Capitulum 23

Numérotation du verset Lc. 23,1 

Et surgens omnis multitudo eorum duxerunt illum ad Pilatum.
Numérotation du verset Lc. 23,2 

Ceperunt autem illum accusare1
1 illum accusare Rusch ] inv. Catena Weber
dicentes: Hunc invenimus subvertentem gentem nostram et prohibentem tributa dari Cesari
et dicentem se Christum regem esse.
Numérotation du verset Lc. 23,3 

Pilatus autem interrogavit illum2
2 illum Rusch ] eum Catena Weber
dicens: Tu es rex Iudeorum? At ille respondens ait: Tu dicis.
Numérotation du verset Lc. 23,4 

Ait autem Pilatus ad principes sacerdotum et turbas: Nihil invenio cause in hoc homine.
Numérotation du verset Lc. 23,5 

At illi invalescebant dicentes: Commovit3 populum docens per universam Iudeam et incipiens a Galilea usque huc.
3 Commovit Rusch ] Commovet Weber
Numérotation du verset Lc. 23,6 

Pilatus autem audiens Galileam interrogavit si homo Galileus esset.
Numérotation du verset Lc. 23,7 

Et ut cognovit quod de Herodis potestate esset, remisit eum ad Herodem qui et ipse Hierosolymis erat illis diebus.
Numérotation du verset Lc. 23,8 

Herodes autem viso Iesu gavisus est valde. Erat enim cupiens ex multo tempore4 videre eum eo quod audiret multa de illo
4 cupiens - ex multo tempore Li448 Rusch Weber ] inv. Li448@
et sperabat signum aliquod videre ab eo fieri5.
5 ab eo - fieri Li448 Rusch Weber ] inv. Li448@
Numérotation du verset Lc. 23,9 

Interrogabat autem illum multis sermonibus. At6 ipse nihil illi respondebat.
6 At Rusch Weber] et Catena
Numérotation du verset Lc. 23,10 

Stabant autem7 principes sacerdotum et scribe constanter accusantes eum.
7 autem Rusch ] etiam Catena Weber
Numérotation du verset Lc. 23,11 

Sprevit
autem illum Herodes cum exercitu suo
et illusit indutum veste alba
et remisit ad Pilatum.
Numérotation du verset Lc. 23,12 

Et facti sunt amici Herodes et Pilatus in ipsa die. Nam antea inimici erant ad invicem.
Numérotation du verset Lc. 23,13 

Pilatus autem convocatis principibus sacerdotum et magistratibus et plebe
Numérotation du verset Lc. 23,14 

dixit ad illos: Obtulistis mihi hunc hominem,
quasi avertentem populum et ecce ego coram vobis interrogans nullam causam invenio8 in homine isto ex his in quibus eum accusatis.
8 invenio Catena Rusch ] inveni Weber
Numérotation du verset Lc. 23,15 

Sed neque Herodes,
nam remisi vos ad illum et ecce nihil dignum morte actum est ei.
Numérotation du verset Lc. 23,16 

Emendatum ergo illum dimittam.
Numérotation du verset Lc. 23,17 

Necesse autem habebat dimittere eis per diem festum unum.
Numérotation du verset Lc. 23,18 

Exclamavit autem simul universa turba dicens: Tolle hunc et dimitte nobis Barabban,
Numérotation du verset Lc. 23,19 

qui erat propter seditionem quamdam factam in civitate et homicidium missus in carcerem.
Numérotation du verset Lc. 23,20 

Iterum autem Pilatus locutus est ad illos volens dimittere Iesum.
Numérotation du verset Lc. 23,21 

At illi succlamabant dicentes: Crucifige, crucifige eum.
Numérotation du verset Lc. 23,22 

Ille autem tertio dixit ad illos: Quid enim mali fecit iste? Nullam causam mortis invenio in eo, corripiam ergo eum9
9 eum Rusch ] illum Catena Weber
et dimittam.
Numérotation du verset Lc. 23,23 

At illi instabant vocibus magnis postulantes ut crucifigeretur et invalescebant voces eorum.
Numérotation du verset Lc. 23,24 

Et Pilatus
adiudicavit fieri petitionem eorum.
Numérotation du verset Lc. 23,25 

Dimisit autem illis eum
qui propter homicidium et seditionem missus fuerat in carcerem quem petebant. Iesum vero tradidit voluntati eorum.
Numérotation du verset Lc. 23,26 

Et cum ducerent eum apprehenderunt10 Simonem quemdam11 Cyrenensem
10 apprehenderunt Li448@ Rusch Weber ] apprehenderant praem. Li448@ |
11 quemdam Li448 Rusch Weber ] om. Li448@ |
venientem de villa et imposuerunt illi12 crucem portare post Iesum.
12 illi Rusch Weber] ei Catena
Numérotation du verset Lc. 23,27 

Sequebatur autem illum multa turba populi
et mulierum que plangebant et lamentabantur13 eum.
13 lamentabantur Li448@ Rusch ] lamentabant Weber
Numérotation du verset Lc. 23,28 

Conversus autem ad illas Iesus dixit: Filie Hierusalem,
nolite flere super me sed super vosipsas flete et super filios vestros,
Numérotation du verset Lc. 23,29 

quoniam ecce venient dies
in quibus dicent: Beate steriles et ventres qui non genuerunt et ubera que non lactaverunt.
Numérotation du verset Lc. 23,30 

Tunc incipient dicere montibus: Cadite super nos et collibus operite nos
Numérotation du verset Lc. 23,31 

quia si in viridi ligno hec faciunt in arido quid fiet?
Numérotation du verset Lc. 23,32 

Ducebantur autem et alii duo nequam cum eo ut interficerentur.
Numérotation du verset Lc. 23,33 

Et postquam venerunt in locum qui vocatur Calvarie, ibi crucifixerunt eum
et latrones, unum a dextris et alterum a sinistris.
Numérotation du verset Lc. 23,34 

Iesus autem dicebat:
Pater, dimitte
illis, non enim sciunt quid faciunt. Dividentes vero vestimenta eius
miserunt sortes.
Numérotation du verset Lc. 23,35 

Et stabat populus14 exspectans15 et deridebant illum principes cum eis dicentes: Alios salvos fecit, se salvum faciat, si hic est Christus Dei electus.
14 populus Li448 Rusch Weber ] om. Li448@ |
15 expectans Rusch Weber ] spectans Catena |
Numérotation du verset Lc. 23,36 

Illudebant autem ei et milites accedentes
et acetum offerentes illi
Numérotation du verset Lc. 23,37 

dicentes: Si tu es rex Iudeorum, salvum te fac.
Numérotation du verset Lc. 23,38 

Erat autem et superscriptio scripta16 super eum17 litteris grecis et hebraicis et latinis18:
16 scripta Li448@ Rusch ] inscripta Weber , facta Li448 |
17 eum Rusch ] illum Catena Weber |
18 et hebraicis - et latinis Rusch ] inv. Catena Weber |
hic est rex Iudeorum.
Numérotation du verset Lc. 23,39 

Unus autem de his qui pendebant, latronibus, blasphemabat eum dicens: Si tu es Christus, salvum fac temetipsum et nos.
Numérotation du verset Lc. 23,40 

Respondens autem alter
increpabat illum dicens:
Neque tu times Deum quod in eadem damnatione es.
Numérotation du verset Lc. 23,41 

Et nos quidem iuste. Nam digna factis recipimus. Hic vero nihil mali gessit.
Numérotation du verset Lc. 23,42 

Et dicebat ad Iesum: Domine, memento mei cum veneris in regnum tuum.
Numérotation du verset Lc. 23,43 

Et dixit illi19 Iesus: Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso.
19 illi Li448 Rusch Weber ] ei Li448@
Numérotation du verset Lc. 23,44 

Erat autem fere hora sexta,
et tenebre facte sunt in universa terra usque in horam nonam20.
20 horam nonam Catena Rusch ] inv. Weber
Numérotation du verset Lc. 23,45 

Et obscuratus est sol et velum templi scissum est medium.
Numérotation du verset Lc. 23,46 

Et clamans voce magna Iesus ait: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum.
Et hec dicens exspiravit.
Numérotation du verset Lc. 23,47 

Videns autem centurio quod factum fuerat, glorificavit Deum dicens: Vere hic homo iustus erat.
Numérotation du verset Lc. 23,48 

Et omnis turba eorum qui simul aderant ad spectaculum istud et videbant que fiebant, percutientes pectora sua revertebantur.
Numérotation du verset Lc. 23,49 

Stabant autem omnes noti eius a longe
et mulieres que secute erant eum a Galilea hec videntes.
Numérotation du verset Lc. 23,50 

Et ecce vir nomine Ioseph
qui erat decurio
vir bonus et iustus,
Numérotation du verset Lc. 23,51 

hic non consenserat concilio21 et actibus eorum ab Arimathia civitate Iudee
21 concilio Catena Rusch ] consilio Weber
qui exspectabat et ipse regnum Dei.
Numérotation du verset Lc. 23,52 

Hic accessit ad Pilatum et petiit corpus Iesu.
Numérotation du verset Lc. 23,53 

Et depositum involvit sindone
et posuit eum in monumento exciso
in quo nondum quisquam positus fuerat.
Numérotation du verset Lc. 23,54 

Et dies erat22 Parasceves
22 dies erat Rusch Weber ] inv. Catena
et sabbatum illuscebat.
Numérotation du verset Lc. 23,55 

Subsecute autem mulieres
que cum ipso venerant de Galilea, viderunt monumentum et quemadmodum positum erat corpus eius.
Numérotation du verset Lc. 23,56 

Et revertentes paraverunt aromata et unguenta
et sabbato quidem siluerunt secundum mandatum.

