promittit se ostensurum quod cernit, illo promittente non ipse sed stans inter myrteta respondet : Isti sunt apostoli qui a Domino mittuntur, ut sua doctrina totum orbem repleant, qui expleto officio, redeunt ad"magni consilii angelum" Introitus in die Natalis Domini (Antiphonale missarum sextuplex, p. 1415, n° 11a ; 17bis) : « Puer natus est nobis, et filius datus est nobis cuius imperium super humerum eius et vocabitur nomen eius, magni consilii angelus ». Cf. Is. 9, 6 ( Vetus latina , p. 293 iuxta LXX : « Μεγάλης βουλῆς ἄγγελος »). Weber : « Admirabilis consiliarius». cum gratiarum actione dicentes : Implevimus opus iniunctum et terra ante deserta habitatur a Deo et quiescit a bellis vitiorum. Quod autem plena misericordia postulatur ad hoc refertur quod nec Hierusalem id est Ecclesia, nec urbes Iude, id est anime Deum confitentes recipient veram libertatem donec transactis septuaginta annis huius seculi, vera pax veniat et sabatismus impleatur. Denique Dominus respondet verba bona et consolatoria quod, scilicet, ex parte cognoscimus Cf. 1Cor. 13, 12., et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est evacuabitur quod ex parte est, et liberati de Babylone huius seculi clamabimus Ps. 125, 1. : « In convertendo Dominus captivitatem Sion ». Codd. : BSG65 , f. 64rc-b-va ( non contuli ) ; Rusch et ecce vir ascendens super equum rufum et ipse stabat inter myrteta que erant in profundo et post eum equi rufi varii et albi.  ET ECCE VIR. Hunc virum putant Hebrei Michelem angelum, qui ultor sit peccatorum in Israel, et stabat inter myrteta que erant in profundo scilicet inter prophetas et sanctos qui erant in profundo captivitatis populi. Hunc virum sequebantur equi rufi varii et albi. Quidam ordine mutato per albos significant Persas et Medos sub quibus captivitas dimissa et templum instauratum est. Per varios Macedones, quorum quidam amici, alii persecutores fuerunt. Per rufos romanos sanguineos et cruentos qui populum occiderunt et templum subverterunt. Alii sequences ordinem littere, virum qui ascendit super equum rufum et ceteros qui sequuntur quattuor regna interpretantur. Primum et secundum sanguinarum Assyrios et Chaldaeos, quorum primi decem tribus sub Salmanasar duxere captivas, secundi Iudam et Beniamin incensa Hierusalem et templo subverso. Tertios et quartos varios et albos, Medos et Persas, quorum alii clementes ut Cyrus et Darius filius Istapis, et Assuerus quem greci Artaxerxen vocant. Alii crudeles, ut Cambyses et ceteri. Et dixi : Qui Qui] quid Weber sunt isti domine mi ?  ignorans quid viderim, volebam scire ignorans... scire] ignorant Iudei quid volebant scire nolens (volens ?) BSG rationem mee visionis Codd. : BSG65 , f. 64rb ; Rusch Et dixit ad me angelus qui loquebatur in me : Ego ostendam tibi quid sunt sunt] sint Weber hec. Et respondit vir qui stabat inter myrteta et dixit :  angelo qui loquebatur mecum reticente Isti sunt quos misit Dominus ut perambularent terram.  Ista sunt regna quibus precepit Dominus, ut terram sue subiicerent potestati Et responderunt  angeli qui regnis et nationibus presidebant angelo Domini qui stabat inter myrteta et dixerunt : Perambulavimus terram et ecce omnis terra habitatur  plena hominibus et quiescit.  ECCE OMNIS TERRA. Omnia sub nobis regna tuta sunt et pacata, nec aliqua premuntur angustia. Ex responsione illorum, angelus qui interpellat pro Israel accipit occasionem precandi pro populo, et dicit : cum totus orbis quietus sit et pacatus, quare Domine non misereris Hierusalem, maxime cum secundum promissa tua tempus captivitatis expletum sit ? Et respondit angelus angelus] + Domini Weber et dixit : Domine exercituum usquequo {t. 3 : Erfurt, f. 290va ; facsim., p. 436a } tu non misereberis Hierusalem et urbium Iuda quibus iratus es ? Iste iam iam] om. Weber septuagesimus annus est. Et respondit Dominus angelo qui loquebatur in me verba bona,  de futurorum promissione verba consolatoria.  de presentium necessitate Et dixit ad me angelus qui loquebatur in me : Clama dicens :   {t. 3 : Erfurt, f. 290va ; facsim., p. 436a} CLAMA DICENS. Ecce verba bona et consolatoria quibus precipitur propheta clamare. Hec dicit Dominus exercituum. Zelatus sum Hierusalem et Sion zelo magno.  ZELATUS SUM HIERUSALEM. Cum Hierusalem ab amore meo deficeret, ego sicut sponsus amator castitatis, per moderata flagella eam ad castitatem mee dilectionis revocare volebam, si non amassem non zelassem. Unde ex opposito per Ezechielem Ez. 16, 42. dicitur ex toto despicienti virum : « Iam non irascar tibi et zelus meus recessit a te ».  ZELATUS SUM HIERUSALEM. Hierusalem visio pacis, Sion speculatio sive specula. Hec est que non bella seculi, nec humana et terrena, sed pacem et concordiam sanctorum celorumque excelsa desiderat. Cui propter vitia et refrigescentem caritatem quotidie irascens Dominus, tradit eam persecutoribus. Adversarii vero adimplentes suam crudelitatem, non Dei voluntatem, a porta usque ad portam implent eam cruore occisorum. Sed Dominus ex misericordia se eam reedificaturum promittit, et perpendiculum vel funiculum secundum mensuram et ordines singulorum in ea esse tendendum. Templum autem est corpus Domini quod passione destruxerunt impii, sed in resurrectione suscitatum est, quod fuit seminarium, et exordium omnium domorum de quibus Apostolus 1Cor. 3, 16. loquitur : « Vos estis templum Dei et Spiritus sanctus habitat in vobis ». Et ira magna ego irascor super gentes opulentas quia ego iratus sum parum. Ipsi vero adiuraverunt adiuraverunt] adiuverunt Weber in malum.  SUPER GENTES. Isti sunt equi quos supra nominavit equos rufos albos et varios, quibus tradidit Iudeos ad corripiendum, sicut pedagogo filium. Ille vero gentes Dei consilium ignorantes, punierunt ut hostes, seuieruntque in traditos. Propterea hec dicit Dominus :  quia adversarii plusquam volueram depresserunt quam zelabam ideo revertar Revertar ad Hierusalem in misericordiis,  non in una misericordia sed in multis domus mea  id est templum edificabitur in ea  sub Zorobabel et Iesu filio Iosedech ait Dominus exercituum, et perpendiculum  cementariorum extendetur super Hierusalem. Adhuc clama dicens :  non vocis intensione sed mentis  ADHUC CLAMA. Angelus qui dixerat prophete : Clama , adhuc impellit clamandum. Hec dicit Dominus exercituum : Adhuc affluent civitates mee bonis et consolabitur adhuc Dominus adhuc Dominus] inv. Weber Sion  quas vides Babylonio igne vastatas, sed rursum omnibus bonis abundabunt et presentibus bonis preteritam miseriam consolabitur Deus  CIVITATES. Allegorice. Civitates Ecclesie vel anime sanctorum quibus vera bona. Unde Ps. 26, 13. : « Credo videre bona Domini in terra viventium ». His bonis post incendia persecutionis que a gentilibus vel hereticis Ecclesie pertulerunt pace reddita affluvnt in multitudine virtutum, et que abiecte erant pro culpa, nunc edificate in virtutibus consolationem habent spe eternorum. et eliget adhuc Hierusalem.  quam paulo ante proiecerat Et levavi oculos meos et vidi et ecce quattuor cornua.  ET ECCE QUATTUOR CORNUA. Consuetudo Scripturarum est per cornua regna significare. Hec quattuor cornua intelliguntur quattuor gentium regna. Unum Babyloniorum quod iam preterierat, quando hec visio cernebatur. Secundum Medorum et Persarum quod tunc instabat. Tertium Grecorum {t. 3 : Erfurt, f. 290vb ; facsim., p. 436b} et Macedonum. Quartum Romanorum. Ista cornua ventilaverunt et disperserunt Iudam . Quattuor fabri intelliguntur angeli qui obedientes Deo reedificant quod gentes disperserant.  Allegorice. Per quattuor cornua que regnant contra populum Dei quattuor passiones et perturbationes animi signantur. Unde Vergilius , Aeneis, 6.733. : « Hi metunt cupiuntque gaudentque dolentque ». Contra has quattuor fabri et quasi boni medici non cernuntur a propheta. Per se enim videre non poterat, sed ostenduntur a Deo, quattuor scilicet virtutes, prudentia, iustitia, fortitudo, temperantia. He virtutes edificant quidquid vitia destruunt. Sancti quoque qui hec remedia possidentes Ecclesiam instaurant fabri appellantur. Unde Apostolus 1Cor. 3, 10. : « Ut sapiens architector fundamentum posui ». Vel quattuor fabri evangeliste qui oppressum Israel id est sensum videntem Deum, et Iudam id est Deum confitentem, et Hierusalem id est pacis visionem in pristinam sedem restituunt et quos gentes vitiorum disperserant retrahunt ad salutem. Et dixi ad angelum qui loquebatur in me ? Quid sunt hec ? Et dixit ad me : Hec sunt cornua que ventilaverunt Iudam et Israel et Hierusalem.  non omnes simul sed sibi invicem succedendo {t. 3 : Erfurt, f. 290vb ; facsim., p. 436b} et ostendit mihi Dominus  non ego conspexi quattuor fabros.  destructores malorum, edificatores bonorum Et dixi : Quid isti veniunt facere ? Qui ait dicens : Hec sunt quattuor quattuor] om. Weber  quidem cornua que ventilaverunt Iudam per singulos vicos vicos] viros Weber et nemo illorum illorum] eorum Weber  intantum quod nemo levavit caput suum.  tanto malorum pondere depressus Et venerunt isti  scilicet isti fabri deterrere ea  regna ut deiciant cornua gentium  subiiciant Deo que levaverunt cornua cornua] cornu Weber super terram Iuda  super populum Dei ut dispergerent eam. Capitulum 2 Et levavi oculos meos et vidi,  ET LEVAVI OCULOS. Quidam Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 763. putant hoc ex parte completum sub Zorobabel et aliis ducibus qui usque ad adventum salvatoris populum Israel rexerunt. Iudei in mille annorum fabulam interpretantur, corporales corporalia requirentes. Heretici suspicantur celestem Hierusalem que passa erat ruinam peccatricum animarum, de eis esse restituendum. Sed melius intelligitur per Hierusalem Ecclesia que in passione et resurrectione Christi et quotidie edificatur, ab eo qui novit mensuras et merita singulorum.  Qui prius elevatis oculis in quattuor cornibus tristia vidit, nunc rursum levat oculos ut videat virum cui oriens nomen est Cf. Za. 6, 12., de quo supra Za. 1, 8. : « Ecce vir ascendens super equum rufum ». Hic edificat civitatem cuius artifex et conditor Deus est.  Hoc moraliter de animabus credentium potest accipi, que quotidie edificantur a Domino, et cernunt eius pacem  Allegorice. Hierusalem est Ecclesia de qua Ps. 86, 3. : « dicta sunt gloriosa », in qua Ps. 47, 2. : « Magnus Dominus et laudabilis nimis ». Hec habitatur ab hominibus, id est populo legis ad fidem converso et a iumentis, id est a gentibus ab idolatria ad fidem conversis. Vel per homines rationales et eruditi in Scripturis, per iumenta simplices intelliguntur istis Christus est murus, ignis in circuitu, ut habitantes in medio calefiant qui prius tepidi, et per illum comburantur adversarii. et ecce vir,  Christus et in manu eius  in operatione et potestate funiculus mensorum.  mensura dividens singulis prout vult Et dixi : Quo tu vadis ? Et dixit ad me : Ut metiar Hierusalem et videam  apparere faciam quanta sit latitudo eius  caritas que usque ad inimicorum dilectionem extenditur et quanta longitudo eius.  perseverantia usque in finem Et ecce angelus qui loquebatur in me egrediebatur et alius angelus alius angelus] inv. Weber egrediebatur in occursum eius.   qui loquebatur ad Michelem, ut loquatur prophete  ET ECCE ANGELUS. Hunc Hebrei putant Michelem. Alium qui occurrit {t. 3 : Erfurt, f. 291ra ; facsim., p. 437a} Gabrielem qui loquitur ad Michelem ut loquatur prophete, quantam abundantiam omnium rerum, et multitudinem hominum et iumentorum , et firmitatem murorum sit habitura Hierusalem, que in presenti usque ad favillas et cinerem destructa sit. Hec omnia Iudei ad litteram futura fabulantur, ut pre multitudine hominum et iumentorum Hierusalem non possit habere murum, sed murus illius Domini sit defensio, et illius in medio habitantis perfruatur gloria . Cf. Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Za.), lib. 1 (Za. 2, 3-5), CCSL 76A, p. 764. 45-58 : « Angelum qui loquebatur, in propheta, et stabat, siue ut in hebraico legitur, egrediebatur, hoc enim significat iasa hebraei michaelem putant. et alterum angelum qui egrediebatur et ueniebat in occursum eius, gabrielem suspicantur, qui loquitur ad michaelem, ut loquatur prophetae, quantam rerum omnium abundantiam, et multitudinem hominum, et iumentorum, firmitatem que murorum habitura sit Hierusalem, quae in praesentiarum usque ad fauillam, et cineres uideatur esse destructa. nos autem iuxta spiritalem sensum, haec omnia interpretamur in Ecclesia, quae absque muro, siue ut septuaginta transtulerunt, κατάκαρπος, id est frugum omnium abundantia habitetur, et habeat multitudinem hominum, ac iumentorum, et dominus ignis sit in circuitu eius, et ipse in medio illius uersetur in gloria ». et dixit ad eum : Curre loquere ad puerum istum dicens :  Ad comparationem angelorum omnis humana natura vel scientia pueritia dicitur, quia non angeli in nos sed nos in angelis proficimus. Absque muro habitabitur Hierusalem pre multitudine hominum {t. 3 : Erfurt, f. 291ra ; facsim., p. 437a} et iumentorum in medio eius. Et ego ero ei ait Dominus murus ignis in circuitu et in gloria ero in medio eius. O o o o] om. Weber   {t. 3 : Erfurt, f. 291ra ; facsim., p. 437a} tertia vocatio crebra ammonitio est ad fugam fugite de terra aquilonis dicit Dominus,  O O O FUGITE. Iuxta situm Hierusalem Assyrii et Babylonii qui Dei populum vastaverunt, in terra aquilonis habitabant. Angelus qui loquebatur ad angelum prophetantem in Zacharia, nunc loquitur ad illos qui habitabant in Babylone ut a quattuor ventis in quos fuerant toto orbe dispersi , revertantur in Sion. Et o Sion que nunc habitas in Babylone, revertere ad pristinam sedem.  Aquilo ventus frigidissimus qui corda que afflat dura reddit, precipitur his qui ierant ad frigus aquilonis, et in toto orbe dispersi erant et in nocte huius seculi versabantur, ut fugiant ad Ecclesiam, et - humilia relinquentes - in sublimitate dogmatum consistant. quoniam in quattuor ventis ventis] ventos Weber celi dispersi vos dicit Dominus. O Sion, fuge que habitas apud filiam Babylonis, quia hec dicit Dominus exercituum post gloriam misit me ad gentes que spoliaverunt vos.  POST GLORIAM. Vox salvatoris missi a Patre inducitur qui assumpta carne post gloriam divine maiestatis mittitur ad gentes que spoliaverunt populum Dei ut qui ante eos fueant predati, prede sit servientibus sibi, et cognoscet turba servientium quod Deus omnipotens miserit eum. Qui enim tetigerit vos tangit pupillam oculi eius.  TETIGERIT. Tactus pro vexatione accipitur, qui ergo sanctos Dei tangit, sic est quasi vexare cupiat pupillam eius oculi , ut illum privet clara luce. Unde in evangelio Mt. 5, 14. : « Vos estis lux mundi ». Quia ecce ego levo manum meam super eos et erunt prede his qui serviebant sibi et  sic  QUIA ECCE EGO LEVO. Levat Deus manum ut percutiat gentes adversarias, et populum suum ad Hierusalem reducat, vel in Ecclesiam, et nunc intelliguntur per gentes contrarie fortitudines que peccatores quotidie sue subiiciunt potestati. cognoscetis quia Dominus exercituum misit me.  «Qui me misit mecum est » Io. 8, 29.. Lauda  ergo et letare filia Sion,  Ecclesia  LAUDA ET LETARE. Recte post captivitatem filia Sion provocatur ad gaudium. Unde dicitur Ps. 52, 7. : « Cum converterit Dominus captivitatem plebis sue exultabit Iacob et letabitur Israel ».  Adhuc verba Domini hortantis populum, ut post captivitatem in sede pristina restitutus gaudeat, et laudet Deum habitantem in medio eius in quem gentes sunt crediture. quia ecce ego venio  «Exivi a patre et veni in mundum » Io. 16, 28.. et habitabo in medio tui ait Dominus.  «Cum hominibus conversatus est » Bar. 3, 38.. Et applicabuntur gentes multe  «Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam » Ps. 2, 8.. ad Dominum  Patrem in die illa et  tunc erunt mihi  sicut Patri in populum populum] poulum cacogr . Rusch (Erfurt, facsim. , Graz ).  peculiarem  hoc iam quia Et habitabo in medio tui  «Ego vobiscum sum usque ad consummationem seculi » Mt. 28, 20.. et scies  ex hoc quia Dominus exercituum  pater misit  in mundum me  filium ad te.  o Ecclesia Et possidebit Dominus Iudam partem suam  confitentes et credentes in se in terram  Ecclesiam sanctificatam terram sanctificatam] terra sanctificata Weber  non alibi et eliget  a malis adhuc Hierusalem.  pacem amantes  HIERUSALEM. Quam temptationi dereliquerat in persecutionibus Iudeorum, alii putant sub Zorobabel et Iesu hec esse completa, quando due {t. 3 : Erfurt, f. 291rb ; facsim., p. 437b} tribus que dicuntur Iuda reverse sunt de captivitate Babylonis, decem retentis in perpetuo exilio. Sileat omnis caro a facie Domini quia consurrexit de habitaculo {t. 3 : Erfurt, f. 291rb ; facsim., p. 437b} sancto suo.  cum Dominus sit possessurus Iudeam et electurus Hierusalem omne genus hominum timeat adventum Domini  QUIA CONSURREXIT. Surgere dicitur Deus quando quasi de somno evigilat ad vindictam populi sui, et hoc de habitaculo, id est patriarchis et prophetis, apostolis in quibus et cum quibus Dominus ad iudicium ad vindictam se venturum testatur Cf. Mt. 19, 28.. Capitulum 3 Et ostendit mihi sacerdotem magnum  orantem pro reditu populi  ET OSTENDIT MIHI. Prophetata restauratione Hierusalem cuius minister erat Iesus sacerdos, et pro qua etiam ipse Deum exorabat, inducitur diabolus adversari, volens populum retinere in captivitate, sed non potuit prevalere. Iesum sacerdotem magnum – Iesum] inv. Weber  filium Iosedech qui cum Zorobabel prefuit populo  Dominus Iesus Christus"sacerdos est in eternum secundum ordinem Melchisedech" Ps. 109, 9.. Qui quoniam per se videri non potest a Domino prophete ostenditur per carnis assumptionem, stans coram angelo per quem"angelus magni consilii" Cf. Introitus in die Natalis Domini (Antiphonale missarum sextuplex, p. 1415, n° 11a ; 17bis) : « Puer natus est nobis, et filius datus est nobis cuius imperium super humerum eius et vocabitur nomen eius, magni consilii angelus ». Cf. Is. 9, 6 ( Vetus latina , p. 293 iuxta LXX : « Μεγάλης βουλῆς ἄγγελος »). Weber : « Admirabilis consiliarius». intelligitur, non quod duas personas in Filio percipiamus, sed quod unus et idem quasi homo sordidatus ostendatur, et quasi angelus « mediator Dei et hominum » 1Tim. 2, 5. apparere dicatur. Stat autem qui stabili consistit gradu. Et Satan stabat a dextris eius ut adversarentur ei , quia Dominus"temptatus est per omnia absque peccato" Hbr. 4, 15., et temptator a dextris stat, quia virtutibus Christi contraire conatur. Increpet in te Dominus pater, non quod ipse qui loquitur increpare non possit, sed quia ex unitate nature, cum alter increpaverit, increpet et ipse qui loquitur, quia Pater et Filius unus est Dominus. Unde Io. 14, 9. : « Qui videt me videt et Patrem ». Iste eligit Ecclesiam que Dei pacem contemplatur, hic est torris erutus ab igne , quia in seculo fuit nec eius incendio est adtactus."Ardet enim rubus et non comburitur" Cf. Ex. 3, 2.. Hic est etiam indutus sordidis vestibus , quia"qui peccatum non fecit, pro nobis peccatum factus est" 2Cor. 5, 21.. Sed hec sordida vestis est ei ablata, cum nostra delevit peccata, ut quia ille sordidis indutus est vestibus nos resurgentes in eo semper candida habeamus vestimenta. Mutatoria sunt, caro iam immortalis et impassibilis. Cidaris super caput splendor est divine maiestatis, ut idem homo et Deus intelligatur. stantem coram angelo Domini  qui et ipse de reditu populi laborabat et Satan  adversarius, diabolus stabat a dextris eius  non a sinistris, quia vera erat eius accusatio  SATAN STABAT A DEXTRIS EIUS. Allegorice, quia illum populum ei rapuit qui dudum ei dilectus fuit. Gentilitas que pro sinistro habita fuierat credidit, et iudaicus populus qui pro dextro ad perfidiam declinavit, sed quia reliquie in fine salve fient, Dominus removet Satan a dextris suis dicens : Increpet {t. 3 : Erfurt, f. 291va ; facsim., p. 438a} Dominus in te Satan et eiusdem populi liberationem indicat qui elegit Hierusalem. Iste est torris erutus de igne , id est ab eterni ignis incendio liberatus in quem duce perfidia defluebat.  