initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<55. *Matthei evangelium*>

Capitulum 6

Numérotation du verset Mt. 6,1 
Attendite
interl.|  in his autem omnibus finem iustitie ne ponatis in hominum laude
marg.|  ATTENDITE etc. Qui hucusque precepit de misericordia, nunc precipit de cordis munditia qua Deus videtur. Si enim non simplici intentione sed pro hominum laude non probantur a Deo opera misericordie, laus hominum non debet appeti, sed subsequi ut exemplo alios invitet.
marg.|  Hactenus de iustitia evangelii que est super iustitiam scribarum et Phariseorum. Nunc qua munditia cordis eadem iustitia debeat impleri, quod in eleemosyna servatur et oratione. Non enim monet hic vel orare vel eleemosynam facere, sed quo animo debemus facere. Agitur enim hic de mundando corde.

1 Attendite] Hic incip. capitulum 6 : ΩM [= Catena aurea : As115² (al. m. marg. : VI capitulum) Li446 V27 Rusch Clementina
interl.|  id est opera iustitie que abundat plus quam scribarum et Phariseorum
faciatis coram hominibus
interl.|  appetendo laudem eorum
ut
interl.|  hoc fine
videamini ab eis.
marg.|  {t. 4 : Erfurt, f. 932va ; facsim., p. 24a} [Rusch, f. 932va ] UT  VIDEAMINI. Non prohibet videri ut Deus laudetur, sed videri ut ipsi laudentur.
Alioquin mercedem non habebitis
interl.|  hoc enim deputatur pro mercem cuis amore fit
apud Patrem vestrum
interl.|  cuius amore non fecistis
marg.|  APUD  PATREM. Cuius gloriam filii querere debent, et omnia bona ad hoc ut placeant ei referre.
qui in celis est.

in celis – est ΩF] inv. Li446
Numérotation du verset Mt. 6,2 
Cum ergo facis eleemosynam,
interl.|  eleemosyna est pars iustitie
marg.|  CUM  ERGO  FACIS etc. A toto in partes, ut exponat que bona non sint pro hominum laude facienda.
noli tuba canere
interl.|  noli velle innotescere
marg.|  TUBA  CANERE. Forsitan convocandi gratia hoc fecerunt, ut omnes irent quasi ad spectaculum.
ante te
interl.|  ad gloriam tuam
marg.|  ANTE  SE . Ante se tuba canit qui ante alios vult laudari, ut appareat maior illis.

tu. c. – an. te.] inv. ΩF
sic Rusch
sicut hypocrite
interl.|  hypocrita est qui simulat quod non est, representator alterius persone
faciunt in synagogis et in vitis, ut
interl.|  eo fine
honorificentur ab hominibus. Amen dico vobis, receperunt mercedem
interl.|  merces sua laus humana quam acceperunt
marg.|  RECEPERUNT  MERCEDEM etc. A Deo cordis inspectore fallacie supplicium. De quibus dicitur : ‘Recedite a me operarii dolosi’, nomen enim meum habuistis, sed opera mea non fecistis.

Cf. Mt. 7, 23 : « Et tunc confitebor illis : Quia numquam novi vos : discedite a me, qui operamini iniquitatem ».
Receperunt... fecistis] Cf. Augustinus Hipponensis, De sermone Domini in monte, lib. 2, CCSL 35, p. 95.101-96.106 : « Sed tales ab inspectore cordis deo mercedem non accipiunt nisi fallaciae supplicium. ab hominibus autem perceperunt, inquit, mercedem suam. rectissime que his dicetur : recedite a me, operarii dolosi ; nomen enim meum habuistis, sed opera mea non fecistis ».
suam.
interl.|  et non Dei
Numérotation du verset Mt. 6,3 
Te autem faciente eleemosynam,
interl.|  quia sunt aliqui qui favorem querunt cum aliqua mercede eterna
nesciat sinistra tua
interl.|  non se misceat laudis appetitus vel vitium aliquod
marg.|  NESCIAT   SINISTRA . Sinistra : vitia, dextera : virtutes. Quod ergo agit virtus, nesciat elatio, vel vana gloria, seu aliquod vitium, sed lux recte operationis fuget tenebras peccati.
marg.|   Sinistra est delectatio laudis, dextera intentio implendi precepta Dei. Cum ergo conscientie facientis eleemosynam pro precepto Dei implendo miscet se laudis appetitio. Iam sinistra est conscia operis dextre. Cum vero sola cupiditate alicuius terreni volunt aliqui misericordes videri, sola   sinistra operatur quod prohibet Dominus dum nec permisceri permittit. In bona autem conscientia multi faciunt eleemosynam, qui non habent aliquid quod exterius dent.
quid faciat dextera tua
interl.|  dum precepta Dei implere contendis
Numérotation du verset Mt. 6,4 
ut sit eleemosyna tua in abscondito,
interl.|  id est in bona conscientia, ubi homo no videt
interl.|  nihil extra querat, sed abscondatur. Sic quod vita tua cum Christo si abscondita
marg.|  IN  ABSCONDITO. In abscondito eleemosyna fit, que nullis miscetur tenebris. Lux intus est, tenebre extra.
et Pater tuus qui videt in abscondito,
interl.|  qui est discretor intentionum
marg.|  VIDET  IN  ABSCONDITO. Videre Dei est approbare. Illa autem tantum approbat que sunt abscondita, que extra sunt non placent ei neque approbat.
reddet tibi.
Numérotation du verset Mt. 6,5 
Et cum oratis,
marg.|  ET  CUM  ORATIS. Ad superiora coniungitur hec sententia. Supra dixerat : Attendite ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus. Hic subdit : Et cum oratis.
marg.|  Non prohibet orare, sed in orando hypocritis similes esse.

Et cum oratis] Hic incip. capitulum 6 ΩSFJLR P18 [Catena aurea V793, f. 56r ; Ed1470 [f. 118] ; cf. As115].
non eritis {t. 4 : Erfurt, f. 933vb ; facsim., p. 24b} [Rusch, f. 933vb ] sicut hypocrite qui amant in synagogis et in angulis platearum
interl.|  ut melius videri possint
marg.|  IN  ANGULIS etc. Quasi absconsores precum, et tamen in plateis ut videantur, et per hoc amplior gloria. Alleg<orice>. In angulo orat qui in abscondito se orare simulat, et tamen in platea cum famam captat.
marg.|  Anguli platearum sunt, ubi via per transitum vie ducitur, et quadrivium reddit. Non enim nefas est videri, sed appetere videri.
stantes orare
interl.|  non humiliati
ut videantur ab hominibus.
interl.|  hoc fine, quia in hoc constituunt finem orationis
Amen dico vobis, receperunt mercedem
interl.|  laudem hominum
interl.|  quam petierunt
marg.|  RECEPERUNT  MERCEDEM. In his non solum vera merces prava intentione evacuatur, sed vitium simulationis et irrisionis contra Deum augetur.
suam.
interl.|  non Dei
Numérotation du verset Mt. 6,6 
Tu autem cum oraveris
marg.|  TU  AUTEM etc. Hoc simpliciter intellectum docet vanam gloriam mundi fugiendam. Sed magis videtur precipi ut inclusa pectoris cogitatione, labiisque compressis, oret Deum. Cubiculum autem est cordis secretum. Ostium : carnalis sensus per quem hec exteriora improbe se ingerunt et turbe phantasmatum orantibus obstrepunt. Parum est ergo cubiculum intrare si importunis cogitationibus ostium patet. Sed {t. 4 : Erfurt, f. 933va ; facsim., p. 24a} [Rusch, f. 933va ] resistendum est carnali sensui, ut oratio spiritalis et intimis cordis dirigatur ad Deum.
interl.|  et non Dei
intra in cubiculum tuum,
interl.|  non extra querendo Deum
interl.|  quem diligis fide teneas
marg.|   Cubiculum est secretius mentis arcanum. Ad hoc pulsat sapientia dicens : « Sto ad ostium et pulso » fides aperit, spiritus intrat et exaudit.
marg.|  In fide interiori et dilectione oratur Deus, non strepitu verborum sed devotione virtutum.
marg.|  Intra, totum hominem interiorem colligendo in se.