Capitulum 23

Numérotation du verset Lc. 23,
* distinctio 1
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d1.1} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. − [a] Postquam complevit Lucas narrando Petri negationem, recapitulavit que cum Domino gesta sunt circa mane, [e] commemorans quedam que alii tacuerunt ; [b] atque ita contexuit narrationem, [d] similia aliis narrans, [c] cum dicit :a
a ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 7, § 27, p. 301.13-302.14 : «[a] Lucas autem, posteaquam conpleuit narrando petri negationem, recapitulauit quae cum domino gesta sunt iam, ut apparet, circa mane [b] adque ita contexuit narrationem : et uiri, qui tenebant illum, inludebant ei caedentes, et uelauerunt eum et percutiebant faciem eius et interrogabant eum dicentes : prophetiza nobis, quis est qui te percussit? et alia multa blasphemantes dicebant in eum. et ut factus est dies, conuenerunt seniores plebis et principes sacerdotum et scribae, et duxerunt illum in concilium suum dicentes : si tu es christus, dic nobis. et ait illis : si uobis dixero, non creditis mihi ; si autem et interrogauero, non respondetis mihi, neque dimittetis. ex hoc autem erit filius hominis sedens a dextris uirtutis dei. dixerunt autem omnes : tu ergo es filius dei? qui ait : uos dicitis, quia ego sum. at illi dixerunt : quid adhuc desideramus testimonium? ipsi enim audiuimus de ore eius. [c] et surgens omnis multitudo eorum duxerunt illum ad pilatum. haec omnia narrauit Lucas, ubi intellegitur, quod etiam mattheus et Marcus narrauerunt, quod interrogatus sit dominus, utrum ipse esset filius dei, et quod dixerit : dico uobis, amodo uidebitis filium hominis sedentem a dextris uirtutis et uenientem in nubibus caeli, iam lucescente die gestum, quando Lucas dicit : et ut factus est dies ; adque ita [d] narrat similia, etsi quid etiam ipse [e] commemorat quod illi tacuerunt». [FG2013]
Numérotation du verset Lc. 23,1 
Et surgens multitudo eorum duxerunt illum ad Pilatum.
marg.| {CLC23d1.2} BEDA. − Ut impleretur sermo Iesu quem de sua morte predixit tradetur gentibus, scilicet1 Romanis. Nam Pilatus Romanus erat, eumque Romani in Iudeam2 presidem miserant.A
A ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
1 scilicet] id est Li458
2 Romani – in Iudeam] inv . Li448
marg.| {CLC23d1.3} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. − Deinde apud Pilatum gesta sic narrat :
Numérotation du verset Lc. 23,2 
Ceperunt autem eum accusare, dicentes : Hunc invenimus subvertentem gentem nostram, et prohibentem tributa dari Cesari, et dicentem se Christum regem esse.
marg.| Hoc Mattheus et Marcus non dixerunt, cum tamen dicerent quod eum accusabant ; sed iste etiam ipsa crimina que falso obiecerunt, aperuit.b
b ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 8, § 34, p. 311.26-312.6 : «Lucas aput pilatum gesta sic narrat : coeperunt autem accusare illum dicentes : hunc inuenimus subuertentem gentem nostram et prohibentem tributa dari caesari et dicentem se christum regem esse. hoc illi duo evangelistae non dixerunt, cum tamen dicerent, quod eum accusabant. ergo iste etiam ipsa crimina, quae falsa obiecerunt, aperuit». [FG2013]
marg.| {CLC23d1.4} THEOPHYLACTUS. − Evidenter autem adversantur veritati non enim Dominus prohibuit dare censum, sed magis dare iussit. Qualiter autem populum subvertebat, an ut regnum aggrederetur? Sed hoc est incredibile cunctis quia volente multitudine tota eum in regem eligere, sciens fugit.c
c ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 2), PG 123, 1092A10-B2 [CGC2015].
marg.| {CLC23d1.5} BEDA. − Duobus autem Domino obiectis, scilicet quod et tributa Cesari dari prohibuerit, et se Christum regem diceret, potuit fieri ut illud quod Dominus aitd : “Reddite que sunt Cesaris Cesari”, etiam Pilatum audisse contigerit. Ideoque causam hanc quasi apertum Iudeorum mendacium parvipendens, solum quod nesciebat, de regni verbo interrogandum putavit.
Sequitur :
d Cf. Mt. 22, 21 ; Mc. 12, 17 ; Lc. 20, 25.
Numérotation du verset Lc. 23,3 
Pilatus autem interrogavit eum, dicens : Tu es rex Iudeorum?
marg.| {CLC23d1.6} THEOPHYLACTUS. − Mihi videtur quod hoc a Christo quesierit contemptum obiecti criminis subsannando ; quasi dicat tu pauper, humilis, nudus, cui nullus adiutor, accusaris de regni ambitione, ad quod opus est multorum adiutorium et sumptus.e
e ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 3), PG 123, 1092B8-14 [CGC2015].
marg.| {CLC23d1.7} BEDA. − Eodem autem verbo presidi, quo et principibus sacerdotum respondet, ut propria sententia condemnetur.
Sequitur enim :
At ille respondens ait : Tu dicis.
Numérotation du verset Lc. 23,4 
[...]
marg.| {CLC23d1.8} THEOPHYLACTUS. − Illi autem3, cum nihil aliud faveret eorum calumnie, recurrunt ad clamorum subsidia.
Sequitur enim :
3 autem] vero Li448
Numérotation du verset Lc. 23,5 
At illi invalescebant dicentes : Commovet populum, docens per universam Iudeam, incipiens a Galilea usque huc.
marg.| Quasi dicant pervertit populum, nec in una parte tantum, sed a Galilea incepit, et hucusque pervenit, transiens per Iudeam. Puto autem eos non absque causa meminisse Galilee ; sed volentes incutere timorem Pilato. Galilei enim schismatici fuerunt, et nova temptantes, qualis fuit Iudas Galileus, cuius in actibus apostolorum fit mentio.f
f ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 5), PG 123, 1092B14-C10 [CGC2015].
marg.| {CLC23d1.9} BEDA. {super Docens per universam Iudeam}. − His autem verbis non illum, sed se accusant. Docuisse enim populum et a pristini temporis ignavia docendo commovisse, talique actu totam terram promissionis pertransisse, non criminis, sed indicium est virtutis.
marg.| {CLC23d1.10} AMBROSIUS. − Accusatur autem Dominus, et tacet, quia defensione non indiget ambiant defendi qui timent vinci. Non ergo accusationem tacendo confirmat, sed despicit, non refellendo. Quid ergo timeret qui non ambit salutem? Salus omnium suam prodit, ut acquirat omnium.g
g ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 97, CCSL 14, p. 373.927-374.938 : «Sequitur admirabilis locus, quo subeundae aequanimiter iniuriae moralis infunditur patientia pectoribus humanis. Accusatur Dominus et tacet. Et bene tacet qui defensione non indiget : ambiant defendi qui timent uinci. Non ergo accusationem tacendo confirmat, sed despicit non refellendo. Quid enim timeret, qui non ambiret salutem? Salus omnium suam prodit, ut adquirat omnium. Sed quid de Deo loquar? Susanna tacuit et uicit ; melior enim causa, quae non defenditur et probatur. Et hic Pilatus absoluit, sed absoluit iudicio, crucifixit mysterio. Verum hoc speciale Christi, illud humanum, ut aput iniquos iudices magis uideretur noluisse quam non potuisse defendi». [FG2013]
Numérotation du verset Lc. 23,
* distinctio 2
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d2.1} BEDA. − Pilatus de premissa accusatione non interrogandum Dominum ratus, se ipsum magis nacta occasione cupit ab eo iudicando liberum reddere
Unde dicitur :
Numérotation du verset Lc. 23,6 
Pilatus autem audiens Galileam, interrogavit si homo Galileus esset.
marg.| Et ne contra eum quem insontem et propter invidiam traditum cognoverat, sententiam dare cogeretur, Herodi eum misit audiendum, ut ipse potius eum, qui eius patrie tetrarcha existebat, vel absolveret vel puniret.
marg.| Sequitur :
Numérotation du verset Lc. 23,7 
Et ut cognovit quod de Herodis potestate esset, remisit eum ad Herodem, qui et ipse Hierosolymis erat illis diebus.
marg.| {CLC23d2.2} THEOPHYLACTUS. − In hoc sequitur legem romanam, que iubebat quemlibet a principe sue iurisdictionis condemnari.h
h ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 7), PG 123, 1093B15-18 [CGC2015].
marg.| {CLC23d2.3} GREGORIUS. Decimo Moralium. 4 * − Christi autem flammas5* Herodes explorare voluit cum eius miracula videre concupivit. B i
Sequitur : 6
i ¶Fons : Gregorius Magnus , Moralia in Iob , lib. 10 § 31, CCSL 143, lin. 45 sqq. : «Ipse enim nobis lampas ueraciter exstitit qui, pro redemptione nostra in cruce moriens, tenebrosis nostris mentibus lucem per lignum fudit. Hac nos lampade ioannes illuminari conspexerat cum dicebat : erat lux uera quae illuminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. Quam tamen apud cogitationes diuitum contemptam uidit, cum paulo post subdidit : in propria uenit et sui eum non receperunt. Huius lampadis flammas herodes explorare uoluit cum eius miracula uidere concupiuit ; sicut scriptum est : erat enim ex multo tempore cupiens uidere eum, eo quod audisset multa de illo et sperabat signum aliquod uidere ab eo fieri». <ex quo> =   Alulfus sancti Martini Tornacensis , Liber gregorialis, pars III : Expositio Novi Testamenti, exp. Euang. sec. Lucam, c. 88, PL 73, 1233.56. [MM2020]
B ¶Codd. : Li448 (196rb) Ed1953 {MM2018}
4 .X.] om. Ed1953
5 flammas Li448 ] famam Ed1953
6 sequitur] + enim Li448 { MM2015}
Numérotation du verset Lc. 23,8 
Herodes autem viso Iesu, gavisus est valde. Erat enim cupiens ex multo tempore videre illum.
marg.| {CLC23d2.4} THEOPHYLACTUS. − Non tamquam lucraturus quidquam7 utilitatis ex eius aspectu ; sed patiens novorum cupidinem, credebat videre quemdam extraneum hominem ; de quo audierat quod sapiens et mirificus esset.
Unde sequitur :
7 quidnam] quicnam Li448
Eo quod audierat multa de illo et sperabat signum aliquod videre ab eo fieri.
marg.| Volebat etiam audire ab eo quid diceret ; et ideo interrogat eum quasi derisorie se habens ad ipsum, et eum subsannans.
Sequitur : 8
8 sequitur] + enim Li448
Numérotation du verset Lc. 23,9 
Interrogabat autem illum multis sermonibus.
marg.| Iesus9 qui cuncta ratione peregit et qui, teste David, suos sermones in iudicio disponit, pium esse iudicavit in talibus habere silentium sermo enim prolatus ei cui nihil proficit, condemnationis fit causa.j
Unde sequitur :
j ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 7-9), PG 123, 1093C5-1096A1 (ad sensum) [CGC2015].
9 Iesus] + autem Li448 { MM2015}
Et ipse nihil ei respondebat.C D
C ¶Codd. : Li448 (196rb-va) Ed1953 {MM2018}
D ¶Codd. : Li448 (196va) Ed1953 {MM2018}
marg.| {CLC23d2.5} AMBROSIUS. − Tacuit et nihil fecit quia nec illius credulitas merebatur videre divina ; et Dominus iactantiam declinabat ; et forte typice in Herode omnes impii significantur10, qui si legi non crediderint et prophetis, mirabilia Christi opera in evangelio videre non possunt.k
k ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 99, CCSL 14, p. 374.943-948 : «Herode autem cupiente aliqua mirabilia eius uidere tacuit et nihil fecit, quia nec illius crudelitas merebatur uidere diuina et Dominus iactantiam declinabat. Et fortasse typice in Herode omnes inpii significantur, qui si legi non crediderint et prophetis, mirabilia Christi opera in evangelio quoque uidere non possint». [FG2013]*
10 significantur] signantur Li448 {MM2015}
marg.| {CLC23d2.6} GREGORIUS. Moralium. − Hoc etiam audientes nos oportet addiscere ut quoties auditores nostri nostra volunt quasi laudando cognoscere, non autem sua perversa mutare, omnino taceamus ; ne si ostentationis studio verbum Dei loquimur, et illorum que erat culpa esse non desinat, et nostra que non erat, fiat. Multa autem sunt que audientis animum produnt ; maxime si auditores nostri et semper laudant quod audiunt, et numquam quod laudant sequuntur.l
l ¶Fons : Gregorius Magnus , Moralia in Iob , lib. 22 § 16, CCSL 143A, lin. 101 sqq. : «Quod uidelicet factum oportet nos audientes discere, ut quotiens auditores nostri nostra uolunt quasi laudanda cognoscere, non autem sua peruersa mutare, omnino taceamus, ne si ostentationis studio uerbum dei loquimur ; et illorum culpa quae erat esse non desinat, et nostra quae non erat fiat. Dicat fortasse aliquis : unde nouimus quo corde quis audiat? Sed multa sunt quae audientis animum produnt, maxime si auditores nostri et semper laudant quod audiunt, et numquam quod laudant sequuntur». [MM2020]
marg.| {CLC23d2.7} GREGORIUS. Moralium. − Inquisitus ergo redemptor tacuit, exspectatus miracula adhibere contempsit, seseque apud se in occultis retinens, eos quos exteriora querere comperit, ingratos foris reliquit, magis eligens aperte a superbientibus despici quam a non credentibus vacua voce laudari.m
Unde sequitur :
m ¶Fons : Gregorius Magnus , Moralia in Iob , lib. 10 § 31, CCSL 143, lin. 51 sqq. : «Inquisitus quippe redemptor tacuit, exspectatus miracula exhibere contempsit, sese que apud se in occultis retinens ; eos quos exteriora quaerere comperit, ingratos foris reliquit. Magis elegens aperte a superbientibus despici, quam a non credentibus uacua uoce laudari». [MM2020]
Numérotation du verset Lc. 23,10 
Stabant autem principes sacerdotum et scribe constanter accusantes eum.
Numérotation du verset Lc. 23,11 
Sprevit autem illum Herodes cum exercitu suo et illusit indutum veste alba, et remisit ad Pilatum.
marg.| {CLC23d2.8} AMBROSIUS. − Non otiosum quod veste alba induitur ab Herode, immaculate tribuens indicia passionis, quod agnus Dei sine macula cum gloria mundi peccata susciperet.n
n ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 103, CCSL 14, p. 374.967-375.976 : «Et indutum illum ueste alba remisit. Non otiosum quod ueste alba induitur ab Herode inmaculatae tribuens indicia passionis, quod agnus Dei sine macula cum gloria mundi peccata susciperet. In typo etiam Herodis atque Pilati, qui amici ex inimicis per Iesum Christum facti sunt, plebis Israhel populis que gentilis figura seruatur, quod per Domini passionem utriusque sit futura concordia, ita tamen ut prius populus nationum capiat Dei uerbum et ad populum Iudaeorum fidei suae deuotione transmittat, ut illi quoque gloria maiestatis suae corpus uestiant Christi, quem ante despexerant». [FG2013]
marg.| {CLC23d2.9} THEOPHYLACTUS. − Tu autem considera, quod per ea que facit diabolus, impeditur congerit derisiones et opprobria in Christum, ex quibus declaratur quod Dominus seditiosus non sit ; alioquin non derideretur plebe reddita suspecta, et novitatibus gaudente. Missio autem Christi a Pilato ad Herodem fit amicitie communis exordium, quasi Pilato non usurpante sibi subditos ditioni Herodis.
Unde subditur :
Numérotation du verset Lc. 23,12 
Et facti sunt amici Herodes et Pilatus in ipso die nam antea inimici erant ad invicem.
marg.| Attende diabolum ubique coniungentem disiuncta, ut Christi peragat necem. Erubescamus ergo nos, si causa nostre salutis nec amicos in proprio federe conservemus.o
o ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 10), PG 123, 1096B5-C10 [CGC2015].
marg.| {CLC23d2.10} AMBROSIUS. − In typo etiam Herodis atque Pilati qui amici ex inimicis per Iesum Christum facti sunt, et plebis Israelis et populi gentilis figura servatur, quod per Domini passionem utriusque sit futura concordia ; ita tamen ut prius populus nationum capiat Dei verbum, et ad populum Iudeorum fidei sue devotionem transmittat, ut illi quoque gloria maiestatis sue corpus vestiant Christi quod ante despexerant.p
p ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 103, CCSL 14, p. 374.967-375.976 : «Et indutum illum ueste alba remisit. Non otiosum quod ueste alba induitur ab Herode inmaculatae tribuens indicia passionis, quod agnus Dei sine macula cum gloria mundi peccata susciperet. In typo etiam Herodis atque Pilati, qui amici ex inimicis per Iesum Christum facti sunt, plebis Israhel populis que gentilis figura seruatur, quod per Domini passionem utriusque sit futura concordia, ita tamen ut prius populus nationum capiat Dei uerbum et ad populum Iudaeorum fidei suae deuotione transmittat, ut illi quoque gloria maiestatis suae corpus uestiant Christi, quem ante despexerant». [FG2013]
marg.| {CLC23d2.11} BEDA. − Vel hoc Herodis et Pilati fedus significat, quod gentiles et Iudei genere et religione et mente dissidentes, in christianis persequendis consentiunt.
Numérotation du verset Lc. 23,
* distinctio 3
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d3.1} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. − Rediens Lucas ad ea que apud presidem gerebantur, unde digressus erat ut narraret quod apud Herodem actum est, ita dicit :
Numérotation du verset Lc. 23,13 
Pilatus autem convocatis principibus sacerdotum et magistratibus et plebe,
Numérotation du verset Lc. 23,14 
dixit ad eos11 : Obtulistis mihi hunc hominem quasi avertentem populum ; et ecce ego coram vobis interrogans nullam causam invenio12 in homine isto ex his in quibus eum accusatis.
11 eos] illos Li447@
12 invenio] inveni Clementina
marg.| Hic intelligimus eum pretermisisse quemadmodum a Domino quesierit quid accusatoribus responderet.E q
q ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 8, § 34, p. 313.14-23 : «Rediens ergo Lucas ad ea quae aput praesidem gerebantur, unde digressus erat, ut narraret quod aput herodem actum est, ita sequitur : pilatus autem conuocatis principibus sacerdotum et magistratibus et plebe dixit ad illos : optulistis mihi hunc hominem quasi auertentem populum, et ecce coram uobis interrogans nullam causam inueni in homine isto ex his, in quibus eum accusastis. hinc intellegimus eum praetermisisse, quemadmodum a domino quaesierit, quid accusatoribus responderet». [FG2013]*
marg.| {CLC23d3.2} AMBROSIUS. − [a] Hic Pilatus Christum absolvit iudicio, crucifigit ministerio. [b] Ad Herodem mittitur, ad Pilatum remittitur.
Unde sequitur :
Numérotation du verset Lc. 23,15 
Sed neque Herodes nam remisi vos ad illum ; et ecce nihil dignum morte actum est ei.
marg.| Etsi uterque reum non pronuntiat, ob metum tamen, aliene crudelitati studiis Pilatus obsequitur.r
r ¶Fons : [a] Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 97, CCSL 14, p. 373.927-374.938 : «Sequitur admirabilis locus, quo subeundae aequanimiter iniuriae moralis infunditur patientia pectoribus humanis. Accusatur Dominus et tacet. Et bene tacet qui defensione non indiget : ambiant defendi qui timent uinci. Non ergo accusationem tacendo confirmat, sed despicit non refellendo. Quid enim timeret, qui non ambiret salutem? Salus omnium suam prodit, ut adquirat omnium. Sed quid de Deo loquar? Susanna tacuit et uicit ; melior enim causa, quae non defenditur et probatur. Et hic Pilatus absoluit, sed absoluit iudicio, crucifixit mysterio. Verum hoc speciale Christi, illud humanum, ut aput iniquos iudices magis uideretur noluisse quam non potuisse defendi». [b]   Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 100, CCSL 14, p. 374.949-955 : «Ad Herodem mittitur, ad Pilatum remittitur. Etsi uterque reum non pronuntiant, alienae tamen crudelitatis studiis obsequuntur. Lauit quidem manus Pilatus, sed facta non diluit ; iudex enim nec inuidiae cedere debuit nec timori, ut sanguinem innocentis addiceret. Monebat uxor, lucebat in nocte gratia, diuinitas eminebat : nec sic a sacrilega sententia temperauit». [FG2013]
marg.| {CLC23d3.3} THEOPHYLACTUS. − Duorum ergo virorum testimonio Iesus insons ostenditur ; Iudei vero, qui accusabant, nullum testem obtulerunt, cui credere oporteret. Vide ergo quomodo superet veritas. Iesus tacet, et testantur inimici proclamant Iudei, et nullus eorum attestatur clamoribus.s
s ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 15), PG 123, 1092D1-11 [CGC2015].