Legitur in Esdra 1Esr. 10, 2-44. et in Malachia Mal. 2, 13-17. quod Iesus cum ceteris alienigenam duxit uxorem. Unde vere accusatur.  Cum ergo de cunctis Iudee urbibus nunc Hierusalem sit electa, Deo non imputante ei peccata que fecit, cur Iesum conaris obruere qui quasi titio semiustus de Babylonia evasit. ut adversaretur ei.  ut quasi indignum dicens qui exaudiatur Et dixit Dominus ad Satan :  accusatorem Increpet in te Dominus in te – Dominus] inv. Weber Satan  increpatio Dei tue male voluntati effectum auferat et increpet Dominus in te  Deus de se per tertiam personam loquitur qui elegit Hierusalem numquid non iste torris est erutus de igne ? Et Iesus erat indutus vestibus sordidis  vel ob coniugium illicitum, vel pro peccatis populi, vel pro squalore captivitatis et stabat ante faciem angeli. Qui respondit et ait  precipiens ex persona Domini ad eos  aliis angelis qui stabant coram se dicens : Auferte vestimenta sordida ab eo  de quibus supradixerat et dixit ad eum :  cum illi preceptum opere complessent idem angelus dixit ad eum Ecce abstuli a te iniquitatem tuam  hec sunt sordida vestimenta et indui te mutatoriis.  Israelitem coniugem tibi copulavi Et dixit : Ponite cidarim mundam super caput eius  id est mitram per quam sacerdotii dignitas intelligitur, quia ablatis sordibus peccatorum, iam mundum habet sacerdotium et posuerunt cidarim mundam super caput eius et induerunt eum  filium Iosedech vestibus. Et angelus Domini stabat et contestabatur angelus Domini Iesum  filium Iosedech  Christum dicens : Hec dicit  in me Dominus exercituum {t. 3 : Erfurt, f. 291va ; facsim., p. 438a} si in viis meis  «Ecce sanus factus es iam noli peccare ne deterius tibi aliquid contingat » Io. 5, 14..  SI IN VIIS MEIS. Post ablutionem sordide vestis et restitutam dignitatem mundi sacerdotii, precipitur Iesu filio Iosedech ut custodiat vias Dei, et preponitur premium quod ideo sit perseveraturus iudex et pontifex in templo Dei, et habiturus de numero angelorum, qui eo tempore ibi astabant, quorum auxilio contra hostes circumvallaretur.  Allegorice. Dirigitur sermo ad Christum pro nobis in carne pauperem factum, ad quem refertur sicut ad caput quidquid de membris eius dicitur et noster profectus, eius est victoria. Cum ergo pervenerimus « in virum perfectum, in mensuram etatis plenitudinis Christi » Eph. 4, 13., ille iudicabit domum Dei, id est nos qui sumus Ecclesia, pro meritis singulorum constituens in Ecclesiis prophetas apostolos, doctores, et huiusmodi. Unde Ps. 81, 1. : « Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem Deus deiudicat », dividens singulis prout vult, et tunc dabuntur ei angeli ad ministrandum, id est homines qui in carne constituti, angelicam vitam ducent, qui non fluctuabunt, sed assistant ei in Ecclesia cum Iesu stante stabiles. ambulaveris  ambulaverint membra tua et custodiam meam custodieris,  precepta mea custodienda tu quoque  in perfectis hoc est premium tuum iudicabis  tamquam pontifex domum meam et custodies atria mea  unde : « Adorate Dominum in atrio sancto eius » Ps. 28, 2 ; Ps. 95, 9.. et dabo tibi ambulantes  tecum qui te custodiunt, quorum auxilio securus non timeas hostes de his  angelis vel sanctis qui nunc hic assistunt.  in conspectu tuo Audi Iesu sacerdos magne Cf. Agg. 1, 12. tu et amici tui qui habitant coram te, quia viri portendentes sunt. Ecce enim ego adducam servum meum orientem,  AUDI IESUS SACERDOS MAGNE. Promiserat Iesu filio Iosedech quod iudicaret, et domum eius, et custodiret atria, et haberet angelos ministros angelice dignitatis, nunc dicit ei, et amicis eius, id est discipulis eius et prophetis, qui sunt viri portendentes, id est positi in signum futurorum quod plenam felicitatem et perspectam beatitudinem sint habituri, quando ille venerit"cui nomen est oriens" Za. 6, 12.. Qui etiam lapis angularis dicitur Cf. Ps. 117, 22-23 ; Eph. 2, 20., coniungens duos parietes in unum, super quem septem oculi de quibus Isaias Is. 11, 1-3. : « Et requiescet super eum spiritus sapientie et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientie et pietatis, et replevit eum spiritus timoris Domini ».  Allegorice. Iesus magnus sacerdos Dominus salvator, amici eius apostoli qui sunt portendentes viri , id est facta eius mystice accipientes vel aspicientes, et de presentibus futura cognoscentes, qui cecum natum super populo gentilium interpretatur. Qui etiam secundum aliam figuram oriens dicitur pro lumine, et lapis qui secundum Danielem Dn. 2, 34. de monte abscisus est pro robore, quo omnia regna conterit. Dicitur ergo Christo : tu et apostoli tui, audite promissiones quas feci implendas in vobis et statim vertitur sermo ad auditores loquens de ipso Christo : Ecce enim ego {t. 3 : Erfurt, f. 291vb ; facsim., p. 438b} adducam servum meum , Dominum, scilicet Christum, qui etiam lapis est conterens inimicos. Quem ego dedi coram Iesu filio Iosedech, quia post illum venit, et in facie eius datus est, quia per se intelligebat illum prefigurari, in quo uno septem oculi, quia in illo fuit plenitudo totius gratie spiritalis. quia ecce lapis  adducitur quem dedi coram Iesu super lapidem unum  istum septem oculi sunt. Et Et] om. Weber ecce ego celabo sculpturam eius ait Dominus exercituum et auferam iniquitatem terre illius in die una.  Servat metaphoram lapidis, quasi dicat : hunc lapidem clavis crucis et lancea militis faciam vulnerari, et in eius passione delebitur iniquitas terre, in una die de qua dicitur Ps. 117, 24. : « Hec est dies quam fecit Dominus, exultemus et letemur in ea ». Et in illa die passionis vocabit vir , id est perfectus vir in Christo, amicum suum , idest credentes ex Iudeis vel gentibus, ut sint sub vinea cuius fructus"letificat cor hominis" Ps. 103, 15., et qui ait Io. 15, 1. : Ego sum vitis, et subter ficum , idest dulcissimam refectionem Spiritus sancti.  Septuaginta : Ecce ego foveam fodiam. Hoc Iudei ad finem mundi referunt quando veniet iudicaturus Christus, qui fodiet, id est in medium proferet opera singulorum et in illa die vocabit unusquisque sanctorum amico, id est alios sanctos ad requiem, ut operum suorum virtute gaudeant. In die illa dicit Dominus exercituum vocabit vir amicum suum subter vineam et subter ficum. Capitulum 4 Et reversus est angelus qui loquebatur in me et suscitavit {t. 3 : Erfurt, f. 291vb ; facsim., p. 438b} me quasi virum qui suscitatur de somno suo.  quietis vel ignorantie  ET REVERSUS EST. Nusquam videtur abisse qui loquebatur in propheta, sed sciendum quotiens humana fragilitas sue relinquitur imbecillitati Deum a nobis, et angelorum eius auxilium abire. Ergo et propheta stupore magne visionis attonitus tota mente torpebat, et clarum lumen veritatis videre non poterat. Unde ad aliam visionem cernendam quasi de somno excitatur.  Qui dormit illo somno de quo dicitur Io. 11, 12. : « Si dormit, salvus erit », potest cantare cum sponsa Ct. 5, 2. : « Ego dormio et cor meum vigilat ».  Ideo angelus interrogat excitatum, ut illo respondente se nescire nos ab angelo discamus. Et dixit ad me : Quid tu vides ? Et dixi : Vidi et ecce candelabrum aureum totum et lampas eius super caput ipsius  candelabri  ET ECCE CANDELABRUM. Hebreus Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 778. dicit per candelabrum aureum legem significari. Per lampadem que est in capite Christum qui est caput legis, et illuminat mundum. Per septem lucernas, sancti Spiritus septem lucernas que in Christo plene que super candelabrum quia dictante Spiritu sancto lex scripta est. Per septem infusoria quibus mittitur oleum in lucernas ut luceant in candelabro, intelligitur quod per legem septem gratie de celo descendunt ad homines. Per duas olivas que a dextris et a sinistris , inter quas media lampas lucet, legem et prophetas interpretatur, angelum quem propheta interrogat sensum intelligit a Deo illuminatum, qui nobis voluntatem Dei indicat, qui non respondet sed interrogat non ex ignorantia, sed ut ad intelligendum excitet. Non in exercitu nec in robore , verbum Domini ad Zorobabel ipsa est interpretatio visionis de reductione populi que non fiet multitudine bellatorum, sed spiritu Dei reductus est populus, et adversarii devastati. Per montem magnum {t. 3 : Erfurt, f. 292ra ; facsim., p. 439a} qui stat coram Zorobabel , diabolus interpretatur qui adversatur Iesu, et elevatur contra Zorobabel, et populum Iudeorum, sed videtur in plano, quia prostratus et humiliatus sub pedibus Israel, quo invito educit Deus lapidem primarium, id est Christum filium suum qui semper auxilium fuit populo Israel, et gratia eius lapidis in eos quos reduxit de captivitate exequavit gratiam quam in patres eorum exercuit  Allegorice. Candelabrum  : Ecclesia aurea propter spiritalem intelligentiam Scripturarum. Lampas  : Christus qui in Ecclesia fulget. Septem lucerne et infusoria  : earum gratie Spiritus sancti, per quas oleum misericordie Dei suscipit Ecclesia. Due olive  : Moyses et Elias, id est lex et prophetie que de Christi passione predicabant. Vel olive evangelium quod a dextris et lex que a sinistris . Mons diabolus et antichristus qui audet se erigere contra Christum qui ad Zorobabel dicens Mt. 4, 9. : « Hec omnia tibi dabo si procidens adoraveris me », quem Dominus calcat dicens  Mt. 4, 10. : « Vade retro Satanas. Scriptum est enim : Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies ». Lapis primarius « Verbum quod est in principio apud Patrem » Io. 1, 1., quod educitur de « sinu Patris » Io. 1, 18. in carne, qui aequat gratiam legis gratie evangelii, ut equale munus accipiant, et credentes ex Israel et populus gentium. et septem lucerne eius  lampadis super illud illud] + septem Weber  candelabrum et septem infusoria  erant lucernis  quibus oleum infunditur in lucernis que erant super caput illius, et due olive  erant super illud una a dextris lampadis  evangelium et una a sinistris  lex eius.  lampadis Et respondi et aio ad angelum qui loquebatur in me dicens : Quid sunt hec, domine mi ? Et respondit angelus qui loquebatur in me et dixit ad me : Numquid nescisti nescisti] nescis Weber quid sunt hec ? Et dixi : non, domine mi. Et respondit et ait ad me dicens : Hoc est verbum Domini ad Zorobabel  hec est interpretatio visionis quam Deus revelat dicens :  istud Non in exercitu,  id est in multitudine nec in robore  bellatorum sed in spiritu meo dicit Dominus exercituum.  fit reductio populi, et vastatio inimicorum  sed Quis tu  es mons magne coram Zorobabel in planum  prostratus ab alto et educet  Dominus lapidem primarium  Christum qui « primogenitus mortuorum » Apc. 1, 5 ; cf. Col. 1, 18.. et exequabit gratiam gratie eius. Et factum est verbum {t. 3 : Erfurt, f. 292ra ; facsim., p. 439a} Domini ad me dicens : Manus Zorobabel fundaverunt domum istam  MANUS ZOROBABEL. Principes revertentium fundamentum templi iecerant et consummaverunt, et cum videritis in templo quod nunc edificatis culmen impositum, vos qui nunc dubitatis, tunc scietis quod ego Zacharias quidquid dixi Deo inspirante annuntiavi.  Allegorice. Zorobabel  : Christus qui fundat et perficit Ecclesiam, in cuius manu corpus ipsius non plumbeum, sed stanneum et ab omni peccato purissimum. Septem oculi qui discurrunt in universam terram , septem sunt spiritus, quia nihil latet Dominum, sed preteritorum et futurorum et presentium conscius est « et reddet unicuique secundum opera sua » Mt. 16, 27.. et manus eius perficient eam et scietis  tunc quia Dominus exercituum misit me  Zachariam ad vos.  quasi pauci sunt qui despiciunt regale fastigium, sed Zorobabel et despexit et socii eius Quis enim despexit dies parvos ?  descriptio humane vite  QUIS ENIM. Vere Zorobabel et socii eius confisi de auxilio Dei, pro nihilo habebunt dies regum opus Dei impedire volentium, quia quamvis in purpura videant illos splendere, et exercitu circumdatos, tamen intelligent vitam eorum parvam et malam et nihil contra Deum posse, et ideo letabuntur in expletione operis, et videbunt auxilium salvatoris, qui de stirpe Zorobabel promittitur qui lapis pro fortitudine stanneus murus fortis et robustus. Sicut enim stannum alia metalla ab igne defendit, et cum sit aes vel ferrum natura durissimum si absque stanno fuerit uritur et crematur, sic omnis angelorum et hominum fortitudo, si non habet auxilium salvatoris imbecilla est et fragilis. Et letabuntur et videbunt lapidem stanneum stanneum] stagneum Weber in manu Zorobabel.  et Septem isti oculi Domini  quos vidisti in lapide qui discurrunt in universa terra. Et respondi  illo nihil respondente et dixi ad eum : Quid sunt due olive olive] + iste Weber ad dexteram candelabri et ad sinistram eius ?  QUID SUNT DUE OLIVE. Quia hoc quod quesieram non respondit, quia supra me erat, et audire non merui minora interrogavi, secundum illud Mt. 7, 7. : « Pulsate et aperietur vobis ».  Superius dictum erat de duabus olivis, quod quia propheta non retinuit, hic interrogans audire non meretur, vel quod ibi obscurius dictum est, hic manifestius {t. 3 : Erfurt, f. 292rb ; facsim., p. 439b} audire desiderat. Vel certe silentio angeli confutatur eius audacia, quia maiora se scire contendat. Hebrei Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 784. dicunt quia non totum quesierat quod scire debuerat, ideo nihil hec respondetur ei de olivis, sed ipse plenius querit addens spicas, vel ramos olivarum, de quibus supra tacuerat.  Allegorice. Per duas olivas duo testamenta : evangelium spiritale a dextris, lex corporalis a sinistris, et quia nec totum evangelium nec totam legem explanare possumus, quasi ramusculos ex eis excerpimus, quia « ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus » 1Cor. 13, 9.. Alii duos ramos olivarum, vel spicas et filios olei, id est pinguedinis vel splendoris sacerdotium interpretantur, et legem que prebeant gaudium universe terre. Alii Enoch Cf. Gn. 5, 24 ; et Eliam Cf. 4Rg. (2Rg.) 2, 11. , quorum alter in preputio, alter in circumcisione placuit Deo et cum corpore raptus est in celum. Et respondi secundo  illo nihil respondente et dixi ad eum : Quid sunt due spice  vel rami  metaphorice, quia in similitudinem spicarum recte erant arbores, et sicut spica aristis sic iste vallate ramis et foliis tecte surgebant in sublime  de spicis supra non quesierat olivarum que sunt iuxta duo rostra aurea in quibus sunt suffusoria ex auro ?  Septuaginta : duo rami qui in manibus sunt duarum narium Et ait ad me dicens : Numquid nescis quid sunt hec ? Et dixi : Non, domine. Et dixit : Isti sunt sunt] om. Weber duo filii olei qui assistunt Dominatori universe terre. Capitulum 5 {t. 3 : Erfurt, f. 292ra ; facsim., p. 439b} Et conversus sum  ad aliam visionem, a letis ad tristia  ET CONVERSUS. Superius viderat edificationem templi, adventum Christi, populum de Babylone liberatum nuntiaverat, sed ne ex visa felicitate extolleretur, videt et tristia ut humilietur ex tristium comminatione. et levavi oculos meos et vidi et ecce volumen volans.  Septuaginta : falcem volantem , id est iudiciariam Dei sententiam que cunctorum delicta succidit  VOLUMEN VOLANS. In quo omnium peccata descripta sunt, ut unusquisque recipiat secundum peccata sua, sive bonum sive malum. Unde dicitur  Dn. 7, 10. : « Libri aperti sunt ». Et dixit ad me : Quid tu vides ? Et dixi : Ecce Ecce] om. Weber ego video volumen volans, longitudo eius viginti cubitorum et latitudo eius decem cubitorum.  ECCE EGO VIDEO VOLUMEN. GREGORIUS. Quid est volumen volans , nisi Scriptura sacra que dum de celestibus loquitur ad superiora mentis nostre intentionem levat ? Quia dum illam super nos esse aspicimus vana attendere, id est concupiscere deuitamus. Que latitudinem cubitorum  decem, longitudinem vero viginti habere perhibetur, quia latitudo operationis nostre simpla est, et longanimitas spei in duplum tenditur : quando pro bono opere et hec nobis requies mentis et illic gaudia eterna preparantur, attestante veritate que ait Mt. 19, 28 ; Lc. 18, 29-30. : « Si quis reliquerit domos, aut agros et cetera centuplum in hoc seculo recipiet et in futuro vitam eternam possidebit ». Centenarius numerus decemplicato denario fit perfectus, hic itaque contumplum accipit qui etsi nihil habuerit, ipsa tamen perfectione mentis iam in hoc seculo nihil habere querit. Quia ergo per hanc duplum pro simplo nobis redditur, recte hoc volumen per viginti cubitos in longum tenditur quod per decem dilatatur. Sed quia hec ipsa sacra eloquia ad eternam damnationem sunt eis, qui illa vel scire nolunt, vel certe sciendo contemnunt, recte de hoc volumine dicitur : hec est maledictio que egreditur super faciem omnis terre. Et cur male dicatur Et... dicatur] corr. , etc. maledicatur Rusch * adiungit : quia omnis fur, sicut ibi scriptum est, iudicabitur . Cf. Gregorius Magnus , Moralia in Iob, lib. 15, cap. 14.24-45, CCSL 143A, p. 758-759 : « Quid namque est uolumen uolans, nisi scriptura sacra? Quae dum de caelestibus loquitur, ad superiora mentis nostrae leuat intentionem, quia dum illam super nos esse aspicimus, ima attendere, id est concupiscere deuitamus. Quae latitudinem decem cubitorum, longitudinem uero uiginti habere perhibetur; quia latitudo operationis nostrae simpla est, et longanimitas spei in duplum tenditur; quoniam pro bono nostro opere et hic nobis mentis requies et illic gaudia aeterna praeparantur; ueritate attestante, quae ait: si quis reliquerit domos, aut agros et cetera, centuplum in hoc saeculo recipiet, et in futuro uitam aeternam possidebit. Centenarius quippe numerus decemplicato denario fit perfectus. Hic itaque centuplum recipit, qui etsi nihil habuerit, ipsa tamen perfectione mentis iam in hoc saeculo habere nihil quaerit. Quia ergo per hanc duplum nobis pro simplo redditur, recte hoc uolumen per uiginti cubitos in longum tenditur, quod per decem dilatatur. Sed quia haec ipsa sacra eloquia ad aeternam damnationem sunt eis qui illa vel scire nolunt, vel certe sciendo contemnunt, recte de hoc uolumine dicitur: haec est maledictio, quae egreditur super faciem uniuersae terrae. Et cur maledictio dicatur, adiungit: quia omnis fur sicut ibi scriptum est, iudicabitur ».  Dicunt quidam viginti et decem que sunt triginta ad etatem Christi referri, quia Io. 5, 22. : « Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio ».  