initiale_L

Glossae Scripturae Sacrae-electronicae (Gloss-e)


<64. *Epistola Pauli ad Ephesios*>

Capitulum 2

Numérotation du verset Eph. 2,1 
Et vos convivificavit cum essetis mortui
interl.| olim ante fidem||
interl.| nec scientes mala vestra||
marg.| ET  VOS  CUM  ESSETIS  MORTUI. Commemorat priora, ut in hominis humilientur et certum sit, quod si inimicis hec data sunt magis amicis dabuntur que apostolus optat, quasi dicat : caput est omnis Ecclesie et vestrum, quia vos convivificavit cum, id est quamvis essetis mortui vel nos qui credidimus habemus spem hereditatis et vos secundum credidistis. Deus autem convivificavit vel Iesum suscitavit etc.||

1 convivificavit] om. Weber
delictis
interl.| dimittendo que iubentur||
et peccatis vestris,
interl.| agendo prohibita||
Numérotation du verset Eph. 2,2 
in quibus aliquando
interl.| scilicet ante fidem||
ambulastis
interl.| de alio ad aliud declinantes||
secundum
interl.| conversationem que vos allicit||
seculum mundi huius,
interl.| et||
secundum principem
marg.| PRINCIPEM scilicet, id est Beelzebub qui est princeps malignorum spirituum vel intransitive principem spiritum.||
marg.| Principem erroris dicit spiritum aeris in quo dominatur.||
potestatis aeris huius,
interl.| id est qui habet potestem in hoc aere caliginoso nunc cum hominibus in mundo, et quia ita vicini nobis sunt spiritus invisibiles magis sunt timendi||
marg.| AERIS  HUIUS. Caliginosus aer infernus est demonum.||
spiritus qui
interl.| princeps||
marg.| SPIRITUS, id est spirituum ponitur enim genitivus singularis pro plurali.||
nunc operatur in filios
interl.| adhuc ideo erepti sint grati ereptori||
interl.| quantum Deus sinit||
diffidentie,
interl.| qui diffidunt de eternis vel de quibus, id est quorum salute diffidimus||
marg.| IN  FILIOS  DIFFIDENTIE. Quid ? Nisi opera sua mala et in primis maxime, quia ipsam diffidentiam et infidelitatem qua sint inimici fidei per quam scit eos posse mundari. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Iniquam ergo obstinationem cum Deus plerumque facere dicitur non instigando et inspirando, sed deserendo facit ut illi id est spiritus maligni operentur in filiis diffidentie quod Deus iuste permittit.||
Numérotation du verset Eph. 2,3 
in quibus
interl.| peccatis||
et nos omnes
interl.| Iudei et gentes||
aliquando conversati sumus
interl.| agentes vitam nostram||
in desideriis
interl.| agentes||
carnis nostre,
interl.| concupiscentiis que ex carne||
facientes
interl.| etiam actu||
voluntatem carnis
interl.| ea in quibus caro delectatur||

voluntatem] voluntates Weber
et cogitationum,
interl.| id est ea in quibus caro non delectatur sed anima cogitat ut heretice pravitates||
interl.| et voluntatem||
interl.| vel mentium||
et eramus
interl.| nos Iudei||
natura
interl.| id est per patres||
marg.| ET  ERAMUS  NATURA. Ac si dicat : cum hec predicta fuerunt in nobis non desperet gentilis quin par Iudeis fiat.||
filii
interl.| debitores||
interl.| per originale peccatum||
ire
interl.| eterne pene||
marg.| FILII  IRE. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Cum ira Dei nascuntur mortales, quia peccante Adam vitium pro natura inolevit. Tenebatur enim iusta damnatione genus humanum et erant omnes natura filii ire. De qua ira dicit Dominus. Qui non credit in Filium non habent vitam sed ira Dei manet super eum. Non ait venit sed manet. Cum hac quippe ira omnis homo nascitur. Ipsa est illa ira cum qua omnes nati sumus cui nascendo hesimus. Ira de propagine iniquitatis de massa peccati.
marg.| Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. IN LIBRO RETRACTATIONUM. Natura hominis vere ac proprie dicitur qualis sine vitio ab initio primum condita est. Translato autem verbo utimur ut naturam dicamus etiam qualis nascitur homo. Secundum quam locutionem dicitur hic : Eramus natura filii ire.
marg.| Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. {t. 4 : Erfurt, f. 1106rb ; facsim., p. 371b} [Rusch, f. 1106rb ] IN ENCHIRIDION. In hac ira cum essent homines tanto gravius et perniciosius, quanto maiora vel plura insuper addiderant, necessarius erat mediator et reconciliator qui hanc iram singularis sacrificii oblatione placaret.||
Numérotation du verset Eph. 2,4 
Deus autem
interl.| quamvis essetis mortui Deus convivificavit||
interl.| non alius||
qui dives est in misericordia,
interl.| quia et actualia et originalia dimittit||
propter nimiam caritatem suam
interl.| non propter meritum nostrum||
qua dilexit nos.
interl.| Iudeos vel gentes||
interl.| vel : ‘vos’||
Numérotation du verset Eph. 2,5 
Et cum
interl.| non modo postquam iusti, sed et cum||
eramus
interl.| vel : ‘essemus’||