marg.| {CLC23d3.4} BEDA. − Pereant ergo scripta que tanto post13* tempore contra Christum composita, non illum apud Pilatum magice artis accusatum, sed componentes, apud Dominum perfidie et falsitatis accusandos esse demonstrant.F t
t ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1365 sqq. : «Pereant ergo scripta quae tanto post tempore contra christum composita non illum apud pilatum magicae artis accusatum sed uos apud dominum perfidiae et falsitatis accusandos esse demonstrant». [MM2020]
F ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
13 tanto post] inv . Ed1953
marg.| {CLC23d3.5} THEOPHYLACTUS. − Lentus autem14 Pilatus, nec satis erga veritatem15 severus quia timebat accusationes, subiungit : G u
u ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 15-16), PG 123, 1096D11-1097A1 [CGC2015].
G ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
14 autem] ergo Ed1953
15 erga veritatem] pro veritate Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,16 
prol.| Emendatum ergo illum dimittam.
marg.| {CLC23d3.6} BEDA. − Quasi dicat flagris illum et ludibriis quantum iubetis afficiam, dummodo innoxium sanguinem non sitiatis.
Sequitur :
Numérotation du verset Lc. 23,17 
Necesse autem habebat dimittere eis per diem festum unum.
marg.| Necesse habebat non imperialis legis sanctione, sed annua gentis consuetudine devictus, cui per talia placere gaudebat.16
16 placere gaudebat] inv . Ed1953
marg.| {CLC23d3.7} THEOPHYLACTUS. − Romani enim Iudeis concesserant secundum leges et ritus proprios conversari. Mos autem patrius erat Iudeis petere damnatos a principe, sicut a Saule Ionatham petiverunt.
Unde et de eorum petitione nunc subditur : v
v ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 17-17), PG 123, 1097A4-B3. [CGC2015].
Numérotation du verset Lc. 23,18 
Exclamavit autem simul universa turba, dicens tolle hunc, et dimitte nobis Barabbam.
Numérotation du verset Lc. 23,19 
Qui erat propter seditionem quamdam factam in civitate, et homicidium, missus in carcerem.
marg.| {CLC23d3.8} AMBROSIUS. 17 − Non immerito homicide absolutionem petunt qui flagitabant innocentis exitium. Tales leges iniquitas habet18*, ut quod oderit innocentia, scelus diligat. In quo tamen nominis interpretatio speciem dat figure. Barabbas enim patris filius latine dicitur. Illi ergo quibus diciturw : ‘Vos ex patre diabolo estis’, vero Dei filio, patris sui filium, id est Antichristum, prelaturi esse produntur.H x
w Io. 8, 44.
x ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 102, CCSL 14, p. 374.960-966 : «Nec inmerito homicidae absolutionem petunt, qui flagitabant innocentis exitium. Tales leges iniquitas habet, ut oderit innocentiam , scelus diligat. In quo tamen nominis interpretatio speciem dat figurae ; Barabbas enim patris filius latine dicitur. Ille ergo quibus dicitur : uos ex patre diabolo estis, uero Dei filio patris sui filium antichristum praelaturi esse produntur». [FG2013]*
H ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
17 Ambrosius] om. Li447
18 iniquitas habet] inv . Ed1953
marg.| {CLC23d3.9} BEDA. − Heret autem Iudeis usque hodie sua petitio quia enim data sibi optione, pro Iesu latronem, pro salvatore interfectorem elegerunt. Merito salutem vitamque perdiderunt, et latrociniis se ac seditionibus intantum subiecerunt ut et patriam regnumque19* suum perdiderunt20.I y
y ¶Fons : Beda Venerabilis , In Mc., lib. 4, c. 15, CCSL 120, p. 626.1206 sqq. : «Haeret iudaeis usque hodie sua petitio quam tanto labore impetrarunt. Quia enim data sibi optione pro iesu latronem pro saluatore interfectorem pro datore uitae elegerunt ademptorem merito salutem perdiderunt et uitam et latrociniis sese ac seditionibus in tantum subdiderunt ut et patriam regnum que suum quod plus christo amauere perdiderint et hactenus eam quam uendidere siue animae seu corporis libertatem recipere non meruerint».
<Paral.> CMC15d2.4 [a] [MM2020]
I ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
19 regnumque] et regnum Ed1953
20 perdiderunt] perdiderint Ed1953
marg.| {CLC23d3.10} THEOPHYLACTUS. − Sic ergo gens olim sancta furit ad cedendum ; Pilatus gentilis cedere21* prohibet. J z
Sequitur enim :
z ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 20-21), PG 123, 1097A14-15 [CGC2015].
J ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
21 cedere] caedem Ed1891 Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,20 
Iterum autem Pilatus locutus est ad illos, volens dimittere Iesum.
Numérotation du verset Lc. 23,21 
At illi subclamabant22 dicentes : Crucifige, crucifige eum.
22 subclamabant] succlamabant Ed1953
marg.| {CLC23d3.11} BEDA. − Pessimo enim genere mortis occidere innocentem, hoc est crucifigere , desiderant. Pendentes enim in ligno crucifixi, clavis ad lignum pedibus manibusque confixis, producta morte necabantur, ne dolor citius finiretur. Verum a Domino electa erat mors crucis quam, diabolo superato, tamquam tropheum, in frontibus fidelium erat positurus. K aa
aa ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1388 sqq. : «Quanta perfidorum crudelitas quae non solum occidere innocentem sed et pessimo genere mortis occidere, hoc est crucifigere, desiderat. Pendentes enim in ligno crucifixi clauibus ad lignum pedibus manibus que confixi producta morte necabantur et diu uiuebatur in cruce non quia longior uita eligebatur sed quia mors ipsa protendebatur ne dolor citius finiretur. Verum ipse de morte pessima occidit omnem mortem. Pessima enim erat non intellegentibus iudaeis nam a domino electa erat. Ipsam enim crucem suam signum habiturus erat ipsam crucem de diabolo superato tamquam tropheum in frontibus fidelium positurus ut diceret apostolus: mihi autem absit gloriari nisi in cruce domini nostri iesu christi per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo ». =   Rabanus Maurus, Expositio in Matthaeum, lib. 8, CCCM 174A, p. 737.sqq. 28.
<Diff.>   Hugo de Sancto Caro, Postille in Biblia (Lc. 23, 21), t. 6, p. 267rb/c.
<Non hab.> Glossa ordinaria in Mt. 27, Lc. 23, 21 (Gloss-e).
<Paral.>CLC23d3.11 (Beda) CMT27d4.18 (Rabanus) [MM2022]
K ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2020} {MM2022}
marg.| {CLC23d3.12} THEOPHYLACTUS. − Tertio autem Pilatus Christum absolvit.L ab
Sequitur enim :
ab ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 22), PG 123, 1097B3-4 [CGC2015].
L ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
Numérotation du verset Lc. 23,22 
Ille autem tertio dixit ad illos : Quid enim mali fecit iste? Nullam causam mortis invenio in eo. Corripiam ergo illum et dimittam.
marg.| {CLC23d3.13} BEDA. − Hanc correptionem, qua populo satisfacere ne usque ad crucifigendum salvatorem sevirent, Pilatus querebat23*, non solum obtulisse sed etiam deridendo et flagellando exhibuisse, verba Ioannis testantur. Quia vero totam accusationem quam adversus Dominum detulerant24*, sollicita Pilati interrogatione videbant evacuatam, tandem ad solas se preces convertunt. M ac
ac ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1403 sqq. : «Hanc correptionem qua populo satisfacere ne usque ad crucifigendum saluatorem saeuirent summopere quaerebat non modo eum obtulisse rogitando sed etiam deridendo et flagellando nefandorum desideriis exhibuisse et uerba euangelistae iohannis et ipsa testatur columna cui alligatur. Ille qui soluere compeditos solet plena deo membra uerberibus subdidit. Quae uidelicet columna in ecclesia montis sion posita dominici cruoris usque hodie cernentibus uestigia certa demonstrat. Sed haec licet agat pilatus quid insatiabilis sacrilegorum furor concupiscat attende. At illi instabant uocibus magnis postulantes ut crucifigeretur, et inualescebant uoces eorum. Quia totam accusationem quam aduersus dominum detulerant crebra ac sollicita pilati interrogatione uidebant euacuatam tandem impudici ad solas se preces conuertunt ut quod criminando et quasi ratiocinando nequiuerant iam postulando et uociferando perficiant». [MM2022]
M ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
23 querebat] ne praem. Ed1953
24 detulerant Li448 ] detulerunt Ed1953
marg.| Unde sequitur :
Numérotation du verset Lc. 23,23 
At illi instabant vocibus magnis, postulantes ut crucifigeretur et invalescebant voces eorum.
marg.| {CLC23d3.14} THEOPHYLACTUS. − Tertio clamant contra Christum ut per trinam hanc vocem, suam esse occisionem Christi approbent quam petendo extorserunt.N ad
ad ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 23), PG 123, 1098B4-6 [CGC2015].
N ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
marg.| Sequitur enim :
Numérotation du verset Lc. 23,24 
Et Pilatus adiudicavit fieri petitionem eorum.
Numérotation du verset Lc. 23,25 
Dimisit autem illis eum qui propter homicidium et seditionem missus fuerat in carcerem. Iesum vero tradidit voluntati eorum.
marg.| { CLC23d3.15} CHRYSOSTOMUS. − Putabant enim hoc se posse astruere quod Iesus deterior esset latrone, et25 adeo nequam ut neque pro pietate neque pro festi26 prerogativa deberet liberari.O ae
ae ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. (Lc. 23, 25) (Krikones §3145 : Chrysostomus ad Olympiadem) : Vat. gr. 1611, f. 298rb37-41  : « Χρυσοστόμου Πρὸς Ὀλυμπιάδα. [...] Ἐνόμιζον γὰρ δύνασθαι κατασκευάζειν ἐκ τούτων ὅτι τοῦ λῃστοῦ χείρων ἦν, καὶ οὕτως παράνομος ὡς [ὥστε PG] μήτε φιλανθρωπίᾳ μήτε ἑορτῆς ἀξιώματι δύνασθαι σώζεσθαι . Πάντα γὰρ τούτου ἕνεκεν ἐποίουν ὥστε αὐτοῦ τὴν ὑπόληψιν διαβαλεῖν· διά τοι τοῦτο καὶ τοὺς δύο λῃστὰς αὐτῷ συνεσταύρωσαν [...]».
<cuius fons> =   Chrysostomus, Epistolae [CPG 4405.1], ep. 7 (1) ad Olympiadem, § 4.c, Schr 13bis, p. 150.48-51 (PG 52, 554 ). [MM2020] [rev. VS2022]
25 et] om. Ed1470
26 pro pietate... festi] propter pietatem festi ex Arag5
Numérotation du verset Lc. 23,
distinctio 4 
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d4.1} GLOSSA<TOR>. − Posita condemnatione Christi, convenienter 27 agitur de eius 28* crucifixione, cum dicitur : P af
af ¶Fons : Nullus dehinc inventus nisi verissimiliter Glossator ipse, Thomas de Aquino.<Non hab.> Gloss-e, LLT, PL [MM2020]
27 convenienter] consequenter Arag5
28 eius] om. Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,26 
Et cum ducerent eum, apprehenderunt Simonem quemdam Cyrenensem venientem de villa et imposuerunt ei crucem portare post Iesum.
marg.| {CLC23d4.2} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. – [a] Ioannes autem narrat quod Iesus baiulabat sibi crucem. [c] Unde intelligitur quod ipse sibi portabat crucem cum exiret [b] in eum qui dicitur calvarie locum. [d] Simon autem in itinere angariatus est, cui data est portanda crux usque ad locum. Q ag
ag ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 10, § 37, p. 321.15-322.4 : «[a] Iohannes autem sic narrat : susceperunt autem iesum et eduxerunt. et baiulans sibi crucem [b] exiuit in eum qui dicitur caluariae locum, hebraeice golgotha, ubi eum crucifixerunt. [c] unde intellegitur, quod ipse sibi portabat crucem, cum exiret in locum memoratum. [d] simon autem ille in itinere angariatus est, de quo tres commemorant, cui postea data est portanda crux usque ad locum». [FG2013]*
Q ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
marg.| {CLC23d4.3} THEOPHYLACTUS. 29* − Nullus enim aliorum acceptabat crucem baiulare, eo quod lignum detestabile putabatur. Et ideo Simoni Cyreneo, quasi in quamdam iacturam imposuerunt crucem portandam30 quam alii recusabant. Hic adimpletur illud Isaie31 ah : « Cuius principatus super humerum eius ». Principatus enim Christi est crux eius, propter quam, secundum Apostolum, “Deus eum exaltavit”ai Et sicut in signum dignitatis alii balteum, alii mitram portant, sic et Dominus crucem. Et si inquiras, invenies non aliter in nobis regnare32 Iesum, nisi per asperitates ; quo fit ut deliciosi inimici sint33 crucis34.R aj
ah Is. 9, 6.
ai Cf. Phil. 2, 9.
aj ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (23, 26-32), PG 123, 1097C9-1100A10 [CGC2017]<Non hab.> Augustinus ad editoribus Thomae laudatus [FG2017].
R ¶Codd. : La88 (132rb-va) Li448 ( 198rb ) Ed1953 {FG2017}*
29 Theophylactus Li448 La88] Theofilus Arag5, om. Ed1953
30 portandam Arag5 Li448 La88] portare Ed1953
31 illud Isaie Arag5 Li448 La88] om. Ed1953
32 regnare La88 Ed1953 ] reg/ finis columnae Li448 (198ra)
33 sint Li448 Ed1953 ] sancte La88
34 crucis] Christi praem. Ed1953
marg.| {CLC23d4.4} AMBROSIUS. − Christus ergo crucem baiulans, iam tropheum suum victor attulit ; crux super humeros imponitur quia sive Simon sive ipse portaverit, et Christus in homine et homo portavit in Christo. Nec discordant evangelistarum sententie, quando concordat mysterium. Et bonus ordo nostri profectus est, ut prius crucis sue trophea ipse erigeret, deinde martyribus traderet erigendum. Non Iudeus est qui crucem portat, sed alienigena atque peregrinus, nec precedit sed sequitur iuxta hoc quod scriptum estak : : ‘Tollat crucem suam et sequatur me’.S al
ak Lc. 9, 23.
al ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 107, CCSL 14, p. 376.1001-1012 : «Sed iam tropaeum suum uictor adtoll at. Crux sup ra umeros inponitur ut tropaeum, quod, siue Simon siue ipse portauerit, et Christus in homine et homo portauit in Christo. Nec discordant euangelistarum sententiae, quando concordat mysterium, et bonus ordo nostri profectus est, ut prius crucis suae tropaeum ipse erigeret, deinde martyribus traderet erigendum. Non Iudaeus est qui crucem portat, sed alienigena atque peregrinus nec praecedit, sed sequitur, iuxta quod scriptum est : tolle crucem tuam et sequ ere me. Non enim suam, sed nostram crucem Christus ascendit. Nec mors illa diuinitatis, sed quasi hominis fuit. Unde et ipse ait : Deus, Deus meus, respice me ! Quare me dereliquisti ?». [FG2013]*
S ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
marg.| {CLC23d4.5} BEDA. − [b] Simon autem obediens, Cyrene heres interpretatur. Unde [a] per eum populi gentium designantur, qui quondam peregrini et hospites testamentorum, nunc obediendo facti sunt Dei heredes. [d] De villa autem Simon egrediens, crucem portat   post Iesum , cum paganis ritibus derelictis vestigia dominice passionis obedienter amplectitur. [c] Villa enim grece pagos vocatur, a qua pagani nomen trahunt.35 am
am ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1450 sqq. : «[a] Et quia simon iste non hierosolimita sed cyreneus esse perhibetur, cyrene enim lybiae ciuitas est sicut in actibus apostolorum legimus, recte per eum populi gentium designantur qui quondam peregrini et hospites testamentorum nunc oboediendo fidei ciues sunt et domestici dei et sicut alibi dicitur heredes quidem dei coheredes autem christi. [b] Vnde pulchre simon oboediens cyrene heres interpretatur. Nec praetereundum quod simon de uilla uenisse refertur. [c] Villa enim graece πᾶγος uocatur a qua pagani nomen trahunt eo quod a ciuitate dei alieni et quasi urbanae sint conuersationis ignari. [d] Sed de pago simon egrediens crucem portat post iesum cum populus nationum paganis ritibus derelictis uestigia dominicae passionis oboedienter amplectitur». [MM2019]
35 Li448 ( 198rb ) Ed1953 {MM2019}
marg.| {CLC23d4.6} THEOPHYLACTUS. − Vel ille tollit crucem Christi, qui venit a villa, id est dimittit hunc mundum et opera eius, in Hierusalem, id est in supernam libertatem, tendens. Ex hoc etiam non modicum sumitur documentum. Quia enim ad modum Christi magister est, debet ipse prius tollere crucem, et timore Dei propriam carnem configere ; et sic subditis et obedientibus eam imponere. Sequitur autem Christum etiam multitudo plebis et mulierum.an
Nam subditur :
an ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 26-27), PG 123, 1100A10-B5 [CGC2015].
Numérotation du verset Lc. 23,27 
Sequebatur autem illum multa turba populi et mulierum, que plangebant et lamentabantur eum.
marg.| {CLC23d4.7} BEDA. − Multa quidem turba crucem Domini, sed non una eademque36 mente sequebatur. Nam37 populus qui eius mortem impetraverat, ut morientem letus aspiceret. Mulieres vero, ut moriturum plorarent. Non autem ideo solus mulierum planctus sequebatur quia non etiam38 innumerus virorum cetus de eius erat passione mestissimus ; sed quia femineus, quasi contemptibilior, sexus liberius poterat quod senserat ostentare.T
36 eademque] eadem Li448
37 Nam] Dat Li448
38 etiam] est Li448
marg.| {CLC23d4.8} CYRILLUS. − Amans etiam lacrimarum est semper sexus femineus et mentem habens flexibilem ad pietatem.U ao
ao ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 27 (Krikones §3150 : Cyrillus) = Vat. gr. 1611, f. 298b.20-21  : «Κυρίλλου [Ἀνωνύμου Ibiron]. Ἐβάδιζε μὲν οὖν ὁ Σωτὴρ ἐπὶ τὸν τοῦ σταυροῦ τόπον [PG,τύπον ! Vg1611] εἵποντο δὲ κλαίουσαι αἱ γυναῖκες, σὺν ἑτέροις πολλοῖς. Φιλόδακρυ γάρ πως ἀεὶ τὸ θῆλυ γένος, καὶ τὸν νοῦν εἰς ἔλεον εὐδιάθρυπτον ἔχον».
<cuius fons>   Cyrilllus Alexandrinus , Fragm. in Lc. (Lc. 23, 27) ex catenis, ed. J. Reuss, Lukas-Kommentare aus der griechischen Kirche, Berlin, 1984, p. 222, n° 360.2-3 ; PG 72, . 936B5-7 (20-22)
<Potius quam> Cf.   Chrysostomus , In Mt., hom. 88 (88), § 1 (Mt. 27), PG 58, 777.45-47  : «Ἦσαν δὲ ἐκεῖ γυναῖκες πολλαὶ μακρόθεν θεωροῦσαι […] Ταῦτα θεωροῦσιν αἱ γυναῖκες γινόμενα, αἱ μάλιστα συμπαθέστεραι, αἱ μάλιστα θρηνοῦσαι. Καὶ σκόπει πόση αὐτῶν ἡ προσεδρεία. Ἠκολούθουν αὐτῷ διακονούμεναι, καὶ μέχρι τῶν κινδύνων παρῆσαν. Διὸ καὶ πάντα ἐθεώρουν…».
¶Nota Le scholion est anonyme dans le ms. Ibiron 371, mais explicitement attribué à Cyrille dans Vg1611 et la Catena. Cependant, Combefis reproche à Nicolaï d’attribuer à Cyrille cette sentence qui ne se trouverait pas dans les oeuvres de Cyrille et qu’il faudrait attribuer à Chrysostome dont l’homélie 88 sur Mt. comporte une assertion similaire. Pour les 12 premiers chapitres de Luc, Nicolaï a confronté les attributions de la chaîne de Nicétas du ms. Paris, BnF, gr. 208 avec celles de deux éditions de la Catena (Paris : Ed1637 qui est son texte de base, et Venise : Ed1593) ; il a pu en apprécier la relative exactitude. Pour les 12 derniers chapitres de Luc, il a dû se contenter d’éditions des Pères et des chaînes à sa disposition. De ce fait, il est plutôt enclin à faire confiance à son édition de base dont le texte s’avère bien meilleur que celui de la Piana (Ed1570) suivi par Ed1618 utilisé par Combefis. Nicolaï rétorque donc à Combefis que ce n’est pas parce que Chrysostome affirme une chose que Cyrille ne pourrait pas avoir une opinion similaire. A l’examen, l’objection de Combefis s’avère effectivement infondée. La comparaison des textes cités est sans appel. Cf.   Nicolaï , In Catena m auream, 1669, discussio30, p. 104-105 ;   Combefis , Bibliotheca patrum, t. 3, p. 664 [sine nota]. [MM2020]
marg.| {CLC23d4.9} THEOPHYLACTUS. − Per hoc etiam significabatur quod multitudo magna Iudeorum esset post crucem itura, credens in Iesum. Sed et mens infirma, que significatur per feminam, si sumpta cordis contritione per penitentiam fleat, sequitur Iesum propter nostram salutem afflictum. Flebant igitur mulieres per compassionem. Eum autem qui ultro patitur, flere non oportet, sed magis ei applaudere ; et ideo eas flere vetat.ap
Sequitur enim :
ap ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 27-28), PG 123, 1100A16-B7 [CGC2015].
Numérotation du verset Lc. 23,28 
Conversus autem Iesus ad illas dixit : Filie Hierusalem, nolite flere super me.