In viginti qui ex duabus decadibus efficitur austera et tristia nuntiantur. In decem, id est una decade meliora et prospera. In his ergo omnibus numeris prius tristia et postea leta dicuntur, quia ad hoc corripit Deus ut emendet, et per omnia supplicia eruditur Israel, hec est maledictio contra eos qui putant furtum et periurium esse parva crimina, dicitur quod maledictio que in volumine vel falce descripta est, veniat super domum furis et periuri, ibi commorans, et omnia devastans. Quid ergo de his que maiora reputantur crimina, sicut « adulterium, homicidium, sacrilegium » Cf. Gal. 5, 19-21. ? Et dixit ad me : Hec est maledictio que egreditur super faciem omnis terre, quia omnis fur sicut ibi scriptum est  in volumine iudicabitur  damnabitur et omnis iurans ex hoc similiter iudicabitur.  quia Educam illud dicit Dominus exercituum et veniet ad domum furis et ad domum iurantis in nomine meo mendaciter et commorabitur  diu in medio  interius domus eius et consumet eam et  per simile ligna eius et lapides eius. Et egressus est angelus qui loquebatur {t. 3 : Erfurt, f. 292va ; facsim., p. 440a} in me et dixit ad me : Leva oculos tuos et vide. Quid est hoc quod egreditur ? Et dixi : Quidnam est ? Et ait : Hec est amphora  vel : mensura Za. 5, 6 (LXX) : τὸ μέτρον. Cf. Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Za.), lib. 1 (Za. 5, 6-8), CCSL 76A, p. 788.101-111: « Et ne dubitaremus quo proprie uocabulo nuncupetur, ipse angelus qui ostenderat amphoram, siue mensuram, illi nomen imponit; et dicit iuxta septuaginta: haec est iniquitas eorum in uniuersa terra; iuxta hebraeos: hic est oculus, id est, ostensio omnium peccatorum. et ecce mulier sedebat in medio amphorae, uel mensurae, quae apud hebraeos dicitur epha [הָאֵיפָה], crebro que a LXX in οἴφι uertitur; et haec ipsa mulier uocabatur impietas. cum haec ita cerneret, ecce talentum plumbi, id est massa instar lapidis ferebatur, uel suo impetu, uel domini iussione, uel ferebatur ab alio cuius nomen tacitum est ». egrediens.  per hanc amphoram ostendo tibi peccata populi Et dixit : Hic Hic] hec Weber est oculus  Septuaginta : iniquitas Za. 5, 6 (LXX) : καὶ εἶπεν Αὕτη ἡ ἀδικία αὐτῶν ἐν πάσῃ τῇ γῇ. Cf. Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Za.), lib. 1 (Za. 5, 5-8), CCSL 76A, p. 788.121-789.129 : « Angelus qui loquebatur in propheta, egressus de eo, et quasi cominus loquens, praecipit illi ut leuet oculos suos, et uideat peccata populi israel in mensuram coaceruata perfectam, et impleta delicta cunctorum; et hanc esse oculum eorum, quod hebraice dicitur enam [עֵינָם], et scribitur per ain, iod, nun, mem. siue iniquitatem eorum, quae si per uau litteram scripta esset recte legeretur onam [עֲַוֹנםׇ (Kennicott 530)], ut LXX uerterunt; et hic error in editione uulgata frequenter inoleuit, ut quia uau [וֹ] et iod [י] litterae eadem forma, sed mensura diuersae sunt, altera legatur pro altera ». eorum in universa terra. Et ecce talentum plumbi portabatur et ecce mulier una sedens in medio amphore. Cf. sententia ex Za. 5, 6-7 (καὶ εἶπεν Αὕτη ἡ ἀδικία αὐτῶν ἐν πάσῃ τῇ γῇ. 7 καὶ ἰδοὺ τάλαντον μολίβου ἐξαιρόμενον, καὶ ἰδοὺ μία γυνὴ ἐκάθητο ἐν μέσῳ τοῦ μέτρου) : « Iniquitas sedet super talentum plumbi », ut laud. Origenes , In Exodum homiliae (transl. Rufini), hom. 6, par. 4, GCS 29, p. 195.16 ; Origenes , In Matthaeum homiliae, fragm., 245, 1-2 ; Origenes , Commentarii in Matthaeum, versio latina antiqua (Mt. 18, 23), GCS 10, p. 299.10-15 : « et forsitan ideo talentorum multorum factus est debitor, quoniam (saepe) secutus est mulierem super talentum plumbi sedentem, cuius nomen iniquitas » ; Hieronymus , In Ez. (CPL 0587), lib. 7, c. 22, linea 653 [*] ; Hieronymus , In Is. 58, 13, CCSL 73, p. 675.28 ; Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Na.), Na. 2, 8-9, CCSL 76A, p. 549.284 ; Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Mal.), Mal. 3, 15, CCSL 76A, p. 937.393 ; cf. Hieronymus , In Mt., lib. 2, linea 264 [*] ; Hieronymus , In Is. 1, 4, lib. 1, CCSL 73, p. 11.35 ; Hieronymus , In Is. 24, 19-20), CCSL 73, lib. 8, CCSL 73, p. 322.27 : « In zacharia scribitur: quae sedebat super talentum plumbi » ; Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Mi.), lib. 2 (Mi. 7, 18-20), CCSL 76, p. 523.686 ; Hieronymus , In Ecl. (Qo. 9, 11), lin. 244 [*] : « iniquitas enim sedet super talentum plumbeum » ; Hieronymus , In Is. (Is. 14, 15), lib. 6, CCSL 73, p. 242.10 : « Unde et iniquitas, siue ut melius habetur in hebraeo, impietas super talentum plumbi sedere conspicitur » ; Hieronymus , In Is. (Is. 5, 18) lib. 2, CCSL 73, p. 76.36-37: « plaustrum autem plenum oneratum que peccatis facilius intellegunt, qui meminerint scriptum in zacharia, impietatem sedere super talentum plumbi » ; Hieronymus , In Ez. (Ez. 27), lib. 8, c. 27, lin. 984 [*] : « Iuxta zachariam in quo mulier sedet super talentum plumbi » ; Hieronymus , Commentarii in iv epistulas Paulinas, (Gal.), lib. 3, col. 455, linea : 52 [*] : « et zacharias, in specie mulieris, uidit super talentum plumbi sedere iniquitatem » ; Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Za.), lib. 1 (Za. 5, 5-8), CCSL 76A, p. 788.97 : « et ecce talentum plumbi elevatum est, et ecce mulier una sedebat in medio amphorae », et, ex illis, permulti auctores.  angelus  ET EGRESSUS EST ANGELUS. Angelus qui loquebatur in propheta est {t. 3 : Erfurt, f. 292va ; facsim., p. 440a} egressus de eo et, quasi Dominus loquens, precipit ut, levatis oculis, videat peccata plurium mensuram coacervatam, perfecta et impleta delicta cunctorum, hec amphora est oculus, id est ostensio peccatorum, ut quorum vitia primitus latiabant dispersa, in unum coacervata oculis omnium panderentur. Quia dum egreditur Israel de loco suo per captivitatem cunctis gentibus qualis in terra sua fuerit monstratur. Per massam plumbi , significatur gravissimum pondus peccatorum, et super hanc amphoram omnium delictorum media sedebat impietas, id est idolatria, que excedit omnia peccata Israel, et in suo scelere gloriabatur, sed mittitur in medio Babylonis et malo captivitatis premitur ab angelo Dei ut que prius letabatur in scelere, eterno silentio conticescat.  LEVA OCULOS. Volens Deus ostendere prophete humanum genus ex qua culpa maxime a Deo dilabatur, per imaginem amphore quasi patens os avaritie designavit. Avaritia quippe velut amphora est , que os cordis in ambitu apertum tenet. Et dixit : hic est oculus eorum in universa terra . Multos obtusi sensus homines cernimus, et tamen in his que appetunt avaritie stimulis excitantur, et qui ad bona videnda ceci sunt, excitantibus premiis ad peragenda vigilantes fiunt. Et ecce talentum plumbi portabatur . Quid est talentum plumbi nisi eadem avaritia pondus peccati ? Impietas in medio amphore proiicitur, quia nimirum in avaritia semper impietas tenetur. Massa plumbi in os mulieris mittitur, quia, scilicet, impietas avaritie peccati sui pondere gravatur. Et dixit : Hec est impietas. Et proiecit eam in medio amphore et misit massam plumbeam  quo autem et quibus portetur conclusa sequens lectio docet in os eius.  amphore  HEC EST AMPHORA. Amphora vel mensura ferebatur in aere, cui ipse angelus nomen imposuit. Hic est oculus , id est ostensio omnium peccatorum, et ecce mulier sedens in medio amphore , vel mensure, que est impietas, et cum hec ita cerneret ecce massa plumbi instar lapidis ferebatur, vel suo impetu, vel Dei iussione, vel ab alio cuius nomen tacetur, angelus autem qui loquebatur in propheta exiens ab eo universa monstrabat, qui mulierem precipitem misit in medio amphore que prius ferebatur libere et super amphoram sedens, omnibus apparebat et, ne forte rursus elevaret caput et sua impietate gauderet, talentum plumbi in modum lapidis mittit in os amphore , opprimens impietatem et concludens ne possit erumpere. Et levavi oculos meos et vidi. Et ecce due mulieres egredientes et spiritus in alis earum et habebant alas quasi alas milvi et levaverunt amphoram inter terram et celum.  ET ECCE DUE MULIERES. Per duas mulieres, Iudei Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 790. interpretantur regnum Medorum et Macedonum quorum utrumque afflixit populum Babylonium et ibi impietas eorum sedem posuit, hoc fingunt ne quod de se dictum est, in se intelligatur.   Due mulieres que egrediuntur de terra sua Iuda sunt decem tribus que ab Assyriis, et due que a Chaldeis capte sunt. In alis quarum erat spiritus id est potestas diaboli, qui a spiritu malo quasi vento flatuque rapte, celeri volatu ferebantur. Milvus avis rapacissima, per quem diabolus cuius {t. 3 : Erfurt, f. 292vb ; facsim., p. 440b} potestati traditur Iuda et Israel ut ab eo in captivitatem ducantur, et ille mulieres tulerunt amphoram , vel mensuram in qua clausa tenebatur impietas sub massa plumbi depressa per aerem inter celum et terram. Supra autem eruditus propheta de amphora non querit quid portent videns amphoram deferri, sed quo portent, et respondetur ab angelo : ut edificetur ei domus in terra Sennaar . Sennaar campus Chaldeorum ubi edificata est Babylon. In Babylonem ergo deferunt he mulieres impietatem, ut ibi edificetur ei certa domus . Vere enim in Babylone certa sedes est impietatis.  GREGORIUS. Quid aliud in his duabus mulieribus accipimus nisi duo principalia vitia, superbiam, scilicet, et inanem gloriam, que impietati absque ulla dubitatione coniuncta sunt. Que et in alis suis spiritum habere narrantur, quia in actionibus suis Satane voluntati deserviunt. Spiritum appellant de quo in evangelio Mt. 12, 43 ; Lc. 11, 24. cum « spiritus exierit ab homine ». Et habebant alas quasi alas milvi . Milvus semper rapture student pullorum. Iste mulieres ergo alas habent quasi alas milui, quia actiones eius diabolo procul dubio similes sunt quia insidiantur semper rapture parvulorum. Et levaverunt amphoram inter terram . etc. Superbia et vana gloria habent hoc proprium ut eum quem infecerunt in cogitatione sua super ceteros extollant, et modo per ambitum rerum, modo per desiderium dignitatum quem semel captum tenuerint in honoris altitudinem elevent. Qui autem inter celum et terram est, et ima deserit et ad superna minime pertingit. Iste mulieres , scilicet superbia et inanis gloria mentem captam ita levant ut quoslibet proximos quasi despicientes deserant, et alta gloriantes petant, sic nec equalitate fraternitatis in proximis, nec tamen summa pertingere prevalent. Sennaar fetor eorum, sicut « bonus odor » 2Cor. 2, 14. ex virtute, ita e contrario fetor ex vitio. « Radix enim omnium malorum est cupiditas » 1Tim. 6, 10., et quia quodlibet malum per avaritiam generatur, dignum est ut domus avaritie in fetore construatur. Sennaar vallis est latissima que pro confusione mentium atque linguarum Babylon dicta est, et quia per avaritiam et impietatem certum est, omnia mala exurgere, merito he in confusione perhibentur habitare. Cf. Gregorius Magnus , Moralia in Iob, lib. 14, cap. 53.93-121, CCSL 143A, p. 738-739. Et dixi ad angelum qui loquebatur in me : Quo iste deferunt amphoram ? Et dixit ad me : Ut edificetur ei domus in terra Sennaar  excussio dentium et stabiliatur et ponatur ibi super basim basim] scrips. , basem Rusch Weber suam.  ut ibi eterna statione quiescat Capitulum 6 {t. 3 : Erfurt, f. 292vb ; facsim., p. 440b} Et conversus sum  transivi ad aliam visionem et levavi  altius ad celum oculos meos  cordis et vidi, et ecce quattuor quadrige egredientes de medio duorum montium,  quod supra myrteta umbrosos hic ereos vocat et montes  illi montes  qui nulla vetustate possunt consumi aerei.  erant In quadriga prima equi rufi rufi] + et Weber ,  cruenti et sanguinarii erant et babylonica crudelitate terribiles in quadriga secunda equi nigri  regnum Medorum et Persarum quod egrediens per Assueri regis edictum mortem omnium Iudeorum tristi nuntio preferebat et in quadriga tertia equi albi albi] + et Weber ,  Macedones sub quorum rege Antiocho Machabeorum victoriam legimus in quadriga quarta equi varii fortes.  Romani reges, quorum alii clementes in Iudeos ut Iulius Cesar, alii persecutores ut Vespasianus Et respondi et dixi ad angelum qui loquebatur in me : Quid sunt hec, domine mi ?  Quid significant Et respondit angelus et ait ad me : Isti sunt quattuor venti celi qui egrediuntur ut stent coram Dominatore universe universe] omnis Weber terre.  id est quattuor plage mundi que assistunt et parent Domino, nihil enim hec quattuor regna absque Dei fecerunt voluntate   ISTI SUNT QUATTUOR VENTI . Notandum quod climata mundi in Scripturis sanctis secundum situm Hierusalem et templi appellantur.  Quidam dicunt quattuor quadrigas quattuor evangelia, equos apostolos, quorum alii rufi martyrio, alii obscuri et nigri profunditate et cognitione mysterii, alii albi gratia virginali, alii varii et fortes, gratiam curationum et diversarum virtutum habentes. Hec quadrige mittuntur in quattuor mundi cardines ad explendam Dei voluntatem, quibus dicitur ab angelo : Ite et perambulate terram , in cunctis terre finibus evangelium seminate. Ecce qui egrediuntur in terram aquilonis r equieuisse dicitur spiritus Domini vel angeli quando in terra aquilonis durissima diaboli regna, apostolica predicatione subversa sunt. {t. 3 : Erfurt, f. 293ra ; facsim., p. 441a} In qua qua] quo Weber erant equi nigri egrediebantur in terra aquilonis   {t. 3 : Erfurt, f. 293ra ; facsim., p. 441a} IN QUA ERANT EQUI NIGRI EGREDIEBANTUR. Prima quadriga in qua equi rufi quid egerint non dicitur. Quando enim propheta hoc referebat iam Babyloniorum regnum preterierat et totam Asiam Medi possidebant, sub quorum rege Dario anno eius secundo omnia visa sunt que supra exposuimus. Nigri ergo equi egrediabantur in terram aquilonis ad evertendum, scilicet, regnum Chaldeorum. et albi egressi sunt post eos et varii egressi sunt ad terram austri.  id est Romani fortes et robusti egressi sunt ad australem plagam et totam terram celeri impetu vastaverunt  ET VARII EGRESSI. Reges Macedonum sequuntur vestigia Medorum, et sicuti Medi Chaldeos, ita Macedones Medos et Persas et Chaldeos sibi subiugaverunt. Qui autem erant robustissimi exierunt et querebant ire et discedere discedere] discurrere Weber  alias : discurrere per omnem terram. Et dixit : Ite.  angelus qui loquebatur in me clamat ad romanum imperium Perambulate terram et perambulaverunt terram.  vestris pedibus cuncta substernite Et vocavit me et locutus est ad me dicens : Ecce qui egrediuntur in terram aquilonis requiescere fecerunt spiritum meum in terra aquilonis.  ECCE QUI EGREDIUNTUR. Tradunt Hebrei Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 793. quod albi equi id est Alexander et Macedones qui post Medos sunt egressi in terram aquilonis, requiescere fecerunt spiritum prophetalem in terra aquilonis , eo quod contra Medos Dei impleverunt voluntatem, et in brevi imperium Medorum et Persarum a Macedonibus sit deletum. Grandis enim illorum qui premuntur consolatio est si sciant hostes suos cito esse perituros. Et factum est verbum Domini ad me dicens : Sume   Sume munera que offerunt, aurum et argentum. a transmigratione  ab illis qui de transmigratione redierunt, scilicet, ab Oldai et ab aliis ab Oldai  deprecatio Domini et a Tobia et ab Idaia et venies tu in die illa et intrabis domum Iosie filii Sophonie qui venerunt de Babylone.  qui custos et edituus erat templi Domini et ibi corone eterna statione quiescent   Oldai  : deprecatio Domini. Tobias  : bonus Domini. Idaia  : notus Domini. Pro Oldai postea ponetur Helen id est somnium, et in quarto loco addetur H en id est gratia. Captivitas autem Iudeorum, id est populi Deum confitentis, sunt vitia et peccata. Qui vero penitent revertuntur in Hierusalem, id est Ecclesiam, ab his in penitentia Deum deprecantibus et bene placentibus Deo, et notis id est approbatis a Deo, offertur aurum et argentum de quibus fiunt corone in domo Iosie qui dicitur salvatus, et est filius Sophonie id est visitationis Domini, quia visitatur a Domino qui prius egrotaverat, et salvatur. He corone imponuntur Iesu id est Christo qui in membris revertentibus coronatur, qui est filius Iosedech , qui interpretatur Dominus iustitie, quia Christus"reddit unicuique iuxta opera sua" Cf. Mt. 16, 27.. Ipsi dicitur : Ecce vir oriens nomen eius . {t. 3 : Erfurt, f. 293rb ; facsim., p. 441b} Non Iesum dividimus nec duas personas de una facimus. Sed qui Iesus dicitur quia salvat, ipse est oriens quia in diebus eius orta est iustitia Cf. Ps. 84, 12.. Sub hoc oriente orietur multitudo credentium que edificabit Ecclesiam Deo, et ipse in singulis membris coronatus portabit gloriam illorum, et ipse rex et pontifex sedebit in throno tam regali quam pontificali et « consilium pacis erit inter utrumque » Lc. 1, 69. quia utraque gloria consentiet in Domino Iesu. Post coronatum Christum promittitur corona etiam his qui somniant eum « per speculum in enigmate » 1Cor. 13, 12., et quibus bonus est Dominus et qui noti sunt a Deo et eius gratia repleti visitantur ab eo et qui prius in Babylonie gemebant, longe a Iudea per singulos profectus edificabunt domum Dei, et omnes pari mente cognoscent quod Deus miserit prophetam ad eos. Et sumes aurum et argentum aurum et argentum] inv. Weber et facies  in domo iosie coronas  non unam sed duas auri et argenti varietate distinctas et pones  unam ex illis in capite Iesu filii Iosedech sacerdotis magni et loqueris ad eos eos] eum Weber dicens : Hec dicit dicit] ait Weber Dominus exercituum dicens : Ecce vir oriens nomen eius  id est Zorobabel qui ideo vocatur oriens quod ex humili et captivo in ducem populi consurget et subter eum orietur  multitudo fidelium et edificabit templum Domino. Et Et] Et ipse extruet templum Domino praem. Weber ipse  post extructum templum portabit gloriam  alteram coronam et sedebit et dominabitur  per principis potestatem super solio suo et erit sacerdos super solio suo  sed et Iesus filius Iosedech sedebit super sacerdotali sede et consilium pacis  iunctis animis et consiliis populum Dei gubernabit erit inter duos illos.  qui de regia et levitica tribu descenderunt Et corone erunt Helem Helem bis] scrips. , Helen Rusch  alias : heleti  pro Oldai Helem ponitur  CORONE ERUNT. Hebrei Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 797. dicunt Ananiam Azariam et Misaelem de captivitate revertentes aurum et argentum in munera templi, et coronos pontificis et ducis attulisse, et H en quem supra non dixerat id est gratiam Danielem, scilicet, cum munere venisse, et ideo Helem pro Oldai positum est, ut ex interpretatione nominis quod somnium dicitur, ostendatur Danielem in captivitate positum et tres pueros regalis somnii mysteria cognovisse. Ipse enim Daniel et tres pueri oraverunt Dominum, et ita consecutus est Daniel interpretationem somnii Cf. Dn. 2, 16-19..  Corone prius imposite capitibus duorum nominibus illorum a quibus oblate sunt consecrabuntur in templo Dei in sempiternam memoriam, et tunc de toto orbe gentes que procul posite sunt venient et edificabunt in templo Domini unusquisque pro viribus suis. et Tobie et Idaie  notus Domini et Hen  gratia  hic quartum additur cum tria tantum posuit filio {t. 3 : Erfurt, f. 293rb ; facsim., p. 441b} Sophonie  visitatio Domini  et hoc erit memorabile memorabile] memoriale Weber  in sempiternum in templo Domini. Et qui procul sunt  a Deo per peccata venient et edificabunt in templo Domini  ubi habitat Deus et scietis quia Dominus exercituum misit me ad vos.  et tunc ex eventu rerum et prosperitate cognoscetis quod Domino iubente omnia predixi Erit autem hoc si auditu audieritis vocem Domini Dei vestri.  