Apc. 3, 20.

tuum] om. Li446
et clauso ostio,
interl.|  repulsis omnibus que improbe se ingerunt
marg.|   CLAUSO OSTIO . Sensibus clausis, ne turbe phantasmatum exteriorum occurrant.
marg.|  Vel ostium vocat amorem vel timorem huius seculi. Sicut enim omne bonum ex timore et amore est Dei, sic omne malum ex amore et timore seculi. His clausis, id est ablatis, ora.

ostio] + tuo Li446
ora
interl.|  sic ora ut filius, secundum quod renatus et ad quod renatus
Patrem tuum
interl.|  qui adoratur « in Spiritu et veritate »
marg.|  PATREM. Quem intus habes per fidem. Unde : « Apud me oratio, Deo vite mee ».

Io. 4, 23.
Ps. 41, 9.
in abscondito et Pater tuus qui videt in abscondito,
interl.|  in cordis intimo
reddet tibi.
interl.|  fructum orationis et mercedem fidei
Numérotation du verset Mt. 6,7 
Orantes autem nolite multum loqui
interl.|  vult Deus ut oretur, ideo ut desideranti det et ne vilescat quod dederit
marg.|  ORANTES  AUTEM  NOLITE etc. Sicut hypocritarum est ostendi et placere hominibus, ita gentilium est multiloquium a quibus et cepit. Hi enim exercende lingue magis operam dant quam menti mundande, ut hoc nugatorii officii genus etiam ad eum prece nectendum transferant, putantes quod sicut orator iudicem, ita et ipsi Deum flectere queant.
marg.|  Gentibus erat necessaria verborum multiplicitas propter demones qui nescirent quid illi peterent nisi illorum verbis instructi. Damnat autem multiloquium de infidelitate, sed non multas lacrimas, non multas obsecrationes in cordis puritate, quod sancti faciunt. Et Iesus legitur fecisse qui pernoctavit in oratione. Sed verbo tenus sine affectione vacuas aures Dei implere malum est quasi in hoc audiamur.

Cf. Lc. 6, 12 : « Factum est autem in illis diebus, exiit in montem orare, et erat pernoctans in oratione Dei ».
sicut ethnici faciunt. Putant enim
marg.|  PUTANT  ENIM. Putantes quod persuasibilibus verbis Deus mulceatur. Vel si absens est vocetur, et quod nescit verborum ambagibus doceatur.
quod in multiloquio suo exaudiantur.

exaudiantur] exaudiatur Li446
Numérotation du verset Mt. 6,8 
Nolite ergo
marg.|  NOLITE. Non enim apud Deum agendum est verbis, sed rebus, intentione cordis, affectu simplici, que cum dicimus, non eum docemus, sed nos tempore orandi recordamur.
assimilari eis.
interl.|  verbis cor accenditur et in precibus serenatur
Scit enim
marg.|  SCIT  ENIM. Cur ergo scienti loquimur ? Non ut nostre faciamus indicium voluntatis, sed ut excitemus pie devotionis obsequium.
marg.|  Ideo non est opus narrare sed obsecrare, quod est obsequium iustitie. Vult enim Deus rogari et venerari, ut bonitas eius derivetur ad plurimos, et status iustitie servetur apud subiectos.
Pater vester quid opus vobis sit antequam petatis eum.

quid... sit] quid opus si vobis Li446 , quibus opus sit vobis Weber
Numérotation du verset Mt. 6,9 
Sic ergo vos orabitis :
interl.|  ergo docendi estis quid petatis, etsi aliis verbis, tamen sic
interl.|  ut doceo et quomodo doceo et quid doceo
Pater noster,
interl.|  de malis removendis et bonis acquirendis10 
interl.|  brevis captatio premittitur : Pater noster qui es in celis
marg.|  PATER  NOSTER. Beda VenerabilisBEDA. Inter cetera salutaria monita et divina quibus consulit credentibus, formam orandi proposuit, disciplinam tradidit. In hac oratione non docetur que nesciat Deus, sed que vult prestare suppliciter veneratus. Unde et orationem composuit brevibus verbis, ut sit nobis fiducia cito annuendi quod breviter vult rogari. Quibus nec opus esset ad eum qui omnia novit, sed ut noster affectus, qui cum Deo agit, disceret res quas oraret, non verba que diceret. Unde non his solum verbis oratur, sed et aliis contentis sub eodem et non alio sensu, quibus etiam cor nostrum accenditur. Et hi sunt veri adoratores, qui filii per gratiam adorant Patrem : « In spiritu et veritate ».
marg.|  {t. 4 : Erfurt, f. 933ra ; facsim., p. 25a} [Rusch, f. 933ra ] Nulla oratio magis spiritalis est quam illa que ex ore filii qui est veritas processit.
marg.|   Pater noster , cui non timore sed amore hereditatis servimus11  . Dum ‘Pater’ dicitur, de adoptione cogitemus, ut Patri pium affectum rependamus. Dum dicitur ‘noster’, fraternitatis admonemur, cum sit communis adoptio omnibus. Nemo dicat ‘meus’, quod proprie Filio convenit cui Pater est per naturam. Unde alibi :"Vado ad Patrem meum"’ specialiter per naturam,"et vestrum"’ coniunctum per gratiam.
marg.|  Pater ‘noster’ dicitur, quod commune omnibus, nemo dicat ‘meus’, quod soli Christo convenit, qui Filius est per naturam, aliis conceditur communis gratia adoptionis.
marg.|  Monetur12  nobilis et dives non superbire contra minores. Non enim vere possunt dicere ‘Pater noster’, nisi fratres sint. Cavendumque etiam est cuique a sordibus, ne tanto Patre sit indignus. Antiquis ut servis dicitur ‘Dominus’, nunc per gratiam ‘Pater’, in quo fiducia. Quid negabit filiis qui iam dedit quod Pater est ?13 

Io. 4, 23.
Cf. Io. 20, 17 : « Dicit ei Iesus : Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum : vade autem ad fratres meos, et dic eis : Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum, Deum meum, et Deum vestrum ».