marg.| {CLC23d4.10} BEDA. − Cuius scilicet cita resurrectio mortem solvere potest, cuius mors et omnem mortem et ipsum mortis destructura est auctorem. Notandum autem, cum filias Hierusalem appellat, quod non sole que cum eo venerant a Galilea, sed et eiusdem urbis cives et mulieres adheserunt.
marg.| {CLC23d4.11} THEOPHYLACTUS. − Mandat deplorantibus eum in futura mala prospectum intendere, et super illis flere.aq
Sequitur enim :
aq ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 28), PG 123, 1100C15-17 [CGC2015].
Super vos ipsas flete et super filios vestros.
marg.| {CLC23d4.12} CYRILLUS. − Significans in futuro mulieres liberis esse orbandas. Nam irruente bello in terram Iudeorum, cuncti simul peribunt39 magni et parvi. V ar
Unde sequitur :
ar ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 27 (Krikones §3150 : Cyrillus) = Vat. gr. 1611, f. 298rb.22-25  : «Κυρίλλου [Ἀνωνύμου Ibiron]. […] Ἀλλ’, ὦ θυγατέρες, φησὶν, Ἱερουσαλὴμ, τὸ μὲν ἐπ’ ἐμοὶ δάκρυον στήσατε· κλαύσατε δὲ μᾶλλον ἐφ’ ὑμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ὑμῶν. Ἔρχονται γὰρ ἡμέραι, φησὶν, ἐν αἷς ἔσται γυναιξὶν ἀμείνων ἡ ἀπαιδία. ἐπισκήψαντος γὰρ τοῦ πολέμου τῇ Ἰουδαίων χώρᾳ, ἅπαντες ἄρδην ὀλώλασι μικροὶ καὶ μεγάλοι».
<cuius fons> =   Cyrilllus Alexandrinus , Fragm. in Lc. (Lc. 23, 27) ex catenis, ed. J. Reuss, Lukas-Kommentare aus der griechischen Kirche, Berlin, 1984, p. 222, n° 360.4-6 ; PG 72, 936B9-12 (24-27)
¶Nota Voir CLC23d4.8  : note. [MM2022]
V ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2022}
39 Peribunt] peribant Li448
Numérotation du verset Lc. 23,29 
Quia ecce venient dies in quibus dicent : Beate steriles et ventres qui non genuerunt et ubera que non lactaverunt.
marg.| {CLC23d4.13} THEOPHYLACTUS. − Cum scilicet femine crudeliter suos assabunt filios, et venter qui produxerat, flebiliter iterato recipiet genitum.as
as ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 29), PG 123, 1100D17-19 [CGC2015].
marg.| {CLC23d4.14} BEDA. − In quo die, venture a romanis obsidionis et captivitatis tempus significat, de quibus supra dixeratat : Ve pregnantibus et nutrientibus in illis diebus. Naturale est autem, imminente captivitate hostili, alta vel abdita, quibus abscondantur homines, refugia querere.
Unde sequitur :
at Mt. 24, 19.
Numérotation du verset Lc. 23,30 
Tunc incipient montibus dicere cadite super nos ; et collibus operite nos.
marg.| Refert enim Iosephus, instantibus sibi romanis, certatim iudeos cavernas montium colliumque petisse speluncas. Potest autem et ex superfluo quod beatificandas dicit steriles, de his intelligi qui utrolibet sexu se castraverunt propter regnum celorum ; montibus collibusque dici cadite super nos, et operite nos ; cum quilibet sue fragilitatis memores, ingruente temptationum articulo, sublimium quorumcumque virorum quesierint exemplis, monitis et precibus defendi.
Sequitur :
Numérotation du verset Lc. 23,31 
Quia si in viridi ligno hec faciunt, in arido quid fiet?
marg.| {CLC23d4.15} GREGORIUS. Duodecimo Moralium. 40* − Se lignum viride, et nos lignum aridum dixit quia ipse in se vim divinitatis habuit ; nos vero, qui puri homines sumus, lignum aridum appellamur.W au
au ¶Fons : Gregorius Magnus , Moralia in Iob, lib. 12 § 5, CCSL 143A, lin. 46 sqq. : «Se enim lignum uiride, et nos lignum aridum dixit, quia ipse in se uim diuinitatis habuit ; nos uero qui puri homines sumus, lignum aridum appellamur». [MM2020]*
W ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
40 .XII.] om. Ed1953
marg.| {CLC23d4.16} THEOPHYLACTUS. − Quasi dicat Iudeis : Si erga41* me lignum fructiferum, iugiter virens, taliter se gerunt42* Romani, quid non attentabunt erga vos, populum dico, quasi lignum aridum, privatum qualibet vivificante virtute, nec ullum fructum ferentem? X av
av ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 31), PG 123, 1100D4-10 [CGC2015]* : «Εἰ γὰρ ἐν ἐμοὶ τοιαῦτα ἑπεδείξαντο οἱ Ῥωμαῖοι, ἐν ἐμοί τῷ ὑγρῷ ξύλῳ, τῷ ἐγκάρπῳ, καὶ ἀειθαλεῖ, καὶ ἀειζώῳ διὰ τὴν θεότητα, καὶ διὰ τῶν καρπῶν μου τῆς διδασκαλίας τρέφoντι πάντας·ἐν ὐμῖν, τῷ λαῷ φημὶ, τῷ ξηρῷ ξύλῳ, τῷ πάσης δικαιοσύνης ζωοποιοῦ ἑστερημένῳ, καὶ μηδένα καρπὸν φέροντι, τί οὐκ ἂν επεδείξαιντο ; » Cf. Theophylacti Archiepiscopi Bulgariae, in quatuor Evangelia enarrationes / Ioanne Oecolampadio interprete, Basel, 1524, p. 139v  : «Si enim in me talia fecerunt Rhomani, in me ligno humido, feraci, et semper virenti, et semper vitali propter deitatem et per doctrinas fructuum meorum ferente fructum afferente, quid non facient ? » [MM2021]
X ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2021}
41 erga] ergo in Ed1953
42 se gerunt] sevierunt Ed1953
marg.| {CLC23d4.17} BEDA. − Vel quasi omnibus diceret : Si ego, qui peccatum non feci, lignum vite appellatus, sine igne passionis a mundo non exeo, quid putas eis manere tormenti qui sunt fructibus vacui?Y aw
aw ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1511 sqq. : « Si ergo ipse, inquit, qui peccatum non feci qui lignum uitae merito appellatus fructus gratiae duodenos per singulos menses adfero sine igne passionis a mundo non exeo, quid putas eos manere tormenti qui fructibus uacui ipsum insuper uitae lignum flammis dare non timent? » [MM2021]
Y ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2021}
marg.| {CLC23d4.18} THEOPHYLACTUS. − Malam autem opinionem de Domino43*aggenerare44* volens diabolus, etiam latrones faciebat crucifigi cum eo.
Unde sequitur : Z ax
ax ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 32), PG 123, 1101A15-B2 [CGC2015].
Z ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2020} {MM2021}
43 Domino] Christo praem. Li448 , om. Ed1953
44 aggenerare] scrips., agenerare Li448 Mt366, innuere Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,32 
Ducebantur autem et alii duo nequam cum eo ut interficerentur.
Numérotation du verset Lc. 23,
distinctio 5 
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d5.1} ATHANASIUS. –  [ b ] Ubi corruptum est genus humanum, ibi Christus proprium corpus exposuit ut, ubi seminata est corruptio, ibidem incorruptio oriatur. [ a ] Propter quod in loco Calvarie crucifigitur.
Dicitur enim :
Numérotation du verset Lc. 23,33 
Et, postquam venerunt in locum qui vocatur Calvarie, ibi crucifixerunt eum.
marg.| Quem locum doctores Iudeorum aiunt esse sepulcrum Ade.AA ay
ay ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 33 (Krikones §3155 Athanasius), Vat. gr. 1611, f. 298v b19-25 : «Ἀθανασίου. [a] Οὐκ εἰς αλλον δὲ τόπον σταυροῦται εἰς τόν τοῦ Κρανίου τόπον ὃν Ἑβραίων οἱ διδάσκαλοί φασι τοῦ Ἀδὰμ εἶναι τάφον. Ἐκεῖ γὰρ αὐτὸν τεθάφθαι μετὰ τὴν κατάραν διαβεβαιοῦ<ν>ται . [b] Διὰ τοῦτο ὅπου διεφθάρη τὸ τοῦ ἀνθρώπου, ἐκεῖ προΐεται ὀ Ἰησοῦς τὸ ἴδιον σῶμα· καὶ ὅπου ἐκρατειτο ἡ ἀνθρωπίνη ψυχὴ ἐν θανάτῳ, ἐκεῖ ἐπιδείκνυται ὁ Χριστὸς τὴν ἀνθρωπίνην ψυχὴν ἰδίαν οὖσαν, ἵνα καὶ παρῇ ὡς ἄνθρωπος ὁ ἀκράτητος ἐν θανάτῳ, καὶ λύσῃ τὴν κατάκρισιν τοῦ θανάτου, ὡς Θεός· ἵνα ὅπου ἐσπάρη ἡ φθορὰ, ἐκεῖ ἀνατείλῃ ἡ ἀφθαρσία ·καὶ ὅπου ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἐν μορφῇ ψυχῆς ἀνθρωπίνης, παρὼν ὁ ἀθάνατος ἐπιδείξηται τὴν ἀθανασίαν·[…] ».
<cuius fons> [a]   Athanasius Alexandrinus, De passione et cruce Domini [CPG 2247] § 12, PG 28, p. 208A5-8  : « Ὅθεν οὐδὲ ἀλλαχοῦ πάσχει, οὐδὲ εἰς ἄλλον τόπον σταυροῦται, ἢ εἰς τὸν Κρανίου τόπον, ὃν Ἑβραίων οἱ διδάσκαλοί φασι τοῦ Ἀδὰμ εἶναι τάφον. Ἐκεῖ γὰρ αὐτὸν μετὰ τὴν κατάραν τεθάφθαι διαβεβαιοῦνται ».
[b]   Athanasius Alexandrinus (pseudo), De Incarnatione et contra Apollinarium, 1.17 [CPG 2231], PG 26, 1124C3-4 (32-39) : « Διὰ τοῦτο καὶ ὅπου διεφθάρη τὸ τοῦ ἀνθρώπου σῶμα , ἐκεῖ προΐεται Ἰησοῦς τὸ ἴδιον σῶμα· καὶ ὅπου κεκράτητο ἡ ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη ἐν θανάτῳ, ἐκεῖ ἐπιδείκνυται ὁ Χριστὸς τὴν ἀνθρωπίνην ψυχὴν ἰδίαν οὖσαν, ἵνα καὶ παρῇ ὡς ἄνθρωπος ὁ ἀκράτητος ἐν θανάτῳ, καὶ λύσῃ τὴν κατάκρισιν τοῦ θανάτου, ὡς Θεός· ἵνα ὅπου ἐσπάρη ἡ φθορὰ, ἐκεῖ ἀνατείλῃ ἡ ἀφθαρσία·καὶ ὅπου ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἐν μορφῇ ψυχῆς ἀνθρωπίνης, παρὼν ὁ ἀθάνατος ἐπιδείξηται τὴν ἀθανασίαν·[…]». [MM2022]
AA ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2019}*
marg.| {CLC23d5.2} BEDA. − Vel aliter. Foris portam loca erant in quibus truncabantur capita damnatorum et calvarie, id est decollatorum, sumpserunt nomen. Et sic pro omnium salute quasi noxius inter noxios crucifigitur utaz« ubi abundavit peccatum, superabundet et gratia ».AB ba
az Rm. 5, 20.
ba ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1526 sqq. : « Extra urbem hierusalem et foris portam loca erant in quibus truncabantur capita damnatorum et caluariae, id est decollatorum, sumpsere nomen. Propterea autem ibi crucifixus est dominus ut ubi prius erat area damnatorum erigerentur uexilla martyrii et quo modo pro nobis maledictum crucis factus est et flagellatus et crucifixus sic pro omnium salute quasi noxius inter noxios crucifigitur ut ubi abundauit peccatum superabundet gratia ». [MM2021]
AB ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2019}
marg.| {CLC23d5.3} CYRILLUS. − Non autem ipse unigenitus Dei Filius in propria natura qua Deus est, passus est que sunt corporis sed magis in natura terrena. Decet enim utrumque de uno et eodem Filio dici scilicet et non pati divine et passum esse humanitus. AC bb
bb ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 33 (Krikones §3346 : Cyrillus) = Vat. gr. 1611, f. 299r3-5  : «Κυρίλλου πρὸς Σούκενσον. Οὐκ αὐτὸς γὰρ ὁ μονογενὴς τοῦ Θεοῦ υἱός καθό νοείται και έστι Θεός παθείν εις ιδίαν φύσιν τα σώματος ἔπαθεν·ἔπαθε δὲ ·μάλλον τη χοϊκή φύσει δει γάρ αναγκαίως αμφότερα σώζεσθαι ἐν τωι ενί και κατά αλήθειαν Υιω καὶ τὸ μὴ πάσχειν θεϊκῶς καὶ τὸ λέγεσθαι παθείν ἀνθρωπίνως η αυτού γάρ πέπoνθέ σάρξ».
<cuius fons>   Cyrilllus Alexandrinus , Epistola 46 (al. 39) ad Succensum epistola secunda, § 3, PG 77, 244B5 -11 : «ούκ αυτόν τον μονογενή του Θεού Υιόν καθό νοείται και έστι Θεός παθείν εις ιδίαν φύσιν τα σώματος ισχυριζομένη παθείν δε μάλλον τη χοϊκή φύσει έδει γὰρ ἀναγκαίως αμφότερα σώζεσθαι τω ενί και κατά αλήθειαν Υιω καὶ τὸ μὴ πάσχειν θεϊκῶς καὶ τὸ λέγεσθαι παθείν ἀνθρωπίνως η αυτού γάρ πέπονθέ σάρξ».
<diff.> Collectio Casinensis, ACO 1/4, p. 238.35-38 : «Rectissime igitur et nimium sapienter tua perfectio rationem salutaris passionis exponit, ipsum unigenitum dei filium secundum quod intellegitur et est deus, pati in sua natura quae sunt corporis, asseuerans, sed terrena potius pertulisse natura. oportet enim necessarie ambo seruari uni et secundum ueritatem filio, et non pati diuine et dici pati humane; eius enim passa est caro».
<diff.> Cyrille d’Alexandrie, Frag. in Lc. 23, 33, ut perpera ref. A. Mai in loc. cit. PG 72, 636D -637A nota (1). [MM2022]
AC ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
marg.| {CLC23d5.4} EUSEBIUS. 45* − [1] Si autem aliter, post conversationem cum hominibus, evanescens subito evolaret, fugiens mortem, ab omnibus46* compararetur phantasmati. [2] Et, quemadmodum si quis incombustibile quoddam nobis vas et prevalens ignis nature vellet ostendere, flamme illud traderet et consequenter a flamma illud illesum extraheret, sic Dei Verbum, volens ostendere instrumentum, quo usus est ad humanam salutem, esse prevalens morti, mortale morti exposuit ad demonstrandam eius naturam. Deinde post modicum a morte illud eripuit in signum divine virtutis. Et prima quidem causa mortis Christi. Hec est secunda vero : divine potestatis ostensio, corpus Christi inhabitantis. Cum enim antiquitus deificarent homines, communem exitum mortis sortito, quos heroas et divos nominabant, docuit illum solum mortuum verum Deum47* esse fatendum quem bravia victorie, morte prostrata, decorant. Tertia ratio est victima pro toto genere hominum mactanda. Qua oblata, tota potestas demonum periit, et error quilibet est sedatus. [3] Est et alia causa salutifere mortis ut discipuli, occulata fide, conspicerent resurrectionem post mortem ; ad quam propriam spem erigere docebantur ut, mortem contemnentes, agonem contra errores inirent alacriter.AD bc
bc ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. (Lc. 23, 33), (Krikones §3178 : Eusebius in Evangelica Theophania) :[1] Vat. gr. 1611, f. 300r4-6
<cuius fons> =   Eusebius Caesariensis, Theophania [CPG 3488], frag. 3, GCS 11.2, p. 6* .5-9 = PG 24, 612B6 -11 : «εἰ μὲν οὖν ἄλλως πως μετὰ τὰς ἐν ἀνθρώποις διατριβὰς ἀφανὴς γεγονὼς ἐξαίφνης ἀπέπτη, ὑποκλέψας λάθρα τὸν ἑρμηνέα [ἑ] καὶ τὸ οἰκεῖον ἄγαλμα φυγῇ τὸν θάνατον διαδρᾶναι σπουδάσας, κἄπειτά που τὸ θνητὸν αὐτὸς δι' ἑαυτοῦ φθορᾷ καὶ ἀπωλείᾳ συνάψας, φάσματι ἂν ἐῴκει τοῖς πᾶσι [...]».
[2] Vat. gr. 1611, f. 300ra40-rb27
<cuius fons> =   Eusebius Caesariensis, Theophania [CPG 3488], frag. 3, GCS 11.2, p. 8*.18-10*.5 = PG 24, 613B14-616A7 : «ὥσπερ δὲ εἴ τις ἄκαυστον ἡμῖν καὶ πυρὸς τῇ φύσει κρεῖττον δεῖξαί τι σκεῦος ἤθελεν, οὐκ ἄλλως ἂν τὸ θαῦμα παρεστήσατο ἢ πυρὶ παραδοὺς τὸ μετὰ χεῖρας κἄπειτα σῶον αὐτὸ καὶ ἀδιάφθορον τοῦ πυρὸς ἐξελών, κατὰ ταὐτὰ δὴ καὶ ὁ τῶν ὅλων ζωοποιὸς [+ <τοῦθεοῦ> edd., om. Vg1611!] λόγος τὸ θνητὸν ὄργανον, ᾧ πρὸς ἀνθρώπων ἐκέχρητο σωτηρίαν, κρεῖττον θανάτου φῆναι βουληθεὶς <κοινωνόν τε ἀποφῆναι τῆς οἰκείας ζωῆς τε καὶ ἀθανασίας>, εὖ μάλα χρησίμην ὑπῄει τὴν οἰκονομίαν, τὸ σῶμα πρὸς βραχὺ καταλιπὼν καὶ τὸ θνητὸν τῷ θανάτῳ παραδοὺς εἰς ἔλεγχον τῆς οἰκείας φύσεως, εἶτ' οὐκ εἰς μακρὰν [μακρὸν Vg1611, = modicum] αὐτὸ τοῦ θανάτου πάλιν ὑφαιρούμενος, εἰς παράστασιν τῆς ἐνθέου δυνάμεως, <δι' ἧς παντὸς θανάτου κρείττονα τὴν πρὸς αὐτοῦ καταγγελθεῖσαν ζωὴν ἀΐδιον ἔφαινεν>. ἡ μὲν οὖν πρώτη αἰτία ἦν αὕτη, δευτέρα δὲ ἡ τῆς ἐν τῷ σώματι κατοικησάσης ἐνθέουδυνάμεως ἔνδειξις. ἐπειδὴ γὰρ τὸ πρότερον τοὺς ὑπὸ τοῦ θανάτου νενικημένους ἄνδρας θνητοὺς ἀληθῶς καὶ κοινὸν τέλος ὑποδεδεγμένους ἐθείαζον ἄνθρωποι, ἥρωάς τε καὶ θεοὺς ὠνόμαζον <τοὺς ὑπὸ τοῦ θανάτου κεκρατημένους, κἀκεῖ> εἰκότως <ἑαυτὸν ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας ἔφηνεν ὁ φιλάνθρωπος τοῦ θεοῦ λόγος, κρείττονα θανάτου φύσιν ἀνθρώποις δεικνύς, καὶ τὸ μὲν θνητὸν μετὰ τὴν λύσιν ἐπὶ τὴν δευτέραν ζωὴν ἄγων, τρόπαιον δὲ ἀθανασίας κατὰ τοῦ θανάτου τοῖς πᾶσι παρέχων ὁρᾶν, καὶ> διδάσκων μόνον τοῦτον ἐν θανάτῳ θεὸν ἀληθῆ εἶναι ὁμολογεῖν τὸν τὰ βραβεῖα τῆς κατὰ τοῦ θανάτου νίκης ἀναδησάμενον. τρίτη δ' ἂν εἴη αἰτία τοῦ σωτηρίου θανάτου ἣν ἀπόρρητοι λόγοι περιέχουσιν. τίνες οὗτοι; ἱερεῖον ἦν ἀντίψυχον τοῦ κοινοῦ γένους παραδιδόμενον τῷ θανάτῳ, ἱερεῖον ὑπὲρ τῆς κοινῆς τῶν ἀνθρώπων ἀγέλης σφαγιαζόμενον, [ἱερεῖον om. Vg1611,] δαιμονικῆς πλάνης ἀποτρόπαιον. <ἱερείου δῆτα ἑνὸς καὶ μεγάλου θύματος, τοῦ πανιέρου σώματος τοῦ σωτῆρος ἡμῶν, ὁμοίως προβάτῳ ὑπὲρ τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους σφαγιασθέντος καὶ πάντων ἐθνῶν τῶν πρὶν ἀσεβείᾳ δαιμονικῆς πλάνης ἐνεσχημένων ἀντίψυχον> [+ τούτου Vg1611,] ἀνενεχθέντος, πᾶσα λοιπὸν ἡ τῶν ἀνάγνων <καὶ ἀνιέρων> δαιμόνων δύναμις καθῄρητο, <ἐλέλυτό τε> καὶ παρεῖτο <αὐτίκα δυνάμει κρείττονι> πᾶσα <γεώδης καὶ ἀπατηλὸς> πλάνη. [...]»
[3] Vat. gr. 1611, f. 300v1-7 <cuius fons> =   Eusebius Caesariensis, Theophania [CPG 3488], frag. 3, GCS 11.2, p. 11* 8-21 = PG 24, 616B5-617A7 : «πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ ἄλλη τις γένοιτ' ἂν τοῦ σωτηρίου θανάτου μεγίστη αἰτία ἡ λεχθησομένη. ἐπειδὴ γὰρ τοῖς αὐτοῦ φοιτηταῖς ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν ἀναγκαῖον ἦν ζωῆς τῆς μετὰ θάνατον ἐναργῶς παλιγγενεσίαν, ἐφ' ἣν τὰς αὐτῶν ἐλπίδας ἀναρτᾶν αὐτοὺς ἐδίδασκεν, δι' ἣν καὶ προὔτρεπεν αὐτοὺς ἔχεσθαι τοῦ τῆς θεοσεβείας ζυγοῦ, εἰκότως τοῦτο ὁρᾶν αὐτοῖς ὀφθαλμοῖς [+ ἀκριβῶς Vg1611,] παρεῖχεν· ἐχρῆν γὰρ τοὺς μέλλοντας εὐσεβῆ μετιέναι βίον τοῦτο πρῶτον <πάντων> ἀναγκαιότατον μάθημα δι' ἐναργοῦς ὄψεως παραλαβεῖν καὶ πολὺ μᾶλλον ἐκείνους τοὺς εἰς ἅπασαν τὴν οἰκουμένην μέλλοντας <αὐτὸν> ὅσον οὔπω κηρύττειν καὶ τὴν ὑπ' αὐτοῦ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι προβληθεῖσαν [+ διδασκαλίαν τε καὶ Vg1611,] θεογνωσίαν εἰς πάντας καταγγέλλειν ἀνθρώπους. οὓς δὴ πεῖσμα μέγιστον λαβεῖν ἐχρῆν τῆς μετὰ τὸν θάνατον ζωῆς, ὡς ἂν ἀδεεῖς καὶ ἄφοβοι θανάτου τὸν κατὰ τῆς πολυθέου πλάνης ἀγῶνα προθύμως ἀναδέξοιντο· μὴ γὰρ θανάτου καταφρονεῖν μελετήσαντες, οὐκ ἂν πώποτε πρὸς τὰ δεινὰ παρεσκευάζοντο».
<Non hab.> ed. A. Mai, Scriptorum veterum nova collectio, t. 1 et 9 ; ACO ; LLT ; PL.
¶Nota 1 Quelques scholia de Nicétas traduits pour la Catena sont emprunté à la Théophanie évangélique d’Eusèbe de Césarée. Ce texte n’est connu que par les sentences de Nicétas et une version syriaque. Chez Nicétas, le fragment 3 d’Eusèbe a servi à la rédaction de deux scholia attribués explicitement à cette oeuvre. Le premier, non retenu par Thomas, correspond au début du fragment, et est associé à Lc. 23, 46 [ Vat. gr. 1611, f. 307v13-29 (Krikones §3222)] <cuius fons>   Eusebius Caesariensis, Theophania [CPG 3488], GCS 4* 12-5* 6 = PG 24, 609B12-612B2). Thomas cite ici-la suite du fragment 3 qu’il traduit et résume à partir de Krikones §3178 (Lc. 23, 33). Le texte de la Catena corrigé d’après Li448 traduit exactement le grec du ms. Vg1611. Le τοῦ θεοῦ du segment 2 de la sentence - présent dans le syriaque et omis par Vg1611, - peut s’expliquer comme une glose thomasienne ou par une leçon propre au ms. de Nicétas effectivement utilisé par Thomas. La leçon modicum traduit exactement μακρὸν propre à Nicétas.
¶Nota 2 Cf. D. S. Wallace-Hadrill, «Eusebius of Caesarea, Commentary on Luke», The Harvard Theological Review 67 (1974), p. 55-63. [ADL2019] [MM2019]
AD ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2019}
45 Eusebius] + De Theophania Ed1953
46 omnibus] hominibus Ed1953
47 Deum] om. Ed1953
marg.| {CLC23d5.5} CHRYSOSTOMUS. − Non autem sui mortem, quam non habebat cum sit vita, sed hominum venit consumpturus salvator. Unde non propria morte corpus deposuit, sed ab hominibus illatam48 sustinuit. Sed, etsi egrotavisset49 corpus eius et in conspectu omnium solveretur, inconveniens erat eum qui sanaret aliorum languores, habere proprium corpus affectum languoribus. Sed, etsi absque aliquo morbo seorsum alicubi50 corpus deposuisset, ac deinde rursus se offerret, non crederetur ei de resurrectione disserenti. Opportet enim mortem resurrectionem precedere. Cur ergo resurrectionem51* quidem predicaret, clanculo vero moreretur ? Nimirum si latenter hec evenissent, quod excogitarent homines incredulitatis calumnias ? Quomodo pateret Christi in mortem victoria, nisi coram omnibus eam patiens, per incorruptionem52 corporis probasset extinctam? Sed dices: Decebat saltem gloriosam sibi mortem53* excogitare, ut evitaret ignominiam crucis. Sed et si hoc fecisset, suspectum se reddidisset, quasi non habens virtutem contra quamlibet mortem. Sicut ergo pugil, prosternens illum quem hostes obtulerint54, ostenditur excellentior omnibus, sic omnium vita55, ab hostibus illatam quam putabant esse diram et infamem et56 detestabilem mortem in cruce suscepit ut, hac interempta, dominium mortis totaliter destruatur. Propter quod non caput ei amputatur ut Ioanni, neque57 sectus est ut Isaiasbd, ut corpus integrum et indivisibile morti servet et non fiat occasio volentibus Ecclesiam dividere. Volebat etiam supportare quam58 incurreramus maledictionem, maledictam mortem, scilicet crucis, suscipiendo, secundum illud59*be : « Maledictus60* qui pendet in ligno ». In cruce etiam expansis manibus moritur ut, altera quidem manu, veterem populum, altera eos qui sunt ex gentibus trahat, utrosque sibi coniungens. Moriens etiam in cruce, a demonibus expiat aerem et ascensum nobis parat in celum.AE bf