hec omnia erunt si preceptis Domini obedieritis Capitulum 7 Et factum est in anno quarto Darii regis, factum est verbum Domini ad Zachariam in quarta noni mensis noni mensis] inv. Weber qui est Casleu.  ET FACTUM EST IN ANNO. Hebrei Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 801. autumant Sarasar et Rogomelech et ceteros qui cum eis erat, fuisse Persas et duces regis Darii timentes Deum, qui audientes templum esse constructum per legatos querebant a sacerdotibus et {t. 3 : Erfurt, f. 293va ; facsim., p. 442a} prophetis si secundum priorem consuetudinem quinto mense quo a Nabuchodonosor Hierusalem subversa est, adhuc duraret causa ieiuniis et fletus, cum iam esset restituta Hierusalem, an potius causa restitutionis mutassent tristitiam in gaudium Cf. Ps. 23, 12.. Ut Perse timentes Deum sicut cum flentibus Iudeis fleverunt, ita cum gaudentibus gaudeant Cf. Rm. 12, 15.. Postquam autem sciscitantium expleta est legatio, fit sermo Dei ad Zachariam imperans ut loquatur ad vulgus et ad sacerdotes quid respondere debeant legatis. Et miserunt ad domum Dei Sarasar et Rogomelech et viri qui erant cum eis eis] eo Weber ad deprecandum deprecandum] deprecandam Weber faciem Domini,  id est ad templum quod iam erat instauratum ut dicerent sacerdotibus  sciscitarentur a sacerdotibus domus Domini exercituum et prophetis loquentes :  modo cum restituta est Hierusalem Numquid flendum est mihi est mihi] inv. Weber  propter memoriam destructionis in mense quinto  qui appellatur iulius vel sanctificare me debeo sicuti iam feci iam feci] inv. Weber multis annis ?  fletus et ieiunium sanctificatio dicitur quia per abstinentiam curati sanctificantur Et factum est verbum Domini exercituum ad me dicens : Loquere  tu propheta ex persona mea ad omnem populum terre  qui terreno affectu ieiunat vel comedit et ad sacerdotes dicens : Cum ieiunaretis  abstineretis a cibis et plangeretis  planctu exteriori amissa temporali letitia in quinto  quando capta Hierusalem et septimo  quando Godolias occisus est ab Ismaele Cf. 4Rg. (2Rg.) 25, 25 ; Ier. 41, 2.. per hos septuaginta annos  desolationis templi et subversionis Hierusalem numquid ieiunium ieiunastis mihi ?  numquid proderat mihi quod ieiunabatis ? Et cum comedistis et cum bibistis  et e contrario si quando comedistis vel manducastis numquid non vobis comedistis et vobismetipsis {t. 3 : Erfurt, f. 293va ; facsim., p. 442a} bibistis ?  non mihi, neque enim his rebus placatur Deus, sed bonis operibus quia « esca non commendat nos Deo » 1Cor. 8, 8., sed precepta faciamus Numquid non sunt verba que locutus est Dominus in manu prophetarum priorum  quasi non muto sententiam, que dixi adhuc stante Hierusalem, dico post reedificatam  NUMQUID NON SUNT. Quasi : cur tanta scrupulositate queritis quando debeatis ieiunare et plangere, cum ego iam per Isaiam et per alios prophetas mandavi omni tempore esse ieiunandum a malis, et studendum in operibus misericordie. cum adhuc Hierusalem habitaretur et esset opulenta et et] om. Weber ipsa et urbes in circuitu eius et ad austrum  in montana regione et in campestribus habitaretur. Et factum est verbum Domini ad Zachariam dicens : Hec ait Dominus exercituum dicens : Iudicium verum iudicate  ne vobis improperetur, usquequo iudicatis iniquitatem  IUDICIUM VERUM IUDICATE. Moyses Dt. 1, 17. : « Sic magnum iudicabis ut parvum nec accipies personam et pauperi non misereberis in iudicio, quia iudicium Dei est ».  Hec magis volui, hec quesivi, hec faciunt commendabile ieiunium, que non facientes traditi estis captivitati, non quero ieiunium desolationis et mortis quinti et septimi mensis. et misericordiam. Et miserationes facite unusquisque cum fratre suo.  post iudicii veritatem sequatur clementia in cunctos maxime fratres vel eiusdem sanguinis vel eiusdem fidei Et viduam et pupillum  quorum cura a Deo vobis committitur et advenam et pauperem  hunc peregrinatio hunc egestas humilem facit nolite calumniari et malum vir fratri suo  omnis homo frater quia omnes ex uno patre non cogitet  nedum faciat in corde suo. Et noluerunt attendere  cum hec preceperam, illi noluerunt attendere  ET NOLUERUNT ATTENDERE. Possunt hec referri ad eos qui in Ecclesia nolunt audire Deum, sed cor aggravant, et ideo delinquentes in Ecclesia proiiciuntur de terra confessionis, et fit indignatio Dei super eos, et dispersi sunt per omnia regna vitiorum, et desolata est terra eorum vel anima, vel corpus non habens Deum habitatorem, nec in se spiritum revertentem, et terra quondam desiderabilis que erat hospitium Trinitatis, versa est in desertum et habitationem draconum. et verterunt scapulam recedentes recedentes] recedentem Weber  ex habitu corporis mea imperia respuentes et aures  cordis suas  non Dei aggravaverunt  onere ne audirent  Deum precipientem  "sicut aspis surda et obturans aures suas" Cf. Ps. 57, 5. et cor suum posuerunt  sponte ut ut] om. Weber  quasi adamantem  durum lapidem  UT ADAMANTEM. Adamas lapis fortissimus, qui omnia metalla confringit et a nullo confringitur, unde indomabilis dicitur. ne audirent legem et verba que misit Dominus exercituum in spiritu suo sancto sancto] om. Weber per manum prophetarum priorum.  Isaie, Osee, qui mundas habuerunt manus Et  ideo facta est indignatio  pro magnis peccatis magna a Deo Deo] Domino Weber exercituum. Et factum est  completa sunt verba Domini par pari referentis ut sicut illi ambulaverunt ad eum perversi et ipse ad eos perversus incederet sicut locutus est  Dominus preminando et sicut sicut] om. Weber non audierunt  me sic clamabunt  ad me et non audiam audiam] exaudiam Weber dicit Dominus exercituum.  eos Et  immo dispersi eos per omnia regna  Assyriorum, Medorum, Chaldeorum, Persarum et aliorum que nesciunt et terra desolata  omnis Iudea {t. 3 : Erfurt, f. 293vb ; facsim., p. 442b} est ab eis  a suis habitationibus  regnis eo quod non esset transiens et revertens et posuerunt terram desiderabilem in desertum.  que ad comparationem aliarum propter abundantie multitudinem lacte et melle manabat verterunt in solitudinem. Capitulum 8 Et factum est verbum Domini exercituum dicens :  ET FACTUM EST VERBUM. Israeliticus populus in captivitate cum Assyriis et Chaldaeis fornicatus est, sed postquam ab amatoribus suis illusus, et pristino decore nudatus est, memor pristine felicitatis dicit Os. 2, 7. : « Revertar ad virum meum priorem » {t. 3 : Erfurt, f. 293vb ; facsim., p. 442b} et ille suscipiens in coniugio dicit : Zelatus sum . Hec dicit Dominus exercituum : Zelatus sum Sion zelo magno  afflixi Iudeos qui me dimisso idola coluerunt  ZELATUS SUM. Quanto prius indignatus sum, quod a multis amatoribus deturpata maculaverit thorum meum, tanto amplius nunc zelo eam quod egit penitentiam, et edificavit templum in quo habitabo in medio eius. et indignatione magna  quia magna peccata eorum zelatus sum eam.  quia cum multis amatoribus prostituta maculavit thorum meum  sed Hec dicit Dominus exercituum :  quia penituit  sed Reversus sum ad Sion et habitabo in medio Hierusalem  in templo edificato et vocabitur Hierusalem civitas veritatis  que ante erat urbs mendacii et mons Domini exercituum mons sanctificatus.  in quo immolantur victime et cerimoniarum ordo servatur  REVERSUS SUM. Per Sion et Hierusalem accipiuntur anime fidelium speculantes Deum et videntes pacem, quibus peccantibus irascitur Deus, tradens eas captivitati ut Deum per mala sentiant, quem per prospera et bona non senserant. Et cum ipsi penitentiam egerint, Dominus ad eos revertetur, et in quibus prius regnabant mendacia vitiorum habitabit Christus veritas, et vocabuntur mons domus Domini. Hec dicit Dominus exercituum : Adhuc habitabunt senes et anus in plateis Hierusalem et viri baculus in manu eius pre multitudine dierum.  ADHUC HABITABUNT. Tanta erit prosperitas omnium rerum, ut nullo hoste remanente usque sexus usque ad ultimam perveniat etatem et trementes artus baculo regente sustentent. Platee Hierusalem, id est Ecclesie sunt virtutes in quibus habitant senes, non etate sed"quorum cani sunt sensus" Cf. Sap. 4, 8.. Hi habent et baculos in manibus, id est correptionem dicentes discipulis suis 1Cor. 4, 21. : « Quid vultis ? In virga veniam ad vos, an in spiritu levitatis ? ». Et cum senibus habitabunt anus, de quibus Paulus 1Tim. 5, 3. : « Honora viduas que vere vidue sunt ». Implebitur etiam civitas pueris et puellis ludentibus quos psalmista ad cauendum Domino hortatur dicens  Ps. 148, 12. : « Iuvenes et virgines senes cum iunioribus laudent nomen Domini ». Et platee civitatis complebuntur infantibus et puellis  in pace urbium solet fieri ut lasciua etas lusibus et choris gaudia concelebret ludentibus in plateis eius.  gestu corporis mentis letitiam indicantes Hec dicit Dominus exercituum : Si videbitur difficile videbitur difficile] inv. Weber  ab his qui vident urbem penitus destructam  et quasi impossibile est quod spondeo  SI VIDEBITUR. Cum tempore persecutionis conciliabula Christianorum destruerentur, insule exiliis fidelium implerentur, divini libri cremabantur, quis tunc crederet Ecclesias construendas, ab ipsis qui eas destruxerunt ?  Cum reliquiis populi qui de captivitate venerant tantam felicitatem prophetasset videbatur incredibile. Contra quod propheta : Non sunt mea que respondeo, nec mea voce utor, Dei sunt promissa que replico. in oculis reliquiarum populi huius  pusillanimis in diebus illis,  quando edificata eletitist heirusalem numquid in oculis meis difficile erit dicit Dominus exercituum ?  Qui ore meo promitto cui nihil impossibile est Hec dicit Dominus exercituum : Ecce ego salvabo populum meum de terra orientis  «Multi venient ab oriente et occidente et recumbent cum Abraham et Isaac et Iacob in regno celorum » Mt. 8, 11..  ECCE EGO SALVABO. Quidam Iudeorum Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 810. dicunt hec esse completa sub Zorobabel et Neemia edificato templo, et muris civitatis extructis, et statu iudaici populi restituto a Machabaeis, et diversis principibus, qui usque {t. 3 : Erfurt, f. 279va ; facsim., p. 443a} ad Herodem rexere Iudeam. Alii Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 811. ad consummationem seculi referunt et sub Christo quem frustra prestolantur explenda commemorant.  Possumus dicere hec ex parte esse completa tempore Zorobabel quando, reducto populo sub figura futuri, Deus habitavit in Hierusalem. Unde appellatus est populus Dei, et Dominus appellatus est Deus eorum, non in mendacio et iniquitate, sed in veritate et iustitia. Et in Ecclesia sub Christo maxime implentur, quando « multi de oriente et occidente veniunt et accumbunt cum Abraam et Isaac et Iacob in regno celorum » Mt. 8, 11., et discedente umbra veteris legis, veritas evangelii et iustitia Christi declaratur. et {t. 3 : Erfurt, f. 279va ; facsim., p. 443a} de terra occasus solis et adducam eos  «Veniet ex Sion qui eripiat et avertat iniquitatem a Iacob » Rm. 11, 26 ; cf. Is. 59, 20.. et habitabunt in medio Hierusalem,  Ecclesie et erunt mihi in populum,  obedientes et ego ero eis  "Erit unus grex et unus pastor" Cf. Io. 10, 16.. in Deum  protectorem in veritate et in in] om. Weber iustitia. Hec dicit Dominus exercituum : Confortentur manus vestre  ad cetera  CONFORTENTUR MANUS. Cum Aggeus et Zacharias iam exhortati fuissent populum ad edificandum, nunc iam secundum ammonitionem eorum extructo templo, hortantur nunc iterum et duces et populum, ut experti veritatem in his que prius audierant, nunc etiam accommodent fidem his que modo promittuntur, nec timeant impetum Medorum, nec insidias nationum per circuitum impedire volentium, sed confortentur per os prophetarum ex die quo iacta sunt fundamenta templi, usque ad diem quo superaedificatum est templum et audiant que sequuntur.  Dicitur Ecclesie : Confortentur manus vestre per bona opera in quibus fundatur domus Dei quando iaciuntur fundamenta fidei et extruitur templum, quando multitudo fidelium roboratur, et ita vivit ut templum Dei esse mereatur. Sed ante hanc edificationem quidquid boni operis habere videbantur, vel homines id est rationales, vel iumenta id est simplices, inde nullam mercedem apud Deum consequebantur, sed erant in eis bella et discordie et tribulatio, frater fratrem supplantabat et « inimici hominis domestici eius » Mi. 7, 6., quia carebant pace quam Christus vadens ad Patrem reliquit apostolis Cf. Io. 14, 27.. Quidquid boni operis facit, vel Iudeus vel hereticus, vel gentilis absque fide Christi, sine mercede agit, sed recepta fide Christi qui pro peccatis captivi tenebantur in mundo, et Babylonio igne urebantur, iam habent fructum vinee que dicit  Io. 15, 5. : « Ego sum vitis vera ». His dat terra fructum, ut"qui in lacrimis seminaverunt in gaudio metant" Ps. 125, 5., et"celi qui enarrant gloriam Dei" Ps. 18, 2. dabunt rorem divini eloquii, et hec omnia, id est pacem et abundantiam terre, habebunt reliquie populi, quas reliquit nobis Dominus Sabaoth. qui auditis in diebus his  quarto anno Darii, quarto die mensis qui dicitur casleu. sermones istos  de promissione futurorum per os prophetarum,  qui ceperunt loqui a die quo fundari cepit domus Dei in die in in] om. Weber qua fundata est domus Domini exercituum ut templum edificaretur.  qui prophetaverunt ut templum edificaretur .  audire debetis quia Et Et] om. Weber siquidem  certe ante dies illos merces hominum non erat, nec merces iumentorum erat,  Antequam edificaretur domus Dei omnis labor vester irritus et tam homines quam iumenta in diversis operibus cassis conatibus frustrabantur, foris adversarii domi seditio, frater fratri insidiabatur, per hec omnia pax rumpebatur neque introeunti et exeunti erat pax pre tribulatione  omnes inter se hostili odio dissidebant et dimisi omnes homines unumquemque contra proximum suum. Nunc autem  quia iam domus Domini fundamenta sunt iacta et templum edificatum non iuxta dies priores ego faciam reliquiis populi huius dicit Dominus exercituum,  reversis de captivitate Babylonis sed semen pacis erit,  Christus vinea  que prius sterilis dabit fructum suum,  ariditatem et famem pristini temporis futura abundantia compensabit  salutem humani generis et terra  que prius auferebat dabit germen suum et celi dabunt rorem suum  contra priorem ariditatem  irrigatione pluviarum et rore nocturno omnia pullulabunt et possidere  pro edificatione faciam {t. 3 : Erfurt, f. 294rb ; facsim., p. 443b} reliquias populi huius universa hec.  que dixi Et erit sicut eratis maledictio in gentibus domus Iuda  o due tribus  ET ERIT SICUT ERATIS. Promittit que futura erant post edificationem {t. 3 : Erfurt, f. 294rb ; facsim., p. 443b} templi, ut sicut prius inter gentes erant in maledictione et sibulo, sic salvate et reverse in Iudeam, erunt in benedictione  Tempore persecutionis, Christiani gentibus per circuitum sunt in maledictum et in exemplum, quia offenderunt in Deum suum, sed postea reddita pace sunt in benedictione, quia Deus miseretur Hierusalem id est visioni pacis, et Iude id est fidem Domini confitentibus. Singuli etiam credentium qui propter vitia traduntur Satane, cum egerint penitentiam revertentur in pristinum statum, et videbunt pacem Dei et confessionis sue gloriam possidebunt. et domus Israel,  decem tribus sic salvabo vos et eritis benedictio. Nolite timere.  adversarios rebellantes Confortentur  promissione Dei manus vestre,  ut impleant opera que ceperunt quia hec dicit Dominus exercituum :  qui potest implere que promittit Sicut cogitavi ut affligerem vos  captivitati tradere  SICUT COGITAVI UT. Iratus duodecim tribubus tradidit captivitati, conversus ad misericordiam relicto Israel in captivitate benefacit Hierusalem et domui Iuda.   Cogitavi ut bene faciam, ut igitur permaneat mea sententia, et non fiat irrita pollicitatio, facite hec que precipio. cum ad iracundiam me provocassent patres vestri me –provocassent patres vestri] inv. Weber dicit Dominus, et non sum misertus,  ut vel sic vos erudirem sic conversus  in presenti tempore cogitavi in diebus istis ut benefaciam Hierusalem et domui Iuda. Nolite timere. Hec sunt ergo verba que facietis. Loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo,  proximus omnis homo veritatem et iudicium pacis iudicate in portis vestris,  ubi sedebant ad iudicandum  VERITATEM ET IUDICIUM. In iudicio prima est veritas et iustitia, deinde sequitur misericordia, hoc enim est iudicium pacis ut iudex propositum habeat pacificare discordes.  In preceptis que ad vitam pertinent et sunt perspicua, non debemus querere allegoriam, ne iuxta comicum queramus nodum in scirpo. et unusquisque malum contra amicum suum ne cogitetis in cordibus vestris  qui sanctus est nec affligit amicum, nec contra cum malignitatem machinatur in corde. et iuramentum mendax ne diligatis. Omnia enim hec sunt que odi dicit Dominus. Et factum est verbum Domini exercituum ad me dicens :  ET FACTUM EST VERBUM DOMINI. Ad id quod supra Sarasar et Rogomelech per legatos quesierant utrum in mense quinto et septimo deberent ieiunare et plangere, an post edificationem templi finire ieiunium luctumque deponere, multis in medio positis que facere et sperare deberent, tandem ex persona Domini respondet propheta. Ieiunium quarti mensis Iudei arbitrantur, id est iulii, esse die septimo, et decima eiusdem mensis quando Moyses Ex. 32, 15-19. de monte descendens tabulas legis fregit, et iuxta Ieremiam Ier. 52, 6-7., muri civitatis tunc primum sunt rupti. In quinto id est augusto propter exploratores terre sancte orta est seditio in populo, et iussi sunt montem non ascendere, sed per quadraginta annos longis a terra sancta circuire dispendiis, ut exceptis duobus Iosue et Caleph omnes in deserto morerentur Cf. Nm. 14, 1-38.. In hoc etiam mense prius Nabuchodonosor et postea Titus Titus] corr. , Tyrus cacogr . Rusch templum Hierosolimis destruxit, et urbem Bethel cepit, ad quam confugerant multa millia Iudeorum. Aratum etiam templum in ignominiam oppresse gentis a Tito Annio Rufo Tito Annio Rufo Rusch cum CCSL76A (N edd. µ)] Turannio Rufo CCSL76A (p. 820.544). In septimo, id est octobri, occisus est Godolias et tribus Iude, et Hierusalem reliquie dissipate Cf. 4Rg. (2Rg.) 25, 25 ; Ier. 41, 1-2.. Decimo, id est ianuario Ezechiel 4Rg. 25, 1 ; Ier. 39, 1 ; Ier. 52, 4 ; Ez. 33, 21. in captivitate positus, et populus captivorum audivit templum esse subversum quinto mense. He sunt cause luctus et ieiuniorum que hactenus {t. 3 : Erfurt, f. 294va ; facsim., p. 444a} habuerunt, sed Deus pollicetur hos dies vertendos in gaudium, et solemnitates si pacem et veritatem dilexerint.  Ieiunium quarti et quinti, septimi et decimi vertetur in solemnitates, in tantum ut civitates Iudee que prius deserte frequenti habitatione celebrentur et una civitas pergat ad alteram et se mutuo cohortentur dicentes : Per septuaginta annos Hierusalem est oppressa luctu et amaritudine, sed nunc pace reddita pergamus Hierusalem et iuxta preceptum legis victimas immolemus. Et respondet alia civitas : Vadam etiam ego, et tunc populi multi coniuncti, et gentes innumerabiles et fortes adorabunt Dominum.  