10  Codd. : Rusch , om. Val73 , f. 17v.
13  Codd. : Val73 (f. 17v interl. ), Rusch
11  cui non timore… servimus] interl. Val73 12  Monetur] Pater noster praem. Val73
interl.|  sanctis14 
interl.|  in secretis
marg.|  IN  CELIS. Spiritualibus, ut ad spiritalitatem in qua habitat festinare discamus, et celestia ab eo queramus.
14  sanctis] id est praem. Val73
sanctificetur
interl.|  tales fac in quibus sanctus appareas
interl.|  donum est sapientia, virtus vero pax
nomen
interl.|  nomen quo ‘filii’ dicimur
tuum.
interl.|  in nobis, ut qui in baptismo sanctificati sumus, in eo quod cepimus perseveremus15 
marg.|  SANCTIFICETUR  NOMEN  TUUM.16  Videnda est harum distinctio septem petitionum. Nam, cum vita nostra temporaliter agitur speraturque eterna, priora sunt dignitate eterna, his tamen prius acceptis17  . In his septem petitionibus omnia bona presentis vite vel future continentur, in quibus est ordo mirabilis, ut in Isaia legitur, sicut septem dona sancti Spiritus a summis incipiunt et usque ad « initium sapientie » decurrunt, ita ordo precum a summis usque ad finem ut a malis mundi liberemur, extenditur. Si autem in utrisque a fine incipimus ad perfectionem, fit ordo ascensionis. Si autem a summis - quia hoc de supernis accipimus - fit ordo descensionis. Sed quia per hec nos ab imis ad summa consurgimus, septem beatitudines que per eadem dona queruntur, de imis gradatim ad summa perveniunt. In precibus ergo est ut impetremus dona. In donis, ut operemur mandata. De operatione beatitudines sequuntur18  . In eterna vita19  trium primarum petitionum impetrationes fiunt, licet hic incipiant, nam et ‘sanctificatio nominis’ ab ipso humili adventu agi cepit, et ‘adventus regni’ in fine mundi manifestabitur, et perfectio ‘voluntatis’ ipsa perfectione nostre beatitudinis et seculi terminatione complebitur. Et hec tria consummata in eternum manebunt. Reliqua quattuor ad istam vitam pertinent. ‘Panis’ enim spiritalis etsi eternus, tamen pertinet ad hoc tempus in quantum quotidie ministratur anime. Et forsan20  ideo ‘panis’ dicitur quia laborando et disserendo discitur. Tunc erit ut potus, quando sine labore haurietur. Et21  nunc ‘peccata’ nostra nobis22  dimittuntur et dimittimus. Et nunc ‘temptationes’ vitam nostram infestant. Et ‘liberatio a malo’ ad hanc vitam pertinet quam23  iustitia Dei mortalem meruimus. Unde gratia eius liberabimur.24 
marg.|  Videtur autem iste septenarius numerus illi congruere, ex quo totus iste sermo manavit. Si enim timor Dei est quo beati sunt : « Pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum celorum », petamus ut in nobis sanctificetur nomen Domini timore casto permanente in seculum seculi. Si pietas est qua beati sunt : « Mites quoniam ipsi possidebunt terram », petamus ut veniat regnum, vel in nos, ut mitescamus nec ei resistamus, vel de celo in terras in claritate adventus ubi letabimur sicut dicitur : « Venite benedicti Patris mei ». Si scientia est qua beati sunt : « Qui lugent quoniam ipsi consolabuntur », petamus ut fiat voluntas, ut consentiat caro spiritui, quia non est luctus nisi quia ista contra se confligunt ut cogamur dicere : « Infelix ego homo quis me liberabit de corpore mortis huius ? ». Si fortitudo est qua beati sunt : « Qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam ipsi saturabuntur », oremus ut detur nobis panis quotidianus quo fulciti, ad illam satietatem perveniamus. Si consilium est quo beati sunt : « Misericordes quoniam ipsi misericordiam consequentur », dimittamus et, nobis dimitti, oremus. Si intellectus est quo beati sunt : « Mundo corde quoniam ipsi Deum videbunt », oremus non induci in temptationem per aspera vel blanda, ne non sit simplex cor, dum non simpliciter bonum petat in omnibus que agit. Si sapientia est qua beati sunt : « Pacifici quoniam filii Dei vocabuntur », oremus liberari a malo. Liberatio enim25  facit liberos, id est filios, ut dicamus spiritu adoptionis : ‘Abba pater’. ‘Amen’ significat in omnibus his petitionibus indubitanter a Domino tribui26  quod petitur, si ultime condicionis pactum servare non negligimus. Unde subdit : Si dimiseritis 27  etc.28 
marg.|  SANCTIFICETUR. Hic spiritum sapientie oramus ne a sanctificatione nominis in aliquo discrepemus, sed Patris nomen in filiis moribus et vita ostendatur.
marg.|  Nomen ‘Patris’ in nobis est qui ‘filii’ dicimur, quod petimus sanctificari. Non ut ipse sanctior sit, sed ut in nobis operetur augmentum sue sanctificationis. {t. 4 : Erfurt, f. 933rb ; facsim., p. 25b} [Rusch, f. 933rb ] Nam sanctificatio filiorum nomini eius attribuitur. Ita dicitur ‘sanctificari’ sicut clarificari et magnificari in nobis. Sanctificetur, id est ita sicut est sanctum habeatur hominibus, et ita innotescat illis Deus, ut non putent aliquid sanctius.

Cf. Is. 11, 2-3 : « Et requiescet super eum spiritus Domini : spiritus sapientie et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientie et pietatis ; et replebit eum spiritus timoris Domini ».
Ps. 110, 10 ; Sir. (Eccli.) 1, 16 ; cf. Prv. 9, 10 : « Principium sapientie timor Domini, et scientia sanctorum prudentia ».
Mt. 5, 3.
Mt. 5, 4.
Mt. 24, 34.
Mt. 5, 5.
Rm. 7, 24.
Mt. 5, 6.
Mt. 5, 7.
Mt. 5, 8.
Mt. 5, 9.
Cf. Gal. 4, 5-6 : « Ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, clamantem : Abba, Pater ».

15  Codd. : Val73 , Rusch
24  Codd. : Val73 (f. 17v post glossa 17502), Rusch
28  Codd. : Val73 (f. 17v*), Rusch
16  Sanctificetur… tuum] om. Val73 | 17  acceptis] actis Val73 | 18  In his septem… sequuntur] om. Val73 | 19  vita] om. Val73 | 20  forsan] forsitan Val73 | 21  Et] om. Val73 | 22  nobis] om. Val73 | 23  quam] que Val73 | 25  enim] + a malo nos Val73 | 26  tribui] dari marg. Val73 | 27  dimiseritis] + hominibus Val73 |
Numérotation du verset Mt. 6,10 
Adveniat29  regnum tuum.
interl.|  donum est intellectus, virtus vero munditia cordis
marg.|  ADVENIAT  REGNUM  TUUM. Hic spiritus intelligentie petitur, quo mundatur cor, ut Deus videatur. Duritia et potestas diaboli excluditur et in futuro perfectius : ‘Cum evacuaverit omnem principatum et potestatem, et tradiderit regnum Deo Patri’. Congrue sequitur ut, post adoptionem filiorum, regnum petamus quod filiis debetur.
marg.|  Regnum Dei semper est, sed veniat, id est manifestetur hominibus quibus ut lux cecis non videtur, quod nullus ignorare poterit, cum Filius iudicare venerit. In quo regnabunt et sancti, ut dicitur : « Percipite regnum quod vobis paratum » etc.
marg.|  Spiritu intelligentie regnum futurum ingredientibus declaratur, et munditia cordis attribuitur, per quam Deus ibidem regnans sicut est videbitur ubi spiritus sapientie complebitur. Septima sanctificatio nominis eius. In perfectione senarii adventus regni poscitur ut curramus omnes in virum perfectum, deinde in eo quiescentibus sanctificetur ipse in nobis, dum nos in illo sanctificamur. Eius requiem iure poscimus in nobis sanctificari, ut perenniter in eum sanctificati requiescamus, in qua sanctificatione pax beatitudinis firmatur et plena sapientia donatur.

1Cor. 15, 24 : « Cum tradiderit regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem ».
Mt. 25, 34.