bd Cf. Ascensio Isaiae [BHG 958, CLA 218], 5, 1-14 (ethiopica translat., om. transl. lat. 11, 41) ; cf. SChr 99, p. 354, n. 1 ; E. Tisserant, Ascension d’Isaïe, Paris, 1909, p. 128-131, 214 et praesertim Corpus christianorum series apocryphorum series .
be Dt. 21, 23 : « Maledictus a Deo est qui pendet in ligno ».
bf ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 33 (Krikones § non inveni : Anonymus = Iviron, Athanasius = Vg1611) Vat. gr. 1611, f. 310v a : « Ἀθανασίου [Ἀνωνύμου Iviron]. […]
<cuius fons>   Athanasius Alexandrinus , Oratio de Incarnatione Verbi[CPG 2091], § 22.3.5, 23.1-4, 24.1-25.6.38, SChr 199, p. 346-358 (PG 25, 136A6 -140.8) : « 22.2 Τὸ δὲ τοιοῦτον οὐκ ἀσθένειαν ἐδείκνυε τοῦ Λόγου, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ Σωτῆρα καὶ Ζωὴν αὐτὸν ἐγνώριζεν, ὅτι καὶ τὸν θάνατον εἰς ἀναίρεσιν περιέμενε, καὶ τὸν διδόμενον θάνατον ὑπὲρ τῆς πάντων σωτηρίας ἔσπευδε τελειῶσαι. 22.3 Καὶ ἄλλως δέ, οὐ τὸν ἑαυτοῦ θάνατον ἀλλὰ τὸν τῶν ἀνθρώπων ἦλθε τελειῶσαι ὁ Σωτήρ· ὅθεν οὐκ ἰδίῳ θανάτῳ, οὐκ εἶχε γὰρ Ζωὴ ὤν, ἀπετίθετο τὸ σῶμα, ἀλλὰ τὸν παρὰ τῶν ἀνθρώπων ἐδέχετο, ἵνα καὶ τοῦτον ἐν τῷ ἑαυτοῦ σώματι προσελθόντα τέλεον ἐξαφανίσῃ. 22.4 Ἔπειτα καὶ ἐκ τούτων ἄν τις εὐλόγως ἴδοι τὸ τοιοῦτον τέλος ἐσχηκέναι τὸ κυριακὸν σῶμα. Ἔμελε τῷ Κυρίῳ μάλιστα περὶ ἧς ἔμελλε ποιεῖν ἀναστάσεως τοῦ σώματος· τοῦτο γὰρ ἦν κατὰ τοῦ θανάτου τρόπαιον ταύτην ἐπιδείξασθαι πᾶσι, καὶ πάντας πιστώσασθαι τὴν παρ' αὐτοῦ γενομένην τῆς φθορᾶς ἀπάλειψιν, καὶ λοιπὸν τὴν τῶν σωμάτων ἀφθαρσίαν, ἧς πᾶσιν ὥσπερ ἐνέχυρον καὶ γνώρισμα τῆς ἐπὶ πάντας ἐσομένης ἀναστάσεως τετήρηκεν ἄφθαρτον τὸ ἑαυτοῦ σῶμα. 22.5 Εἰ μὲν οὖν ἦν πάλιν νοσῆσαν τὸ σῶμα, καὶ ἐπ' ὄψει πάντων διαλυθεὶς ἀπ' αὐτοῦ ὁ Λόγος, ἀπρεπὲς μὲν ἦν τὸν τῶν ἄλλων τὰς νόσους θεραπεύοντα παρορᾶν τὸ ἴδιον ὄργανον ἐν νόσοις τηκόμενον. Πῶς γὰρ ἂν ἐπιστεύθη τὰς ἄλλων ἀπελάσας ἀσθενείας, ἀσθενοῦντος ἐν αὐτῷ τοῦ ἰδίου ναοῦ; Ἢ γὰρ ὡς οὐ δυνάμενος ἀπελάσαι νόσον ἐγελάσθη, ἢ δυνάμενος, καὶ μὴ ποιῶν, ἀφιλάνθρωπος καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους ἐνομίζετο. 23.1 Εἰ δὲ καὶ χωρίς τινος νόσου καὶ χωρίς τινος ἀλγηδόνος, ἰδίᾳ που καὶ καθ' ἑαυτὸν ἐν γωνίᾳ, ἢ ἐν ἐρήμῳ τόπῳ, ἢ κατ' οἰκίαν, ἢ ὅπου δήποτε τὸ σῶμα κρύψας ἦν, καὶ μετὰ ταῦτα πάλιν ἐξαίφνης φανείς, ἔλεγεν ἑαυτὸν ἐκ νεκρῶν ἐγηγέρθαι· μύθους μὲν ἂν ἔδοξε λέγειν παρὰ πᾶσιν, ἠπιστήθη δὲ πολλῷ πλέον καὶ περὶ τῆς ἀναστάσεως λέγων, οὐκ ὄντος ὅλως τοῦ μαρτυροῦντος περὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Τῆς δὲ ἀναστάσεως προηγεῖσθαι δεῖ θάνατον, ἐπεὶ οὐκ ἂν εἴη ἀνάστασις μὴ προηγουμένου θανάτου· ὅθεν εἰ κρύφα που ἐγεγόνει τοῦ σώματος ὁ θάνατος, οὐ φαινομένου τοῦ θανάτου, οὐδὲ ἐπὶ μαρτύρων γενομένου, ἀφανὴς ἦν καὶ ἀμάρτυρος καὶ ἡ τούτου ἀνάστασις· 23.2 Ἢ διὰ τί τὴν μὲν ἀνάστασιν ἐκήρυττεν ἀναστάς, τὸν δὲ θάνατον ἀφανῶς ἐποίει γενέσθαι; Ἢ διὰ τί τοὺς μὲν δαίμονας ἐπ' ὄψει πάντων ἀπήλαυνε, τόν τε ἐκ γενετῆς τυφλὸν ἀναβλέπειν ἐποίει, καὶ τὸ ὕδωρ εἰς οἶνον μετέβαλεν, ἵνα δι' αὐτῶν πιστευθῇ Λόγος Θεοῦ· τὸ δὲ θνητὸν οὐκ ἐπ' ὄψει πάντων ἄφθαρτον ἐδείκνυεν, ἵνα πιστευθῇ αὐτὸς ὢν ἡ Ζωή; 23.3 Πῶς δὲ καὶ οἱ τούτου μαθηταὶ παρρησίαν εἶχον περὶ τοῦ τῆς ἀναστάσεως λόγου, οὐκ ἔχοντες εἰπεῖν ὅτι πρῶτον ἀπέθανεν; Ἢ πῶς ἂν ἐπιστεύθησαν λέγοντες γεγονέναι πρῶτον θάνατον, εἶτα τὴν ἀνάστασιν, εἰ μὴ παρ' οἷς ἐπαρρησιάζοντο, εἶχον τούτους μάρτυρας τοῦ θανάτου; Εἰ γὰρ καὶ οὕτως ἐπ' ὄψει πάντων γενομένων τοῦ τε θανάτου καὶ τῆς ἀναστάσεως οὐκ ἠθέλησαν οἱ τότε Φαρι σαῖοι πιστεύειν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἑωρακότας τὴν ἀνάστασιν ἠνάγκασαν ἀρνήσασθαι ταύτην· πάντως εἰ κεκρυμμένως ἐγεγόνει ταῦτα, πόσας ἂν προφάσεις ἐπενόουν ἀπιστίας; 23.4 Πῶς δὲ ἄρα τὸ τοῦ θανάτου τέλος ἐδείκνυτο, καὶ κατὰ τούτου νίκη, εἰ μὴ ἐπ' ὄψει πάντωνπροσκαλεσάμενος αὐτὸν ἤλεγξε νεκρόν, κενωθέντα λοιπὸν τῇ τοῦ σώματος ἀφθαρσίᾳ;
24.1 Τὰ δὲ καὶ παρ' ἑτέρων ἂν λεχθέντα, ταῦτα προβαλεῖν ἡμᾶς ἀναγκαῖον ταῖς ἀπολογίαις. Τάχα γὰρ ἄν τις εἴποι καὶ τοῦτο· Εἰ ἐπ' ὄψει πάντων καὶ ἐμμάρτυρον ἔδει γενέσθαι τὸν τούτου θάνατον, ἵνα καὶ ὁ τῆς ἀναστάσεως πιστευθῇ λόγος, ἔδει κἂν αὐτὸν ἑαυτῷ ἔνδοξον ἐπινοῆσαι θάνατον, ἵνα μόνον τὴν ἀτιμίαν τοῦ σταυροῦ φύγῃ.
24.2 Ἀλλ' εἰ καὶ τοῦτο ποιήσας ἦν, ὑπόνοιαν καθ' ἑαυτοῦ παρεῖχεν, ὡς οὐκατὰ παντὸς θανάτου δυνάμενος, ἀλλὰ μόνου τοῦ περὶ αὐτοῦ ἐπινοηθέντος· καὶ οὐδὲν ἧττον πάλιν ἦν ἡ πρόφασις τῆς περὶ τῆς ἀναστάσεως ἀπιστίας. Ὅθεν οὐ παρ' αὐτοῦ, ἀλλ' ἐξ ἐπιβουλῆς, ἐγίνετο τῷ σώματι ὁ θάνατος, ἵνα ὃν αὐτοὶ προσαγάγωσι τῷ Σωτῆρι θάνατον τοῦτον αὐτὸς ἐξαφανίσῃ.
24.3 Καὶ ὥσπερ γενναῖοςπαλαιστής, μέγας ὢν τῇ συνέσει καὶ τῇ ἀνδρίᾳ, οὐκ αὐτὸς ἑαυτῷ τοὺς ἀντι πάλους ἐκλέγεται, ἵνα μὴ ὑπόνοιαν τῆς πρός τινας δειλίας παράσχῃ· ἀλλὰ τῇ τῶν θεωρούντων δίδωσιν ἐξουσίᾳ, καὶ μάλιστα κἂν ἐχθροὶ τυγχάνωσιν, ἵνα πρὸς ὃν ἐὰν συμβάλλωσιν αὐτοί, τοῦτον αὐτὸς καταρράξας, κρείττων τῶν πάντων πιστευθῇ· οὕτως καὶ ἡ τῶν πάντων Ζωὴ ὁ Κύριος καὶ Σωτὴρ ἡμῶν ὁ Χριστὸς οὐχ ἑαυτῷ θάνατον ἐπενόει τῷ σώματι, ἵνα μὴ ὡς ἕτερον δειλιῶν φανῇ· ἀλλὰ τὸν παρ' ἑτέρων, καὶ μάλιστα τὸν παρὰ τῶν ἐχθρῶν ὃν ἐνόμιζον εἶναι δεινὸν ἐκεῖνοι καὶ ἄτιμον καὶ φευκτόν, τοῦτον αὐτὸς ἐν σταυρῷ δεχόμενος ἠνείχετο· ἵνα καὶ τούτου καταλυθέντος, αὐτὸς μὲν ὢν ἡ Ζωὴ πιστευθῇ, τοῦ δὲ θανάτου τὸ κράτος τέλεον καταργηθῇ. 24.4 Γέγονε γοῦν τι θαυμαστὸν καὶ παράδοξον· ὃν γὰρ ἐνόμιζον ἄτιμον ἐπιφέρειν θάνατον, οὗτος ἦν τρόπαιον κατ' αὐτοῦ τοῦ θανάτου· διὸ οὐδὲ τὸν Ἰωάννου θάνατον ὑπέμεινε, διαιρουμένης τῆς κεφαλῆς, οὐδὲ ὡς Ἠσαΐας ἐπρίσθη, ἵνακαὶ τῷ θανάτῳ ἀδιαίρετον καὶ ὁλόκληρον τὸ σῶμα φυλάξῃ, καὶ μὴ πρόφασις τοῖς βουλομένοις διαιρεῖν τὴν Ἐκκλησίαν γένηται.
25.1 Καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τοὺς ἔξωθεν ἑαυτοῖς λογισμοὺς ἐπισωρεύοντας· ἂν δὲ καὶ τῶν ἐξ ἡμῶν τις μὴ ὡς φιλόνεικος, ἀλλ' ὡς φιλομαθής, ζητῇ διὰ τί μὴ ἑτέρως ἀλλὰ σταυρὸν ὑπέμεινεν, ἀκουέτω καὶ οὗτος ὅτι οὐκ ἄλλως ἢ οὕτως ἡμῖν συνέφερε· καὶ τοῦτο δι' ἡμᾶς καλῶς ὑπέμεινεν ὁ Κύριος. 25.2 Εἰ γὰρ τὴν καθ' ἡμῶν γενομένην κατάραν ἦλθεν αὐτὸς βαστάσαι, πῶς ἂν ἄλλως ἐγένετο κατάρα εἰ μὴ τὸν ἐπὶ κατάρᾳ γενόμενον θάνατον ἐδέξατο; ἔστι δὲ οὗτος , ὁ σταυρός. Οὕτω γὰρ καὶ γέγραπται· «Ἐπικατάρατος, ὁ κρεμάμενος ἐπὶ ξύλου.» 25.3 Ἔπειτα, εἰ ὁ θάνατος τοῦ Κυρίου λύτρον ἐστὶ πάντων, καὶ τῷ θανάτῳ τούτου τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύεται, καὶ γίνεται τῶν ἐθνῶν ἡ κλῆσις, πῶς ἂν ἡμᾶς προσεκαλέσατο, εἰ μὴ ἐσταύρωτο; ἐν μόνῳ γὰρ τῷ σταυρῷ ἐκτεταμέναις χερσί τις ἀποθνῄσκει. Διὸ καὶ τοῦτο ἔπρεπεν ὑπομεῖναι τὸν Κύριον, καὶ τὰς χεῖρας ἐκτεῖναι, ἵνα τῇ μὲν τὸν παλαιὸν λαόν, τῇ δὲ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἑλκύσῃ, καὶ ἀμφοτέρους ἐν ἑαυτῷ συνάψῃ.25.4 Τοῦτο γὰρ καὶ αὐτὸς εἴρηκε, σημαίνων ποίῳ θανάτῳ ἔμελλε λυτροῦσθαι τοὺς πάντας· «Ὅταν ὑψωθῶ, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν.» 25.5 Καὶ πάλιν εἰ ὁ ἐχθρὸς τοῦ γένους ἡμῶν διάβολος, ἐκπεσὼν ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ, περὶ τὸν ἀέρα τὸν ὧδε κάτω πλανᾶται, κἀκεῖ τῶν σὺν αὐτῷ δαιμόνων ὡς ὁμοίων ἐν τῇ ἀπειθείᾳ ἐξουσιάζων, φαντασίας μὲν δι' αὐτῶν ἐνεργεῖ τοῖς ἀπατωμένοις, ἐπιχειρεῖ δὲ τοῖς ἀνερχομένοις ἐμποδίζειν· καὶ περὶ τούτου φησὶν ὁ Ἀπόστο λος· «Κατὰ τὸν ἄρχοντα τῆς ἐξουσίας τοῦ ἀέρος, τοῦ νῦν ἐνεργοῦντος ἐν τοῖς υἱοῖς τῆς ἀπειθείας», ἦλθε δὲ ὁ Κύριος ἵνα τὸν μὲν διάβολον καταβάλῃ, τὸν δὲ ἀέρα καθαρίσῃ, καὶ ὁδοποιήσῃ ἡμῖν τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον, ὡς εἶπεν ὁ Ἀπόστολος, «διὰ τοῦ καταπετάσματος, τοῦτ' ἔστιν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ», τοῦτο δὲ ἔδει γενέσθαι διὰ τοῦ θανάτου· ποίῳ δ' ἂν ἄλλῳ θανάτῳ ἐγεγόνει ταῦτα, ἢ τῷ ἐν ἀέρι γενομένῳ, φημὶ δὴ τῷ σταυρῷ; Μόνος γὰρ ἐν τῷ ἀέρι τις ἀποθνῄσκει, ὁ σταυρῷ τελειούμενος. Διὸ καὶ εἰκότως τοῦ τον ὑπέμεινεν ὁ Κύριος. 25.6 Οὕτω γὰρ ὑψωθείς, τὸν μὲν ἀέρα ἐκαθάριζεν ἀπό τε τῆς διαβολικῆς καὶ πάσης τῶν δαιμόνων ἐπιβουλῆς λέγων· «Ἐθεώρουν τὸν Σατανᾶν ὡς ἀστραπὴν πεσόντα», τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον ὁδοποιῶν ἐνεκαίνιζε λέγων πάλιν· «Ἄρατε πύλας οἱ ἄρχοντες ὑμῶν καὶ ἐπάρθητε πύλαι αἰώνιοι"».
<Paral.>   Thomas de Aquino, Summae theologiae tertia pars, q. 46 a. 3 ad 2, Leon. 11, p. 438 : « Ad secundum dicendum quod, sicut Chrysostomus dicit, Christus non sui mortem, quam non habebat, cum sit vita, sed hominum mortem venerat consumpturus. Unde non propria morte corpus deposuit, sed ab hominibus illatam sustinuit. Sed et, si aegrotavisset corpus eius et in conspectu omnium solveretur, inconveniens erat eum qui aliorum languores sanaret, habere proprium corpus affectum languoribus. Sed et, si absque aliquo morbo seorsum alicubi corpus deposuisset ac deinde se offerret, non crederetur ei de resurrectione disserenti. Quomodo enim pateret Christi in morte victoria, nisi, coram omnibus eam patiens, per incorruptionem corporis probasset extinctam? »
<Non hab.> Kr3238 (Vat. gr. 1611, f. 310v a ; cf. infra Nota)
¶Nota 1. Ce scholion n’est pas signalé par Krikones. Le ms. Vg1611 diffère, à cet endroit, du ms. Ibiron selon la séquence suivante que Krikones (1976) ne signale pas:
Kr3237 : Chrysostome (in Mt. : PG 58, 783 sic) = CLC24d1.6 ;
Kr3238 : Anonyme = Vg1611, f. 310va30-311r8 = Coislin 201, f. 587r4  : « Athanasius », De incarnatione [CPG 2091] explicit differt a Kr3238, id est § 26.1-6, 27.1, 30.2-4, 31.4: «Τὸν γὰρ … -… θανάτου καὶ τῆς τούτου φθορᾶς ἐπιδειξάμενος τῷ σημείῳ τοῦ σταυροῦ »;
Not bene dans Vg1611, f. 311r8 un «  οὐ<δενός> » marginal qui ne correspond à aucun début de scholion marginal ;
omis par Krikones : Kr3238bis : Eusèbe = Vg1611, f. 311r12-37 = CLC24d1.4 ;
omis par Krikones : Kr3238ter : Chrysostome in Mt. = Vg1611, f. 311ra38-rb35 ; cf. Chrysostome in Mt., PG 58, 778.24-779.10 ;
Kr3239 : Cyrille = Vg1611 Coislin 201, f. 588r = CLC24d1.7.
¶Nota 2. L’erreur d’attribution de la Catena est la preuve par neuf que Thomas d’Aquin n’a pas utilisé le ms. Vg1611 où l’attribution à Athanase de Kr3238 est incontournable. L’attribution de la sentence CLC23d5.5 à Chrysostome correspond à la méthode d’attribution des scholia anonymes régulièrement adoptée par les ouvriers de la Catena ; les lemmes attributifs anonymes sont quasi systématiquement interprétés comme équivalents du premier lemme attributif personnel qui précède, soit ici Kr3237 (source de CLC24d1.6). En outre, le fait que la Tertia pars la reprenne à son compte dans la partie rédigée après le retour de Thomas à Naples indique que l’attribution à Chrysostome correspond à l’état de la documentation de travail de Thomas et n’est pas imputable à une erreur de copie tardive. L’édition léonine ne relève aucune variante textuelle pour ce passage de la Somme. [MM2020] [MM2022]
48 Illatam] latam Li448
49 egrotavisset] egrotasset Li448
50 absque aliquo morbo] absque morbo aliquo Leon11 (G), absque morbo Leon11 (H), absque morte Leon11 (edd.) | seorsum alicubi corpus] corpus alicubi seorsum Leon11 (edd.), om. Leon11 (G*), seorsum alicubi Leon11 (G²), alicubi corpus Leon11 (H)
51 resurrectionem] + palam Ed1657 Ed1953
52 incorruptionem] interremptionem Leon11 (F), interruptionem Leon11 (ceteri)
53 sibi mortem] inv. Ed1657 Ed1953
54 hostes obtulerint] hostis obtulerit Ed1657
55 vita Mt366 Ed1657 Ed1953 ] vitam Li448
56 et] om. Ed1657
57 neque] nec Mt366
58 quam] + nos peccandi Ed1657
59 illud Li448 Ed1657 ] + Deuteronomii Ed1953
60 maledictus] + homo Ed1657 Ed1953
marg.| {CLC23d5.6} THEOPHYLACTUS. − Quia etiam per lignum mors intraverat bg, necesse erat ut per lignum exterminaretur et, ut Dominus per ligni dolores invictus transiens, confutaret delectationem provenientem ex ligno.AF bh
bg Cf. Rm. 5, 12 : « Propterea sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit et per peccatum mors et ita in omnes homines mors pertransiit in quo omnes peccaverunt ».
bh ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 24, 45-53), PG 123, 1124B7-11  : «Διὸ καὶ διδάσκει αὐτοὺς ὅτι ἀναγκαῖον ἦν οὕτω παθεῖν τὸν Χριστόν. Οὕτω· Πῶς ; Διὰ ξύλου σταυροῦ· ἐπειδὴ διὰ ξύλου καὶ ὁ ὅλεθρος, ἀναγκαῖον ἧν καὶ διὰ ξύλου ἀναλυθῆναι τὴν φθορὰν , καὶ δι’ ὁδυνῶν τῶν ἐν τῷ ξύλῳ διελθόντα ἀήττητον τὸν Κύριον, τὴν ἐν τῷ
ξύλῳ ἡδονὴν καταργῆσαι
[...] ». [MM2022]
<Non hab.>   Theophylactus, In loc. cit. (Lc. 23, 33), PG 123, 1101B10-11 [CGC2015]
AF ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1657 Ed1953 . {MM2017} {MM2022}
marg.| { CLC23d5.7} GREGORIUS NYSSENUS. 61 − Sed et figura crucis, a medio contactu in quatuor extrema partita, signat62* virtutem et providentiam eius qui in ea pependit ubique diffusam. AG bi
bi ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 24, 45-48 (Krikones § 3290 Gregorius Nyssenus) : Vat. gr. 1611, f. 319vb17 - : «Γρηγορίου Νύσσης. [...] τὸ σχῆμα τοῦ σταυροῦ τέσσαρσι προβολαῖς ἀπὸ τῆς ἐν τῷ μέσῳ συμβολῆς μεριζόμενον τὴν διὰ πάντων ἥκουσαν τοῦ ἐν αὐτῷ φανέντος δύναμίν τε καὶ πρόνοιαν διασημαίνει // οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων ἐστίν, ὃ μὴ τῇ θείᾳ διακρατεῖται φύσει, τὸ ὑπερουράνιον, τὸ ὑποχθόνιον, τὸ ἐπὶ τὰ πέρατα τῶν ὄντων πάντοθεν ἐκ πλαγίου παρατεινόμενον ·// τὴν παντοδύναμον οὖν ἐξουσίαν τοῦ σταυρωθέντος σταυρός ἀνακηρύττει τῷ σχήματι».
<cuius fons> Cf.  Gregorius Nyssenus , In Christi resurrectionem 1 [CPG 3175], Gregorii Nysseni opera, t. 9, 1967, p. 300.5,8-12 ; 303.10-12 (PG 46, 624A1-8 ) : «Οὐ γὰρ ἀργῶς ὁ θεῖος ἐκεῖνος ὀφθαλμὸς τοῦ ἀποστόλου [Eph. 3, 18-19] τὸ σχῆμα τοῦ σταυροῦ κατενόησεν, ἀλλ' ἔδειξε καὶ διὰ τούτου σαφῶς, ὅτι πάσας τὰς τῆς ἀγνοίας λεπίδας ἀποβαλὼν τῶν ὀμμάτων πρὸς αὐτὴν ὁρᾷ καθαρῶς τὴν τῶν ὄντων ἀλήθειαν· εἶδε γὰρ ὅτι τὸ σχῆμα τοῦτο τέσσαρσι προβολαῖς ἀπὸ τῆς ἐν τῷ μέσῳ συμβολῆς μεριζόμενον τὴν διὰ πάντων ἥκουσαν τοῦ ἐν αὐτῷ φανέντος δύναμίν τε καὶ πρόνοιαν διασημαίνει / καὶ τούτου χάριν ἑκάστην προβολὴν ἰδιαζούσαις κατονομάζει φωναῖς βάθος λέγων τὸ ἐκ τοῦ μέσου κάτω καὶ ὕψος τὸ ὑπερκείμενον, πλάτος δὲ καὶ μῆκος τὸ ἐκ πλαγίου παρατεινόμενον μετὰ τὴν συμβολὴν ἑκατέρωθεν, ὡς τὸ μὲν ἔνθεν τοῦ μέσου πλάτος τὸ δὲ ἑτέρωθεν μῆκος προσαγορεῦσαι, δι' ὧν τοῦτό μοι δοκεῖ σαφῶς διασημαίνειν τῷ λόγῳ, ὅτι / οὐδὲν τῶν ὄντων ἐστίν, ὃ μὴ τῇ θείᾳ πάντως διακρατεῖται φύσει, τὸ ὑπερουράνιον, τὸ ὑποχθόνιον, τὸ ἐπὶ τὰ πέρατα τῶν ὄντων πάντοθεν ἐκ πλαγίου παρατεινόμενον·/ σημαίνει γὰρ διὰ μὲν τοῦ ὕψους τὸ ὑπερκείμενον, διὰ δὲ τοῦ βάθους τὸ ὑποχθόνιον, τῷ μήκει δὲ καὶ τῷ πλάτει τὰ διὰ μέσου πέρατα τὰ ὑπὸ τῆς τὸ πᾶν διακρατούσης δυνάμεως κατεχόμενα. [...] [303] [...] διὰ δὴ τοῦτό φησιν, ὅτι δεῖ τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου οὐχ ἁπλῶς ἀποθανεῖν, ἀλλὰ σταυρωθῆναι, ἵνα γένηται τοῖς διορατικωτέροις θεολόγος / ὁ σταυρὸς τὴν παντοδύναμον ἐξουσίαν τοῦ ἐπ' αὐτῷ δειχθέντος καὶ πάντα ἐν πᾶσιν ὄντος ἀνακηρύσσων τῷ σχήματι».
<Paral.>   Thomas de Aquino, Summae theologicae Tertia pars, q. 46 a. 4 co. : « Respondeo dicendum quod convenientissimum fuit Christum pati mortem crucis. [...] Quinta ratio est quia hoc competit universali salvationi totius mundi. Unde Gregorius Nyssenus dicit quod figura crucis, a medio contactu in quatuor extrema partita, significat virtutem et providentiam eius qui in ea pependit, ubique diffusam ».
¶Nota L’expression qui in ea pependit ubique diffusam est une traduction littéraire ‘explicitante’ de la dernière période du scholion qui en résume le message : « La croix proclame par sa forme la toute-puissance de celui qui y gît». La traduction combine plusieurs réminiscences latines : qui pependit in ea (τοῦ σταυρωθέντος) renvoie à la version vieille latine de Dt. 21, 23 reprise par l’antienne liturgique de l’office latin de l’adoration de la croix du Vendredi-Saint « Ecce lignum crucis in quo salus mundi pependit » (CAO 2522) ; ubique diffusam ordinairement associé à l’Eglise est un hapax du corpus thomasien, imputable de ce fait au traducteur. [MM2022]
61 Nyssenus] om. Ro18
62 signat Arag5 Cbg133 Ro18 ] sigat Li446 Mt366 , significat Ed1657 Ed1953
marg.| {CLC23d5.8} AUGUSTINUS. De gratia Novi Testamenti. 63* − Non frustra etiam tale genus mortis elegit, ut latitudinis et altitudinis et longitudinis et profunditatis64, de quibus Apostolus loquitur, magister existeret. Nam latitudo est in eo ligno quod transversum desuper figitur ; hoc ad bona opera pertinet, quia ibi extenduntur manus. Longitudo in eo quod ab ipso ligno usque ad terram conspicuum est ; ibi enim quodammodo statur, id est persistitur et perseveratur ; quod longanimitati tribuitur. Altitudo est in ea ligni parte, que ab illo quod transversum figitur, sursum versus relinquitur, hoc est ad caput crucifixi, quia bene sperantium superna exspectatio est. Iam vero illud ex ligno quod fixum occultatur, unde totum illud exurgit, profunditatem significat gratuite gratie.AH bj
bj ¶Fons : Augustinus Hipponensis , Epistulae, epist. 140 (De gratia Testamenti Novi ad Honoratum), § 64, CSEL 44, p. 211.2-24 : «Non frustra igitur tale genus mortis elegit, nisi in eo quoque latitudinis huius et longitudinis et altitudinis et profunditatis magister existeret. Nam latitudo est in eo ligno, quod transuersum desuper figitur ; hoc ad bona opera pertinet, quia ibi extenduntur manus. Longitudo in eo, quod ab ipso ligno usque ad terram conspicuum est ; ibi enim quodam modo statur, id est persistitur et perseueratur, quod longanimitati tribuitur. Altitudo est in ea ligni parte, quae ab illo, quod transuersum figitur, sursum uersus relinquitur, hoc est ad caput crucifixi, quia bene sperantium superna exspectatio est. Iam uero illud ex ligno, quod non apparet, quod fixum occultatur, unde totum illud exsurgit, profunditatem significat gratuitae gratiae».
<Paral.>   Thomas de Aquino, Summae theologiae tertia pars, q. 46 a. 4 co. (ex Catena), «Unde Augustinus dicit, in libro de gratia Veteris et Novi Testamenti : «Non frustra tale genus mortis elegit, ut latitudinis et altitudinis et longitudinis et profunditatis, de quibus apostolus loquitur, magister existeret. Nam latitudo est in eo ligno quod transversum desuper figitur ; hoc ad bona opera pertinet, quia ibi extenduntur manus. Longitudo in eo quod ab ipso ligno usque ad terram conspicuum est, ibi enim quodammodo statur, id est persistitur et perseveratur ; quod longanimitati tribuitur. Altitudo est in ea ligni parte quae ab illa quae transversa figitur, sursum versus relinquitur, hoc est, ad caput crucifixi, quia bene sperantium superna exspectatio est. Iam vero illud ex ligno quod fixum occultatur, unde totum illud exurgit, significat profunditatem gratuitae gratiae». [MM2015]
AH ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2015}
63 De gratia Novi Testamenti Li448 ] De questionibus Novi et Veteris Testamenti Ed1953
64 profunditatis] profunditatibus Li448
marg.| marg.| {CLC23d5.9} CHRYSOSTOMUS. – [1]Duos etiam latrones utrinque65 crucifixerunt, ut eorum suspicionis fieret particeps66.
Unde sequitur :
65 utrinque] utrimque Li448
66 fieret particeps] inv. Li448
Et latrones, unum a dextris, alterum a sinistris.
marg.| marg.|Sed non ita evenit. Nam de illis nihil dicitur. Huius autem crux ubique honoratur. Reges diademata deponentes, assumunt crucem in purpuris, in diadematibus, in armis, in mensa sacrata, ubique terrarum crux emicat. Non talia sunt humana. Viventibus enim hiis67* qui egerunt strenue, arrident propria gesta. His autem pereuntibus pereunt. Sed in Christo totum contrarium. Nam ante crucem omnia mesta. Ut autem crucifixus est, omnia clariora sunt facta68* ut noscas69 non esse purum hominem70* crucifixum.| AI bk bl ||