Mystice tunc ieiunamus quando « aufertur a nobis sponsus » Lc. 5, 35. nec meremur eius presentiam sed cum reversus cogitat benefacere tristitia vertitur in gaudium, et fames pristina sermonis Dei, presentia doctrine eius et celestis panis saturitate pensabatur. Hec dicit Dominus exercituum : ieiunium quarti et ieiunium quinti et ieiunium septimi et ieiunium decimi erit  vertetur domui Iuda in gaudium et in letitiam et in sollemnitates preclaras {t. 3 : Erfurt, f. 294va ; facsim., p. 444a} veritatem tantum et pacem diligite.  hoc tantum querit Deus Hec dicit Dominus exercituum : Usquequo veniant  undique  USQUE QUO VENIAT. Quod secundum litteram de Hierusalem et Zorobabel dicitur, ad Christum et Ecclesiam refertur ad quam de toto orbe populi concurrunt, ut offerant in templo sacrificia Deo, et tempore persecutionis magistri Ecclesie promittunt credentibus quod rursum edificande sint parrochie, et pax reddenda et facies Domini depraecanda. populi et habitent in civitatibus multis  Ecclesiis prius desolatis et vadant habitatores unusquisque unusquisque] unus Weber ad alterum dicens dicens] dicentes Weber  : Eamus  «Qui audit dicat : Veni » Apc. 22, 17.. et deprecemur faciem Domini  Filium qui imago Patris Cf. Col. 1, 15. : « Qui videt me videt et Patrem » Io. 14, 9.. et queramus Dominum exercituum.  bene operando Vadam etiam ego. Et venient populi multi  prece, fide, opere et gentes robuste  ut martyres ad querendum  immolando Dominum exercituum in Hierusalem et deprecandam faciem Domini.  non est locus veri sacrificii extra Ecclesiam Hec dicit Dominus exercituum :  hec predicta fient In diebus illis in quibus apprehendent decem homines ex omnibus linguis gentium et apprehendent fimbriam viri Iudei  Iesu qui de Iuda Cf. Gn. 49, 10., et apostolorum qui de Iudeis  IN DEIBUS ILLIS, id est in adventu Christi decem viri quos requirit Dominus in Sodomis apprehendent Christum in carne cupientes eius herere vestigiis quia Deus est cum eo. Vel quicumque de linguis et nationibus crediderint apprehendent apostolos qui de Iudeis sunt et dicent : ibimus vobiscum quia audivimus per prophetas quod Christus Dei Filius vobiscum est. Quod in Isaia legitur  Is. 4, 1. : « Septem mulieres apprehendent virum unum », id est Ecclesie Christum. In Zacharia per decem viros idem significatur. Per septem intelligitur Ecclesia septiformi gratia plena, per decem Ecclesia eadem, quia quinque sensus carnis et spiritus mundat, ut cum lampadibus bonorum operum Christo occurrat. Iota etim littera ex qua nomen salvatoris exordium sumit, non solum apud grecos sed etiam apud Hebreos denarium numerum significat. Qui ergo Christiano nomine censentur et Christo adherent per denarium numerum signantur.  Quidam ex Iudeis hoc sub Zorobabel dicunt esse completa. Alii sub Christo suo implenda quem venturum expectant.   Decem homines , idest Ecclesie que comparantur virginibus, quia quinarium numerum duplicant, et sunt sancte corpore et spiritu, qui etiam in presenti bene regit sensus corporis, duplicato numero accipiet in futuro decem civitates. dicentes : Ibimus vobiscum.  ad patriam celestem « de virtute in virtutem » Ps. 83, 8.. Audivimus enim  a prophetis quoniam Deus vobiscum est.  «Ego vobiscum sum usque ad consummationem seculi » Mt. 28, 20.. Capitulum 9 Onus verbi Domini in terra  est Adrach et  in terra Damasci requiei eius,  scilicet   {t. 3 : Erfurt, f. 294vb ; facsim., p. 444b} ONUS. Septuaginta : assumptio . Omnis hec visio sive pondus et onus verbi Dei pertinet ad vocationem gentium et extructionem Ecclesie et est ordo verborum : hoc onus verbi Domini est in terra Adrach  : ad acutum, rach molle. Notat ergo verbum Domini austerum non credentibus, molle et clemens iustis de Iudea assumptis. Quidam Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 824. Adrach , ad Iudeos excecatos, Damascum ad gentes assumptas referunt. Super Adrach ergo onus est austeritatis, in Damasco clemens requies Domini. Quia que ante conversionem bibens sanguinem interpretatur iam conversa ad penitentiam requies Domini dicitur. Ideo autem de utroque populo construetur templum, quia Domini est, quicumque de gentibus vel de Iudeis respicit Deum et credit in eum. quia Dominus Dominus] Domini Weber est oculus hominis et {t. 3 : Erfurt, f. 294vb ; facsim., p. 444b} omnium tribuum Israel.  QUIA DOMINUS EST OCULUS HOMINIS. Septuaginta : Quia Dominus respicit homines et omnes tribus Israel, qui Dominus et fidem gentium et perfidiam Iudeorum absque personarum acceptione respicit 2Par. 19, 7 ; Act. 10, 34 ; Rm. 2, 11 ; Eph. 6, 9 ; Col. 3, 25 ; Iac. 2, 1 ; 1Pt. 1, 17. illi sententie pondus imponens in credentium fide quiescens. Emath  indignatio quoque in terminis  erit  EMATH QUOQUE. Emath ipsa est eadem que Antiochia, civitas Syrie.  Ut impleatur hoc  Ps. 44, 13. : « Adorabunt eum filie Tyri in muneribus ». Et mulier Chananea a finibus Tyri et Sydonis egressa est occurrens Domino Cf. Mt. 15, 21 ; Mc. 7, 25-26..  Iudei dicunt omnes populos hic nominatos magno regi suo Christo quem expectant servituros, ita ut nullus audeat elevare manum contra, omnibus in circuitu pacatis. eius  Damasci vel terre Adrach ut credant in Domino salvatore et Tyrus  angustia et Sidon  venatio assumpserunt  quia antequam crederent quippe sibi sapientiam  mundanam valde  ASSUMPSERUNT QUIPPE SIBI SAPIENTIAM VALDE. In tantum ut sophismatibus et dialeticis argumentationibus resisterent verbis veri pacifici Christi et argentum idest nitorem eloquentie, et aurum id est sensuum calliditatem que comparantur pulveri, et luto conculcato, congregavit ut regnum idolatrie quod munierat firmiter possideret. Sed nihil contra veritatem possunt, quia ecce Dominus possidebat eam , evertens omnem altitudinem erigentem se contra scientiam Dei, et in amarissimo mari huius seculi percutiet, ut nihil pristine sapientie et timoris in ea remaneat, sed excoquetur et mundabitur igne quem Dominus venit mittere in terram Lc. 12, 49.. et edificavit Tyrus munitionem suam et coacervaverunt coacervaverunt] coacervavit Weber  alias : coacervavit argentum quasi humum et aurum quasi quasi] ut Weber lutum platearum. Ecce Dominus possidebit eam et percutiet in mari fortitudinem eius et hoc hoc] hec Weber igni devorabitur. Videbit Ascalon  ignis ignobilis vel ponderata et timebit et Gaza  fortis vel imperium et dolebit nimis et Accaron,  sterilis vel eradicata quoniam confusa est spes eius et peribit rex eius eius] de Gaza Weber et Ascalon non habitabitur.  alias : Et peribit rex de Gaza et Ascalon non habitabitur  VIDEBIT ASCALON. Ascalon que prius erat ignis ignobilis et usque ad mensuram et pondus peccatorum excreverat, et Gaza que fortis et indomabilis, imperium sibi omnium promittebat. Et Accaron que sterilis et absque lege videbunt percussas emath et alias civitates predictas, et dolebunt et terrebunt agentes penitentiam, quia spes eorum destruetur, et non erit rex in gaza, id est Ascalon habitatores non habebit, et sedebit separator , id est Dominus qui separat {t. 3 : Erfurt, f. 295ra ; facsim., p. 445a} grana a paleis Mt. 13, 48., in azoto ubi ignis quem Dominus mittit in terram Cf. Lc. 12, 49. generat baptizatos in Spiritu sancto Cf. Mt. 3, 11., ubi est etiam fratruelis et patruus, quem in cantico sponsa desiderat Ct. 1, 12 (iuxta LXX).. Ubi est etiam ignis mamille. Unde apostolus : Lac vobis potum dedi non escam. His expletis disperdam superbiam Philistinorum . Philistiim cadentes poculo, qui inebriati erant calice Babylonis, sed in adventu Christi deposita superbia, humilem Iesum sequentur, de quorum ore auferetur sanguis id est verba blasphemie, et abominationes id est cultura idolorum et esus idoloticorum de medio dentium, et his ablatis ipse populus Philistiim relinquetur Domino ut repudiatis Iudeis, ipse sit dux in Iuda id est in populo confitente, et Accaron quondam sterilis et eradicata erit sicut iebuseus id est Hierusalem. Eadem civitas tribus nominibus dicitur. Et circumdabo inquit domum meam , id est Ecclesiam muniam per hos qui militant mihi variis ministeriis, et ad meum imperium huc illucque discurrunt, vel muniam auxilio angelorum. Et non transibit super eos exactor , id est qui foras seducit, et victos trahit in captivitatem. Quia nunc vidi in oculis meis , id est per prophetas et sanctos vidi gentium advocationem et Ecclesie securitatem. Et sedebit separator in Azoto  azotum ignis generans, vel ignis patrui vel ignis mamille et disperdam superbiam Philistinorum. Et auferam sanguinem eius de ore eius et abominationes eius de medio dentium eius et relinquetur etiam ipse Deo nostro et erit quasi dux in Iuda et Accaron quasi Iebuseus.  conculcata Et circumdabo domum meam ex his qui militant mihi euntes et revertentes et non transibit super eos ultra exactor quia nunc vidi {t. 3 : Erfurt, f. 295ra ; facsim., p. 445a} in oculis meis. Exulta satis filia Sion, iubila filia Hierusalem.  quia per meam operationem mala ista sunt in te cessatura exulta  EXULTA SATIS FILIA. Hoc impletum est quando exierunt Christo ob uiam cum ramis palmarum clamando Mt. 21, 9 ; Mc. 11, 10 ; Lc. 19, 38 ; Io. 12, 13. : « Benedictus qui venit in nomine Domini. Osanna in excelsis ».  Sion et Hierusalem eadem civitas, quia Sion arx est in Hierusalem. Ecce rex tuus  omnium prophetarum vaticiniis repromissus veniet tibi iustus  «Dominus iustus et iustitias dilexit equitatem vidit vultus eius » Ps. 10, 8.. et salvator,  Iesus ipse pauper  cum dives esset et ascendens super asinam asinam] asinum Weber  populum circumcisionis iugo legis pressum et super pullum filium asine.  populum gentium nulla lege gubernatum sed in precipitia idolatrie elisum, sed modo sessione Domini rectos gressus facientem Et dispergam dispergam] disperdam Weber quadrigam ex Ephraim et equum de Hierusalem et dissipabitur arcus belli  ut non mittantur ignita iacula ad percutienda corda voluptuosorum  ET DISPERGAM. Iuxta litteram promittit Deus pater quod non erunt prelia, omnibus in Christi nativitate pacatis.   Effraim  : fructificatio, et signat multitudinem hereticorum, de quibus dicitur  Ps. 77, 9. : « Filii Ephraim intendentes intendentes] + t. Rusch et mittentes arcum sunt in diebus belli ». De his etiam dicitur Ps. 19, 8-9. : « Hi in curribus et in equis nos autem in nomine Domini invocabimus ». Sed equus eorum fallax ideo dispergitur de Hierusalem et vocatur ad penitentiam per dicentes Ps. 31, 9. : « Nolite fieri sicut equus et mulus ».  Hoc non est extenuandum per allegoriam sed credendum est vere esse completum iuxta illud Ps. 2, 8. : « Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terre ». et loquetur  Filius pacem  «Pacem do vobis pacem relinquo vobis » Io. 14, 27.. gentibus et potestas eius a mari usque ad mare et a flumine flumine] fluminibus Weber  alias : fluminibus usque ad fines terre. Tu vero vero] quoque Weber  O Christe fili  TU VERO. Postquam pater nuntiavit Sion et Hierusalem de adventu Christi quod mitis et potens esset adventurus, facit apostropham ad ipsum Christum de quo est vaticinium.  Iudei ita dicunt : O Christe, quem expectamus venturum, qui regnaturus es in omni terra in sanguine Testamenti tui , hostiarium, scilicet, que ex precepto legis precipiebantur offerri, in qua lege testabaris bona danda filiis tuis, emisisti Israel populum tuum de lacu captivitatis Chaldaeorum in quibus nulla misericordia. Propterea, o Israelite, qui vincti eratis et sperabatis in Domino, revertimini ad munitissimam Hierusalem, quoniam hodie habetis Dominum pollicentem vobis, quod pro brevi iniuria captivitatis, omnia duplicia recipiatis. Quoniam extendam mihi Iudam , hoc ad Machabeorum tempora referunt, qui vicerunt Macedones, et templum sordidatum idolatria, post tres annos et dimidium mundaverunt. Quasi arcum implevi Ephraim , eos hic significari {t. 3 : Erfurt, f. 295rb ; facsim., p. 445b} putant qui de decem tribubus que dicuntur Israel venerunt sub Ezechia quibus etiam iosias regnasse memoratur  In resurrectione Christi iusti - qui pro peccato Ade vincti in inferno tenebantur - resurrexerunt et apparuerunt in Hierusalem multis. In signum huius laci Ioseph a fratribus missus est in lacum ubi non erat aqua Cf. Gn. 37, 24., Daniel a Chaldaeis Cf. Dn. 6, 16., Ieremias a Iudeis Cf. Ier. 37, 20 ; Ier. 38, 6., Bananias quoque tempore nivis et frigoris descenedit in lacum, ut ibi leones interficeret 2Rg. (2Sm.) 23, 20.. in sanguine testamenti tui  passionis tue eos qui tenebantur vincti in carceribus inferni in quo non est ulla refrigerans misericordia quam dives querebat liberasti tua misericordia emisisti vinctos tuos de lacu  huius mundi in quo non est aqua. Convertimini  ergo ad munitionem vincti spei,  rursus dirigitur sermo ad eos qui vincti erant et Christi misericordia liberandi  qui nunc tenemini terribili inferno, qui in adventu Christi speratis solutionem peccatorum, convertimini ad munitionem , id est habitationem paradisi, ut pro brevi tribulatione eterna recipiatis premia hodie quoque annuntians duplicia reddam tibi,  DUPLICIA REDDAM. In terra sua duplicia possidebunt. Et Apostolus Rm. 8, 18. : « Non sunt condigne passiones huius temporis ad futuram gloriam que revelabitur in nobis « . quoniam extendam extendam] extendi Weber mihi Iudam quasi arcum {t. 3 : Erfurt, f. 295rb ; facsim., p. 445b} implevi Ephraim,  alias : quoniam extendi mihi Iudam quasi arcum implevi terram Ephraim .  QUONIAM EXTENDAM. Per Iudam salvator qui a patre mittitur in mundum qui est sagittarius et arcus, unde Ps. 44, 6. : « Sagitte tue acute potentissime ». Ipse est et sagitta, unde Is. 49, 2. : « Posuit sagittam electam, et in pharetra sua absondit me », id est verbum in carne. Hac impletur Ephraim , ut cum armatus fuerit ad bellum, ipse cum gentibus Domini sagittis vulneretur. Ex cuius tribu primus Ieroboam populu scidit qui hereticos signat, et o Sion , id est Ecclesia, suscitabo filios tuos ad vigiliam super Ecclesiam per quos contraria dogmata et gentilium philosophorum assertio destruetur quia ipse Dominus gladius fortium est, quo vulnerati inimici fiunt amici.   Quoniam extendam mihi Iudam . Extenso Iuda in arcum et gentibus et hereticis occisis a filiis Sion, apparet gloria Domini, et egredietur ut fulgur iaculum eius hic fulgur et splendor et tuba et clangor dicitur quo excitantur ad audiendum aures prius surde, et vadet in turbine austri. T erret et comminat ut penitentia misereatur, et postea protegit quos prius terruerat. et suscitabo filios tuos Sion  catholicos qui Ecclesiam defendant super filios tuos Grecia,  philosophos pravi dogmatis magistros et ponam te  o fili quasi gladium fortium. Et Dominus Deus super eos videbitur et exibit ut fulgur  incendens et lucens iaculum eius et Dominus Deus in tuba canet et vadet in turbine austri.  non aquilonis  ET DOMINUS DEUS IN TUBA. Hec etiam referunt Iudei ad tempora Machabaeorum quibus vincentibus Anthiochum Domini fuit pugna et victoria cuius potentia sicut fulgur apparuit et victis hostibus more turbinis dispersis protexit Iudeos. Dominus exercituum proteget eos et devorabunt  Hebrei grecos  ET DEVORABUNT. Protectis filiis Sion, et Domino terrente adversarios, tant erit ruina grecorum, ut non tantum gladiis sed iactibus lapidum obruantur, et fiant preda hostium.  Filii Sion, id est gratie protecti a Deo suo devorabunt inimicos, et subiicient lapidibus funde , comminationibus Scripture rotatu oris emissis de superbis humiles faciunt, et bibentes inebriabuntur quasi vino , amore eternorum obliviscentur terrena et seipsos. Ebrietasque illa placebit Deo, sicut sacrificium altaris, salvabitque eos Dominus Deus eorum in die illa ut gregem populi sui, quia lapides, idest sancti quamvis graves onere carnis, ita alleviabuntur, ut in alto possint poni in edificio Christi. et subicient  servituti lapidibus funde et bibentes inebriabuntur quasi vino  victores quasi ebrii cum desperatione pugnabunt et replebuntur ut phiale  sic placebunt Domino ut libatio super altare, phialis enim super altare liba funduntur et quasi cornua altaris. Et salvabit eos Dominus Deus eorum in die illa ut gregem populi sui,  non ut armatus exercitus et instructus arte bellandi contra Macedones pugnabit, sed veniet quasi grex paratus ad mortem et Domino auxiliante superabit quia lapides sancti elevabuntur elevabuntur] elevantur Weber super terram eius.  quilibet sancto duri, sed tamen conculcati elevabuntur de humilitate sua ut sint gloriosi in terra illius Quid enim bonum eius  Dei est et quid pulchrum eius nisi frumentum electorum et vinum germinans virgines ?  id est lex que cibat cruditos et delectat ut eius autoritate utantur ad colendum unum Deum  FRUMENTUM ELECTORUM. Frumentum salvator quia ipse est « panis qui de celo descendit » Io. 6, 33. et confirmat cor electorum, qui bibitur ab his qui sancti sunt corpore et spiritu qui introducti in cellam vinariam gaudentes sequuntur agnum quocumque ierit.  Ideo Machabei, auxiliante Deo, eicient Macedones de terra Israel, ut mundetur templum, et legis precepta serventur, et eruditio Scripturarum rursus {t. 3 : Erfurt, f. 295va ; facsim., p. 446a} germinet virgines, id est populum credentem in unum Deum, qui prius cultibus idolatrie constuprabatur. Capitulum 10 {t. 3 : Erfurt, f. 295va ; facsim., p. 446a} Petite pluviam a Domino pluviam - a Domino] inv. Weber  PETITE PLUVIAM. Promittitur magna felicitas que tempore Machabeorum videtur impleta quando lex israelica crevit in maius, et Dominus cuncta prospera concessit, destructis idolis et sacerdotibus eorum falsificatis. Alii Iudei dicunt hec esse implenda tempore Christi sui.  PETITE PLUVIAM. Extremo tempore iam mundo declinante ad finem quando iam debent impleri promissa prophetarum, petite a Deo Patre pluviam , id est Christum, cuius doctrina corda nutriuntur, et ipse Dominus Christus missus a Patre faciet nives ad refrigerandum, et pluviam id est abundantiam evangelici imbris ad irrigandam siccitatem terre, per quem dabit singulis fidelibus herbam boni operis in agro mundi, et tunc credentes in Christum tam de gentibus quam de Iudeis intelligent se frustra coluisse simulacra et divinorum vel somniantium frustra audisse mendacia et ideo a diabolo ducti sunt in captivitatem et afflicti non habentes Deum pastorem.  PETITE PLUVIAM. Potest dici quod credentes in Christum, adhortatur Deus ut petant pluviam in consummatione seculi quando plenitudo gratie danda est, quia tunc destruenda sunt omnia simulacra, quod de hereticis etiam intelligitur et eorum dogmatibus, qui cum Christi nomen habeant tamen non habent Christum pastorem, et ideo affligentur diabolica captivitate. in tempore serotino et Dominus faciet nives et pluviam imbris et et] om. Weber  sic dabit eis singulis herbam in agro, quia simulacra  heretici qui attendunt locuta sunt inutile et divini viderunt  populo mendacium et seminatores seminatores] somniatores Weber  alias : somniatores frustra locuti sunt vane consolabantur.  vana promittebant Idcirco abducti sunt  a diabolo in captivitatem Babylonis quasi grex diaboli. quasi grex,  sicut oves in inferno positi sunt affligentur quia non est eis pastor.  