29  adveniat] veniat Weber
interl.|  donum consilium, virtus misericordia
marg.|  FIAT  VOLUNTAS  TUA. Hic petitur spiritus consilii, per quem voluntas Dei inquiritur ut a nobis impleatur.
marg.|  Voluntas Dei in terris sicut in celo spiritu consilii regitur. Nobis etiam opus est spiritu consilii ut voluntas Dei dirigatur in nobis, ut misericordes in re esse possimus.
marg.|  Voluntas Dei semper fit, sed oramus ut libertas nostri arbitrii societur per gratiam sue voluntati, que est sanctificatio nostra et vita eterna.
marg.|  Voluntas Dei est preceptorum eius custodia.
sicut in celo et in terra.
marg.|  SICUT  IN  CELO  ET  IN  TERRA. Sicut in angelis ita in hominibus. Vel sicut in iustis, ita in peccatoribus conversis. Vel sicut in Christo, ita in Ecclesia. Vel sicut mente servio legi Dei, ita et in carne.
marg.|  Secundum spiritum celum, secundum carnem terra sumus. Oramus enim ut sicut in celo, id est in spiritu, ita in terra fiat voluntas, ut caro et spiritus sit homo spiritalis de quo dicitur : « Cor meum et caro mea exultaverunt in Deum vivum ». Nec tantum oratur ut bona velimus, sed fiat voluntas in nobis ut vivamus tibi, non nobis. Hec tria perfectius habentur in futuro, sed hic interim ex parte oramus ut postea perfectius habeantur. Quattuor sequentia presentis vite sunt presidia.

Ps. 83, 3.
Numérotation du verset Mt. 6,11 
Panem nostrum
interl.|  donum fortitudo, virtus esuries et sitis iustitie
marg.|  PANEM  NOSTRUM. Esuries iustitie ut ad saturitatem pertingat, fulcitur spiritu fortitudins. Ideo oramus : « Panem nostrum quotidianum da nobis », sine quo fame moreremur.
marg.|  Panis corpus Christi est vel Verbum Dei vel ipse Deus quo quotidie egemus, vel qui est super omnes substantias.
marg.|  Hic est : « Panis vivus qui de celo descendit », cuius nature sublimitas super omnes substantias est.
marg.|  Nostrum. Quia Christus noster est factus, et Deus Pater cum Christo omnia nobis donavit. Ideo oramus ut quod nostrum est per donum, quotidie detur per effectum.

Lc. 11, 3.
Io. 6, 51.
supersubstantialem
marg.|  SUPERSUBSTANTIALEM. Vel ‘quotidianum’, quia : « Qui edunt me adhuc esurient ». Hic quotidianus, in patria eternus. Hic panis assidue per fidem et caritatem interius reficere debet, quia sine eo nemo vivere potest. Vel panis dicuntur spiritalia precepta, que semper sunt exercenda vel conservanda.

Sir. (Eccli.) 24, 29.
da nobis hodie.
interl.|  qui solus potes
interl.|  dum dicitur hodie
Numérotation du verset Mt. 6,12 
Et dimitte
interl.|  ut liberi redeamus ad patriam
interl.|  donum scientia, virtus luctus
marg.|  ET  DIMITTE. Post cibum petit veniam peccatorum, ut qui a Deo pascitur in Deo vivat, et ad vitam eternam perveniat.
marg.|  Dum dicimus dimitte nobis debita nostra, spiritum scientie rogamus quo delicta intelligimus que sine spiritu scientie non intelliguntur. Scientia quippe ad usum temporalium pertinet que virtus est in vitandis malis et petendis bonis ut nostra et aliorum contagia ploremus, bona cupiamus. Magni tres gradus, nam qui liberatur a malo iam heret summo bono. Liberatus petit liberatorem, ne iterum ducatur in temptationem. Sed quia in hac vita nec iustus sine peccato vivit, sic petit inde liberari, ut sciat quid ex caritate fratribus debeat. Sed quia nondum visione Dei fruimur, cibus in via est necessarius, ut quandoque ad patriam veniamus. Unde panem petimus, ad quem nemo pervenit sine spiritu fortitudinis ubi ergo fortitudo, ibi esuries iustitie. Eternus enim cibus plenitudo est iustitie. Quotidianus, dum quotidie illam esurientes implemus.
nobis
interl.|  conversis 30 

30  Codd. : Val73 , Rusch
debita nostra,
interl.|  quibus tenemur
interl.|  peccata
interl.|  eo pacto, aliter nullus totius32  orationis est33  fructus
marg.|  SICUT. Ecce qua cautione constringimur. In qua etiam nos ad invicem ad misericordiam inflectit, et peccantibus in se veniam promittit, et nobis et per nos aliis veniam promittit.
marg.| [Rusch, f. ] {t. 4 : Erfurt, f. 933va ; facsim., p. 26a} [Rusch, f. 933va ] Culpe veniam non debemus negare, unde : ‘Cum oratis remittite si quid habetis adversus aliquem, aliter enim Pater vester non dimittet vobis peccata vestra’aa  .
marg.|  Pecuniam alicui repetere conceditur, sed debita peccatorum petenti veniam numquam iuste negamus.

aa  Mc. 11, 25 : « Et cum stabitis ad orandum, dimittite si quis habetis adversus aliquem : ut et Pater vester, qui in celis est, dimittat vobis peccata vestra ».

31  dimittimus] dimisimus Weber
32  totius] om. Val73 33  orationis est] inv. Val73
debitoribus nostris.
interl.|  veniam petentibus 34 

34  Codd. : Val73 (f. 17v), Rusch
Numérotation du verset Mt. 6,13 
Et ne nos inducas35  in temptationem,
interl.|  donum pietas, virtus mansuetudo
interl.|  in temptationem indicitur qui temtaptione frangitur
marg.|  Et ne nos inducas. Sed spiritu scientie illustra, ut sciamus quibus malis involvimur, et ut lacrime prosint rogamus : « Dimitte nobis debita nostra ».
marg.|  ET  NE  NOS. Non quod ipse inducat, sed quia deserit et ire permittit. Non vero precatur non temptari, sed nec ad modicum vinci, temptatio enim est necessaria ad coronam.
marg.|  Et ne nos deserens in temptatione sinas vinci, etsi sinas temptari, sine qua nullus probatus est.

35  nos inducas] inv. Weber
sed libera nos a malo. Amen36  .
interl.|  donum timor, virtus paupertas
marg.|  SED  LIBERA  NOS. Hec una petitio tantum continet quantum omnes superiores.
marg.|  Ut, spiritu timoris Dei, omnia noxia intus et exterius pellantur, et sub paupertate beate vivamus.
marg.|  SED  LIBERA  NOS. In illam que nondum est ne sinas induci, et ab ea in qua sumus ducti libera. Quo facto, nihil est metuendum, nihil restat orandum.
marg.|   A malo , omni visibili et invisibili. Hec liberatio quotidie necessaria est, dum sine malo anime et corporis non vivitur. Sed in fine complebitur, quando immortales et impassibiles erimus.37  38 
marg.|  De imis ad summa gradatim sic ascenditur. A malo per spiritum timoris liberamur. Inde liberati, pauperes spiritu et rebus esse cupimus, dum dicimus : « Ne nos inducas in temptationem ». Spiritum pietatis rogamus, ut homo interior mansuescat et mitis fiat, ne temptatione moveatur.
marg.|  Precibus laborandum est ut dona percipiamus ex gratia. Donis agendum, ut veniamus ad merita, pro meritis beatitudo speranda. Alioquin nec sine precibus fidei ad donum, nec sine meritis ad beatitudinem pervenitur.
marg.|  Nihil deest quod his septem petitionibus non contineatur, sive ad presentem sive ad futuram pertineat vitam.
marg.|  Satis compendiose tradidit Christus, non modo disciplinam mandatorum, sed et precum et donorum, ut paucis verbis memorie res multiplices et necessarias commendaret, et sic simplicitas fidei sufficientiam salutis sue cito addisceret, et prudentia ingeniosorum amplius profunditate mysteriorum stupesceret. Hinc Isaias : « Sermonem breviatum faciet Dominus super terram »ab  . Quoniam ita breviavit ut memoriter capi possit, ita rebus implevit, ut nemo sine gratia Spiritus sancti percipere possit.

ab  Is. 10, 23.