bk Traitement en cours ¶FonsG : [1] <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 32-33 (Krikones §3152: Chrysostomus), Vat. gr. 1611, f. 298v 5 : « Χρυσοστόμου. Πρὸς Φιλιππηςίουσς, λογος ζ’ [...] καὶ λῃστὰς δ ύ ο ἑκατέρωθεν ἀυτοῦ ἔτρωσαν κοινωνήσαντες δόξης ἀυτοῖς . καὶ πλὴρωθῆ τὸ εῖρομὲνη καὶ μετὰ ἀνόμων ».
bl [2] <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 32-33 (Krikones §32 ?: Chrysostomus), Vat. gr. 1611, f. 298v 5 : [MM2022]
67 hiis] illis Ed1657 Ed1953
68 sunt facta] inv. Ed1657 Ed1953
69 ut autem ... ut noscas] post crucem autem laeta et gloriosa ut scias Ed1657
70 esse – purum hominem] inv. Ed1657 Ed1953
marg.| {CLC23d5.10} BEDA. − Duo autem latrones cum Christo crucifixi significant eos qui sub fide Christi, vel agone71* martyrii vel continentie arctioris instituta subeunt ; sed qui hec pro eterna gloria faciunt, dextri latronis72*. Qui autem humane laudis intuitu, sinistri latronis actus imitantur. AJ bm
bm ¶Fons : Beda Venerabilis , In Mc., lib. 4, c. 15, CCSL 120, p. 632.1443-1450: «Et cum eo crucifigunt duos latrones unum a dextris et alium a sinistris eius. Latrones qui cum domino sunt hinc inde crucifixi significant eos qui sub fide et confessione christi uel agonem martyrii uel quaelibet continentiae artioris instituta subeunt. Sed quicumque haec pro aeterna solum caelesti que gloria gerunt hi profecto dextri latronis merito ac fide designantur. At qui siue humanae laudis intuitu seu qualibet minus digna intentione mundo abrenuntiant non immerito blasphematoris ac sinistri latronis mentem imitantur et actus de qualibus dicit apostolus: si tradidero corpus meum ut ardeam, si dedero omnes facultates meas in cibos pauperum, si alia plura aut pietatis opera facere aut dona gratiae spiritalis accepisse uidear, caritatem autem non habeam, nihil mihi prodest».
<Paral.> CMC15d4.24 (idem fons, alia excerptio)
<Non hab.> Glossa ordinaria (Gloss-e) [MM2022]
AJ ¶Codd. : Li448 Ed1566 Ed1657 Ed1953 {MM2019} {MM2022}
71 agone Li448 Ed1566] agonem Ed1657 Ed1953
72 dextri latronis Li448 Ed1566 Ed1657 ] dexteri latrones Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,
distinctio 6 
prol.| [Lc. 23, 1-53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d6.1} CHRYSOSTOMUS.[1] Quia Dominus dixeratbn : « Orate pro persequentibus vos », hoc etiam crucem ascendens fecit.
Unde sequitur :
bn Mt. 5, 44.
Numérotation du verset Lc. 23,34 
Pater73, dimitte illis,
73 Pater] Iesus autem dicebat praem. Ed1953
marg.| non quia non posset ipse relaxare, sed ut nos pro persequentibus orare doceret, non solum verbo, sed et opere. [2] Dixit autem dimitte eis si penituerunt. Favet enim penitentibus, si vellent74* post tantam nequitiam, reatus per fidem diluere. AK bo
bo ¶FonsG : [1] <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 34 (Krikones §3180 : Chrysostomus), Vat. gr. 1611, f. 301r7-9  : «Χρυσοστόμου. Εἰπὼν, εὔχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς, τοῦτο καὶ αὐτὸς εἰς τὸν σταυρὸν ἀναβὰς ἐποίησεν. // Ἔφησε γάρ· Πατὴρ ἄφες αὐτοῖς· τοῦτο δὲ ἔλεγεν οὐκ ἀτονῶν αὐτὸς ἀφιέναι, ἀλλ’ ἡμᾶς παιδεύων εὔχεσθαι ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων , καὶ οὐ λόγῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔργῳ τὴν διδασκαλίαν ἐπιδεικνύμενος».
<cuius fons>   Chrysostomus , De future vitae deliciis [CPG 4388], § 5, PG 51, 352.2-8  : «Καὶ εἰπὼν, Εὔχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς, εἰς τὸν σταυρὸν τοῦτο ἀναβὰς ἐποίησεν. Ἐπειδὴ γὰρ αὐτὸν ἐσταύρωσαν καὶ προσήλωσαν, κρεμάμενος ἔλεγεν, Ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι. Ταῦτα ἔλεγεν οὐκ ἀτονῶν αὐτὸς ἀφιέναι, ἀλλ’ ἡμᾶς παιδεύων εὔχεσθαι ὑπὲρ τῶν ἐχθρῶν. Ἐπειδὴ γὰρ οὐ λόγῳ μόνῳ, ἀλλὰ καὶ ἔργῳ τὴν διδασκαλίαν ἐπεδείκνυτο, διὰ τοῦτο καὶ τὴν εὐχὴν προσέθηκε». <Potius quam>   Chrysostomus , In illud Pater si possibile est transeat [CPG 4369], PG 51, 38-39 ut ref. Krikones.
[2] <revera>   Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 34 (Krikones §3181 : Chrysostomus ... κατὰ Ἰωάννην λόγος ι’), Vat. gr. 1611, f. 301r9 -10 : «<Χρυσοστόμου> Κορινθίους Α´, λόγος Ζ´, καὶ Κατὰ Ἰωάννην, λόγος Ι´. [...] καὶ γὰρ εἶπεν· ἄφες αὐτοῖς· εἰ μετανοήσαν, ἀφείσθη· οὐ γὰρ ἀπέκλεισεν αὐτοὺς τῆς μετανοίας ἀλλ’ ἔδωκεν, εἰ βουληθείησαν μετὰ τὴν τοσαύτην παρανομίαν πάντα ἀπολούσασθαι τὰ πλημμελήματα διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως, καὶ τοῖς οὐδὲν τοιοῦτον εἰργασμένοις, ἀλλὰ μάλιστα πάντων αὐτῷ φίλοις ἐξισωθῆναι [...]».
<cuius fons>   Chrysostomus , In Io., hom. 10 § 1, PG 59, 74.8-15  : «Καὶ οὐδὲ οὕτως αὐτὸν οἱ ἴδιοι εἰς τὰ αὑτοῦ παραγενόμενον ἐπ’ ὠφελείᾳ τῇ αὑτῶν παρέλαβον, ἀλλὰ καὶ διεκρούσαντο· καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔξω τοῦ ἀμπελῶνος ἐκβαλόντες ἀπέκτειναν. Καὶ οὐδὲ οὕτω τῆς μετανοίας αὐτοὺς ἀπέκλεισεν, ἀλλ’ ἔδωκεν, εἰ βουληθεῖεν μετὰ τὴν τοσαύτην παρανομίαν πάντα ἀπολούσασθαι τὰ πλημμεληθέντα, διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως, καὶ τοῖς οὐδὲν τοιοῦτον εἰργασμένοις, ἀλλὰ μάλιστα πάντων αὐτῷ φίλοις ἐξισωθῆναι».
<ex quo>   Chrysostomus , In Io., hom. 10 (in fine), Burgundionis versio, BnF, lat. 15284, f. 19va37  : «Et neque ita a penitentia eos exclusit sed dedit si voluerint post tantam iniquitatem omnia abluere que deliquerunt per eam que in eum est fidem et hiis qui nichil tale operati sunt sed maxime omnium hiis qui eius amici sunt adequari.»
<Nota> Thomas réuni deux scholia contigüs de Chrysostome. La traduction de Burgundio n’a pas été utilisée. [MM2020] [rev. VS2022]
AK ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2022}
74 vellent Li448 ] velint Ed1953
marg.| {CLC23d6.2} BEDA. − Neque putandum est hic eum frustra orasse ; sed in eis qui post eius passionem crediderunt, quod orabat, impetrasse. Notandum sane, quod non pro eis oravit qui filium Dei intellexerunt crucifigere, nec confiteri voluerunt ; sed pro eis qui nesciebant quid facerent, zelum Dei habentes, sed non secundum scientiam.
Unde subdit :
Non enim sciunt quid faciunt.
marg.| {CLC23d6.3} GRECUS. − Permanentes vero post crucem in infidelitate, nullus per ignorantiam iuvari putabit, dignis75* miraculis, sonora voce, eum predicantibus esse Deum.AL bp bq
bp ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 34 (Krikones §3182 : Severus), Vat. gr. 1611, f. 301ra24-29  : «τοὺς μέν τοι γε ἐπιμείναντας μετὰ τὸν σταυρὸν, ἔξω τῆς ὠφελείας ἐποίησε τὰ ἐπιγενόμενα θαύματα· σκότους δηλαδὴ πληρωθείσας μεσούσης ἡμέρας, πάσης τῆς γῆς καὶ αῦτῆς σεισθείσης ἐκ βάθρῶν αὐτῶν, καὶ τοῦ καταπετάσματος, σχιθεισῶν δὲ ὁμοίως καὶ τῶν πετρῶν· τοὺς γὰρ τοιούτους οὐκ ἄν τις ὑπὸ τῆς ἀγνοίας ἔτι βοηθεῖσθαι νομίσειε, τῶν θεοπρεπῶν τούτων θαυμάτων ἀνακηρυττόντων αὐτὸν εἶναι θεὸν, λαμπρᾷ τῇ φωνῇ».
<cuius fons> =   Severus Antiochenus, Fragmenta in Lucam ex catenis [CGP 7080.13], ed.   Mai , Classicorum auctorum, Romae, t. 10, 1835, p. 441 . [ADL2020] [MM2020]
<Non hab.> Corderius in Lc.
bq ¶Nota «... sensus autem est quod “eos qui post crucem remanent infideles nullus existimabit posse propter ignorantiam excusari cum veluti sonoram voce tot insignia miracula Christum praedicent etc.» [MM2019]
75 dignis] signis Ed1953
marg.| {CLC23d6.4} AMBROSIUS. − [b] Refert ergo considerare qualis crucem ascendat nudum enim video. Talis ergo ascendat76 qui seculum vincere parat ut seculi adiumenta non querat. Victus est autem Adam qui vestimenta quesivit. Vicit ille qui tegumenta deposuit et talis ascendit quales nos auctore Deo natura formavit. Talis in paradiso homo primus77* habitaverat, talis ad78* paradisum homo secundus intravit. [a] Pulchre etiam 79* ascensurus crucem regalia vestimenta deposuit ut scias quasi hominem passum esse, non quasi Deum regem etsi utrumque Christus.AM br
br ¶Fons : [a] Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 108, CCSL 14, p. 376.1012-101018 : «Pulchre ascensurus crucem regalia uestimenta deposuit, ut scias quasi hominem passum esse, non quasi Deum regem, etsi utrumque Christus, quasi hominem tamen, non quasi deum cruci esse suffixum. Sed milites non Iudaei sciunt quo tempore, qualia christo uestimenta conueniant. Iudicio quasi uictor adsistit, ad passionem tamquam reus humilis uenit». [b]   Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 110, CCSL 14, p. 377.1038-1047 : «Refert igitur considerare qualis ascendat. Nudum uideo : talis ergo ascendat qui saeculum uincere parat, ut saeculi adiumenta non quaerat. Victus est Adam qui uestimenta quaesiuit, uicit ille qui tegimenta deposuit. Et talis ascendit quales nos auctore deo natura formauit. Talis in paradiso homo primus habitauerat, talis ad paradisum homo secundus intrauit. Et ut non sibi soli, sed omnibus uinceret, manus extendit, quo omnia traheret ad se, ut nodo mortis exuta iugo fidei suspensa caelestibus ea quae prius erant terrena sociaret». [FG2013]*
AM ¶Codd. : Li448 ( 199vb ) Ed1953 {MM2019}
76 ascendat] ascenda cacogr. Li448
77 homo primus] inv . Ed1953
78 ad] in Ed1953
79 etiam] autem Ed1953
marg.| {CLC23d6.5} ATHANASIUS. − Qui etiam cunctas conditiones nostras causa nostri suscepit, induit vestimenta nostra, signa mortificationis Ade, ut exuat illa et horum vice induat nos vitam et incorruptionem. AN bs
Sequitur :
bs ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 34 (Krikones § 3185 Athanasius), Vat. gr. 1611, f. 301v6-7  : «Ἀθανασίου. Ὁ πάντα τὰ ἡμῶν δι’ ἡμᾶς ἀναδεξάμενος, ἐνεδύσατο τὰ ἱμάτια, τὰ σύμβολα τῆς νεκρώσεως τοῦ Ἀδὰμ ἵνα καὶ ἀπεκδύσηται ταῦτα, καὶ ἀντὶ τούτων ἡμᾶς ἐνδύσῃ τὴν ζωὴν καὶ τὴν ἀφθαρσίαν·ἐνεδύσατο δὲ μετὰ τούτων καὶ χιτῶνα ἄῤῥαφον ἐκ τῶν ἄνωθεν ὑφαντὸν δι’ ὅλου γενόμενον· ἵνα κἂν ἐκ τούτου πιστεῦσαι δυνηθῶσιν Ἰουδαῖοι, τίς καὶ πόθεν ἐστιν ὁ ἐνδυσάμενος ταῦτα· ὅτι οὐκ ἀπὸ γῆς, ἀλλ’ἄνωθεν ἐρχόμενος ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὅτι οὐ μεριστὸς, // καὶ, ὅτι // οὐκ ἐῤῥαμμένον εἶχε τὸ σῶμα ἐξ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς, ἀλλ’ ἐκ Παρθένου μόνης, ὑφασμένον τῇ τοῦ Πνεύματος τέχνῃ […]».
<cuius fons>   Athanasius Alexandrinus, De passione et cruce Domini [CPG 2247] § 21, PG 28, p. 221B1-3 (16-18)  : «Ἀλλ’ ὁ Κύριος, ὁ πάντα τὰ ἡμῶν δι’ ἡμᾶς ἀναδεξάμενος, ἐνεδύσατο ταῦτα, ἵνα καὶ ἀπεκδύσηται, καὶ ἀντὶ τούτων ἡμᾶς ἐνδύσῃ τὴν ζωὴν καὶ τὴν ἀφθαρσίαν·ἐνεδύσατο δὲ μετὰ τούτων καὶ χιτῶνα ἄῤῥαφον ἐκ τῶν ἄνωθεν ὑφαντὸν δι’ ὅλου γενόμενον· ἵνα κἂν ἐκ τούτων πιστεῦσαι δυνηθῶσιν οἱ Ἰουδαῖοι, τίς ἐστι καὶ πόθεν ὁ ἐνδυσάμενος ταῦτα· ὅτι οὐκ ἀπὸ γῆς, ἀλλ’ἄνωθεν ἐρχόμενος ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὅτι οὐ μεριστὸς, ἀλλ’ ἀμέριστός ἐστιν ὁ Λόγος ὁ τοῦ Πατρὸς, καὶ, ὅτι, γενόμενος ἄνθρωπος, οὐκ ἐῤῥαμμένον εἶχε τὸ σῶμα ἐξ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς, ἀλλ’ ἐκ Παρθένου μόνης, ὑφασμένον τῇ τοῦ Πνεύματος τέχνῃ». [MM2022]
AN ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
Dividentes vero80 vestimenta eius, miserunt sortes.
80 vero] om. Li448
marg.| {CLC23d6.6} THEOPHYLACTUS. − Forsitan enim plures eorum egebant ; vel forte magis ad opprobrium hoc faciebant et ex quadam lascivia. Quid enim pretiosum inveniebant in vestibus?AO bt
bt ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 34), PG 123, 1101C1-4 [CGC2015].
AO ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
marg.| {CLC23d6.7} BEDA. − In sorte autem gratia Dei commendata est quia cum sors mittitur, non persone cuiusque81* vel meritis sed occulto Dei iudicio ceditur.AP bu
bu ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1613 sqq. : «sic quippe in uno ad omnes peruenit cum sors omnibus placuit quia et dei gratia in unitate ad omnes peruenit et cum sors mittitur non personae cuiusque uel meritis sed occulto dei iudicio ceditur ». [MM2021]
AP ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
81 cuiusque] cuiusdam Ed1953
marg.| {CLC23d6.8} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. − Hoc quidem breviter dictum est a tribus evangelistis ; Ioannes autem distinctius hoc82* explicat quemadmodum hoc gestum sit.AQ bv
bv ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 12, § 39, p. 323.6-9 : «Hoc Lucas sic ait : diuidentes uero uestimenta eius sortes miserunt, et stabat populus exspectans. breuiter a tribus dictum est. iohannes autem distinctius hoc explicat, quemadmodum gestum sit». [FG2013]*
AQ ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
82 hoc] hic Ed1953
marg.| {CLC23d6.9} THEOPHYLACTUS. − Deludentes igitur hoc agebant nam ubi principes subsannabant, quid dicere oportet de vulgo.
Sequitur enim :
Numérotation du verset Lc. 23,35 
Et stabat populus,
marg.| qui scilicet petierat eum crucifigi, exspectans, scilicet finem ; et deridebant eum principes cum eis.bw
bw ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 34-35), PG 123, 1101C4-7 [CGC2015].
marg.| {CLC23d6.10} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. − Quia principes dixit, nec addidit sacerdotum, omnes primates generali nomine complexus est, ut ibi possent intelligi scribe et seniores.bx
bx ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 12, § 39, p. 323.6-9 : «Hoc Lucas sic ait : diuidentes uero uestimenta eius sortes miserunt, et stabat populus exspectans. breuiter a tribus dictum est. iohannes autem distinctius hoc explicat, quemadmodum gestum sit». [FG2013]
marg.| {CLC23d6.11} BEDA. − Quia etiam nolentes confitentur quod alios salvos fecerit83*.AR by
Sequitur enim :
by ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1618 sqq. : «Etiam nolentes confitentur principes et populi iudaeorum quod alios saluos fecerit ».
<Paral.>CMC15d5.3 CLC23d6.11. [MM2021]
AR ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2021}
83 fecerit] facit Ed1953
Dicentes : Alios salvos fecit, seipsum salvum faciat, si hic est84 Christus Dei electus.
84 hic est] ipse Li448
marg.| {CLC23d6.12} ATHANASIUS. − Dominus autem, vere salvator, non salvando seipsum sed creaturam liberando, volebat cognosci salvator. Neque enim medicus, quia sibi medetur, medicus esse cognoscitur, nisi erga languidos artem probet, sic Dominus, salvator existens, non habebat opus salutis85, neque descendendo a86* cruce volebat cognosci salvator, sed morando87*. Multo namque maiorem salutem mors salvatoris affert hominibus quam descensus a88* cruce.AS bz
bz ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 35 (Krikones § 3186 Athanasius), Vat. gr. 1611, f. 302rb28-37  : «Ἀθανασίου. [...] Ὁ δὲ Κύριος, ὁ τῷ ὄντι Σωτὴρ, ὁ μὴ τὸ ἑαυτοῦ , ἀλλὰ τὰ ἡμῶν ζητῶν, οὐκ ἀπὸ τοῦ ἑαυτὸν σῶσαι, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ λυτρώσασθαι τὴν κτίσιν ἤθελε γνωσθῆναι Σωτήρ. Οὐδὲ γὰρ ἰατρὸς ἐκ τοῦ αὐτὸν ὑγιαίνειν γνωσθήσεται ἰατρὸς, εἰ μὴ καὶ τοῖς νοσοῦσιν ἐνδείξηται τὴν τέχνην · καὶ ὁ ἥλιος οὐκ ἐὰν εἰς ἑαυτὸν συστέλλῃ τὰς ἀκτῖνας, γνωσθήσεται φῶς, εἰ μὴ καὶ τῇ οἰκουμένῃ ταύτας ἐπεκτείνῃ, καὶ τὸ σκότος ἐν αὐταῖς καταλάμψῃ. Οὕτως καὶ ὁ Κύριος οὐχ ἑαυτὸν ἔσωζε· σωτηρίας γὰρ χρείαν οὐκ εἶχεν , αὐτὸς ὢν Σωτήρ· ἀλλ’ἀπὸ τῆς τῶν ἄλλων εὐεργεσίας ἤθελε γνωσθῆναι πᾶσι Σωτήρ. Ἀλλ’οὐδὲ καταβαίνων ἀπὸ τοῦ σταυροῦ ἤθελε γνωσθῆναι Υἱὸς Θεοῦ, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ μένειν αὐτόν . Πλείονα γὰρ μᾶλλον ὁ θάνατος ὁ τοῦ Σωτῆρος πίστιν καὶ σωτηρίαν τοῖς ἀνθρώποις φέρει ἢ ἡ ἀπὸ τοῦ σταυροῦ κατάβασις».
<cuius fons> =   Athanasius Alexandrinus, De passione et cruce Domini [CPG 2247], § 23, PG 28, 225A-B (13-28) [ADL2020] [MM2020]
AS ¶Codd. : Li448 Ed1657 Ed1953 {MM2020}
85 salutis] salute Ed1657
86 a] de Ed1953
87 morando] moriendo Ed1657 Ed1953
88 a] de Ed1953
marg.| {CLC23d6.13} GRECUS. 89 − Videns autem diabolus nullum esse sibi90 defensaculum, titubabat et, quasi aliud non valens, temptavit ulterius propinari91 salvatori acetum ad bibendum.
Sequitur enim :
89 Grecus] Gregorius Ed1618
90 esse sibi] inv . Li448
91 propinari] propinare Li448
Numérotation du verset Lc. 23,36 
Illudebant autem ei et milites accedentes et acetum offerentes illi.
marg.| Quod contra seipsum facere diabolus ignorabat. Nam amaritudinem ire ex prevaricatione legis factam92*, qua cunctos detinebat, salvatori prebebat, quam ille93* sumens consumebat ut, vice aceti, vinum det nobis in potum quod sapientia miscuitca AT.cb
ca Cf. Prv. 9, 1-2 : «Sapientia ædificavit sibi domum : excidit columnas septem. Immolavit victimas suas, miscuit vinum, et proposuit mensam suam».
cb ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 35 (Krikones §3193 : Athanasius), Vat. gr. 1611, f. 303va29-38  : «Ἀθανασίου Εἰς τὸ Πάθος. Ὁρῶν ὁ διάβολος δὲ καὶ πᾶσαν αὐτοῦ τὴν πανοπλίαν ῥιφεῖσαν , καὶ ὅπως οὐκ ἦν ἀμυντήριον, πεμφθὲν παρ’ αὐτοῦ, ὃ μὴ ἠκύρωσεν ὁ Κύριος, κατὰ τὸ γεγραμμένον· «Τοῦ ἐχθροῦ ἐξέλιπον αἱ ῥομφαῖαι εἰς τέλος» διὰ τοῦτο ἐταράσσετο καὶ ἀπορῶν , πεπείρακε λοιπὸν δοῦναι τῷ Σωτῆρι πιεῖν ὄξος μετὰ χολῆς· ἀλλὰ καὶ τοῦτο καθ’ ἑαυτοῦ κατασκευάζων ἠγνόει. Τὸ γὰρ πικρὸν τῆς ὀργῆς, τὸ διὰ τὴν παράβασιν τοῦ νόμου γενόμενον, ἐν ᾧ πάντας κατεῖχεν, ἀπεδίδου τῷ Σωτῆρι· καὶ λαμβάνων ἐκεῖνος ἀνήλισκε καὶ ἐξεκένου , ἵνα ἀντὶ μὲν τοῦ ὄξους ὃν ἐκέρασεν οἶνον ἡ σοφία ποτίσῃ ἡμᾶς · ἀντὶ δὲ τῆς σχολῆς τὰ γλυκύτερα ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον λόγια χαρίσηται ἡμῖν· καὶ ἀνθ’ ὧν αὐτὸς ἐγεύσατο τὰ ἡμῶν, εἴπῃ καὶ ἡμῖν· «Γεύσασθε, καὶ ἴδετε, ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος ».
<cuius fons>   Athanasius Alexandrinus , De passione et cruce Domini [CPG 2247], § 24, PG 28, 225C13-228A1 .
¶Nota La traduction latine du passage semble s’écarter du grec sur un point : là où Athanase dit que «le Christ n’a pas perdu tout pouvoir», la Catena traduit que «le diable ne peut plus rien». En fait l’expression «quasi aliud non valens» ne prétend pas traduire littéralement une proposition, mais exprime la conséquence du désarmement du diable décrit dans la première partie du scholion, en puisant dans le vocabulaire des passages du texte grec que la sentence latine n’a pas retenus : ὅπως (quasi), ἠκύρωσεν (non valens) [ADL2020] [MM2020]
92 factam] actam Ed1953
93 ille] illa Ed1953
marg.| {CLC23d6.14} THEOPHYLACTUS. − Obtulerunt autem milites Christo acetum, quasi regi subministrantes.AU cc
Sequitur enim :
cc ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 36), PG 123, 1101D13-14 [CGC2015].
Numérotation du verset Lc. 23,37 
Dicentes : Si tu es rex Iudeorum, salvum te fac.
marg.| {CLC23d6.15} BEDA. − Et notandum quod Iudei vocabulum Christi Scripture sibi auctoritate creditum blasphemantes irrident. Milites vero, utpote Scripturarum nescii, non Christo94, sed regi Iudeorum insultant.AV
94 Christo] + Dei electo Ed1657
Numérotation du verset Lc. 23,
* distinctio 7
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d7.1} THEOPHYLACTUS. − Aliam attende sagacitatem demonis agitatam in Christum. Triplici enim litterarum figura promulgabat accusationem Iesu, ne scilicet quemquam transeuntium lateat quod ob hoc suspensus fuerat quia se regem faciebat.
Dicitur enim :
Numérotation du verset Lc. 23,38 
Erat autem et superscriptio scripta super illum95 litteris grecis, latinis et hebraicis : Hic est rex Iudeorum.
95 illum] eum Ed1657
marg.| Per quod significabatur potentissimas gentium quales erant Romani : prudentissimas, quales Greci : maxime Deum colentes, quale fuit Iudeorum genus : subici debere Christi imperio96*.AW cd