qui dicit Io. 10, 11 ; Io. 10, 14. : « Ego sum pastor bonus ». Super pastores iratus est furor meus meus] + et Weber ,  SUPER PASTORES IRATUS. Quidam Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 839. Iudei hec in adventu Christi implenda dicunt, alii Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 839. tempore Machabeorum dicunt impleta hoc modo. Vitio sacerdotum populus ille traditus fuerat in manus persecutorum, sed postea suscitavit Deus Iudam Machabeum, et alios, quos posuit quasi equum glorie in prelio. Ex ipso Iuda, id est ex stirpe illius fuerunt duces in populo qui erant angelus, quia regia potestate populum continebant, et erant paxillus, id est sacerdotes fixi in Domini templo, et arcus prelii quia primi ad prelium presiliebant. Ex ipso egredietur omnis exactor simul, nulla dignitas erit in exercitu que non illius arbitrio disponatur, et ipsi fortes conculcabunt Macedones in bello quasi lutum viarum, et hoc poterunt, quia Dominus erit cum eis.  SUPER PASTORES IRATUS. Nostri hec referunt ad tempora persecutionis ; quia pro vitiis sacerdotum sepe traditur populus adversariis, et tamen postea miseretur Deus domui Iuda, idest ore et corde confitentibus Deum, quos facit equos qui Deum ferant contra hostes in bellum, et angelos nuntios divine voluntatis, et paxillum columnam et firmamentum in domo Dei, per quos etiam disponetur omnis ecclesiastica dignitas, et ipsi in martyrio conculcant adversarios dicendo Ps. 55, 5 ; Ps. 55, 11 ; Hbr. 13, 6.  : « Non timebo quid faciat mihi homo ». super  vel ad hircos  vel agnos  qui applaudebant peccatis pastorum  petulcos luxuriosos visitabo,  puniam quia visitavit  postea vere Dominus exercituum gregem suum domum Iuda et posuit eos quasi equum glorie sue in bello. Ex ipso angulus, ex ipso paxillus, ex ipso arcus prelii, ex ipso egredietur omnis exactor simul. Et erunt quasi fortes conculcatores conculcatores] conculcantes Weber  alias : conculcantes  ET ERUNT QUASI FORTES. Hec quoque Iudei vel sub Machabeis dicunt transacta, vel sub Christo implenda, cum Iudas ita conculcaverit adversarios, {t. 3 : Erfurt, f. 295vb ; facsim., p. 446b} tunc omnis equitatus Grecie corruet, et domus Iuda, id est tribuum duarum, et Ioseph, id est decem convertentur de captivitate in qua fuerant, et erunt sicut ante captivitatem per hoc quod exaudiam deprecantes, et Ephraim qui nunc captivi tenentur, postea laxati ad tantam letitiam venient, ut eos vino madidos arbitreris, et filii eorum cernentes triumphos patrum letabuntur in Domino per quem victoriam consecuti sunt.  Cum Deus visitat domum Iuda, id est Ecclesiam confitentem, submergitur in mari rubro pompa diaboli et superbia huius seculi, que quattuor perturbationibus quasi quattuor rotis ad precipitia trahuntur, nisi per bonum aurigam regantur, tunc Dominus confortat domum Iuda et et domum Ioseph , ut qui regnante Ieroboam divisi sunt, imperante Christo socientur in unum gregem. lutum viarum in prelio et bellabunt quia Dominus cum {t. 3 : Erfurt, f. 295vb ; facsim., p. 446b} eis et confundentur ascensores equorum. Et confortabo domum Iuda  Christi qui de Iuda et domum Ioseph salvabo  Christi qui famem mundi sua satiavit presentia, sicut Ioseph famem Egypti Cf. Gn. 41, 56.. et convertam eos,  de captivitate quia miserebor eorum et erunt  unum in fide sicut fuerunt quando non proieceram eos.  hec omnia in persecutionibus possunt accipi quasi desperatis omnibus servos suos exaudit Deus. Ego enim Dominus Deus eorum eorum] + et Weber exaudiam eos. Et erunt quasi fortes Ephraim  qui prius infirmi et debiles sicut fortes fructificabunt. et letabitur cor eorum quasi a vino Cf. Ps. 103, 15.  cum biberint vinum de Sorech Cf. Is. 5, 2 ( Vetus latina, p. 143 ; Sabatier, t. 2, p. 525b). Parall . : Glossa ordinaria (Is. 5, 2 ; Ier. 2, 21).. et filii eorum  imitatores eorum videbunt et letabuntur et exultabit cor eorum in Domino.  qui prebet omnia bona Sibilabo eis  quasi pastor  SIBILABO EIS. Habebunt signum congregationis sue vel sub Macedonibus, vel in consummatione mundi meum sibilum quo me presentem ostendam ad congregandum.  SIBILABO EIS. Allegorice. His qui captivi erant in peccatis signat Dominus per clementiam ut congregentur ad eum sicut ad redemptorem dicens Mt. 11, 29. : « Tollite iugum meum super vos », hos multiplicat non carnali sed spiritali benedictione, hi seminantur in populis quibus dicitur Mt. 28, 19. : « Euntes docete omnes gentes », et per illos seminatos populi longe positi per idolatriam, recordabuntur Domini, in cuius conspectu « adorabunt universe familie gentium » Ps. 21, 28.. Et vivent cum filiis suis et revertentur , ut prius mortui in infidelitate vivant fide, hi sunt filii quibus Paulus Cf. 1Cor. 3, 2. lac ministrabat in potum. Et reducam eos de terra Egypti et de Assyriis , de terra in qua imperabat rex pharao qui dicebat Ez. 29, 3 : « Mea sunt flumina, et ego feci ea ». Et in qua terra dominabatur rex Assyrius, id est magnus sensus, scilicet, superbus diabolus, qui etiam arguens vel convincens interpretatur. Hi tales ducuntur in terram galaad , id est de carnalibus ad spiritalia. Galaad enim testimonium transmigrationis interpretatur. Et ad Libanum, id est dealbationem ut de tenebris mundi educti dealbentur. Et tunc non invenitur locus in illis, quia non stringentur angustiis terre, sed celi latitudine perfruentur. et congregabo  de captivitate  ad fidem eos eos] illos Weber  dispersos qui qui] quia Weber redemi eos  sanguine agni  extento brachio et multiplicabo eos sicut ante fuerant multiplicati  "Sic erit semen tuum sicut stelle celi" Cf. Gn. 15, 5.. et seminabo eos in populis, et de longe recordabuntur mei, et vivent cum filiis suis et revertentur.  ET SEMINABO EOS IN POPULIS. Ut dispersio in populis non videatur esse divisio, sed sementis operatio, et filiorum segete multiplicata vivent cum filiis suis et revertentur non tantum de Egypto, sed etiam de Assyriis ad Iudeam et Galaad et Libanum, que loca decem tribus prius possederant et tantus erit numerus reductorum, ut multitudinem terra non capiat. Et reducam eos de terra Egypti et de Assyriis reducam reducam] congregabo Weber  alias : congregabo eos et ad terram Galaad et Libani adducam eos et non invenietur eis locus. Et transibit {t. 3 : Erfurt, f. 296ra ; facsim., p. 447a} in maris freto et percutiet in mari fluctus  minas persecutoris  ET TRANSIBIT IN MARIS. Dicunt Hebrei Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 845. Iudeos non solum in Persas et Medos sed etiam in Bosphorum et septentrionalem plagam ab Assyriis et Chaldaeis esse translatos, et inde eos ex parte Dei clementia reductos vel revocatos. Unde ait : Transibit in maris freto , id est angustias propontidis, que Constantinopolim et Calcedonem dividit, et percutiet Dominus vadens ante {t. 3 : Erfurt, f. 296ra ; facsim., p. 447a} populum suum fluctus maris, et confundentur omnia profunda fluminis , ut olim factum est flumine Iordane Cf. Ios. 3, 13., vel Rubro mari Cf. Ex. 14, 21., et sic humilitatis inimicis gloriabuntur in terra Israel in nomine Domini.  Allegorice. Precedente Domino transimus fretum huius seculi. In hoc mare ubi coartantur sancti descenderunt apostoli, et primus Dominus descendit ut nos de amaris fluctibus liberaret, et calcato freto confundentur omnia profunda fluminis , ut in fluminibus mundi predicantes pede transeant, et humiliato diabolo imperium eius a sanctis recedat, et liberati confortabuntur, et gloriabuntur in Domino dicentes Gal. 6, 14. : « Mihi absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Iesu Christi ». et  sic confundentur omnia profunda fluminis et  tunc humiliabitur superbia Assur  diaboli et sceptrum Egypti recedet.  et sic Confortabo eos  «Fortitudo mea et laus mea Dominus » Ex. 15, 2 ; Ps. 117, 14 ; Is. 12, 2.. in Domino  Filio et in nomine  Christiano eius ambulabunt  cum Domino sicut Enoch Cf. Gn. 5, 24..  «De virtute in virtutem » Ps. 83, 8.. dicit Dominus. Capitulum 11 Aperi, Libane,  ut intret romanus exercitus  APERI LIBANE. Predicta captivitate israelitici populi per Assyrios et Babylonios, supposuit etiam de restauratione templi, et sequenti populi felicitate, nunc transit ad ea que per Romanos facta sunt in templo et Hierusalem, propter vindictam sanguinis Christi. Per Libanum itaque templum significatur quod apertum est, ut intret Romanus exercitus. Per nomina arborum que supponuntur significantur principes et sacerdotes illius populi. portas tuas  templum a Zorobabel instauratum. et comedet comedet] comedat Weber ignis cedros tuas.  vel ignis cuncta vastabit vel hostilis impetus duces et sacerdotes consumet. Ulula, abies,  sacerdotes et principes mutua se deploratione lugeant. quia cecidit cedrus, quoniam magnifici vastati sunt.  quod obscure posuerat manifestius exponit. Ululate quercus Basan  confusionis et ignominie. quoniam succisus est saltus munitus.  quia templum quod inexpugnabili firmitate erat constructum a Romanis est deletum. Vox ululatus pastorum  auditur  VOX ULULATUS PASTORUM. Per aliam methaphoram quos magnificos vocaverat nunc pastores, id est principes et doctores, vocat quos invitat ad luctum quia magnificentia eorum vastatur, id est templum de quo gloriabantur. quoniam quoniam] quia Weber vastata est superbia superbia] magnificentia Weber  alias : magnificentia eorum, vox rugitus leonum  quos prius arbores postea pastores nunc leones vocat qui plorant destructo templo in quo nutriebantur quidam iusti et potentes et bellatores quasi leones  VOX RUGITUS. Sicut altitudinem templi iuxta situm Iudee terre altitudini Libani comparavit, quia Libano in terra promissionis nihil est excelsius aut nemorosius, sic Iordani qui maximus in Iudea est iuxta quem morantur leones, fremitum iungit leonum propter ardorem sitis, vel ob deserti viciniam. Unde dicitur Ier. 4, 7. : « Ascendit leo de Iordane », id est Nabuchodonosor, contra Hierusalem de sedibus suis, tamquam leo de cubili. Vox ergo leonum , id est frementium Romanorum, auditur contra Hierusalem. quoniam vastata est superbia Iordanis.  aque decurrentis Hec dicit Dominus Deus meus : Pasce  o Zacharia  HEC DICIT DOMINUS. Quia apertus est Libanus et omnis superbia Iordanis vastata, idcirco hec dicit Dominus Deus meus : Pasce pecora occisionis , id est nunc interim nutriantur, et crescat quia postea ab hostibus occidendus est quasi oves et pecora.  Quicumque doctores tam in veteri Testamento quam in novo negligentius agunt, et minimis scandalizant, ipsi pecora occisionis nutriunt, nec compatiuntur super illos, sed vendunt sibi creditos, et ex mortibus aliarum divitias consequuntur, laudantes eos qui predam agunt, miseris et iniquis benedicentes.  Nec mirum si hostes occidebant et vendebant, cum ipsi eorum pastores non {t. 3 : Erfurt, f. 296rb ; facsim., p. 447b} pepercerunt eis, et pro culpa eorum grex lupis traditus est. pecora occisionis que qui  Romani possederant  iure victorie occidebant  immisericorditer et non dolebant  pro tanta crudelitate et venundabant venundabant] vendebant Weber ea  quosdam reservabant non propter clementiam sed propter pretium dicentes : {t. 3 : Erfurt, f. 296rb ; facsim., p. 447b} Benedictus Dominus, divites facti sumus  hoc dicebant Romani. Iudei Deum peccatis suis offenderunt ideo oppressimus eos et pretio eorum divites facti sumus. et pastores eorum non parcebant eis. Et ego non parcam ultra super habitantes terram dicit Dominus.  quia pastores eorum non parcebant eis , et ideo ego non parcam habitatoribus Iudee. Ecce ego tradam homines unumquemque in manu proximi sui et in manu regis sui  ECCE EGO TRADAM. Post eversionem templi que ideo accidit quia per .quadraginta duo annos penitere noluerunt, traditi sunt unusquisque in manu proximi sui quia mutua se nece trucidabant.  ECCE EGO TRADAM. Quando Hierusalem obsidebatur a Romanis tanta inter ipsos Iudeos erant bella, et discordie civiles, ut in tres partes populus divideretur, sicut in historiis legitur. et concident terram et non eruam de manu eorum,  ET CONCIDENT, id est destruent Romani omnem terram et universas urbes Iudeorum, et non eruam eos de manu Romanorum, sed sub eis eterna captivitate deprimentur. Et depascam pecus occisionis , ut semper Iudei nutriantur ad mortem. Quia Domini est sententia. O vos pauperes , id est iusti de Israel qui suscepistis Dei Filium, audite que dicuntur, et sequentis capituli sacramenta cognoscite. et depascam depascam] pascam Weber pecus occisionis propter hoc, o pauperes gregis, et assumpsi mihi duas virgas.  ad regendum  ET ASSUMPSI MIHI. Quia superius dixerat irreparabilem vastitatem templi et Hierusalem, quia poterat hoc videri de solo iudaico populo dictum qui interfectis prophetis etiam ipsum Dei filium occidit dicens Mt. 27, 25. : « Sanguis eius super nos et super filios nostros », nunc creator universitatis exponit mysteria sui orbis dicens se habuisse duas virgas et in illis vinctum populum pavisse.  ET ASSUMPSI MIHI. Creator ut pastoris habitum demonstraret assumsit virgas duas vel baculos. Unam vocavit decorem , id est omne humanum genus, instaurato mundo sub Noe antequam peccatis sorderet sua benedictione protexit. Et ideo vocatio cunctarum gentium decora dicitur, quia nihil iustius quam ut omnium patrem omnes invocent aequaliter ab eo geniti. Et alteram vocavi funiculum . Cum essent termini gentium iuxta numerum angelorum Dei Dt. 32, 9. : « Iacob fuit populus Dei, et funiculus hereditatis eius ». Et pavi gregem Israel et cum Israele totum humanum genus. Et succidi etc. tres pastores , Moyses et Aaron et Maria, quorum Maria in primo mense qui Nisan dicitur mortua est in deserto Sin Cf. Nm. 20, 1., et in eodem loco, et in eodem mense propter aquam contradictionis Moyses et Aaron condemnati sunt, ne intrarent in terram promissionis, sic factum est ut de tribu Iuda presenti morte succiderent duo sententia future mortis. Et contracta est anima mea in eis super tres pastores quos preposueram gregi meo. Siquidem et anima eorum variavit in me, quia non glorificaverunt me ad aquam contradicitonis. Vel populus variis modis contra me pugnavit, huc et illuc inter me et idola fluctuans. Ideo indignatus dixi ad Moysen Ex. 32, 10. : « Non pascam vos », sed quod moritur moriatur et quod succiditur succidatur . Corpora omnium ruant in solitudine et versi in seditionem quasi bestie mutuis sacerentur morsibus nullusque terram promissionis intret. Unam vocavi Decorem  humanum genus et alteram vocavi Funiculum Funiculum] Funiculos Weber  scilicet Iudeos et pavi gregem. Et succidi tres pastores in mense uno et contracta est anima mea in eis. Siquidem et et] om. Weber anima eorum variavit in me. Et dixi : Non pascam vos. Quod moritur moriatur et quod succiditur succidatur et reliqui devorent devorent] vorent Weber unusquisque carnem proximi sui. Et tuli virgam meam  ET TULI VIRGAM. Assumpto Israele qui funiculus est Domini, totius {t. 3 : Erfurt, f. 296va ; facsim., p. 448a} orbis nationes a cultu Dei separate idola coluerunt. que vocabatur Decus et abscidi eam ut irritum facerem fedus meum quod percussi cum omnibus populis  exponit quid per virgam decoram intellexerit scilicet omnes nationes que a Deo abiiciuntur. et in irritum deductum {t. 3 : Erfurt, f. 296va ; facsim., p. 448a} est in die illa.  quando assumptus est Israel Et cognoverunt sic pauperes gregis  populus Israel qui custodiunt mihi,  mandata mea ad meum honorem. quia verbum Domini est.  voluntas Dei est abiicere gentes negantes et in Abraam assumere Israel confitentem. Et dixi ad eos : Si bonum est  si placet libero arbitrio in oculis vestris afferte mercedem meam.  quia vos paucos assumpsi et gentes abiieci, servate mea precepta.  si non vultis reddere mercedem nec meo nomine censeri, aperte renuite facite quod vultis. Et si non quiescite et appenderunt mercedem meam triginta argenteos.  qui dixerunt Ios. 1, 16. :"Omnia que precepit Deus faciemus", postea triginta argenteos dederunt Iude proditori pro meo sanguine Cf. Mt. 26, 47-50..  ET APPENDERUNT. Iudei malitiosi interpretantur, per triginta argenteos triginta mandata legis que facere iubebantur, et rursum triginta sex alia que prohibebantur, et dicitur eis ut argentum mandatorum Domini reddant Deo suo plaste et factori, quod quia facere noluerunt proiecti sunt. Et dixit Dominus ad me :  Pater ad Filium vel Deus ad prophetam Proiice  non dicit depone, sed proiice ut iudicio fictoris merces Domini ponderetur. illos illos] illud Weber ad statuarium  alii conflatorium decorum pretium quo quo] quod Weber appretiatus sum ab eis. Et  ait Dominus per prophetam tuli triginta argenteos  sicut mihi fuerat imperatum et proieci illos in domo Domini ad statuarium.  "Proiectis argenteis in templo, abiens laqueo se suspendit" Cf. Mt. 27, 5..  PROIICE ILLOS AD STATUARIUM. Statuarium vel statarius, pondus. Inde statuarius, id est ponderator.  AD STATUARIUM, id est ad fusorem statuarum, quod alii plasten dicunt, idest fictorem vel figulum, ubi omnium creator de pretio iudicet, quod de eorum ironice vocat, quasi dicat : populus quem elegi in filios tam vili pretio me vendendum emendumque iudicavit.  ET PROIECI ILLOS IN DOMUM DOMINI. Feci eos a proditore reddi sacerdotibus et Phariseis qui ex eo emerunt agrum figuli Mt. 27 ; 7., id est creatoris omnium, in quo sepeliuntur peregrini et advene legis, sanguine Christi redempti. Et precidi virgam meam secundam  populum peculiarem que appellabatur Funiculus  crucifixo Domino et pretio eius dato in sepulturam non differt Deus dare sententiam contra Hierusalem que erat proprie pars eius et funiculus , sed modo proiicitur. ut dissolverem  «Non enim veni pacem mittere in terram sed gladium » Mt. 10, 34..  UT DISSOLVEREM. Sicut prius Israel et Iudas ab invicem fuerunt separati, sic post Christum apostoli et illi qui penitentiam egerunt, rursum dicuntur Iudas, id est Dominum confitentes. Qui non permanserunt in duritia cordis, dicendo Io. 19, 15. : « Non habemus regem nisi Cesarem », vocantur Israel, Ephraim, Ioseph, sic de eodem populo credentes dividit, quibus non facit irritum testamentum Dei, sed usque hodie manum porrigit, alios in infidelitate relinquit. germanitatem inter Iudam et inter Israel.  fedus et concordiam que inter iudam et Israel fuerat. Et dixit Dominus ad me :  prophetam Adhuc sume tibi vasa  peram, baculum, fistulam, sibilum.  ADHUC SUME. Qui prius sumpserat virgas, que suo vitio diversis temporibus proiecte sunt, et tandem soluta germanitate, gentiles in bonam olivam sunt inserti Cf. Rm. 11, 25., rursus precipitur assumere vasa stulti pastoris, id est vaticinium antichristi. pastoris stulti,  id est insignia et habitum antichristi ut qualis venturus est non solum voce sed et habitu ostendas. quia ecce ego suscitabo pastorem  pastor bonus egrotantia pecora visitat, dispersa perquirit, relicta affert, lassa sustentat, malus pastor e contrario omnia perversa agit. in terra qui derelicta non visitabit dispersum {t. 3 : Erfurt, f. 296vb ; facsim., p. 448b} non queret et contritum non sanabit et id quod stat non enutriet et carnes pinguium pinguium] piguium cacogr . Rusch comedet et ungulas eorum dissolvet.  ET CARNES PINGUIUM COMEDET. Si quid in caritatis et sapientie pinguedine vigebat, devorabit, et ungulas arietum et ovium dissolvet, et pervertet ne recto pede gradiantur. O pastor et idolum derelinquens gregem,  descripto pastore ab ipsum sermo prophetalis convertitur  O PASTOR ET IDOLUM. Tam sceleratus es, ut non cultor idolorum, sed idolum nomineris, dum vis ab hominibus adorari, qui derelinquis gregem a bestiis devorari, quem Dominus toto tempore custodierat.  