37  Codd. : Val73 (f. 17v), Rusch

36  Amen] om. Weber
38  A malo… erimus] omni interl. Val73
Numérotation du verset Mt. 6,14 
Si enim
interl.|  commendat condicionem
dimiseritis
interl.|  vos qui estis quasi dii
marg.|  SI  ENIM  DIMISERITIS. Formam imposuit qualiter velimus iudicari. Unde indulgentibus coram Deo fiducia respondet impetrandi, exigentes vero pena remordet ultionis vel damnationis.
marg.|  Deus mavult invenire cui indulgeat quam quem puniat. Ideo in nostra potestate posuit qua conscientia iudicium Dei quisque provocet erga se, et quomodo sententiam tanti discriminis possit temperare. Omnes debemus et indulgentia Patris omnibus est necessaria. Ideo ex animo aliis dimittamus, ut maiora seu plura nobis relaxentur.
marg.|  Hoc in fine concluditur, ut certum sit nobis quid in orationibus promiserimus, neque aliud exigit iudex quem rogamus, nisi ut tales simus fratribus qualem eum nobis poscimus. Et qui hoc non facit dupliciter reus est, primo quia peccavit et debet, deinde quia admonitus a iudice, fratri non indulget. Unde : ‘’Cum oratis, remittite si quid habetis adversus aliquem, aliter enim Pater vester non dimittet vobis’’ac  .

ac  Cf. Mc. 11, 25-26 : « Et cum stabitis ad orandum, dimittite si quis habetis adversus aliquem : ut et Pater vester, qui in celis est, dimittat vobis peccata vestra. Quod si vos non dimiseritis : nec Pater vester, qui in celis est, dimittet vobis peccata vestra ».
hominibus peccata eorum,
interl.|  qui in quod peccant homines sunt
dimittet et vobis39  Pater vester celestis delicta vestra.
interl.|  ecce fiducia magna

39  vobis] nobis Li446
Numérotation du verset Mt. 6,15 
Si autem non dimiseritis hominibus
marg.|  {t. 4 : Erfurt, f. 933vb ; facsim., p. 26b} [Rusch, f. 933vb ] SI  AUTEM  NON. Nulla excusatio relinquitur, quia unusquisque secundum hanc sententiam in futuro iudicabitur. Ex hoc patet quod unusquisque in sua infidelitate condemnatur.
nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra.
interl.|  » Iudicium sine misercordia fiet eis qui non faciunt misericordiam »ad 

ad  Iac. 2, 13.
Numérotation du verset Mt. 6,16 
Cum autem ieiunatis,
marg.|  CUM  IEIUNATIS. Postquam docuit quomodo orandum sit, docet de ieiunio quod iterum pertinet ad munditiam cordis, ne non sit simplex ad Deum, dum ad exteriora rapitur.
nolite fieri
interl.|  id est ipsa vultus tristitia ostentare ieiunium
marg.|  NOLITE  FIERI. Non prohibet virtutem, sed fictam virtutis speciem.
marg.|  Bonum est ieiunio pro peccatis tristes esse ad penitentiam et humiliare animam nostram, Unde : ‘Cor contritum et humiliatum Deus non despiciet’ae  . Sed tristitiam que pro laude est, prohibet. Unde non ait simpliciter : ‘Nolite ieiunare’, sed addit : sicut hypocrite tristes.

ae  Cf. Ps. 50, 19 : « Sacrificium Deo spiritus contribulatus ; cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies ».
sicut hypocrite tristes.
interl.|  representatores alterius persone qui non virtutibus student, sed favorem vulgi excitant
Exterminant40  enim
interl.|  pro demoliuntur, hoc est enim proprie de exulibus
marg.|  EXTERMINANT. Id est extra terminos humane condicionis obducunt. Sicut de nitore vestium iactantia est, sic de nimio squalore et macie.
marg.|  Demoliri est quasi dissipare et venustatem vultum quasi ad nihilum redigere.

40  exterminant] demoliuntur Weber
marg.|  FACIES  SUAS. Luctuosis sordibus in quibus etiam iactantia est, et magis sub specie religionis decipiunt.
marg.|  Nota non debere oves pelles suas deponere sed vestiri, si aliquando lupi eis se contegunt.
ut pareant hominibus ieiunantes.
interl.|  finem intentionis ut supra reprehendit hic
interl.|  ut dissimiles aliis videantur et ipsa vilitate ultra homines predicentur
Amen dico vobis, receperunt41  mercedem suam.
interl.|  laudem quam voluerunt, non adoptionem filiorum

41  receperunt] quia praem. Weber
Numérotation du verset Mt. 6,17 
Tu autem cum ieiunas
interl.|  uni dicit quasi omnibus
ungue caput tuum
interl.|  caput unguit qui spiritali letitia interius pinguescit
marg.|  UNGUEM  CAPUT  TUUM. Spirituali letitia mentem refice diebus abstinentie, ut dilectionis odor flagret in operibus misericordie. Conscientiam lava lacrimis, ut sit munda coram Deo. Non enim sufficit opus misericordie sine munda conscientia, nec hoc sine illo.
marg.|  Palestinis mos erat in festis caput unguere, ergo caput ungue , id est festivum et hilarem te exhibe, et mentem spiritali oleo refice, et de ieiunio non queras laudem exterius. Sed quia sic a seculo averteris coram Deo gaudeas, et sic faciem, id est cor mundabis a sordibus, quibus remotis, Deum videre licebit.
marg.|  UNGUE  CAPUT  TUUM. Ecce nondum omnia in novo Testamento ad litteram. Ridiculi enim essent in ieiunio oleo delibuti, sed spiritu amoris eius cuius passionibus debemus participare nos macerando, mens debet inungi et non oleo adulationis aliter vana sunt ieiunia.
marg.|  Christus factus est unguentum nobis, quod effusum per passionem mortis, Ecclesiam suam suo odore implevit. Ideo non alterius causa ieiunare debemus, sed eius perfusi spiritu per abstinentiam macerantes carnem eius passioni participemus. Illo ergo unguamur, ut opera misericordie cumulentur, et caritas interius diffundatur, quia sine illo calix nostri ieiunii non inebriatur affectu pietatis.
marg.|  Deo ieiunat qui pro amore eius se macerat, et quod sibi subtrahit alteri largitur.
et faciem tuam lava,
Numérotation du verset Mt. 6,18 
ne videaris hominibus
interl.|  visibilibus
ieiunans,
interl.|  hominibus ieiunat qui favorem eorum captat
sed Patri tuo
interl.|  celesti
qui est in abscondito.
interl.|  qui est invisibilis
interl.|  alia solutio : per fidem in corde
Et Pater tuus qui videt in abscondito,
interl.|  in conscientia ubi ipse est
marg.|  Et pater tuus. Pater per fidem intus est, et remunerat in abscondito facta. Ibi ergo ieiunandum quo ipse videat. Et necesse est ut ieiunans sic ieiunet, ut ei placeat quem in pectore portat.
reddet tibi.
Numérotation du verset Mt. 6,19 
Nolite
interl.|  pendet de hoc quod dictum est : Ne videaris hominibus ieiunans
thesaurizare vobis thesauros
interl.|  divitias repondendo, spem vobis collocare in terrenis
marg.|  NOLITE  THESAURISARE etc. Ad munditiam cordis terrena erogari precipit.
marg.|  NOLITE  THESAURISARE. Qui ieiunat, vel servando quod non edit, vel gloriam querendo, in terra thesaurisat. Qui propter Deum in celo, id est in eternitate, etsi specialiter de eleemosyna moneatur, tamen de omni opere virtutum accipitur. Quia quicquid pro Deo fit in eo eternaliter recipiemus. Erugo metalla consumit, tinea vestes, quod ab his intactum est tollunt fures. His tribus modis omnis avaritia condemnatur, pretereunt enim omnia que possidentur. Moraliter. Si quid in carne gerimus thesauros in terra condimus {t. 4 : Erfurt, f. 934ra ; facsim., p. 27a} [Rusch, f. 934ra ] dum pretiosos corporis sensus in terrenis desideriis occupamus, quos erugo, id est libido consumit. Porro indumenta morum ira et superbia et cetera vitia destruunt, quibus si quid restat demones furantur.
marg.|  Omne terrenum vel erugine consumitur, ut aurum et argentum, vel putredine et vermibus solvitur ut vestis, vel quod ab his immune est a furibus tollitur, ut lapides pretiosi. In his ergo omne genus avaritie reprehenditur.
marg.|  Rabanus MaurusRABANUS. Alleg<orice>. Erugo significat superbiam que decorem virtutum obfuscat. Linea, que vestes latenter rodit, invidia est que et studium lacerat bonum, et compactionem unitatis dissipat. Fures sunt heretici et demones qui super ad hoc sunt intenti, ut spiritalibus spolient.
in terra
interl.|  id est in transitoriis
ubi erugo
interl.|  id est superbia
et tinea
interl.|  invidia
demolitur,
interl.|  dissipat et consumit
interl.|  id est heretici et demones qui semper ad hoc sunt intenti ut spiritalibus expolient