eramus] essemus Weber
mortui peccatis, convivificavit nos in Christo
interl.| ad similitudinem Christi et hoc per gratiam Christi||
marg.| CONVIVIFICAVIT  NOS. Vel nos Iudeos similiter et vos gentiles, et hoc est cuius gratia vos gentes estis salvate. Et utrosque conresuscitavit.||

in] om. Weber
cuius gratia estis salvati,
interl.| sicut nos Iudei||

cuius] om. Weber
Numérotation du verset Eph. 2,6 
et
interl.| cum Christo||
conresuscitavit,
interl.| tamquam perfectum enuntiat quod futurum est||
interl.| iam spe||
et consedere fecit in celestibus
interl.| ut iudices||
marg.| CONSEDERE  FECIT  IN  CELESTIBUS. Non inanitur sed fideliter iam computat factum quod futurum esse non dubitat. Certe enim in celestibus Christus iam sedet nondum autem nos. Sed spe certa tenemus.||
in Christo Iesu,
interl.| per hoc quod estis in Christo||
interl.| in fide Christi||
Numérotation du verset Eph. 2,7 
ut ostenderet in seculis supervenientibus
interl.| ita hic in spe fecit ut in re compleret in die iudicii vel ideo ut posteris nostris||
abundantes divitias
interl.| dona gratie abundantia||
interl.| quod oculus non vidit nec auris audivit ut tantum detur quantum mens investigare non potest||
marg.| SUPERVENIENTIBUS  ABUNDANTES  DIVITIAS. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. In futuro enim seculo apparebit donum Dei, in remuneratione credentium quod oculus non vidit nec auris audivit. Et hee sunt abundantes divitie, ut tantum detur quantum mens investigare non potest.||