cd ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 38), PG 123, 1101C15-D10 [CGC2015].
AW ¶Codd. : Li448 Ed1657 Ed1953 {MM2019}
96 Christi imperio] inv . Ed1657 Ed1953
marg.| {CLC23d7.2} AMBROSIUS. − [a] Merito autem supra crucem ponitur titulus ; quia non humani corporis, sed divine potestatis est regnum quod habet Christus. [b] Lego titulum regis Iudeorum, cum legoce : ‘Regnum meum non est de hoc mundo’ ; lego causam Christi super caput eius scriptam, cum lego : ‘et Deus erat Verbum’cf‘caput enim Christi Deus’cg ch
ce Io. 18, 36.
cf Io. 1, 1.
cg 1 Cor. 11, 3.
ch ¶Fons : [a] Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 113, CCSL 14, p. 377.1061-378.1073 : «Merito supra crucem titulus, quia non humani corporis, sed diuinae potestatis est regnum quod habet Christus. Merito supra crucem titulus, quia licet in cruce erat dominus Iesus, supra crucem tamen regis maiestate radiabat. Vermis in cruce, scarabaeus in cruce. Et bonus vermis, qui haesit in ligno, bonus scarabaeus, qui clamauit e ligno. Quid clamauit? Domine, ne statuas illis hoc peccatum. Clamauit latroni : hodie me cum eris in paradiso, clamauit quasi scarabaeus : Deus, Deus meus, respice me ! Quare me dereliquisti? Et bonus scarabaeus, qui lutum corporis nostri ante informe ac pigrum uirtutum uersabat uestigiis, bonus scarabaeus, qui de stercore erigit pauperem. Erexit Paulum, qui aestimatus est stercora, erexit et Iob, qui sedebat in stercore». [b]   Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 115, CCSL 14, p. 378.1078-1085 : «Diuiduntur uestimenta, alii aliud sorte defertur ; dei enim spiritus non humana opinione conprehenditur, sed quasi quodam euentu inopinato inlabitur. Et fortasse milites isti quattuor evangelistarum habeant typum, qui scripserunt titulum, quem omnes legamus. Lego titulum regis Iudaeorum, cum lego : regnum meum non est de hoc mundo, lego causam Christi supra caput eius scriptam, cum lego : et Deus erat uerbum ; caput enim Christi Deus». [FG2013]
marg.| {CLC23d7.3} CYRILLUS. − Alter autem latronum eadem cum Iudeis eructabat.
Sequitur enim :
Numérotation du verset Lc. 23,39 
Unus autem de his qui pendebant latronibus blasphemabat eum dicens : Si tu es Christus, salvum fac temetipsum97* et nos.
97 Temetipsum] teipsum Ed1953
marg.| Alter vero98* refrenabat voces ipsius.
Sequitur enim :
98 Vero] om. Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,40 
Respondens99* alter increpabat eum dicens : Neque tu times Deum, qui in eadem damnatione es?
99 Respondens] autem Ed1953
marg.| Sed et proprium reatum confessus est, subdens :AX ci
ci ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 39-43 (Krikones §3198 : Cyrillus), Vat. gr. 1611, f. 304r2-3  : «Κυρίλλου. Ὁ μὲν εἷς, φησὶ, τῶν λῃστῶν τὰ αὐτὰ τοῖς Ἰουδαίοις ἠρεύγετο· ὅ γε μὴν ἕτερος, ταῖς τοῦ συγκρεμαμένου φωναῖς ἐπετίμα· ὡμολόγησε τὴν ἁμαρτίαν, μεμαρτύρηκε Χριστῷ τὸ ἀνυπαίτιον, πεπίστευκεν εἰς αὐτὸν, βασιλέα ἐκάλει καί τοι σταυρούμενον. Ταύτῃτοι τὸν τῶν ἁγίων ἥρπασε κλῆρον».
<cuius fons> =   Cyrilllus Alexandrinus , Fragm. in Lc. (Lc. 23, 39-43) ex catenis, ed. J. Reuss, Lukas-Kommentare aus der griechischen Kirche, Berlin, 1984, p. 223-224, n° 363.1-4 (PG 72, 937C8-13) ·[MM2022]
AX ¶Codd. : Li448 Ed1657 Ed1953 {MM2022}
Numérotation du verset Lc. 23,41 
Et nos quidem iuste, nam digna factis recipimus.
marg.| { CLC23d7.4} CHRYSOSTOMUS.[1] Hic fungitur vice iudicis condemnatus et incipit de veritate censere qui, coram Pilato post multa tormenta, confessus est scelera. Quia aliud est homo censor quem latent intima, et aliud Deus qui mentes penetrat. Et ibi quidem, post confessionem, pena subsequitur. Hic autem « confessio fit ad salutem »cj. Sed et Christum pronuntiat innocentem, cum subdit :
cj Rm. 10, 9.
Hic vero nihil mali fecit.
marg.| Quasi dicat: Novam vide iniuriam, honestatem damnari cum scelere. Nos viventes occidimus, hic mortuos suscitavit. Nos aliena sumus furati100, hic et sua iubet tribuere. Beatus igitur latro astantes docebat, talia disserens, quibus alterum increpabat. Sed ut vidit101* extinctos auditus astantium, redit consequenter ad eum qui novit precordia.
Sequitur enim :
100 sumus furati] inv. Li448
101 vidit] videt Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,42 
Et dicebat ad Iesum : Domine, memento mei cum veneris in regnum tuum.
marg.| Crucifixum aspicis et102* Dominum profiteris. Condemnati vides figuram et regis predicas dignitatem. Mille malis imbutus, postulas iustitie fontem reminisci tue nequitie. Sed dices 103 : Video quidem apparens opprobrium104 sed intueor latens regnum, et tu avertis mea publica scelera, et acceptas fidem intentionis occulte. Discipulum veritatis usurpavit nequitia, discipulum nequitie non commutabit105 veritas. AY ck
ck ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 40-43 (Krikones §3204: Chrysostomus), Vat. gr. 1611, f. 304va14-20.24-27.36-39vb16 ; Coislin 201, f. 576r3 -577r22 : «Χρυσοστόμου. […] [1] ὁ δὲ μακάριος λῃστής συνηγόρει τῷ κυρίῳ καὶ λαμβάνει τάξιν κριτοῦ, ὁ κατάκριτος καὶ ἄρχεται δικάζειν τῇ ἀληθείᾳ· ἡμεῖς φησίν δικαίως πάσχομεν, // Οὗτος δὲ τί ἐποίησεν, εἰπέ μοι ὦ λῃστά· ἐπὶ Πιλάτου διὰ τί μὴ συντόμως ὡμολόγησας, ἀλλὰ μετὰ μυρίας βασάνους, τότε εἶπας ἃ ἐποίησας ; ὅτι ἄλλο ἦν ἄνθρωπος δικαστὴς καὶ ἄλλο Θεὸς δικαστὴς. Ἐκεῖνον ἐπειρώμην κρύπτειν τὸν μὴ εἰδότα τὰ ἐγκαρδία τοῦτον οὐ κρύπτω τὸν ἐμβατεύοντα δίανοιαν· // καὶ ἐκεῖ μὲν τῇ ὁμολογίᾳ ἕπεται ἡ τιμωρία, ἐνταῦθα δὲ ἠ ὁμολογία γίνεται εἰς σωτηρίαν·[reliqua infra CLC23d7.8.a ... ] και νὴν βλέπω φησὶν ἀδικίαν καὶ ξένην· δίκαιον μετὰ ἀδίκων σταυρούμενον καὶ τὴν εὐνομίαν μετὰ τῆς παρανομίας κολαζομένην· // ἡμεῖς εἰργασάμεθα φόνους καὶ ζῶντας ἐνεκρώσαμεν, οὗτος νεκροὺς ἐζωοποίησε καὶ θανάτου βίαν παρέλυσεν· ἡμεῖς τὰ ἀλλότρια ἐσυλήσαμεν, οὗτος καὶ τὰ ἴδια διδόναι παρακελεύεται [...] ἀλλ’ ὁ μὲν μακάριος λῃστής, οὕτως ἐφιλοσόφει καὶ τοὺς παρόντας ἐπαίδευε δι´ ὧν τὸν ἕτερον ὠνείδιζεν· ὡς δὲ εἶδε νεκρὰν τῶν παρόντων τὴν ἀκοήν, στρέφεται λοιπὸν ἐπὶ τὸν εἰδότα τὰ ἐγκάρδια. καί φησι πρὸς αὐτόν · Κύριε, μνήσθητί μου ἐν τῇ βασιλείᾳ σου. Ἐσταυρωμένοv βλέπεις καὶ Κύριον ὁμολογεῖς ; καταδίκου σχῆμα ὁρᾷς καὶ βασιλέως ἀξίαν κηρύττεις  ; // τί ἐποίησας ἄξιον μνήμης, // μυρίοις κακοῖς ἐμπεφυρμένος ἀξιοῖς μνησθῆναι σου τῆς ἀδικίας τὴν πηγὴν τῆς δικαιοσύνης ; Ναὶ Κύριε, // ἐγὼ εἶδον σου τὴν φαινομένην ὕβριν καὶ τὸν σταυρόν, // καὶ οὐ βλέπω ταύτην ἀλλὰ τὴν κρυπτομένην σου βασιλείαν · ἐγὼ ἃ ὁρῶ παρορῶ, καὶ κηρύττω ἃ μὴ ὁρῶ· σὺ οὐ παρορᾶς μου τὰ φαινόμενα πταίσματα [Vg1611 f. 304vb13] καὶ ἀποδέχῃ τὴν πίστιν τῆς διανοίας ; οὐκ ἔστι δίκαιον, Κύριε, τὸν μὲν διάβολον τῶν σῶν μαθητῶν ποιῆσαι προδότην, σὲ δὲ ἀπὸ τῶν μαθητῶν τοῦ διαβόλου μὴ μεταβαλεῖν εἰς εὐαγγελιστήν // τὸν μαθητὴν τῆς ἀληθείας ἥρπασεν ἡ ἀδικία, τὸν μαθητὴν τῆς ἀδικίας οὐ μεταβαλεῖ ἡ ἀλήθεια.[...]». [MM2022] [VS2022]* [MM2023]
<cuius fons>Cf.   Chrysostomus (Pseudo) [Severianus Gabalensis], In filium prodigum [CPG 4200], ed. Montfaucon, PG 59, 635.18-30, 635.38-636.7-14.23-40 . [VS2022]
¶Nota : La Catena répartit des extraits de ce long scholion placé par Nicétas sous l’autorité de Chrysostome entre CLC23d7.4 et CLC23d7.8. «Toutes les homélies en grec dont l’authenticité [sévérienne] a été reconnue sont attribuées presque toujours à Jean Chrysostome » (Sever J.   Voicu, « Sévérien de Gabala », Dictionnaire de spiritualité, t. 14, 1990, col. 752-763, ici 754). Il en va de même pour la version géorgienne [cf. CPG 4200, t. 6, 1998, p. 4202]. L’attribution à Chrysostome de l’homélie De filio prodigo avait été rejetée par Montfaucon pour des raisons de style, d’où sa publication parmi les spuria chrysostomiens de la Patrologie grecque (PG 59, 627 ). La CPG le classe parmi les oeuvres authentiques de Sévérien. La source du scholion, non identifiée par Nicolaï et Krikones, a été repérée par Véronique Somers. [MM2023]
AY ¶Codd. : Li448 Ed1657 Ed1953 {MM2022}
102 et] at Ed1953
103 dices] dicet Li448
104 Sed dices video quidem apparens opprobrium] om. Ed1657
105 commutabit] commutavit Ed1657
marg.| {CLC23d7.5} GREGORIUS. Decimo octavo Moralium. 106* − In cruce clavi manus eius pedesque ligaverant ; nihilque a penis in eo liberum nisi cor et lingua remanserunt. Inspirante deo, totum illud ei obtulit quod in se liberum invenit ; ut iuxta hoc quod scriptum estclcorde crederet ad iustitiam, ore confiteretur ad salutem. Tres autem virtutes quas apostolus memorat, subito repletus gratia, et accepit latro, et servavit in cruce. Fidem namque habuit, qui regnaturum Deum credidit, quem secum pariter morientem vidit spem habuit, qui regni eius aditum postulavit qui caritatem quoque in morte sua vivaciter tenuit, qui fratrem et collatronem pro simili scelere morientem de iniquitate sua redarguit.cm
cl Rm. 10, 10.
cm ¶Fons : Gregorius Magnus , Moralia in Iob, lib. 18 § 40, CCSL 143A, lin. 96 sqq. : «In cruce claui manus eius pedes que ligauerant, nihil que in eo a poenis liberum nisi cor et lingua remanserat. Inspirante deo totum illi obtulit, quod in se liberum inuenit, ut iuxta hoc quod scriptum est : corde crederet ad iustitiam, ore confiteretur ad salutem. In corde autem fidelium tres summopere manere uirtutes testatur apostolus, dicens : nunc autem manent spes, fides, caritas. Quas cunctas subita repletus gratia et accepit latro, et seruauit in cruce. Fidem namque habuit qui regnaturum dominum credidit, quem se cum pariter morientem uidit : spem habuit qui regni eius aditum postulauit, dicens : memento mei dum ueneris in regnum tuum. Caritatem quoque in morte sua uiuaciter tenuit, qui fratrem et collatronem pro simili scelere morientem et de iniquitate sua arguit ; et ei uitam quam cognouerat praedicauit dicens : neque tu times deum quod in eadem damnatione es». [MM2020]
106 .XVIII.] om. Ed1953
marg.| {CLC23d7.6} AMBROSIUS. − [a] Pulcherrimum autem datur affectande conversionis exemplum, quod tam cito latroni venia relaxatur. [d] Cito ignoscit Dominus, quia cito ille convertitur, [b] et uberior est gratia quam precatio semper enim Dominus plus tribuit quam rogatur. Ille rogabat, ut memor sui esset. De Domino autem sequitur :
Numérotation du verset Lc. 23,43 
Et dixit illi Iesus : Amen dico tibi : Hodie mecum eris in Paradiso.
marg.| [c] Vita est enim esse cum Christo ; et ubi Christus, ibi regnum.cn
cn ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 121, CCSL 14, p. 379.1122-1129 : «A  men, amen dico tibi, hodie me cum eris in paradiso. [a] Pulcherrimum adfectandae conuersionis exemplum, quod tam cito latroni uenia relaxatur [b] et uberior est gratia quam precatio ; semper enim plus dominus tribuit quam rogatur. Ille enim rogabat ut memor sui esset Dominus, cum uenisset in regnum suum, Dominus autem ait : amen, amen dico tibi, hodie me cum eris in paradiso ; [c] uita est enim esse cum Christo, quia ubi Christus ibi regnum». [d]   Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 122, CCSL 14, p. 379.1129-380.1141 : «Cito igitur ignoscit Dominus, quia cito ille conuertitur. Unde et illud solui uidetur, quia alii duos conuiciantes inducunt latrones, iste unum conuiciantem, unum rogantem. Fortasse et iste prius conuiciatus est, sed repente conuersus est. Nec mirum si conuerso culpam ignoscebat qui insultantibus ueniam relaxabat. Potuit etiam pluraliter de uno dicere, sicut illud est : adstiterunt reges terrae et principes conuenerunt in unum ; solus enim rex Herodes et princeps Pilatus in apostolorum actibus conspirasse aduersus Christum Petri uoce produntur. Sic et ad Hebraeos habes : in caprinis pellibus ambulabant, secti sunt et leonum molas obstruxerunt, cum solus Helias melotidem habuisse, Esaias sectus esse, Danihel a leonibus intactus mansisse doceatur». [FG2013]
marg.| {CLC23d7.7} THEOPHYLACTUS.Et quemadmodum107 quisque rex victoriosus rediens ex triumpho optima predarum108 fert secum, sic et Dominus predatus potiorem109* diabolicarum predarum110, scilicet latronem, ducit secum ad111* Paradisum. AZ co
co ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 43), PG 123, 1105C14-D6 : « Σὺ δέ μοι τοῦτο θαύμασον, ὅπως ὥσπερ τις βασιλεὺς τροπαιοφόρος ἐπανιὼν ἐκ τῆς νίκης, τὰ κράτιστα τῶν λαφύρων μεθ’ ἑαυτοῦ ἐπάγεται, οὕτω καὶ ὁ Κύριος τὸ κρεῖττον τῶν τοῦ διαβόλου λαφύρων σκυλεύσας, μεθ’ ἑαυτοῦ ἄγει, ἐπανιὼν εἰς τὴν ἀρχαίαν πατρίδα τοῦ ἀνθρώπου, τὸν παράδεισόν φημι ». [CGC2015] [VS2022] [MM2023]
107 quemadmodum] quemdam ? La88
108 predarum] predictarum La88
109 potiorem] peccator est La88 , portionem Ed1657 Ed1953
110 predarum] predatum La88
111 ad] in La88 Ed657 Ed1953
marg.| { CLC23d7.8 } CHRYSOSTOMUS.[a] Erat ergo videre salvatorem in medio latronum, trutinam iustitie, trutinantem112 fidem et infidelitatem. [b] Expulit diabolus de paradiso Adam, Christus latronem impulit113 ante totum orbem et ante apostolos. [e] Nudo verbo114, sola fide in paradisum introiit115*, [d] ne quis116*, post errores 117, introitum desperaret. [g] Attende celeritatem118 a cruce in celos, a condemnatione in paradisum, [f] ut noveris non ad119 benevolentiam illius quam Domini clementiam120* totum fecisse. [h] Si autem iam facta est bonorum retributio, numquid supervacua erit resurrectio ? Si enim introduxit121 latronem in paradisum, corpus autem eius corruptum remansit122 foris, liquet123 non esse resurrectionem corporum. Hec dicunt 124 illi. Sed caro, que fuit laborum particeps, numquid privabitur premiis ? Audi Paulum dicentemcp :"Oportet corruptibile hoc incorruptionem induere". [j] Sed, si Dominus pollicitus est regnum celorum, introduxit125 autem latronem in paradisum, nondum ei retribuit premia ? Sed dicunt : Nomine126 paradisi regnum127 celorum nominavit, usitato nomine utens dum alloqueretur latronem qui nihil audiverat128* de arduis documentis. [k] Quidam autem non sic legunt : ‘Hodie mecum eris in paradiso’ sed sic : Dico tibi hodie’ , et consequenter ‘mecum eris in paradiso’. [l] Sed adhuc evidentiorem solutionem subiungemus. Nam medici, cum vident aliquem desperatum, dicunt ‘Iam mortuus est’. Sic et latro, quando129* non amplius timebatur eius regressus130 ad perditionem131, dicitur paradisum intrasse132.BA cq
cp 1Cor. 15, 53 : Δεῖ γὰρ τὸ φθαρτὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν, καὶ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν.
cq ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 40-43 (Krikones § 3204: Chrysostomus),
[a] Vat. gr. 1611, f. 304va21-24  ; Coisl. 201, f. 576r9-11  : « Χρυσοστόμου. [...] [cf. supra CLC23d7.4.1] Λέγε γὰρ σὺ τὰς ἁμαρτίας* σου πρῶτος, ἵνα δικαιωθῇς· ἦν οὖν ἰδεῖν τὸν σωτῆρα ἐν μέσῳ τῶν λῃστῶν, ζυγὸν δικαιοσύνης,** ταλαντεύοντα πίστει καὶ ἀπιστίᾳ, δικαιοσύνῃ καὶ ἀδικίᾳ·*** εἵλκυσε μέσον τὸ τῆς δικαιοσύνης κριτήριον· καὶ ὁ μὲν τῇ ἀπιστίᾳ βαρυνόμενος**** καθείλκετο· ὁ δὲ τῇ πίστει μετεωριζόμενος ἀνήγετο·[reliqua, cf. supra CLC23d7.2] [...] ».
*ἁμαρτίας] ἀνομίας PG59
**δικαιοσύνης] + ἦν ἰδεῖν PG59
***πίστει καὶ ἀπιστίᾳ, δικαιοσύνῃ καὶ ἀδικίᾳ] πίστιν καὶ ἀπιστίαν καὶ δικαιοσύνην καὶ ἀδικίαν PG59
****βαρυνόμενος] ἐμβαρυνόμενος PG59
<cuius fons>   Chrysostomus (Pseudo) [Severianus Gabalensis], In filium prodigum [CPG 4200], ed. Montfaucon, PG 59, 635.32-33 .
[b-g]Vat. gr. 1611, f. 304vb 1 8-32 ; Paris, BnF, Coislin 201, f. 576r31-576v16  ; [h] Vat. gr. 1611, f. 305r2-ra25 ; Coislin 201, f. 576v16-577r6 : « [...] [b] Ἐξέβαλεν ὁ διάβολος τὸν Ἀδάμ, εἰσήγαγε τὸν λῃστὴν ὁ Χριστός. Καὶ σκόπει τὸ διάφορον· ἐκεῖνος, // μίαν κηλῖδα παρακοῆς // ἔχοντα· οὗτος, μυρία φορτία κακίας βαστάζοντα. Ἆρα οὖν τοῦτο μόνον θαυμάσαι ἐστὶν ὅτι λῃστὴν εἰσήγαγεν εἰς τὸν παράδεισον· ἄλλο δὲ οὐδέν ; καὶ μὴν μεῖζόν ἐστιν ἕτερον· [c] ὅτι καὶ πρὸ τῆς οἰκουμένης ἁπάσης καὶ πρὸ τῶν ἀποστόλων [d] ἵνα μηδεὶς τῶν μετὰ ταῦτα ἀπογνῷ τὴν εἴσοδον μηδὲ ἀπελπίσῃ τὴν σωτηρίαν τὴν ἑαυτοῦ, τὸν μυρίων γέμοντα κακῶν ἐν ταῖς βασιλικαῖς αὐλαῖς [αὐταῖς ? Vg1611] ὁρῶν στρεφόμενον. [Coislin f. 576v] Ἀλλ´ ἴδωμεν μήπως πόνους ἐπεδείξατο καὶ κατορθώματα καὶ καρποὺς ὁ λῃστής ; οὐδὲ τοῦτό ἐστιν εἰπεῖν· [e] ἀλλ ´ ἀπὸ ψιλοῦ ῥήματος ἀπὸ πίστεως μόνης, πρὸ τῶν ἀποστόλων εἰσεπήδησεν εἰς τὸν παράδεισον, [f] ἵνα μάθῃς ὅτι οὐκ ἐκείνου ἡ εὐγνωμοσύνη τοσοῦτον , ὅσον ἡ τοῦ Δεσπότου φιλανθρωπία τὸ πᾶν ἐποίησε. Τί γὰρ εἶπε ; τί δὲ ἔπραξεν ; ἐνήστευσεν, ἐδάκρυσε, περιεσχίσατο, μετάνοιαν ἐπεδείξατο ἐν πολλῷ τῷ χρόνῳ ; οὐδαμῶς. Ἀλλ´ ἐν αὐτῷ τῷ σταυρῷ μετὰ τὴν ἀπόφασιν σωτηρίας ἔτυχεν. [g] Ὅρα τάχος· ἀπὸ σταυροῦ εἰς οὐρανούς, ἀπὸ καταδίκης εἰς τὸν παράδεισον [...]
[h] [ Vat. gr. 1611, f. 305r2 ; Paris, BnF, Coislin 201, f. 576v16 ] φησίν σήμερον μετ’ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ. Οὐκοῦν ἀντίδοσις ἤδη γέγονε τῶν ἀγαθῶν καὶ περιττὴ ἡ ἀνάστασις. Εἰ γὰρ ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἀπέλαβεν ὁ λῃστής, φησί, τὰ ἀγαθά, τὸ δὲ σῶμα αὐτοῦ οὐκ ἀνέστη οὐδέπω καὶ τήμερον, οὐκ ἔσται λοιπὸν σωμάτων ἀνάστασις. Ἆρα ἐνοήσατε τὸ λεχθέν, ἢ δεύτερον αὐτὸ πάλιν εἰπεῖν ἀναγκαῖον [ἀνάγκη Chrys.] ; Ἀμὴν ἀμὴν λέγω σοι, σήμερον μετ´ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ · // ἀλλ´ ἐν τῷ καιρῷ τῆς συντελείας, ὅταν σωμάτων ἀνάστασις ᾖ. Εἰ δὲ ἤδη εἰσήγαγε τὸν λῃστήν, τὸ δὲ σῶμα αὐτοῦ φθαρὲν ἔμεινεν ἔξω, εὔδηλον (!) ὅτι σωμάτων ἀνάστασις οὐκ ἔστι [ἔνι Coisl.]. Ταῦτα ἐκεῖνοι · δέχεσθε δὲ λοιπὸν τὰ παρ´ ἡμῶν· μᾶλλον δέ, οὐ τὰ παρ´ ἡμῶν, ἀλλά, τὰ παρὰ τῆς θείας Γραφῆς· οὐ γὰρ τὰ ἡμέτερα λέγομεν, ἀλλὰ τὰ τοῦ [+ ἁγίου Chrys.] Πνεύματος. Τί λέγεις ; οὐ κοινωνεῖ τῶν στεφάνων ἡ σάρξ ; Ἀλλ´ ἐν μὲν τοῖς πόνοις ἐκοινώνησεν, ἐν δὲ τοῖς μισθοῖς ἀποστερεῖται ; Καὶ ὅτε μὲν ἀγωνίζεσθαι ἔδει, τὸ πλέον ἐδέξατο τῶν ἱδρώτων· ὅτε δὲ στεφάνων καιρός, μόνη ἡ ψυχὴ στεφανοῦται ; Οὐκ ἀκούεις τοῦ Παύλου λέγοντος ὅτι παραστῆναι ἡμᾶς δεῖ ἔμπροσθεν τοῦ βήματος τοῦ Χριστοῦ, ἵνα ἕκαστος κομίσηται τὰ διὰ [Coisl. ; macul. non legitur Vg1611 ; ἴδια Chrys.] τοῦ σώματος // ὅσα [πρὸς ἃ Coisl. Chrys.] ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὰ εἴτε κακά [ἀγαθὸν εἴτε κακόν Chrys.] ; Οὐκ ἀκούεις αὐτοῦ πάλιν λέγοντος· δεῖ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν ; // Τὸ θνητόν, ποῖον ; τὴν ψυχὴν ἢ τὸ σῶμα ; Εὔδηλον ὅτι τὸ σῶμα· ἡ γὰρ ψυχὴ φύσει ἀθάνατος· θνητὸν δὲ [+ φύσει Chrys.] τὸ σῶμα. // Εἰσῆλθεν εἰς τὸν παράδεισον ὁ λῃστής [+ φησί Chrys.]. Καὶ τί τοῦτο ; Μὴ γὰρ ταῦτά ἐστι τὰ ἀγαθὰ ἅπερ ὁ Θεὸς ἡμῖν ἐπαγγέλλεται ; ε’. Οὐκ ἀκούεις ὅτι τὰ ἀγαθὰ ἐκεῖνα ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε ; τὸν δὲ παράδεισονἈδὰμ εἶδε. Πῶς οὖν ἀπέλαβε τὰ ἀγαθὰ ὁ λῃστής ; Οὐ γὰρ εἰς παράδεισον ἐπαγγέλλεται εἰσαγαγεῖν ὁ Θεός, ἀλλ´ εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανόν· οὐδὲ βασιλείαν παραδείσου, ἀλλὰ βασιλείαν οὐρανῶν ἐκήρυξεν· // [+ μετανοεῖτε Coisl. Chrys.], ἤγγικε [Vg1611, f. 305ra13] γάρ, φησίν [οὐχ Chrys.], ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. // [j] Εἰ τοίνυν βασιλείαν οὐρανῶν ἐπηγγείλατο, εἰς παράδεισον δὲ εἰσήγαγε τὸν λῃστήν, οὐδέπω ἀπέδωκεν αὐτῷ τὰ ἀγαθά. Ἀλλ´ ἕτερόν τι πρὸς τοῦτο λέγουσι . Τῷ τοῦ παραδείσου, φησίν, // ὀνόματι τὴν βασιλείαν ὠνόμασεν . Ἐπειδὴ γὰρ πρὸς λῃστὴν διελέγετο ἄνθρωπον οὐδὲν ἀκηκοότα τῶν ὑψηλῶν δογμάτων, [Coisl. f. 577r] οὐδὲ εἰδότα τι περὶ προφητείας, ἀλλὰ πάντα τὸν χρόνον ἐν ἐρημίαις διατρίψαντα καὶ φόνους ἐργασάμενον, καὶ μὴ [μηδὲ Chrys.] παρακύψαντά ποτε εἰς ἐκκλησίαν, μὴ [μήτε Chrys.] μετασχόντα θείας ἀκροάσεως, μὴ εἰδότα τί ποτέ ἐστι βασιλεία [+ τῶν Chrys.] οὐρανῶν, τοῦτο [τούτῳ Vg1611] ἔλεγε· σήμερον μετ´ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ· τῷ γνωριμωτέρῳ καὶ συνηθεστέρῳ ὀνόματι τοῦ παραδείσου, τὴν τῶν οὐρανῶν αἰνιττόμενος αὐτῷ βασιλείαν.