42  et] om. Weber
Numérotation du verset Mt. 6,20 
Thesaurizate autem vobis
interl.|  non mihi cui non prodest sed vobis
marg.|  THESAURISATE  AUTEM. Quasi diceret : cum ieiunatis aut aliquid boni operis agitis, ibi recondite ubi corruptio non possit accedere.
thesauros in celo,
interl.|  in spiritalibus et eternis
marg.|  IN  CELO. Id est omnem spem in celestibus ponite, fide gradientes, caritatem amplectentes.
marg.|  IN  CELO. Id est in spiritali firmamento, quod non transit : « Celum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt »af  . Si ergo cor est in celo, mundum est, quia munda sunt celestia. Si autem in terra volutatur, quomodo mundum est, id est si quid agit ut terrena consequatur, quomodo mundum est ? Si etenim illa in genere suo munda, tantum sordescit res dignior dum inferiori miscetur, ut aurum argento, argentum plumbo.

af  Mt. 13, 31.
ubi nec43  erugo,
interl.|  quia future divitie sanctorum incorruptibiles sunt

43  nec] neque Li446 Weber
nec44  tinea demolitur
interl.|  dissipat et in nihilum redigit

44  nec] neque Li446 Weber
et ubi fures non effodiunt nec45  furantur.
interl.|  quia ibi adversus electos Dei nulla diaboli fraus prevalebit

45  nec] neque Li446
Numérotation du verset Mt. 6,21 
Ubi enim est thesaurus tuus
marg.|  UBI  EST  ENIM  THESAURUS. Si in terra, cor est deorsum ; si in celestibus, cor est in Christo fixum.
ibi est et cor tuum.
interl.|  universaliter de pecunia et omnibus voluptatibus huius seculi, huiusmodi thesaurus46  est gula, huiusmodi libido et similia
46  Thesaurus] thesarus cacogr. Rusch
Numérotation du verset Mt. 6,22 
Lucerna corporis tui47  est oculus tuus48  .
interl.|  intentio cuius merito opera lucis an tenebrarum sunt, discernuntur
marg.|  LUCERNA. Prosequitur munditiam cordis. Sicut oculus membra ad operandum dirigit, sic intentio et lux fidei omnes virtutes. Lucerna est lumen in testa, sic caritas in fide. Cum fides cessabit, sola caritas luxerit.
marg.|  De exteriori docet officium interioris hominis, intentione mentis et luce fidei omnes virtutes illustrantur, ut reddant lucidum corpus.
marg.|  Item, ad munditiam cordis per se hoc capitulum est, vel gratia priorum operum que palam apparent.

47  tui] om. Weber 48  tuus] om. Weber
Si fuerit oculus tuus49  simplex
interl.|  unus et purus, de quo in Canticis : « Vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum »ag  , id est in caritate
marg.|  SI  FUERIT  OCULUS. Si pura intentione que potes bona agis, opera sunt lucis, etiam si non ita hominibus videatur. Si perversa intentio est, pravum est quicquid agitur, etsi videatur rectum. Oculus unus et simplex est, scilicet caritas que modo lucet in fide sicut in testa.

ag  Ct. 4, 9.

49  fuerit - oculus tuus] inv. Li446
totum corpus tuum lucidum erit.
interl.|  id est congeries virtutuum vel actio tota
Numérotation du verset Mt. 6,23 
Si autem oculus tuus nequam fuerit
interl.|  intentio perversa
marg.|  SI  AUTEM  OCULUS  TUUS  NEQUAM. Si intentio non est ex fide, totus homo interior tenebrosus est, quia quod non est ex fide peccatum est.
totum corpus tuum tenebrosum erit.
marg.|  TENEBROSUM  ERIT. Quando quidem intentio sequens opus informat. Ergo si bona que agis quia mala intentione fiunt, tenebre sunt, quid ea que per se mala sunt, et mala intentione fiunt ?
Si ergo lumen quod in te est
marg.|  SI  ERGO  LUMEN. Intentio qua facimus quodcumque, que in nobis est nota ‘lumen’ dicitur. Exitus vero rei incertus est, ut cum quid alicui do vel ago, nescio utrum cedat ei bono an malo, et ideo ‘tenebras’ vocat. Dicit ergo : si intentio qua facis que tibi nota est, appetitu temporalium sordidatur, quanto magis ipsum factum cuius dubius est exitus, quia etsi bene cedat alii quod non bona intentione facis, nihil tibi proderit. Quia quomodo feceris tibi imputatur, non quomodo illi evenerit.
tenebre sunt, ipse tenebre quante erunt ?
interl.|  mala que fiunt intentione perversa
Numérotation du verset Mt. 6,24 
interl.|  quasi : non possum thesaurisare50  et Deo servire
marg.|  NEMO  POTEST. Quasi non poteritis ad oculum hominum bona agere, et ex bis Deo placere, non similis in celo et in terra thesaurisare, nec et vitiis {t. 4 : Erfurt, f. 934rb ; facsim., p. 27b} [Rusch, f. 934rb ] et virtutibus deservire. Quicquid facis vel ex amore Dei, vel servitute diaboli.
marg.|  Cum regnum Dei et diaboli dissideant inter se, in utroque nemo potest simul militare. Unde qui baptizantur, diabolo abrenuntiant et operibus eius.
50  sic Rusch
duobus dominis servire.
interl.|  id est in celo et in terra thesaurisare
interl.|  vitiis et virtutibus
interl.|  inter se dissidentibus
Aut enim unum odio habebit
interl.|  id est diabolum
marg.|  AUT  ENIM  UNUM  ODIO. Nihil est medium. Quicquid enim facis aut ex amore Dei, vel ex servitute diaboli.
marg.|  Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Diabolus enim super est odio habendus, Deus vero diligendus. Nec enim aperte aliquis unquam Deum odio habuit, sed omnes se eum amare fatentur, et ‘diaboli’ nomen execrantur, quamvis vitiosi eum quasi tyrannum super se dominantem sustineant Deum vero odio non habent sed contemnunt, victi concupiscentia sua et persuasione diabolica.
et alterum diliget,
interl.|  id est Deum
aut unum sustinebit
interl.|  id est diabolum
marg.|  AUT  UNUM  SUSTINEBIT. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Non quidem diligit, nemo enim diabolum diligit. Sed sua cupiditate implicatus patitur eum, ut si quis ancille aliene coniunctus propter suam cupiditatem duram patitur servitutem, etsi non amet illum cuius ancillam diligit.
et alterum contemnet.
interl.|  Deum postponit etsi diligat eius mandata
marg.|  ALTERUM  CONTEMNET. Non quidem odio habebit, nullius enim conscientia Deum potest odisse. Idem in Retractatione rei eiusdem : « Non video fuisse dicendum. Multi enim sunt de quibus scriptum est : ‘Superbia eorum qui te oderunt’ah   » etc. ai 