Cf. 1Cor. 2, 9-10 : « Sed sicut scriptum est : Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum : nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum : Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei ».
gratie sue
interl.| datas||
interl.| non meritis||
in bonitate
interl.| eius||
super nos in Christo Iesu.
interl.| plus quam digni vel super intellectus nostros quod plene capere nequimus||
interl.| existentes||
Numérotation du verset Eph. 2,8 
Gratia
interl.| in bonitate||
interl.| preeunte, id est gratuita Dei voluntate||
enim estis salvati per fidem
interl.| quia cooperatur fides bone Dei voluntati vel gratie||
et hoc
interl.| id est fides||
non ex vobis.
interl.| id est vi nature vestre||
marg.| ET  HOC  NON  EX  VOBIS etc. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Ne forte dicas promerui et ideo accepi. Non putes te promerendo accepisse. Gratia precessit meritum tuum non gratia ex merito sed meritum ex gratia. Nam si gratia ex merito emisti non gratis accepisti. Omnia merita precedit gratia ut dona Dei consequantur merita mea. Et ne quis aliter intelligat propter arrogantes et suam iustitiam constituere volentes planius aperit subdens : Ipsius enim etc.||
Dei enim donum est
interl.| pure non partim ex operibus tuis||
Numérotation du verset Eph. 2,9 
non ex operibus ut ne quis
interl.| nemo||
glorietur.
interl.| extollatur de operibus||
marg.| NE  QUIS  GLORIETUR. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Ad Bonifacium. Non hoc ideo dicit, quia opera bona pia cogitatione facta frustrentur cum Deus reddat cuique secundum opera eius, sitque gloria Dei operanti bonum, sed quia opera ex gratia non ex operibus gratia. Bonum igitur est homini ut de viribus arbitrii sui non presumat quia ille qui putavit sine eius adiutorio se posse custodire quod dedit profectus in longinqua et vivens prodige cuncta consumpsit et miseria attritus et in se reversus dixit. Surgam et ibo ad patrem meum quam cogitationem bonam non haberet nisi et ipsam illi in occulto pater misericordissimus inspirasset.||
Numérotation du verset Eph. 2,10 
Ipsius enim sumus factura
marg.| IPSIUS  ENIM  SUMUS. Nemo debet gloriari quia nos creati in fide et in operibus sumus factura id est opus eius vel sumus creati per facturam id est operationem et ita nec de operibus per fidem gloriandum est cum fides et omnia ex gratia.||
creati in Christo Iesu
interl.| per Christum||
marg.| CREATI. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Non ea creatione qua homines facti sumus. Sed ea de qua ille dicebat qui iam utique homo erat : « Cor mundum crea in me, Deus » etc.||
marg.| CREATI etc. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Hec est gratia que preparavit. Hec est predestinatio, quia predestinatio est gratie preparatio. Gratia est ipsa donatio que est et ipsius predestinationis effectus, que predestinatio sine prescientia esse non potest. Potest autem esse sine predestinatione prescientia. Predestinatione quippe Deus ea prescivit que fuerat ipse facturus. Prescire autem potens est etiam que ipse non facit sicut quecumque peccata, quia etsi sunt quedam que ita peccata sunt ut sint etiam pene peccatorum. Unde dictum est : « Tradidit eos Deus in reprobum sensum » etc. Non ibi peccatum Dei est sed iudicium. Predestinatio {t. 4 : Erfurt, f. 1106va ; facsim., p. 372a} [Rusch, f. 1106va ] ergo Dei in bono est eius que effectus bonus est. Ille itaque operatur hominem bonum et custodit qui incommutabiliter bonus est. Semper que ab illo fieri et perfici debemus ei inherentes.| ||

Ps. 50, 12.
Rm. 1, 28.
Cf. Augustinus Hipponensis , De praedestinatione sanctorum, PL 44, 974 : « Inter gratiam porro et praedestinationem hoc tantum interest, quod praedestinatio est gratie preparatio, gratia uero iam ipsa donatio. quod itaque ait apostolus, non ex operibus, ne forte quis extollatur : ipsius enim sumus figmentum, creati in christo iesu in operibus bonis ; gratia est : quod autem sequitur, que preparauit deus, ut in illis ambulemus ; praedestinatio est, que sine praescientia non potest esse : potest autem esse sine praedestinatione prescientia. praedestinatione quippe deus ea presciuit, que fuerat ipse facturus : unde dictum est, fecit que futura sunt. praescire autem potens est etiam que ipse non facit ; sicut quecumque peccata : quia etsi sunt quedam, que ita peccata sunt, ut poene sint etiam peccatorum, unde dictum est, tradidit illos deus in reprobam mentem, ut faciant que non conueniunt ; non ibi peccatum dei est, sed iudicium. quocirca predestinatio dei que in bono est, gratie est, ut dixi, preparatio : gratia uero est ipsius predestinationis effectus ». Cf.   Augustinus Hipponensis , De Genesi ad litteram, lib. 8, § 12, CSEL 28/1, p.250.7 sqq. : « Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semper que perfici debemus inherentes ei et in ea conuersione, que ad illum est, permanentes, de quo dicitur : michi autem adherere deo bonum est, et cui dicitur : fortitudinem meam ad te custodiam ». -- [  Petrus Lombardus , Collectanea in omnes Pauli epistolas (Eph. 2, 4) , PL 192, 183 : « Ait enim, creati sumus in Christo et in operibus, hoc est gratia. Quod autem sequitur, que preparavit, hoc est predestinatio, quia predestinatio est gratie preparatio. Gratia vero est ipsa donatio, que est ipsius predestinationis effectus, que predestinatio sine prescientia non potest esse ; potest autem esse sine predestinatione prescientia, predestinatione quippe Deus ea prescivit que fuerat ipse facturus ; prescire autem potens est etiam que ipse non facit, sicut quecunque peccata, quia etsi sint quedam ita peccata ut sint etiam poene peccatorum, unde dictum est : Tradidit eos Deus in reprobum sensum non ibi peccatum Dei est, sed iudicium. Predestinatio igitur Dei in bono est, eius que effectus bonus est. Ille itaque operatur hominem bonum et custodit qui incommutabiliter bonus est, semper que ab illo fieri et perfici debemus ei inherentes ».] [FG2016]
in operibus bonis que preparavit Deus
interl.| antequam ad ea surgere possetis||
interl.| non ut confisi gratie Dei otiosi simus||
Numérotation du verset Eph. 2,11 
Propter quod
interl.| id est quia hec bona a Deo habetis, memores estote ut magis grati||
interl.| id est quia hoc habetis||
interl.| ut sciatis omnia esse a gratia Dei||
marg.| PROPTER  QUOD. Ut sciatis omnia esse a gratia Dei. Contulerat Iudeos et gentes quod utrique sub peccato, nunc ostendit gentes fuisse indigniores et improperi a Iudeorum perpessas, ut modo equales Iudeis magis sint obnoxii gratie Dei.||
memores estote quod aliquando vos gentes
interl.| ante conversionem||
interl.| quales geniti veteres peccatores degentes||
marg.| ALIQUANDO  VOS  GENTES. In quibusdam codicibus reperitur scriptum esse qui ibi, vos qui gentes eratis et secundum hoc suspensive legitur usque ibi : Nunc autem in Christo etc. eodem tamen manente sensu.||
in carne
interl.| in carnalibus||
qui dicebamini preputium,
interl.| immunditia||