Iste pastor ideo consurgit in Israel, quia verus pastor dixerat : Iam non pascam vos . Hic alio nomine : « abominatio desolationis » vocatur Dn. 9, 27 ; Mt. 24, 15 ; Mc. 13, 14 ; 2Th. 2, 4., sessurus in templo Dei tamquam sit Deus.  Ideo gladius Domini super brachium et oculum detritum erit, ut robur eius et omnis iactantia fortitudinis eius ariditate siccetur, et scientiam quam sibi {t. 3 : Erfurt, f. 296vb ; facsim., p. 448b} falso nomine promittebat, eternis tenebris obscuretur. gladius super brachium eius et super oculum dextrum eius,  quo se acutius omnibus prophetis iactabat cernere sacramenta Dei in tantum ut Dei Filium se vocaret. brachium eius ariditate siccabitur et oculus dexter eius tenebrescens obscurabitur. Capitulum 12 Onus verbi Domini super Israel.  in sequentibus verbis ostenditur quanto onere Deus pressurus sit Hierusalem  ONUS VERBI DOMINI. Ab hoc loco usque ad illum locum ubi dicitur Za. 13, 7. : « Framea suscitare », triplex expositio sit. Quidam enim Iudeorum putant hec iam ex parte completa a Zorobabel usque ad Caium Pompeium, qui primus Romanorum Iudeam cepit, et templum sicut dicit Iosephus, alii in fine mundi complenda quando instaurata erit Hierusalem. Christiani vero quotidie hec in Ecclesia compleri dicunt usque ad finem mundi. Quid aut cui aptandum sit, ex interpositionis varietate prudens lector intelligat. Et Et] om. Weber dixit Dominus extendens celum  sicut pellem et fundans terram  alta mole solidavit et fingens spiritum  id est animam hominis in eo. Ecce ego ponam Hierusalem superliminare crapule in in] om. Weber omnibus populis in circuitu sed et Iuda erit in obsidione contra Hierusalem.  captus ab hostibus et in illorum transiens societatem cogetur obsidere suam metropolim Hierusalem  ECCE EGO PONAM HIERUSALEM SUPERLIMINARE CRAPULE. Ut quicumque limen eius inhabitando attigerit, inebrietur et crapula pressus corruat. Vel ipsum superliminare corruet, et opprimet eum a quo contingetur.  Allegorice. Persecutores qui contra domum Dei dimicant inebriantur eo calice quem Ieremias Ier. 25, 16.27. universis gentibus propinat, ut bibant et inebrientur et cadant et vomant, et insaniant. Tempore enim persecutionis multi Christiani pugnare contra Ecclesiam compulsi sunt, et levant quidem lapidem et manibus suis sustentant pro ira Dei qua corripit peccatores, sed ipse qui elevat non erit impunitus, Dei gladio contra se dimicante. Et erit  preter supradicta in die illa ponam  hoc, scilicet Hierusalem lapidem oneris cunctis populis. Omnes qui levabunt eum eum] eam Weber  lapidem concisione lacerabuntur  non impune ferent  onere lapidis et colligentur adversus adversus] adversum Weber eam omnia regna terre.  quia congregabuntur contra Hierusalem  LAPIDEM ONERIS. Mos erat in Iudea in aliquo celebri loco poni lapides rotundos gravissimi ponderis, quos iuvenes pro varietate virium probandarum, alii usque ad genua, alii usque ad umbilicum, vel etiam super cervicem extollebant, nec prius ad agonem descendebant quam ex elevatione ponderis sciretur quis cui comparari deberet. Est ergo sensus : Ponam Hierusalem gentibus, quasi gravem lapidem sublevamentum, et levabunt eam, et pro virium varietate vastabunt. Sed gravis lapis dum levabitur in levantium corporibus, scissionem vel rasuram relinquet. In die illa dicit Dominus percutiam {t. 3 : Erfurt, f. 297ra ; facsim., p. 449a} omnem equum in stupore stupore] stuporem Weber et ascensorem eius in amentia amentia] amentiam Weber et super domum Iudam Iudam] Iuda Weber aperiam oculos meos et omnem equum populorum percutiam percutiam] + in Weber cecitate.  IN DIE ILLA, id est quando obsessa erit Hierusalem, ita ut Iudas quoque obsidere eam cogatur, percutiet Dominus et carnaliter et spiritaliter equos adversariorum, ita ut qui viderint percussos stupeant, et ascensores eorum pressi magnitudine periculi vertuntur in amentiam, et super domum Iuda qui cogebantur pugnare contra suam metropolim, aperiet oculos suos quia misertus eorum, suo dignos facit aspectu, sed equos populorum percutiet eterna captivitate.  Allegorice. Ecce laceratio lapidis quam in adversarios qui Hierusalem vexare conati sunt, Dominus cominatur quod et equos malos qui proni sunt ad currendum in malum, et ascensores, id est demones, vel falsos magistros {t. 3 : Erfurt, f. 297ra ; facsim., p. 449a} vertet in stuporem et in amentiam, ut nihil sapere convincantur, sed palpabiles premant eos tenebre quales fuerunt quando Egyptiorum primitiva percussa sunt. Sed super populum confitentem qui timore videbatur esse in numero persequentium, aperiet oculos ut electos respiciat, et sit eis lumen eternum. Et dicent duces Iuda in corde suo :  quia loqui libere non audebunt  ET DICENT DUCES. Apertis oculis Domini super Iudam, et hostibus percussis cecitate, duces Iuda qui cogebantur pugnare contra Hierusalem, facient vota in cordibus ut Hierusalem vincat, et ipsi victi cum hostibus vincant cum suis civibus.  Mystice. Duces et tribuni sunt apostoli et apostolici viri, qui nolunt sibi coniungi nisi habitantes Hiersalem, id est in visione pacis, et qui habitant in Domino Deo suo. Confortentur  ne captiventur mihi  pro meo velle habitatores Hierusalem in Domino exercituum Deo eorum.  obsessi, ut qui sua imbecillitate victi sunt, tuo superent auxilio. In die illa illa] illo Weber ponam duces Iuda  quando hec dicent duces Iuda  IN DIE ILLA PONAM DUCES IUDA. Cum Dominus interfecto adversario spiritu oris sui pacem reddiderit Ecclesie, tunc duces Christiani nominis devorabunt infructuosas arbores, sicut caminus ligna, et sicut fax stipulam que caret fructu, et omni vento circumfertur a dextera et a sinistra. Via dextera parcitas que philargyria grece, sinistra luxuries, media rectaque frugalitas. Omnes ergo quales in dextera vel in sinistra sunt flamma consumet, quibus sublatis Ecclesia ad pristinum redibit statum et tabernacula, id est conciliabula Christianorum toto orbe dispersa salvabit Deus, de quibus quasi tentoriis cupimus ire ad Hierusalem non manufactam. sicut caminum ignis in lignis  ut devorent adversarios quibus simulata amicitia iungebantur et sicut facem ignis in feno  vel stipula et devorabunt  viri Iuda ad dexteram  eos qui declinaverunt ad dexteram et ad sinistram omnes populos in circuitu et habitabitur  ultra non timens hostiles impetus Hierusalem rursum in loco suo suo] + in Weber Hierusalem. Et salvabit Dominus tabernacula Iuda sicut in principio  urbes et oppida et villas tribus Iude que vastate fuerant instaurabit sicut fuerant antequam vastarentur. ut non magnifice glorietur domus David et gloria habitantium Hierusalem contra Iudam.  subiectam plebem  UT NON MAGNIFICE GLORIETUR. Non potest dicere domus regia, et incliti et magnifici de tribu Iuda, et habitatores Hierusalem quod suo consilio vel virtute gubernetur tota tribus Iude, sed sciant quod Domini sit in utriusque victoria.  Ideo obsessis principibus Ecclesie et in fugam versis, salvat Deus omnes qui Christiano consentur nomine, ne putent doctores Ecclesie sua sapientia, sed Dei auxilio pacem Ecclesiis redditam. In die illa illa] illo Weber proteget Dominus habitatores Hierusalem et erit qui offenderit ex eis in die illa quasi David et domus David quasi Dei sicut angelus Domini in conspectu eorum eorum] eius Weber .  alias : eius  IN DIE ILLA PROTEGET DOMINUS HABITATORES. In illo tempore, quando protegente Iudas a dextris et a sinistris percutiet adversarios, proteget Deus obsessos Hierusalem, et tantam prosperitatem dabit, ut qui vilissimus putabatur, sit quasi domus regia et qui de domo regia erit quasi de domo Dei quasi nuntius Dei, et angelice dignitatis in conspectu eorum qui eo temore erunt salvati.   Proteget Deus habitatores Ecclesie pace post persecutionem reddita et ita glorificabit eos qui pro Ecclesia militaverunt, ut etiam minimus qui quasi homo in aliquo suo facto vel verbo offendit in ordine magistorum ponatur, et magistri qui suum servaverunt gradum, sint quasi domus Dei et quasi angeli Dei, hoc enim in terra positi omni studio querimus, ut angelis in celis equales simus. Et erit in die illa queram conterere omnes gentes {t. 3 : Erfurt, f. 297rb ; facsim., p. 449b} que venient venient] veniunt Weber contra Hierusalem.   {t. 3 : Erfurt, f. 297rb ; facsim., p. 449b} ET ERIT IN DIE ILLA QUERAM. Hec Iudei ex parte iam facta et plenius in consummatione mundi futura commemorant.  Quando Christus protegit Ecclesiam, querit etiam conterere gentes adversarias ut incipiant esse de Ecclesia, quia creator diligit creaturam, et copiose illuminat sensum eorum per Spiritum sanctum quem diffundit in cordibus eorum Cf. Rm. 5, 5. qui sunt domus Dei per quem multas gratias et affectum orandi prestat, unde qui postulat pro sanctis « gemitibus inenarrabilibus » Rm. 8, 26.. Et effundam super domum David et super habitatores Hierusalem spiritum gratie et precum et aspicient ad me quem confixerunt et plangent eum planctu quasi super unigenitum et dolebunt super eum ut doleri solet in morte primogeniti.  ET ASPICIENT AD. Cum Iudei videbunt Christum regnantem in sua et Patris claritate, dolebunt a se crucifixum, intelligentes fuisse unigenitum, et primogenitum totius creature Cf. Col. 1, 15.. In die illa magnus erit planctus in Hierusalem sicut planctus Adremmon Adremmon] Ad edremmon Nal3245 , Adadremmon Weber cum hebr. in campo Mageddo Mageddo] scrips. , Magedon Rusch , Mageddon Weber .  IN DIE ILLA MAGNUS ERIT PLANCTUS. Adremmon urbs est iuxta Iezrael que Maximianopolis hodie vocatur in campo Megeddon. In quo Iosias rex iustus a pharaone Nechao vulneratus est 4Rg. (2Rg.) 23, 29. super quo lamentationes scribit Ieremias Cf. 2Par. 35, 20-25.. Sicut ergo eo tempore post reges peccatores omnis spes populi erat in Iosia, et illo occiso magnus planctus in urbe commotus est, ita crucifixo salvatore, renovabitur planctus in Hierusalem.  In die iudicii quando omnia nomina dignitatum deponentur, et impletum fuerit quod scriptum est Sententia ex Is. 62, 11 ( Vetus latina) ut laud. Clemens Alexandrinus , Stromata, lib. 4, cap. 26, § 171.3, GCS 15, p. 324.12-13 ; PG 8, 1380B : « καὶ ἰδοὺ ἄνθρωπος καὶ τὰ ἔργα αὐτοῦ πρὸ προσώπου αὐτοῦ ». Cf. etiam Is. 40, 11. O rigenes , In Lc. (transl. Hieronymi), homelia 35, GCS 35, p. 211.15-16 : « Da operam, ut habeas sapientiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam, et tunc complebitur : ecce homo et opera eius ante faciem suam. Nisi dederis operam, non poteris adversarii pactum infringere, cuius amicitia inimicitia est in Deum ». Hieronymus, I n Isaiam, lib. 16, cap. 58, § 8, CCSL 73A, p. 668.28 : « Tunc illud erit uerum quod scriptum est: ecce homo et opera eius ante faciem eius » etc. Ambrosius Mediolanensis , Expositio psalmi 118 (Ps. 118, 82), littera 11, § 11, CSEL 62, p. 239.19-20 : « Dicunt enim plerique: 'ecce homo et opera eius', quasi qui uerbo studeat non operetur, cum magis opus istud quam cetera sint ». Non hab. LXX : « ἰδοὺ γὰρ κύριος ἐποίησεν ἀκουστὸν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς Εἴπατε τῇ θυγατρὶ Σιων ᾿Ιδού σοι ὁ σωτὴρ παραγίνεται ἔχων τὸν ἑαυτοῦ μισθὸν καὶ τὸ ἔργον πρὸ προσώπου αὐτοῦ ». Hexapla (loc. cit.), Oxford, 1885, p. 556b. Sabatier, t. 2, p. 627b : « Ecce enim Dominus fecit auditum usque ad extremum terrae, dicite filiae Sion : Ecce salvator tuus venit habens mercedem suam secum et opus suum ante faciem suam ». Weber (iuxta hebr.) : « Et ecce Dominus auditum fecit in extremis terrae : Dicite filiæ Sion : Ecce Salvator tuus venit ; ecce merces eius cum eo, et opus eius coram illo ». : « Ecce homo et opera eius », et palee a tritico erunt separate, tunc erit planctus magnus, non in alio loco sed in Hierusalem. Plaga enim a sanctis incipiet, et reges et sacerdotes et prophete et doctores tundent pectora manibus, cum viderint eum quem crucifixerunt, regnantem in sua et patris maiestate. Cf. Hieronymus , Commentarii in prophetas minores (Za.), lib. 3 (Za. 12, 11-14), CCSL 76A, p. 870.394-871.401 : « In succisione uitium vel malorum, quando in die iudicii omnia deponentur nomina dignitatum et impletum fuerit illud quod scriptum est: ecce homo et opera eius; et paleae a tritico separatae, erit planctus magnus non in alio loco, sed in hierusalem. etenim plaga atque iudicium a sanctis incipiet et reges et sacerdotes et prophetae et doctores tundent manibus pectora, cum mala pulcherrima uiderint esse succisa, et eum quem confixerant, in patris ac sua maiestate regnare ». Et planget terre planget Rusch Clementina Weber ] plangent X ΔL ΠL ΦERGP ΩM NAL3245 | terre X ΣT² ΦEG ΩM Rusch ] terram E* Nal3245 , terra ΩS ΩJ Clementina Weber  que dicebat Mt. 27, 25. : « Sanguis eius super nos et super filios nostros ». familie  tribus et familie  tribus seorsum familie Rusch Clementina Weber ] familia Amiatinus * NAL3245 , Cor2=Cor3 (antiq. : et plangent eum terre familie seorsum; terre : genitivus singularis; novi perficiunt de hebr. sit : et plangent eum terra familie et familie serosum ),  divisa alia ab alia familie domus David seorsum  viri de tribu David plangent  FAMILIE DOMUS DAVID. In David tribus regia accipitur, in Nathan prophetalis ordo, in Levi sacerdotes, in Semei doctores. Ex hac enim tribu magistrorum agmina pullularunt, relique tribus tacentur, que non habent aliquod privilegium dignitatis. Quod vero seorsum plangunt, significat quia tempore tribulationis non debemus servire coniugiis et operibus nuptiarum. Igitur nunc tribus domus David et alie tribus separantur ab uxoribus suis, ut plangant Dominum Iesum de quo dixerant Mt. 27, 25. : « Sanguis eius super nos et super filios nostros ». et mulieres eorum seorsum, familie domus Nathan seorsum  viri de tribu Nathan et mulieres eorum seorsum, familie domus Levi seorsum  viri de tribu Levi et mulieres eorum seorsum, familie Semei seorsum  viri de tribu Semei et et Nal3245 ] iter. Rusch mulieres eorum seorsum. Omnes familie familie Cor3 (Ieron. hebr. antiq. non habent et ) ΩJ² Rusch Weber etc.] + et Nal3245 ΩS ΩJ* relique,  diverse tribus familie et familie seorsum  tribus a tribu et mulieres eorum seorsum.  mulieres singularum tribuum divise a viris suarum tribuum Capitulum 13 In die illa  post ascensionem Christi erit {t. 3 : Erfurt, f. 297va ; facsim., p. 450a} fons patens  omnibus sitientibus  IN DIE ILLA ERIT FONS PATENS. Ut omnes renascamur in Christo et in aqua baptismatis nobis peccata condonentur, et in aqua spiritalis doctrine scientia Scripturarum tribuatur. domui domui NAL3245 Rusch Clementina ] domus Weber David  Ecclesie Christi et habitantibus Hierusalem in ablutionem ablutionem Rusch ( facsim. , Graz ) Weber ] + in cacogr . Rusch ( Erfurt finis lineae ) peccatoris  minorum peccatorum et menstruate.  maiorum, nihil enim immundius menstruata, que quidquid attigerit immundum facit, et huius tamen sordes abluuntur in Christi baptismate. Et erit in die illa  quam crebro commemorant dicit Dominus exercituum : Disperdam nomina idolorum de terra Hic desinit NAL3245  simulacra idolorum, vel figmenta hereticorum, sicut enim idola manu artificis fiunt, ita perversa doctrina hereticorum quidquid simulat vertit in idolum, et facit pro Christo adorari antichristum. et non memorabuntur ultra et prophetas et spiritum immundum auferam de terra.  pseudo et ab ethnicis sacerdotes idolorum prophete vocantur. Et erit cum prophetaverit   {t. 3 : Erfurt, f. 297va ; facsim., p. 450a} ET ERIT CUM PROPHETAVERIT. Sublatis nominibus idolorum de terra et immundo spiritu qui loquebatur in pseudo prophetis, si quis illorum amplius aliquid ex persona Domini voluerit prophetare, parentes ipsius proferent in illum sententiam mortis. quispiam  pseudo ultra dicent ei pater eius et mater eius qui genuerunt eum :  obiliti paterne pietatis et ardore divine servitutis non expectantes publicum iudicium Non vives quia mendacium locutus es in nomine Domini.  quasi eo auctore Et configent eum pater eius et mater eius genitores eius cum prophetaverit.  verberibus et compedibus Et erit in die illa confundentur prophete unusquisque in in] ex Weber visione sua cum prophetaverit,  cum falsa prophetans iudicio parentum condemnabitur, confundetur ex mendacio false visionis nec operientur pallio saccino ut mentiantur.  NEC OPERIENTUR sacco. Mos erat prophetis indui sacco quando populum ad penitentiam provocabant, unde Isaie Cf. Is. 20, 2. precipitur, ut auferat saccum de lumbis et nudus incedat, quia non erat tempus penitentie, imminente iam captivitate. Non ergo prophetali habitu simplices decipiet, sed agriculture deditus probabit se subiectum Dei sententie qua Ade dicitur Gn. 3, 17. : « Maledicta terra in opere tuo ». Sed dicet : Non sum propheta.  ipse convictus Homo agricola ego sum, quoniam Adam  humani generis princeps exemplum meum ab adolescentia mea.  ut comedam panem meum in sudore vultus Cf. Gn. 3, 19. etc. Et  ab aliis dicetur ei :  cum ille ostenderit se natum ad hoc ut in sudore comedat panem Cf. Gn. 3, 19.. Quid sunt plage iste in medio manuum tuarum  quid commisisti ut manus tue configerentur clavis et dicet : His plagatus sum  in tantum fugabitur mendacium, et veritas obtinebit locum, ut etiam ipse qui suo punitus est vitio, se iuste perpessum fateatur.  hec vulnera accepi iudicio parentum condemnatus qui non oderunt me, sed diligebant etiam dum punirent.  HIS PLAGATUS SUM. Non mirum si Pater oblitus carnalis affectus profert sententiam mortis contra peccantem Filium cum ex voluntate Dei patris unicus Filius, licet immunis a malo, traditus fuit in mortem pro delictis hominum Cf. Rm. 4, 25 ; Is. 53, 11-12.. in medio medio] domo Weber  alias : domo eorum qui diligebant me. Framea suscitare  angustia mortis  que occidit servos occidat et heredem Cf. Mt. 21, 33-44 ; Mc. 12, 1-11 ; Lc. 20, 9-18..  FRAMEA SUSCITARE. Prophetata destructione idolorum, et pseudo prophetarum, et totius mendacii, subiungit de passione Christi, que Patris voluntate adimpleta est, per quam passionem reprobatio falsitatis et illuminatio facta est credentium. super {t. 3 : Erfurt, f. 297vb ; facsim., p. 450b} pastorem meum  qui dicit  Io. 10, 11 ; Io. 10, 14. : « ego sum pastor bonus ». et super virum coherentem mihi.  qui idem mecum, unde  Io. 10, 38 ; Io. 14, 10 ; Io. 14, 11. : « Ego in Patre et Pater in me ». Dicit Dominus exercituum : percute pastorem  ita suscitare  ut percutias pastorem et occidas  PERCUTE PASTOREM. Cum passione Domini territi fugerunt apostoli, dicit Mattheus, tunc prophetiam istam impletam fuisse inducens Deum Patrem loquentem Mt. 26, 31. : « Percutiam pastorem et dispergentur oves gregi ». Voluntate enim Dei Patris celebrata est passio Christi in quo et iste propheta consentit, dicens ex voce Dei : O framea percute pastorem et dispergentur oves gregi . et  sic dispergentur dispergentur] dispergantur Weber oves  discipuli omnes relicto eo fugerunt Cf. Mt. 26, 56 ; Mc. 14, 50 ; Io. 16, 32. et convertam manum meam ad parvulos.  