ah  Ps. 73, 23.
ai  Cf. Augustinus Hipponensis, Retractationum libri duo, lib. 1, cap. 19, CCSL 57, p. 60.102-122 : « Item quod dixi : Nullius enim fere conscientia deum potest odisse, non uideo fuisse dicendum ; multi enim sunt de quibus scriptum est : superbia eorum qui oderunt te ».
Non potestis
interl.|  exprimit qui sunt duo domini
Deo servire
interl.|  bonus dispensator non est servus
et mammone.
interl.|  id est divitiis : habere quidem licet eas, sed non servire eis
marg.|  ET  MAMMONE. Mammona, syra lingua, divitie quibus servire Deum negare est. Non dicit habere, quod fieri licet ut bene dispenset, sed servire quod est avari. Dicitur hoc nomen esse demonis qui preest divitiis, non quod in eius dicione sint, sed quod his utitur ad decipiendum, irretiendo laqueis divitiarum.
Numérotation du verset Mt. 6,25 
Ideo dico vobis,
interl.|  ne cura eorum retrahimini ab eternis, quia nihil sunt
marg.|  Ideo, quia non potestis Deo servire et Mammone . Ne sitis solliciti quod est servire divitiis. Contemptum seculi et fiduciam futurorum toto sermone precepit, dum et mala sustinere et non ulcisci et inimicos diligere iussit, et humanam gloriam fugere. Nunc vult confirmare per fidem in spe eternorum, quia plures sunt quos amor presentium et desperatio futurorum torpentes facit.
marg.|  In sudore vultus pater panis, sed labor est exercendus sollicitudo tollenda est que mentem perturbat, dum timet ne aut possessa dispereant, aut elaborata non contingant.
ne solliciti sitis anime vestre
marg.|   anime vestre id est animalitati, cui hec necessaria sunt. Totam specie Deo committite, quia nihil nisi quod decreverit ille potestis acquirere vel retinere.
marg.|  Anima hic ponitur pro vita que cibo sustentatur, ut ibi : « Qui amat animam suam perdet eam »aj  .
marg.|  Animalitas cibo aliter, et ponitur hec pro vita, vivit cum pecoribus quam qui perdit propter Christum, inveniet eam spiritalem in vitam eternam.

aj  Io. 12, 25.
quid manducetis,
interl.|  quia hoc est divitiis servire
neque corpori vestro quid induamini. Nonne anima
interl.|  id est vita
marg.|  NONNE  ANIMA. Non vita propter escam, nec corpus propter vestimentum, sed Ecclesie. Ideo non sit sollicitus animus ut percipiat quod propter se creatum est.
marg.|  Quasi qui dedit maiora, id est vitam et corpus, dabit et minora, id est victum et vestes. In his promissis veritatis nemo dubitet. Sit homo quod esse debet, mox adduntur ei omnia propter quem sunt facta.
plus est quam esca et corpus plus quam vestimentum ?
Numérotation du verset Mt. 6,26 
Respicite volatilia celi,
interl.|  que perpetuo non erunt
marg.|  RESPICITE. Hoc ad escam. Sancti merito comparantur avibus, quia celum petunt, et quidam ita remoti sunt a mundo, ut iam in terris nihil agant, sed sola contemplatione iam in celo degunt, de quibus dicitur : « Qui sunt hi qui ut nubes volant »ak  etc.
marg.|  Hec exempla non prohibent providentiam, non laborem, sed sollicitudinem, ut tota fiducia vestra sit in Deo, cum et aves sine cura vivant.

ak  Is. 60, 8.
quoniam non serunt nec51  metunt neque congregant in horrea
interl.|  Dei providentia aluntur absque cura

51  nec] neque Li446 Weber
et Pater vester celestis
interl.|  tunc multo magis vos qui filii estis
marg.|  ET  PATER  VESTER  CELESTIS. Exaggerat fiduciam filiorum et confirmat, quia si bonitas Patris etiam ad illa se extendit, quanto magis ad filios adoptionis ?
pascit illa.
interl.|  tunc multo magis vos qui rationales estis quibus promittitur eternitas
Nonne ergo52  vos53  magis pluris estis illis ?
interl.|  quia rationales et in filios adoptati

52  ergo] om. Li446 Weber 53  vos] nos Li446
Numérotation du verset Mt. 6,27 
interl.|  sua sollicitudine et sagacitate
marg.|  {t. 4 : Erfurt, f. 934va ; facsim., p. 28a} [Rusch, f. 934va ] QUIS  AUTEM etc. Illi ergo curam regendi corporis relinquite, qui illud ad hanc mensuram fecit pervenire.
potest adiicere ad staturam suam cubitum unum ?
Numérotation du verset Mt. 6,28 
Et de vestimento
marg.|  ET  DE  VESTIMENTO. Non quod laborare et providere hoc non deceat, sed omnis sollicitudo abiicienda est, et spes in Deo habenda est.
quid solliciti estis ?
interl.|  supra de esca, hic de vestimento
Considerate
marg.|  CONSIDERATE. Exhortationem de indumento satis congruo confirmat exemplo.
lilia agri
interl.|  hoc de indumento
interl.|  non sunt hec allegorica, sed ut de minoribus persuadeantur maiora
quomodo crescunt.
interl.|  coloribus se ornando
Non laborant neque nent.
interl.|  ut indumenta sibi conficiant
Numérotation du verset Mt. 6,29 
Dico autem vobis
interl.|  tamen
quoniam nec54  Salomon
interl.|  qui pre aliis floruit
marg.|  QUONIAM  NEC  SALOMON. Que purpura regum, que pictura textricum potest floribus comparari ? Ipse color dicitur ‘operimentum florum’, sicut dicimus : ‘operuit istum rubor’.

54  nec] neque Li446
in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis.
Numérotation du verset Mt. 6,30 
Si enim55  fenum agri
marg.|  SI  ENIM  FENUM. Si ista que ad usum sunt temporis tantum, et cito decidua, igne cremabuntur, Deus tam venuste adornat.
marg.|  Cras pro futuro ponitur in Scripturis, dicente Iacob : « Exaudiet me cras iustitia mea »al  .

al  Gn. 30, 33.