dicebamini] dicimini Weber
ab ea que dicitur
interl.| et non vere est||
circumcisio in carne
interl.| non in spiritu||
manufacta,
interl.| non a Deo||
interl.| et memores estote quod vos qui nunc tales||
Numérotation du verset Eph. 2,12 
quia eratis
interl.| malo||
in illo tempore sine Christo alienati
interl.| promissione Christi que fiebat Iudeis||

in illo tempore] illo in tempore Weber
a conversatione Israel
interl.| quibus non contebantur Iudei||
et hospites
interl.| etsi legem et prophetas recepistis||
interl.| eratis||
interl.| adventicii||
marg.| HOSPITES. Hospes quasi ostii pes eo quod, cum suscipiebatur in domum, ponebat Dominus domus et qui suscipiebatur pedem super ostium, et datis dextris iurabat quod pacificus esset ingressus.||
testamentorum
interl.| id est legis Moysi et prophetarum||
promissionis
interl.| facte filiis Abrae ut de eterna hereditate||
spem non habentes, et sine Deo
interl.| Dei notitia||
in hoc mundo.
interl.| eratis||
interl.| tam malo||

hoc] om. Weber
Numérotation du verset Eph. 2,13 
Nunc autem
interl.| in tempore gratie||
in
interl.| per||
Christo Iesu vos qui aliquando eratis longe,
interl.| a Deo et ab Israel non loco sed merito||
facti estis
interl.| quamvis eratis longe tamen||
prope
interl.| Deo et non carnalibus sed spiritualibus Iudeis||
in sanguine Christi.
interl.| id est Christum sed non quoquo modo sed in sanguine Christi||
Numérotation du verset Eph. 2,14 
Ipse enim est pax nostra
interl.| inter nos Iudeos, scilicet et gentes et Deum||

enim est] inv. Weber
qui fecit utraque
interl.| untrumque populum||
unum
interl.| in fide et moribus||
marg.| QUI  FECIT  UTRAQUE  UNUM. Ipse enim est lapis angularis, in quo duo populi tamquam parietes de diverso angulo venientes sibimet quasi in pacis osculo copulantur.| ||