relictis superbis Iudeis, humilis magister colligam humiles discipulos. Et erunt in omni terra dicit Dominus partes due in ea  Iudeorum et gentilium disperdentur et deficient  que pariter pereunt in passione Christi. et tertia pars relinquetur in ea.  pereuntibus incredulis Iudeis et gentibus, tertius populus Christianorum succrescit et solus vite virtutum et habitationi Ecclesie reservatur. Et ducam tertiam partem per ignem  ET DUCAM TERTIAM PARTEM PER IGNEM. Iudei hec ad Christum referunt, et in ultimo tempore futura contendunt. Sed hoc inter nos et illos est, quia nos iam expleta dicimus, ille explenda commemorant.  «Ignem veni mittere in terram » Lc. 12, 49., et apostoli baptizati in spiritu Dei et igne dicunt Ps. 65, 10. : « Probasti nos Deus, igne nos examinasti ». et uram eos sicut uritur argentum et probabo eos sicut probatur aurum.  Et ne ista tertia pars sit delicata et secura per ignem tribulationis probatur Cf. Ps. 65, 10 ; Prv. 17, 3 ; Sir. (Eccli.) 2, 5.. Ipse vocabit nomen meum et ego exaudiam eum.  cum sic probati erunt parvuli super quos Deus manum convertit, et per eos turba nationum crediderit, tunc credens populus vocabit Christum suo nomine, et illo dicente : tu es populus meus, respondebit : tu es Deus meus. Et Et] om. Weber dicam : Populus meus es et ipse dicet : Dominus Deus meus. Capitulum 14 Ecce dies  captivitatis Domini veniunt Domini veniunt] inv. Weber dicit Dominus dicit Dominus] om. Weber  ECCE DIES DOMINI VENIUNT. Solet accidere ut que subito impetu {t. 3 : Erfurt, f. 297vb ; facsim., p. 450b} in civitate Dei sunt direpta, extra civitatem Dei sunt direpta, extra civitatem dividantur, ne forte hostes superveniant. Hic autem tanta depressio incumbit, ut rapina raptoribus in medio civitatis dividatur pro securitate victorie.  Iudei Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 878. hec sub Gog et Magog dicunt esse complenda, alii Non hab. Hieronymus , CCSL 76A, p. 878. temporibus Macedonum et Egyptiorum et aliarum gentium ex parte esse transacta. et dividentur spolia tua  o Hierusalem in medio tui. Et congregabo omnes gentes ad Hierusalem in prelium  quia Iudei contra Christum astiterunt et in unum convenerunt ad eum crucifigendum et post passionem indulto tempore ad penitentiam penitere noluerunt, ideo Dominus hec mala super eos induxit et capietur civitas et vastabuntur domus  magna miseria  ET VASTABUNTUR DOMUS. Non solum capietur Hierusalem cunctis gentibus contra eum in prelium suscitatis, sed etiam domus in dolore dominorum vastabuntur et mulieres in dolore maritorum ponentur, quia ita timebunt mortem ut nec salutem puerorum, nec pudicitiam uxorum defendere audeant. et mulieres violabuntur. Et egredietur media pars civitatis in captivitatem et reliquum populi  templum et mons Sion  ET EGREDIETUR MEDIA PARS. Et in captivitate que per Romanos et in aliis captivitatibus septentrionalis inferiorque pars urbis capta est. Mons vero templi et Sion, in quo arx erat regni integra mansit. non auferetur ex urbe. Et egredietur Dominus et preliabitur contra gentes illas  que vastaverunt Hierusalem  ET EGREDIETUR DOMINUS ET PRELIABITUR. Egredietur Dominus de loco quietis et clementie sue quando exigentibus meritis quietem interrumpere, et flagella ad emendationem inferre cogitur. sicut preliatus est in die certaminis.  quando pharaonem in mari submersit, et pro populo suo dimicavit Cf. Ex. 14, 27.. Et stabunt {t. 3 : Erfurt, f. 298ra ; facsim., p. 451a} pedes eius in die illa  non movebuntur hi quibus Dominus misertus fuit.  ET STABUNT PEDES EIUS. Iudei litteram sequentes dicunt Dominum stare super montem Oliveti, et ipsum montem in duas partes esse divisum, ut contra orientem unius partis scissura habeat principum, et altera pars finem tendat ad occidentem. Et in media valle precipiti, alia pars montis ad aquilonem, alia ad austrum dividatur. Rursus alia scissura fiet ab aquilone in austrum, et quattuor plagas orientis occidentis, aquilonis et austri scissura tendatur, et ita monte Oliveti in quattuor partibus diviso, fugietis inquit ad vallem que est inter templum et Sion. Hi enim duo montes templi et Sion appellantur montes Dei, quia illa vallis montis Oliveti que preruptis hinc et inde montibus cingitur usque ad montem templi qui sanctus est, scissuram suam tendit.  ET STABUNT PEDES EIUS. Cum steterit, non stabit in valle et locis humentibus, sed {t. 3 : Erfurt, f. 298ra ; facsim., p. 451a} in monte qui non infructuosas arbores habet, sed oliveta in quibus lumen eternum aliter et solvitur infirmitas et requies lapsis datur. super montem Olivarum  non in tenebris, non sole declinante post meridiem qui est contra Hierusalem ad orientem,  unde Mal. 4, 2. : « Orietur sol iustitie ». et scindetur mons Olivarum ex media parte sui ad orientem et ad ad] om. Weber occidentem prerupto grandi valde.  ET SCINDETUR MONS. Scindetur media pars montis ad orientem in qua sunt arbores plantate de gentibus de quibus una loquitur Ps. 51, 10. : « Ego autem sicut oliva fructifera in domo Dei », et alia media pars que est curcumcisionis incredule, scindetur ad occidentem, ipsa dico divisa valde grandi preruptione. Et separabitur montis medium montis medium] inv. Weber ad aquilonem et medium eius ad meridiem.  ET SEPARABITUR MONTIS MEDIUM. Postquam mons Olivarum ad orientem et occidentem vocatione gentium et abiectione Iudeorum fuerit separatus, fiet alia scissura aquilonis et austri ut circumcisio que in occidente est stet ad aquilonem , id est sinistra parte, et Christianus populus qui in oriente, stet ad austrum, id est ad dexteram partem. Et fugietis ad vallem montium eorum eorum] meorum Weber quoniam coniungetur vallis montium usque ad proximum.  proximitate ut parum differant  ET FUGIETIS AD VALLEM. Cum tanta erit duorum populorum in toto orbe divisio, ut alii ad dexteram alii ad sinistram separentur. Tunc quicumque sanctus est, fugiet ad vallem montium Dei, id est duorum Testamentorum, quia illa vallis, id est quieta sedes et concordia duorum Testamentorum tenditur, non usque adeo ut idem sint, sed usque ad proximum. Duo enim Testamenta magis vicina et convenientia, quam unita. Multa enim veteris amisimus, et nove gratie multa suscepimus. Et fugietis sicut fugistis a facie terremotus in diebus Ozie regis Iuda.  qui usurpans sacerdotium lepra percussus est ad cuius impietatem tota terra mota est Cf. 2Par. 26, 16-19..  ET FUGIETIS SICUT FUGISTIS. Sicut sub Ozia terremotus mortalium corda perterruit et territos huc illucque dispersit Cf. 2Par. 26, 16-19 ; Am. 1, 1., ita duorum populorum separatio, et rursum in unam fidem societas credentium, inter duos montes placabili sede requiescet, quia Vetus et Novum Testamentum sibi coniungentur. Et veniet Dominus Deus meus omnesque sancti cum eo.  ET VENIET DOMINUS. Post impletionem horum veniet Dominus ad iudicium, et sancti qui alibi nubes vocantur cum ipso. Cum dies adventus eius fuerit impletus, non erit lux impiis sed frigus et gelu, pro refrigerata caritate et malorum multitudine, quibus depressis erit iustis una et perpetua dies, nequaquam luce et tenebris sibi succedentibus, sed Dominus erit lux omnium Cf. Apc. 22, 1.. Et erit in die illa : non erit lux sed frigus et gelu. Et erit dies una que nota est Domino,  iudici, non homini, non enim poterit ignorare quam creavit  ET ERIT DIES UNA. Quasi una dies et unum tempus est, a primo adventu usque ad secundum. non dies neque nox  non vicissitudo diei nec noctis et in tempore  cum impiis obtenebrescet vespere  vel veperi erit lux.  sanctis Et erit in die illa  que soli Deo nota est exibunt aque vive de Hierusalem,  que dant vitam  ET ERIT DIE ILLA EXIBUNT AQUE. Aque que de Hierusalem, id est Ecclesia exit, doctrina est salvatoris, et baptismus, quarum una pars vadit ad mare orientale , id est populum circumcisionis qui in apostolis et per apostolos electus est, et pars ad mare novissimum , quia ab oriente et ab occidente venient qui « recumbent cum Abraham et Isaac et Iacob » Mt. 8, 11.. He aque nec estate prosperitatis, nec hieme persecutionis cessabunt.  Cum tales aque utrumque mare fuerint ingresse et amaras aquas dulci flumine mitigaverint, tunc Dominus erit rex super omnem terram Cf. Ps. 46, 3.   {t. 3 : Erfurt, f. 298rb ; facsim., p. 451b} Vel per duo maria duo Testamenta que nisi flumine spiritalis intelligentie fuerint dulcorata amara sunt, littera occidente et spiritu vivificante Cf. 2Cor. 3, 6.. medium earum ad mare orientale  quod mortuum dicitur, eo quod in eis aquis nihil possit vivere et medium earum ad mare novissimum.  quod ducit ad Egyptum In estate et in hieme erunt.  nec calore siccabuntur, nec hieme constringentur Et erit Dominus {t. 3 : Erfurt, f. 298rb ; facsim., p. 451b} rex super omnem terram.  tunc cognoscetur, Domine Deus noster, « quam admirabile est nomen tuum » Ps. 8, 2 ; Ps. 8, 10.. In die illa erit Dominus unus et erit nomen eius unum.  IN DIE ILLA ERIT DOMINUS UNUS. Dicut Iudei quando Christus in aurea Hierusalem regnabit non erunt idola nec diversa cultura, sed unus Dominus, et revertetur omnis terra ad hoc quod deseruerat, ut omnes unum Deum colant. Et ponit nomina locorum a quo loco usque ad quem locum Hierusalem sit edificanda. In qua dicunt circumcisionem exercendam, et legales hostias offerendas.  Allegorice. Cum Dominus Iesus rex fuerit super omnem terram tunc erit unus Dominus de quo scribitur Ps. 99, 3. : « Scitote quoniam Dominus ipse est Deus », et unum nomen omnium prava religione calcata, tunc revertetur omnis terra in qua habitaverunt Iudei usque ad desertum , id est usque ad populum gentium qui prius desertus erat, quia sine notitia legis, et de colle Adremmon , id est ad excelsum, quia de terra et de deserto ad colles, et de collibus usque ad montana consurgemus, et inde usque ad austrum plene lucis, et sic exaltabitur ascendendo Ecclesia, et habitabit in loco ubi scriptum est Ps. 22, 1. : « In loco pascue, ibi me collocavit » et a porta Beniamin incipiendo a virtute quam dextera significat pervenient ad portam priorem, ut per eam ingrediantur ad ceteras. Post occurrit porta Angulorum ubi est lapis angularis Cf. Is. 28, 16. qui coniungit duos parietes in unum. Post occurrit turris Ananeel, qui dicitur gratissimus Dei, de hac turre dicit sanctus ad Dominum Ps. 60, 4. : « Factus est spes mea turris fortitudinis a facie inimici », que turre nihil gratius est homini de laboribus mundi ad Deum suspiranti. Inde venitur ad torcularia regis ut imitatores passionis Christi bibant vinum quod « letificat cor » Ps. 103, 15.. Introducti in cellam vinariam Dei Cf. Ct. 2, 4., et qui huiusmodi torcularibus inebriabuntur, habitabunt in celesti Hierusalem, in qua non erit anathema , id est maledictio et separatio a Deo, sed secura quies confidentibus in Deo. Et revertetur omnis terra usque ad desertum, de colle Adremmon Adremmon] Remmon Weber cum LXX  ubi est arbor maligranati ad austrum  usque ad australem plagam Hierusalem Hierusalem] + et Weber exaltabitur  extendetur et habitabitur habitabitur] habitabit Weber in loco suo  in loco pristino edificabitur a porta Beniamin usque ad locum locum] lucum Rusch porte Prioris  orientalis et et] om. Weber usque ad portam Angulorum et a turre Ananeel usque ad torcularia regis. Et habitabunt in ea  Hierusalem et anathema non erit amplius,  nullus impetus hostilis nulla formido sed Hierusalem sedebit Hierusalem sedebit] inv. Weber secura. Et hec erit plaga qua percutiet Dominus omnes gentes que pugnaverant pugnaverant] pugnaverunt Weber adversus Hierusalem. Tabescet caro uniuscuiusque stantis super pedes suos et oculi eius contabescent in foraminibus suis et lingua eorum contabescet in ore suo.  ET HEC ERIT PLAGA. Describit penas quas passuri sunt qui contra urbem Dei pugnabunt, stabunt super pedes et caro eorum tabescet et defluet, et oculi eorum putridi de suis foraminibus excident et lingua que Dei populum blasphemabat, intra dentes conputrescet, arbitrantur Iudei gentes que Hierusalem impugnabunt tempore Christi sui talia mala passuras.  Iuxta literam in historiis legimus hec mala persecutoribus Ecclesie contigisse. Caro Herodis et oculi eius contabuerunt, lingue multorum in fetorem et saniem dissolute sunt, preterea restant eis tormenta in futuro.  Allegorice. Deficientibus malis surcrescunt bona. Qui stant cum Deo illis defluunt carnalia, oriuntur spiritalia, defluentibus oculis qui terrena concupierant, ponuntur alii quos propheta levat ad habitantem in celis putrescente lingua blasphema, nascitur illa que tota die meditabitur iustitiam Dei et laudem. In die illa illa] illo Weber  cum hec miracula in confusione hostium fuerint fuerint] scrips. , fueint cacogr . Rusch expleta erit tumultus  vel stupor  IN DIE ILLA TUMULTUS DOMINI. Cuncti qui in Ecclesia fuerint, mirabuntur {t. 3 : Erfurt, f. 298va ; facsim., p. 452a} subiectionem hostium et suam felicitatem, et manus mutua fide et necessitudine copulabunt, et Iudas qui prius confessus nomen Dei, et postea coactus a persecutoribus Dei populum est persecutus, et ipse postea vertetur ad letitiam, et congregabit divitias gentium, aurum sensus spiritalis argentum divine eloquentie, et vestes diversarum virtutum quibus induat populum Dei.  Hec sibi infelix Iudea promittit, sperans accipere aurum que Dominum triginta argenteis appretiavit Cf. Mt. 26, 14-16.. Domini magnus in eis et apprehendet vir manum proximi sui et conseretur manus eius super manum proximi sui.  pre formidine malorum pondere que supervenient Sed et Iudas pugnabit adversus Hierusalem  contra metropolim suam, de quo et supra dictum est {t. 3 : Erfurt, f. 298va ; facsim., p. 452a} et congregabuntur  et a Domino concessa victoria divitie omnium gentium  que militaverunt contra Hierusalem in circuitu aurum et argentum argentum] + et Weber ,  hec in divitiis pretiosiora reputantur vestes multe satis.  et Sic Sic] et praem. Weber erit ruina equi  SIC ERIT RUINA EQUI. Hec Iudei carnaliter implenda contendunt, quod per Domini victoriam admirabilem sicut homines corruerunt, sic etiam bruta animalia in castris superentur.  Iumenta que uno nomine comprehendit pro singulorum peccantium natura interpretanda sunt.  Corruentibus a priori statu, et in meliorum consurgentibus qui prius erat equus hinniens ad uxorem proximi sui prebebit mollia terga Christo equiti. Qui mulus, id est sterilis virgo carne non spiritu, conversus ad Deum non erit lignum aridum, sed habebit locum in domo Dei et muris eius. Qui camelus, id est gravibus peccatis depressus, meditans legem Dei, sed quia ungulam non findit negligens que legit portabit onera Christi. Qui asinus in frenis multos dominos prius ferebat, stratus vestibus apostolorum salvatorem portat in Hierusalem Cf. Mt. 21, 5-11 ; Mc. 11, 4-10 ; Lc. 19, 32-38 ; Io. 12, 14-15.. et muli et et] om. Weber cameli et asini et omnium iumentorum que fuerint in castris illis  populus Iudeorum est camelus qui legem Dei ruminat, sed non findit ungulam Cf. Lv. 11, 4. ut credat in Patrem et Filium, nec dividit litteram a spiritu, et onere legis premitur. sicut ruina  hominum hec. Et omnes qui reliqui fuerint de universis gentibus que veniunt veniunt] venerint Weber  alias : venerunt contra Hierusalem, ascendent ab anno in annum  per singulos annos ut adorent regem Dominum exercituum et celebrent festivitatem tabernaculorum.  ET CELEBRENT FESTIVITATEM TABERNACULORUM. Hec quoque Iudei in mille annorum regno futura promittunt, quod debeat celebrari festivitas tabernaculorum in memoriam beneficiorum Dei que facta patribus eorum sunt habitantibus in tabernaculis in deserto.  Qui est in profectu et certamine habitat in tabernaculo tamquam advena et peregrinus, sed submerso pharaone perveniet in terram promissionis, hic debet celebrare solemnitatem tabernaculorum, ut de tabernaculo ad atria Dei, et de atriis ad domum, et a domo ad templum festinet. Et erit qui non ascenderint ascenderint] ascenderit Weber de familiis terre ad Hierusalem ut adorent adorent] adoret Weber regem Dominum exercituum : Non erit super eos imber.  dominice benedictionis  ET ERIT QUI NON ASCENDERINT. Hierusalem, id est Ecclesia, non est in locis humilibus, sed in monte sita, ut undecumque possit videri. Qui ergo vult adorare Dominum ascendat ad montana. Qui vero de familiis terre est, id est aliqua occupatione terrene vite depressus, et ideo Deum non potest adorare in montibus, terra illius non irrigatur celi imbribus. Quod si et familia Egypti non ascenderit et non venerit,  QUOD SI ET FAMILIA EGYPTI. Hec omnia Iudei carnaliter sperant futura, circumcisionem sibi et coniugia in mille annorum imperio promittentes, ne impleatur in illis maledictio, que sterilibus per legem indicitur.  Quamdiu aliquis permanet Egyptius vel ethnicus, non potest subrigere gradum ad celsa, ideo caret imbre Dei, et hoc peccatum erit maximum Egyptio, et Assyrio, {t. 3 : Erfurt, f. 298vb ; facsim., p. 452b} Chaldaeo, Syro, Moabite, et ceteris gentibus si noluerint exire de terris suis, ut desistant esse homines, et effecti israelite in quibus dolus non est, ascendant in Hierusalem, ut per tabernacula veniant ad domum eternam. nec super eos erit  imber sed erit  reputabitur ruina qua percutiet Dominus omnes gentes que non ascenderint ad celebrandam festivitatem tabernaculorum. Hoc erit  reputabitur peccatum Egypti et hoc peccatum omnium gentium que non ascenderint ad celebrandam festivitatem {t. 3 : Erfurt, f. 298vb ; facsim., p. 452b} tabernaculorum. In die illa illa] illo Weber erit quod super frenum equi est sanctum Domino  aurum et argentum quo frenum solet ornari  IN DIE ILLA ERIT QUOD SUPER FRENUM EQUI EST etc. Iuxta litteram tempore perpetue solemnitatis et regni Hierusalem pacatis omnibus non erit opus equitatui, sed omnis ornatus et decor phalerarum ad cultum Dei est conferendus, et multis undique confluentibus ad sacrificia assidue erunt lebetes in cultu sacrificiorum, sicut phiale solent assidue lucere coram altari, nec erit aliquis lebes ad alium usum dedicatus.  Cum lebetes fuerint versi in phialas, tunc qui relicti fuerint de universis gentibus carnes coquent victimarum ne crudam commedant carnem, sed omnis humor excoquatur, nec erit necessarius mercator qui de loco ad locum merces deferat.  Per equos insania libidinis intelligitur, per frenos, sermo Dei auro sapientie et argento eloquii compositus. Hoc freno retinetur libidinosus, ne in preceps corruat, sed recto itinere pergens mollia terga Domino ad sedendum prebeat, et cultui illis prone sit consecratus, et lebetes in quibus coquebantur carnes sacrificiorum, vertuntur in phialas, quia illi qui carnaliter intelligebant, de sacrificiis legalibus versi in spiritalem intelligentiam, fiunt lampades ardentes et lucentes in domo Dei.  Cum mentes credentium erunt verse in spiritales phialas ad suscipienda diversa aromata virtutum, tunc immolantes Deo sacrificium laudis coquent illud igne spiritus sancti, nec erit in domo orationis mercator, quia Dominus de Ecclesia sua ementes et vendentes eiecit Cf. Mt. 21, 13 ; Mc. 11, 45 ; Lc. 19, 45 ; Io. 2, 14. etc. et erunt lebetes in domo Domini quasi phiale coram altari.  mentes prius sacrificia legalia carnaliter affectantes, pro virulentia carnium gustabunt flores virtutum et ita consecrabuntur Domino in visione pacis et confessione veritatis. Et erit omnis lebes in Hierusalem et in Iuda sanctificatus Domino exercituum. Et venient omnes immolantes et sument ex eis  lebetibus et coquent in eis. Et non erit mercator ultra in domo Domini exercituum in die illa illa] illo Weber |+ EXPLICIT ZACHARIAS PROPHETA Weber .