55  enim] autem Li446 Weber
quod hodie est et cras in clibanum mittitur,
marg.|  In clibanum. Alii libri habent : ‘In ignem’ vel ‘In acernum’, qui habet speciem clibani.
Deus56  sic vestit,
interl.|  ornat

56  Deus] corr. , dens cacogr. Rusch
quanto magis vos
interl.|  procurabit in necessariis
interl.|  scilicet vestiet
marg.|  QUANTO  MAGIS, scilicet vestiet. Et ideo omnis fiducia in eo habenda. Quod fi nec de his fidentes sumus quomodo invisibilia speramus ? Permodica fides est que nec de minimis certa est. Ideo et de eternis ingerit fiduciam, et condemnat infidelitatem.
modice57  fidei ?
interl.|  qui ad imaginem Dei estis ad eterna vocati
marg.|  MODICE  FIDEI. Quicumque in aliqua promissione dubitat modicus est fide. Et quanto plus dubitat tanto minus invenit ea pro quibus sollicitus fuit.

57  modice] minimae Weber
Numérotation du verset Mt. 6,31 
Nolite ergo
interl.|  non ait : ‘Nolite querere’
marg.|  NOLITE. Plenius inculcat et revolvit, quod a principio sermonis docuit, ut absque sollicitudine vivamus.
marg.|  NOLITE  ERGO  SOLLICITI. Hic videntur argui hi qui spreto victu vel vestitu communi, lautiora sibi vel austeriora pre his cum quibus vivunt alimenta querunt vel indumenta.
solliciti esse
interl.|  id est talium cura nolite impediri quominus celestibus insudetis
marg.|  SOLLICITI  ESSE. Sollicitudo suffocat verbum Dei ne fructum referat, et facit similem gentili, id est infidelem.
dicentes : Quid manducabimus aut quid bibemus aut quo operiemur ?
Numérotation du verset Mt. 6,32 
Hec enim omnia
marg.|  HEC  ENIM  OMNIA. Quid ergo amplius habet a gentili, cuius infidelitas animum sollicitat, et curis vite huius fatigat.
gentes inquirunt.
marg.|  GENTES. Quibus de futuris cura non est. Sed filiorum est querere regnum.
interl.|  dum Patrem audis ne dubites de voluntate
interl.|  qui bonis filiis viscera sua non claudit
marg.|  SCIT  ENIM  PATER. Provisa sunt hec a Deo, qui novit nobis hec in via sua esse necessaria.
marg.|  PATER  VESTER. Sic filios de bonitate et providentia Patris securos reddit, absque cura seculi.
quia his omnibus58  indigetis.
interl.|  et dat nisi infidelitas vestra avertat

58  his omnibus] inv. Li446
Numérotation du verset Mt. 6,33 
Querite ergo59 
interl.|  summa hec vestra sit intentio

59  ergo] autem Li446 Weber
primum
interl.|  precipue
marg.|  QUERITE  PRIMUM. Hic aperte ostendit ista non esse petenda tamquam bona nostra etsi necessaria. Regnum autem Dei petendum est, et in eo finis noster est ponendus propter quem omnia faciamus, verbi gratia : manducemus ut evangelizemus, non evangelizemus ut manducemus. Cum dicit primum, significat hoc posterius, non tempore sed dignitate. Illud enim petendum est, hoc propter illud necessarium. Ergo primum querite regnum Dei, id est preponite omnibus rebus ceteris. Ut autem hoc queratis non debet subesse sollicitudo ne illa desint. Scit enim - ut dixit - Pater vester, quia his indigetis, et ideo non subdidit : ‘Deinde ista querite’, sed ait : ‘Hec apponentur’, id est consequenter sine ullo impedimento, si illa queritis. Nec ait : ‘Illa dabuntur’, sed ‘apponentur’, quia aliud est quod principaliter datur, aliud quod superadditur, quia in intentione eternitas, in usu debet esse temporalitas, et illud datur, hoc superadditur.
regnum Dei60 
interl.|  omnia propter illud facite
interl.|  non quod post ista sed quia summum quod propter se et extra quod nihil petitur
interl.|  quod et dat nisi infidelitas vestra avertat
marg.|  {t. 4 : Erfurt, f. 934rb ; facsim., p. 27b} [Rusch, f. 934rb ] Regnum Dei queramus sectando iustitiam eius. Iustitia vero regni est omnia que Christus docuit observare. Regnum querere est ipsam iustitiam operibus implere, ideo tantum ut Deus glorificetur, et ut nos ei per omnia placeamus.
marg.|  Regnum Dei summum bonum est, et ideo querendum. Queritur autem fide spe et caritate.

60  Dei] om. Weber
et iustitiam eius
interl.|  ut per eum non per vos iusti sitis, per iustitiam venitur ad regnum
interl.|  iustitia regni est quam supra docuit : nisi abundaverit iustitia
et hec omnia61 
interl.|  utenda in via propter illud non propter se
marg.|  ET  HEC  OMNIA. Quia omnia sunt filiorum, et ideo hec omnia adiicientur, etiam non querentibus, quibus si subtrahuntur, ad probationem est, si dantur, ad gratiarum actionem, quia : « Omnia cooperantur in bonum »am  .

am  Rm. 8, 28.

61  hec omnia] inv. Weber
adiicientur vobis.
interl.|  quia intentionem eternorum hec comitantur
Numérotation du verset Mt. 6,34 
Nolite ergo
interl.|  quia omnia adiicientur
solliciti esse62 
marg.|  SOLLICITI. Timore, merore et anxietate curarum, que mentem perturbat.

62  solliciti esse] inv. Weber
in crastinum.
interl.|  non labor et providentia damnatur, sed sollicitudo mentem suffocans
marg.|  IN  CRASTINUM. Id est in futurum, de presentibus concedit. Unde Apostolus : « Nocte ac die operabamur ne quem gravaremus »an  . De futuris que divina procurat ordinatio, non convenit sollicitati, sed presentia grate suscipientes, curam futurorum que incerta est Deo relinquamus cui de nobis cura est. Curam autem presentium ‘malitiam’ vocat, quia penalis est, pertinet enim ad hanc mortalitatem quam peccando meruimus, que in se satis onerosa est, nec debemus superaddere malum nostre sollicitudinis. Nemo debet scandalizari si quem iustorum viderit necessaria sibi suisque procurare, nec iudicet eum de crastino cogitare, quia ille qui hoc precepit cui ministrabant angeli, propter hoc exemplum dandum loculos habuit, Unde necessaria usibus preberet quorum custos erat Iudas. Hinc sequitur : Nolite iudicare etc.

an  1Th. 2, 9.
Crastinus enim
interl.|  id est futurus
dies
marg.|  DIES. Non quem fecit Dominus, sed cui maledixit Iobao  et Ieremiasap  scilicet quem diabolus invenit.

ao  Iob. 3, 3-4 : « Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est : Conceptus est homo. Dies ille vertatur in tenebras : non requirat eum Deus desuper, et non illustretur lumine ».
ap  Ier. 20, 14 : « Maledicta dies in qua natus sum. Dies in qua peperit me mater mea non sit benedicta ».
sollicitus erit sibiipsi63  .
interl.|  tunc enim de ipso et non de ante curabitis

63  sibiipsi] sibi ipse Weber
Sufficit64 
interl.|  non eget alterius
marg.|  SUFFICIT. Et quia cura presenti mens obruitur, non debet geminari malitia diei.

64  Sufficit] + enim Li446
diei
interl.|  dies malus non est sed in eo fiunt mala
malitia sua.
interl.|  non peccatum, sed labor et angustia seculi




Comment citer cette page ?
Glossa ordinaria (Mt. 6), in : Glossae Scripturae Sacrae electronicae, ed. Martin Morard, IRHT-CNRS, 2016-2018. Consultation du 21/02/2019. (permalink : http://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?livre=../sources/editions/GLOSS-liber55.xml&chapitre=55_6)