Cf. Ambrosiaster , Commentarius in Pauli epistolas (Eph.) , c. 2, 20, CSEL 81/3, 1969, p. 86.15 sqq. : « Duos enim populos in se suscepit salvator et fecit unum in domino, sicut et lapis angularis duos parietes continet in unitate domus firmatos. fideles enim superficia sunt templi dei in spiritu conversantes, ut possint heredes fieri celestis habitationis ».   Augustinus Hipponensis , Adversus Iudeos (CPL 0315) , PL 60, 37 sqq. : « Quomodo enim iuxta eumdem prophetam, lapis quem reprobauerunt edificantes, hic factus est in caput anguli ; nisi quod ex circumcisione et preputio populi tanquam parietes de diuerso uenientesin  angulo sibimet tanquam in pacis osculo copulantur ? ». [Cf.   Petrus Lombardus , Collectanea in omnes Pauli epistolas (Eph. 2, 11), PL 192, 184 : « Ipse enim est lapis angularis, in quo duo populi tanquam parietes de diverso angulo venientes sibimet quasi in pacis osculo copulantur, quos per hoc univit, quod sequitur : Et, id est quia, est solvens medium parietem macerie, id est obstaculum quod erat inter illos duos populos, hinc ex lege, inde ex idololatria solvit, removens legem a Iudeis, et idololatriam a gentibus : qui paries dicitur macerie, quia non erat stabilis neque robustus ».]
et
interl.| quia||
interl.| per hoc univit||
medium parietem
interl.| obstaculum quod erat inter hos duos populos||
marg.| PARIENTEM, id est obstaculum hinc ex lege, inde ex idolatria.||
marg.| Ambrosius MediolanensisAMBROSIUS. Maceria est congeries lapidum sine cemento, ut fit circa hortos. Paries ergo macerie qui facile destrueretur veniente gratia, que et legem amovit et corda gentium ab idolatria convertit. Medius vero erat, ut neuter populus alteri concordaret. Stante autem hoc pariete, erant inimicitie ira et invidia inter eos que abolita sunt destructo pariete.||
macerie
interl.| quia non stabilis nec alicuius roboris||
interl.| et per hoc||
solvens inimicitiam in carne sua,
interl.| assumpta vel immolata||
Numérotation du verset Eph. 2,15 
legem
interl.| exponit parietem quantum ad partem Iudeorum||
mandatorum
interl.| quantum ad ea que mandabat, id est carnales observantias non quantum ad veritatem quam presignabat||
decretis
interl.| preceptis evangelii que ex ratione sunt||
evacuans ut duos condat
interl.| prius divisos per legem coniungat in fide eius||
in semetipso,
interl.| vel semetipsum ||
in uno
interl.| vel unum ||
novo
interl.| vel novum ||
homine
interl.| vel hominem ||
interl.| Ambrosius MediolanensisAMBROSIUS. Se solo aliunde non est novitas||
faciens pacem
interl.| destructis inimicitiis||
marg.| FACIENS  PACEM etc. Facit pacem inter ipsos, ut ambos conciliet Deo Patri.||
Numérotation du verset Eph. 2,16 
ut10  reconciliet ambos
interl.| positos||

10  ut] et Weber
in uno corpore
interl.| Ecclesie||
Deo,
interl.| per hoc conciliat Deo quia pro peccato se obtulit et per evangelium illuminavit||
per crucem interficiens inimicitiam in semetipso.
marg.| IN  SEMETIPSO. Non aliter quam per crucem, id est mortem interfecit inimicitiam que inter Deum et homines, id est peccata dimisit. Omnibus enim profecit mors salvatoris.| ||

Cf. Ambrosiaster , Commentarius in Pauli epistolas (Eph. 2, 18) , CSEL 81/3, 1969, p. 85.1 sqq. : « Idem sensus est ; interfecit enim inimicitiam in se, dum pro omnibus tam Iudeis quam gentilibus, mortuus est. omnibus enim profecit mors salvatoris. resurgens enim a mortuis damnata morte, que tenebat omnes, ostendit quam spem haberent credentes in eum ». [  Petrus Lombardus , Collectanea in omnes Pauli epistolas (Eph. 2, 11), PL 192, 185 : « [Ambrosius] Per hoc autem reconciliat Deo quod pro peccatis se obtulit, et per Euangelium illuminavit : que duo consequenter ostendit, subdens ; Ipse dico, interficiens in semetipso inimicitiam, que erat inter Deum et, homines, id est peccata dimisit in se vero non aliter interfecit inimicitiam, quam per crucem, id est per mortem. Omnibus enim profecit mors Salvatoris ».]
Numérotation du verset Eph. 2,17 
Et veniens
interl.| per assumptam humanitatem apparens||
evangelizavit
interl.| etsi non in sua persona sed in apostolis||
pacem
interl.| ad Deum fieri per se||
vobis
interl.| gentibus||
qui longe fuistis
interl.| a Deo||
interl.| quia idolatre et sine lege||
interl.| et ideo magis grati||
marg.| LONGE  FUISTIS. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Si affectu amas Deum prope es. Si {t. 4 : Erfurt, f. 1106vb ; facsim., p. 372b} [Rusch, f. 1106vb ] odisti longe es.||
et pacem his qui prope.
interl.| Iudeis qui unum Deum colebant||
Numérotation du verset Eph. 2,18 
Quoniam
interl.| quod pacem fecit effectus indicat, quia ambo habemus facultatem accedendi||
interl.| et hoc||
in uno Spiritu
interl.| per eundem Spiritum qui per Christum omnibus datur||
ad Patrem.
Numérotation du verset Eph. 2,19 
Ergo iam
interl.| et quia gentes habent accessum ergo iam a tempore fidei||
non estis hospites
interl.| indigniores||
marg.| NON  ESTIS  HOSPITES, id est indigniores in fide, sicut olim recepti in lege.||
et advene,
interl.| extranei a Deo||
marg.| ET  ADVENE, id est extranei a Deo.  SED  CIVES, id est eiusdem iuris et dignitatis in domo Dei.  SANCTORUM. Non carnalis Israel.  ET  DOMESTICI, id est familiares.  DEI. Quibus arcana revelat.||
sed estis cives
interl.| contra hospites||
sanctorum
interl.| de bono in melius provecti||
et domestici Dei,
interl.| contra advenas||
marg.| CIVES  ET  DOMESTICI. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Duas civitates faciunt duo amores : Hierusalem facit amor Dei, Babyloniam amor seculi. Interroget se quisque quid amet et inveniet unde sit civis.||
Numérotation du verset Eph. 2,20 
superedificati
interl.| innixi||
super fundamentum
interl.| Christum vel doctrinam, id est super vetus et novum Testamentum, quia quod apostoli predicaverunt prophete predixerunt. Unde : « Fundamenta eius in montibus sanctis » ||

Ps. 86, 1.
apostolorum et prophetarum, ipso
interl.| existente||
marg.| IN  IPSO. Augustinus HipponensisAUGUSTINUS. Ne apostoli vel prophete in quibus fundata est civitas se tenerent in se in Christo, totum innititur primo fundamento quod fundamentum in summo est, non in imo ut in corporali fabrica.||
summo
interl.| quia consummat||
angulari
interl.| quia duos coniungit||
lapide Christo Iesu,
interl.| quia firmus sustinet||
Numérotation du verset Eph. 2,21 
in quo
interl.| per quem||
omnis edificatio constructa
interl.| tam de gentibus quam Iudeis||
crescit
interl.| in fide||
interl.| per augmentum usquequo sit templum Dei||
marg.| CRESCIT. Nemo tam perfectus qui non possit crescere.||
in templum sanctum
interl.| remotione vitiorum||
in Domino,
interl.| operatione Domini||
Numérotation du verset Eph. 2,22 
in quo et vos
interl.| Ephesii ut alii||
coedificamini
interl.| ad similitudinem aliorum edificamini||
in tabernaculum11  Dei
interl.| vel ! ‘habitaculum’||
interl.| ut sitis habitaculum||

11  tabernaculum] habitaculum Weber
in Spiritu sancto12  .
interl.| operante||

12  sancto] om. Weber




Comment citer cette page ?
Glossa ordinaria (Eph. 2), in : Glossae Scripturae Sacrae electronicae, ed. Martin Morard, IRHT-CNRS, 2016-2018. Consultation du 12/12/2019. (permalink : http://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?livre=../sources/editions/GLOSS-liber64.xml&chapitre=64_2)