<cuius fons>   Chrysostomus, Sermones 9 in Gn. [CPG 4410] (hom. 7), § 4, PG 54, 612 .50-613.14 : «δʹ.Ταῦτα δὲ εἶπον, ἵνα μὴ νομίσῃς ἐπηρεάζεσθαί σε παρὰ τῶν πρώτων. [b] Ἐξέβαλεν ὁ διάβολος τὸν Ἀδὰμ, εἰσήγαγε τὸν λῃστὴν ὁ Χριστός. Καὶ σκόπει τὸ διάφορον. Ἐκεῖνος οὐκ ἔχοντα ἁμαρτίαν τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ μίαν κηλῖδα παρακοῆς, ἐξέβαλεν· ὁ Χριστὸς λῃστὴν μυρία φορτία ἁμαρτημάτων βαστάζοντα οὕτως εἰσήγαγεν εἰς τὸν παράδεισον. Ἆρ’ οὖν τοῦτο μόνον τὸ θαῦμά ἐστιν, ὅτι λῃστὴν εἰσήγαγεν εἰς παράδεισον, ἄλλο δὲ οὐδέν; Ἔστι καὶ ἄλλο μεῖζον εἰπεῖν. Οὐ γὰρ λῃστὴν εἰσήγαγε μόνον, [c] ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς οἰκουμένης ἁπάσης, καὶ πρὸ τῶν ἀποστόλων· [d] ἵνα μηδεὶς τῶν μετὰ ταῦτα ἀπογνῷ τὴν εἴσοδον, μηδὲ ἀπελπίσῃ τὴν σωτηρίαν τὴν ἑαυτοῦ, τὸν μυρίων γέμοντα κακῶν ἐν ταῖς βασιλικαῖς αὐλαῖς στρεφόμενον ὁρῶν· Ἀλλ’ ἴδωμεν, μὴ πόνους ἐπεδείξατο καὶ κατορθώματα καὶ καρποὺς ὁ λῃστής. Οὐδὲ τοῦτο ἔστιν εἰπεῖν, [e] ἀλλ’ ἀπὸ ψιλοῦ ῥήματος, ἀπὸ πίστεως μόνης πρὸ τῶν ἀποστόλων εἰσεπήδησεν εἰς τὸν παράδεισον, [f] ἵνα μάθῃς ὅτι οὐχ ἡ ἐκείνου εὐγνωμοσύνη τοσοῦτον ἴσχυσεν, ὅσον τοῦ Δεσπότου ἡ φιλανθρωπία τὸ πᾶν ἐποίησε. Τί γὰρ εἶπεν ὁ λῃστής; τί δὲ ἔπραξεν; ἐνήστευσεν; ἐδάκρυσεν; περιεσχίσατο; μετάνοιαν ἐπεδείξατο ἐν πολλῷ τῷ χρόνῳ; Οὐδαμῶς· ἀλλ’ ἐν αὐτῷ τῷ σταυρῷ μετὰ τὴνἀπόφασιν σωτηρίας ἔτυχεν. [g] Ὅρα τάχος· ἀπὸ σταυροῦἰς οὐρανὸν, ἀπὸ καταδίκης εἰς σωτηρίαν [...] [h] Cf. Chrysostomus, In Gn. homiliae, hom. 7, § 4, PG 54, 613.47-54, 613.62-614.37 ; [h] § 5, PG 54, 615.2-16 .
[j] Vat. gr. 1611, f. 305r2-ra25 ; Coislin 201, f. 576v16-577r6   : « Ἔστω ταῦτα· κεκλήσθω τῷ ὀνόματι τοῦ παραδείσου ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, καὶ περὶ ἐκείνης αὐτῷ [om. Coisl.] διαλεγέσθω ὁ Χριστός· δέχομαι. Οὐκοῦν, φησίν, εἰσῆλθεν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ; Πόθεν δῆλον ; Ἐξ ὧν εἶπε· σήμερον μετ´ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ. Τίνες μὲν οὐχ οὕτως ἀναγινώσκουσι· σήμερον μετ´ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ, ἀλλὰ· λέγω σοι σήμερον· εἶτα· μετ´ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ ».
<cuius fons> Non inveni.
[k] Vat. gr. 1611, f. 305ra27-b17 ; Coislin 201, f. 577r6-22  : «Εἰ δὲ βιαιοτέρα αὕτη ἡ λύσις, τὴν σαφεστέραν ἐπάξομεν . Τίς οὖν ἐστιν αὕτη ; Εἶπεν ὁ Χριστός· ὁ μὴ πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, ἤδη κέκριται. // Καίτοι οὔπω κρίσις, οὔπω κόλασις καὶ τιμωρία· πῶς οὖν ἤδη κέκριται ; Ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας. Καὶ πάλιν· ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, φησίν, μεταβέβηκεν ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τὴν ζωήν. Καὶ οὐκ εἶπε μεταβήσεται, ἀλλ´ ἤδη μεταβέβηκεν [+ ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τὴν ζωήν Coisl.καὶ οὗτος πάλιν ἀπὸ τοῦ κατορθώματος, καὶ πρὸς τοῦτον ἀπὸ τοῦ ἁμαρτήματος, ὡς γεγενημένων τῶν πραγμάτων οὔπω γεγενημένων διαλέγεται· οὕτω καὶ πρὸς τὸν λῃστὴν ἔλεγε. Καὶ γὰρ [+ οἱ Chrys.] ἰατροὶ ἐπειδὰν [ὅταν Coislin.] ἴδωσί τινα ἀπεγνωσμένον, λέγουσιν ὅτι ἤδη τέθνηκε καὶ νεκρός ἐστι, καίτοι γε ἔτι ἐμπνέοντα βλέποντες. Ἀλλ´ ὥσπερ ἐκεῖνος, ἐπειδὴ ἐλπίδα σωτηρίας οὐκ ἔχει, τέθνηκε παρὰ τοῖς ἰατροῖς · οὕτω καὶ ὁ λῃστής, ἐπειδὴ προσδοκίαν οὐκέτι εἶχεν ὑποστροφῆς τῆς εἰς τὴν ἀπώλειαν, εἰσεληλύθει [εἰσελήλυθεν Chrys.] εἰς τὸν παράδεισον [οὐρανόν Chrys.]. Οὕτω καὶ ὁ Ἀδὰμ ἤκουσεν· ᾗ δ´ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπὸ τοῦ ξύλου, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε. Τί οὖν, αὐτῇ τῇ ἡμέρᾳ ἀπέθανεν ; Οὐδαμῶς· ἀλλ´ ἔζησεν ἔτη ἐνVg1611 PG]ακοσία καὶ ἐπέκεινα μετὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην. Πῶς οὖν ἔλεγεν ὁ Θεὸς ὅτι αὐτῇ τῇ [Vg1611, f. 305rb] ἡμέρᾳ ἀποθανεῖσθε ; Τῇ ἀποφάσει οὐ τῇ πείρᾳ. Οὕτω καὶ ὁ λῃστὴς εἰσῆλθεν εἰς τὸν οὐρανόν, εἴγε τοῦτον νοήσομεν τὸν παράδεισον. Ἄκουσον οὖν τί φησιν ὁ Παῦλος, δηλῶν ὅτι οὐδεὶς οὐδέπω τῶν ἀγαθῶν ἀπέλαβε τὴν ἀντίδοσιν· περὶ γὰρ τῶν προφητῶν καὶ τῶν δικαίων διαλεγόμενος ἐπήγαγε· κατὰ πίστιν ἀπέθανον οὗτοι πάντες, μὴ κομισάμενοι τὰς ἐπαγγελίας».
<cuius fons> Cf.   Chrysostomus, In Gn. homiliae, hom. 7, § 5, PG 54, 615.20-41 . [VS2022] [MM2023]
¶Nota 1 : Sur la source du segment 1, voir plus-haut CLC23d7.4. Gêné par le laconisme du lemme attributif - « Chrysostomi locus non occurrit » - et privé de manuscrit pour cette partie de la chaîne, Nicolaï (Ed1657) n’a pas réussi à identifier la source de cette sentence.
¶Nota 2 : Les termes trutina et trutinare choisis par le traducteur, bien que Chrysostome n’utilise pas leur étymon (τρυτάνη, ης, ἡ), sont des hapax du corpus thomanien. D’un usage rare chez les scholastiques médiévaux mais attestés chez les classiques et les Pères latins, ces mots suggèrent que le traducteur est peut-être un byzantin ayant appris le latin, plutôt qu’un latin ayant appris le grec. – La traduction de τῶν ὑψηλῶν δογμάτων par arduis documentis est exacte et littérale : « par des enseignements élevés » ; le grec est ici, comme souvent, révélateur du sens des mots latins utilisés par les ouvriers de la Catena. [MM2023]
BA ¶Codd. : Bar484 Li448 Mt366 Ed1657 Ed1953 {MM2022} {MM2023}
112 trutinam... trutinantem] trutillam... trutillantem Bar484
113 impulit] intulit in Paradisum Ed1657
114 verbo] + et Ed1657
115 introiit codd. ] introivit Ed1657 Ed1953
116 quis] quia Ed1954
117 post errores] sic perpera in antigrapho pro posterorum (τῶν μετὰ ταῦτα)
118 celeritatem] sceleritatem Mt366
119 ad] adeo Li448
120 quam Domini clementiam] sed ad clementiam Dominum Ed1657 Ed1953
121 introduxit] introdixit Bar484
122 remansit] remanserit La88
123 liquet] liquit Bar484
124 dicunt] d<icu>n<tu>r ? La88
125 introduxit] introducit Bar484
126 nomine] nomen La88
127 regnum] per praem. La88
128 audiverat] audierat Ed1657 Ed1953
129 quando] quoniam Bar484 La88 Ed1657 Ed1953
130 regressus] egressus Bar484
131 perditionem] proditionem La88
132 intrasse] introisse Ed1657
marg.| { CLC23d7.9} THEOPHYLACTUS. − Hoc tamen est verius omnibus, quod quamvis non omnia promissa sortiti sunt et latro et alii sancti, ne sine nobis consummarentur, ut dicitur in epistola ad Hebreoscr : « Sunt tamen in regno celorum et in paradiso ».cs
cr Hbr. 11, 40.
cs ¶Fons : Cf. Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 43), PG 123, 1105 [CGC2015].
marg.| {CLC23d7.10} GREGORIUS NYSSENUS. − Hic133* iterum oportet discutere quomodo latro censetur134* dignus paradiso cum sanctis flammea framea prohibeat introitum. Sed attende quod sermo divinus eam135* versatilem dicit, ut indignis quidem obviet, dignis vero liberum ad vitam patefaciat aditum. BB ct
ct ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 40-43 (Krikones § 3205 Gregorius Nyssenus in XL martyres) : Vat. gr. 1611, f. 305rb17-33  : «Γρηγορίου Νύσσης Εἱς μ’ Mάρτυπαςμ. Ἐνταῦθα χρὴ πάλιν περί τινος τῶν ζητουμένων ἐν καιρῷ νῦν ἐξετάσαι. [...] Εἰ καὶ τοῖς ἁγίοις ἄβατός ἐστιν ὁ παράδεισος διὰ τῆς στρεφομένης ῥομφαίας· καὶ εἰ τοῦ παραδείσου οἱ ἀθληταὶ ἀποκλείονται· τίς ἡ ἐπαγγελία λοιπὸν ὑπὲρ ἧς ἀναδέχονται τοὺς τῆς εὐσεβείας ἀγῶνας, καὶ εἰ τοῦ λῃστοῦ ἔλαττον ἔξουσι, πρὸς ὃν εἶπεν ὁ Κύριος, ὅτι Σήμερον μετ' ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ; Καίτοι γε οὐχ ἑκουσίως ὁ λῃστὴς τῷ σταυρῷ προσῆλθεν·ἀλλ' ἐπειδὴ ἐγγὺς τῆς σωτηρίας ἐγένετο, εἶδεν ὁ ὀξὺς καὶ εὐφυὴς κλέπτης τὸν θησαυρὸν, καὶ ἐπιτυχὼν καιροῦ τὴν ζωὴν ἐληΐσατο, καλῶς τῇ κλεπτικῇ καὶ εὐστόχως ἀποχρησάμενος. //* Εἶτα ἐκεῖνος μὲν ἀξιοῦται τοῦ παραδείσου· ἐπὶ δὲ τῶν ἁγίων ἡ φλογίνη ῥομφαία διακωλύει τὴν εἴσοδον; Ἦ αὐτόθεν ἔχει τὴν λύσιν τὸ ζήτημα. Διὰ τοῦτο γὰρ οὐκ ἀεὶ ἑστῶσαν ἀντιπρόσωπον τοῖς εἰσιοῦσι τὴν ῥομφαίαν ὁ λόγος ἔδειξεν, ἀλλὰ καὶ στρεφομένην ἐποίησεν, ἵνα τοῖς μὲν ἀναξίοις κατὰ στόμα προφαίνηται, τοῖς δὲ ἀξίοις στρεφομένη κατὰ νώτου γίνηται, ἀκώλυτον αὐτοῖς τὴν εἴσοδον ἐπὶ τὴν ζωὴν ὑπανοίγουσα· ἧς ἐντὸς ἐκεῖνοι γεγόνασι, τῇ παῤῥησίᾳ τῶν ἀγώνων ἀπαθῶς τὴν φλόγα περάσαντες».
<cuius fons>   Gregorius Nyssenus , Encomium in xl martyres 1b vel In quadraginta martyres [CPG 3188], Gregorii Nysseni opera, t. 10, 1990, p. 155.21-22, 156.6-16 ; PG 46, 769D-772B  : «Ἀλλ’ ἐπιθυμεῖ ταῦτα ὡς γνωσμένα παραδραμεῖν ὁ λόγος, καὶ περί τινος τῶν πρώην ζητουμένων ἐν καιρῷ νῦν ἐξετάσαι· Ὅτε ἐξωρίσθη τοῦ παραδείσου ὁ ἄνθρωπος, ἐτάχθη φρουρεῖν τὴν εἴσοδον φλογίνη ῥομφαία ἡ στρεφομένη. Καὶ ἡ αἰτία τῆς τοιαύτης τοῦ Θεοῦ προμηθείας, τὸ μὴ παρελθεῖν ἐπὶ τὸ τῆς ζωῆς ξύλον τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἅψασθαι, καὶ διαμεῖναι ἀθάνατον. Μέμνησθε πάντως τῶν ἐζητημένων· μέμνησθε δὲ, ὡς εἰκὸς καὶ τῶν πρὸς τὸ ζητούμενον ἡμῖν εὑρημένων· ἀλλ’ εἰ μέλλοιμεν πάλιν ἀπ’ ἀρχῆς ἐπεξιέναι, καὶ ὅλον διαλαμβάνειν τὸν λόγον, ὑπὲρ τὸν παρόντα ἔσται καιρὸν ἡ παράτασις. Τὸ μὲν οὖν ζητούμενον τοῦτο ἦν· Εἰ καὶ τοῖς ἁγίοις ἄβατός ἐστιν ὁ παράδεισος διὰ τῆς στρεφομένης ῥομφαίας· καὶ εἰ τοῦ παραδείσου οἱ ἀθληταὶ ἀποκλείονται· τίς ἡ ἐπαγγελία λοιπὸν ὑπὲρ ἧς ἀναδέχονται τοὺς τῆς εὐσεβείας ἀγῶνας, καὶ εἰ τοῦ λῃστοῦ ἔλαττον ἔξουσι, πρὸς ὃν εἶπεν ὁ Κύριος, ὅτι Σήμερον μετ' ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ; Καίτοι γε οὐχ ἑκουσίως ὁ λῃστὴς τῷ σταυρῷ προσῆλθεν· ἀλλ' ἐπειδὴ ἐγγὺς τῆς σωτηρίας ἐγένετο, εἶδεν ὁ ὀξὺς καὶ εὐφυὴς κλέπτης τὸν θησαυρὸν, καὶ ἐπιτυχὼν καιροῦ τὴν ζωὴν ἐληΐσατο, καλῶς τῇ κλεπτικῇ καὶ εὐστόχως ἀποχρησάμενος, Κύριε μνήσθητί μου, εἰπὼν, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου.* Εἶτα ἐκεῖνος μὲν ἀξιοῦται τοῦ παραδείσου· ἐπὶ δὲ τῶν ἁγίων ἡ φλογίνη ῥομφαία διακωλύει τὴν εἴσοδον; Ἦ αὐτόθεν ἔχει τὴν λύσιν τὸ ζήτημα. Διὰ τοῦτο γὰρ οὐκ ἀεὶ ἑστῶσαν ἀντιπρόσωπον τοῖς εἰσιοῦσι τὴν ῥομφαίαν ὁ λόγος ἔδειξεν, ἀλλὰ καὶ στρεφομένην ἐποίησεν, ἵνα τοῖς μὲν ἀναξίοις κατὰ στόμα προφαίνηται, τοῖς δὲ ἀξίοις στρεφομένη κατὰ νώτου γίνηται, ἀκώλυτον αὐτοῖς τὴν εἴσοδον ἐπὶ τὴν ζωὴν ὑπανοίγουσα· ἧς ἐντὸς ἐκεῖνοι γεγόνασι, τῇ παῤῥησίᾳ τῶν ἀγώνων ἀπαθῶς τὴν φλόγα περάσαντες [...]».
*Κύριε μνήσθητί μου, εἰπὼν, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου] om. Ve M [MM2019] {MM2022]
BB ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2021}
133 Hic] Hoc Ed1953
134 censetur] censeatur Ed1953
135 eam] eum Ed1953
marg.| {CLC23d7.11} GREGORIUS. Duodecimo Moralium. 136* − [b] Vel illa romphea137 flammea versatilis dicitur, pro eo quod quando veniret138* tempus ut etiam removeri debuisset [a] quando scilicet veniret qui sue incarnationis mysterio paradisi nobis iter aperiret.BC cu
cu ¶Fons : Gregorius Magnus , Moralia in Iob , lib. 12 § 9, CCSL 143A, lin. 2-7 sqq. : «[a] Quia ante aduentum mediatoris dei et hominis omnis homo, quamuis mundae probatae que uitae fuerit, ad inferni claustra descendit, dubium non est, quoniam homo qui per se cecidit, per se ad paradisi requiem redire non potuit, nisi ueniret ille qui suae incarnationis mysterio eiusdem nobis paradisi iter aperiret. [b] Vnde et post culpam hominis ad paradisi aditum romphaea flammea posita esse memoratur, quae et uersatilis dicitur, pro eo quod quando que ueniret tempus ut etiam remoueri potuisset. Nec tamen ita iustorum animas ad infernum dicimus descendisse, ut in locis poenalibus tenerentur». [MM2020]*
BC ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2020}
136 .XII.] om. Ed1953
137 romphea] rumphea Li448
138 quando veniret] lac. + veniret Li448, fuisset quandoque venire Ed1953
marg.| {CLC23d7.12} AMBROSIUS. − [a] Sed et illud solvendum est, quia alii, scilicet Mattheus et Marcus, duos conviciantes inducunt latrones ; iste unum conviciantem, unum repugnantem fortasse et iste prius conviciatus est, sed repente conversus est. Potuit etiam de uno pluraliter dici, sicut est illud : ‘In caprinis pellibus ambulabant’cv Secti sunt, cum solus Elias melotidem habuisse, Isaias sectus esse doceatur. [b] Mystice autem duo latrones duos populos peccatores significant per baptismum crucifigendos esse cum Christo ; quorum dissensio diversitatem pariter credentium significat.cw
cv Hbr. 11, 33.
cw ¶Fons : [a] Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 122, CCSL 14, p. 379.1129-380.1141 : «Cito igitur ignoscit Dominus, quia cito ille conuertitur. Unde et illud solui uidetur, quia alii duos conuiciantes inducunt latrones, iste unum conuiciantem, unum rogantem . Fortasse et iste prius conuiciatus est, sed repente conuersus est. Nec mirum si conuerso culpam ignoscebat qui insultantibus ueniam relaxabat. Potuit etiam pluraliter de uno dic ere, sicut illud est : adstiterunt reges terrae et principes conuenerunt in unum ; solus enim rex Herodes et princeps Pilatus in apostolorum actibus conspirasse aduersus Christum Petri uoce produntur. Sic et ad Hebraeos habes : in caprinis pellibus ambulabant, secti sunt et leonum molas obstruxerunt, cum solus Helias melotidem habuisse, Esaias sectus esse, Danihel a leonibus intactus mansisse doceatur». [b]   Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 123, CCSL 14, p. 380.1142-1150 : «Quam exsecrabilis in facto iniquitas Iudaeorum, ut quasi latronem crucifigerent omnium redemtorem ! Bonus tamen in mysterio latro, qui insidiatus est diabolo, ut uasa eius auferret. Mystice tamen latrones duo duos populos peccatores significant per baptismum crucifigendos esse cum Christo, quorum dissensio diuersitatem pariter credentium signat. Denique unus a sinistris, alter a dextris erat. Increpatio quoque futurum crucis scandalum etiam circa credentes reuelat». [FG2013]
marg.| {CLC23d7.13} BEDA. {super Hodie mecum eris}. − Quicumque enim baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumuscx Per baptismum autem, cum peccatores essemus, abluimur sed alii, dum Deum in carne passum laudant, coronantur ; alii, dum aut fidem aut opera baptismi habere renuerunt, dono quod accepere, privantur.
cx Rm. 6, 3.
Numérotation du verset Lc. 23,
* distinctio 8
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
prol.| [Parall. bibl. Mt. 27, 45-46 // Mc. 15, 33 // Lc. 23, 44-46]
marg.| {CLC23d8.1} CYRILLUS. − Postquam cruci tradiderunt Dominum omnium, mundi machina lugebat proprium Dominum et obtenebrata est lux in meridie, secundum Amos.
Unde dicitur :
Numérotation du verset Lc. 23,44 
Erat autem fere hora sexta et tenebre facte sunt in universa terra usque ad horam nonam,
marg.| quod erat manifestum indicium quod forent passure caliginem crucifigentium anime.
marg.| {CLC23d8.2} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. 139 − Hoc autem quod de tenebris dictum est, etiam alii duo, Mattheus et Marcus, contestantur. Addit autem Lucas, unde facte sunt tenebre,cy cum subdit  :
cy ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 17, § 54, p. 341.5-9 : «Sequitur mattheus et dicit : a sexta autem hora tenebrae factae sunt super uniuersam terram usque ad horam nonam. hoc et duo alii contestantur ; addit autem Lucas etiam, unde factae sint tenebrae, id est solem obscuratum». [FG2013]
139 De consensu evangelistarum] om. La88
Numérotation du verset Lc. 23,45 
Et obscuratus est sol.
marg.| {CLC23d8.3} AUGUSTINUS. Tertio de Civitate Dei. 140 − Quam solis obscurationem non canonico cursu siderum accidisse141 satis ostendit, quod tunc erat Pascha Iudeorum, quod plena luna solemniter agitur. Regularis autem solis defectio non nisi fine142* lune contingit.BD cz
cz ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De civitate Dei, lib. 3, c. 15, CCSL 47, p. 78.14-18 : «Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit, quod tunc erat pascha iudaeorum ; nam plena luna sollemniter agitur, regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit». [MM2016]*
BD ¶Codd. : La88 (134vb) Li448va Ed1953 {MM2019} {MM2021}
140 .III. de civitate Dei] om. La88 , De civitate Dei Ed195”
141 accidisse] cecidisse La88
142 fine] in praem. Ed1953
marg.| {CLC23d8.4} DIONYSIUS. Ad Polycarpum. 143 − <A> Apud Helyopolim enim144 tunc presentes inopinabiliter soli lunam incidentem videbamus. Non enim erat conventus145 tempus et rursus ipsam a146 nona hora usque ad vesperam ad solis diametrum supernaturaliter restitutam. Eclipsim etiam illam ex oriente vidimus inchoatam147 et usque ad solarem terminum venientem148, postea regredientem149, rursus non ex150 eodem defectum et repurgationem, sed e151 contrario secundum diametrum152 factam153. Talia sunt eius temporis154 supernaturalia et soli Christo155* qui est omnium156 causa possibilia157.BE da
da ¶Fons : <A> Dionysius Areopagita sec. Iohannem Sarracenum , Epistulae, epist. 7, Dionysiaca, p. 1495 : «Ambo enim apud Heliopolim tunc praesentes et coadstantes inopinabiliter soli lunam incidentem uidimus, non enim erat conuentus tempus ; et rursus ipsam a nona hora usque ad uesperam ad solis diametrum supernaturaliter restitutam. Rememora autem et quiddam aliud ipsi : nouit enim quod eclipsim ipsam ex oriente uidimus inchoatam, et usque ad solarem terminum uenientem ; postea regredientem ; et rursus non ex eodem et defectum et repurgationem, sed e contrario secundum diametrum factam. Talia sunt eius temporis supernaturalia, et soli Christo qui est omnium causa possibilia, qui facit magna et mirabilia quorum non est numerus».
<Potius quam>   Dionysius Areopagita sec. Hilduinum , Epistulae, epist. 7, Dionysiaca, p. 1495 : «Uterque enim apud Illiopolim pariter degentes et simul stantes, mirabiliter soli lunam iniicentem uidebamus, non enim erat conuentus tempus ; rursus autem ipsam a nona hora usque ad uesperam in solis diametrum superexcellenter reconstitutam. Rememorare autem quoddam et aliud ei. Scit enim et ruinam ipsam de orientibus uidebamus initiantem et usque ad iliacum terminum uenientem ; inde retrogradientem et iterum non ex se ipsa et ruinam et repurgationem, sed de secundum diametrum contrario factam. Talia sunt tunc temporis superexaltata, et soli Christo in omni causa potente, faciente magna et uasta quorum non est numerus.
<Potius quam>   Dionysius Areopagita sec. Iohannem Scotum Eriugenam , Epistulae, epist. 7, Dionysiaca, p. 1495 (PG 3, 1082), «Non enim erat coitus tempus ; iterum autem ipsam a nona hora usque ad uesperas in solis diametrum supernaturaliter e contrario consistentem. Admone autem quiddam et alterum ipsum : scit enim quia et occasum ipsum ex orientalibus uidebamus inchoantem et usque solarem summitatem uenientem ; deinde retrogradientem et iterum non ex eadem et occasum et repurgationem sed secundum diametrum ex contrario factam. Talia sunt tunc temporis supernaturalia, et solo christo causalissima uirtute faciente magna et ampla quorum non est numerus».
<cuius fons>   Dionysius Areopagita, Epistulae, Epist. 7 § 2, ed. A. M.   Ritter , Corpus dionysiacum, t. 2, 2012, p. 169.2-13 (PG 3, 1081AB).
<Paral.> CMT27d9.3 [identique Ed1953, avec variantes dans la tradition manuscrite].
<Non hab.> Nicetas, Catena in Lc.
¶Nota
1. double soulignement : mots communs aux versions A et B
2. Thomas cite la traduction de Sarrazin, avec des leçons empruntées à Hilduin. Il faut écarter le recours à la version de Jean Scot Erigène.
3. Nicolaï ne semble connaître que la version A ; il note en marge : «... Sed quod ad subsequentem Dionysii textum pertinet, qui distinctius quam hic in Antverpiensi huius operis editione habebatur, aliqua, que confusum et involutum sensum reddebant, correximus». [MM2015]
BE ¶Codd. : <A> La88 (134vb) Li448 Li448va P638 (189vb) V795 Ed1611A (1193) Ed1657 Ed1660 (225a) {MM2015} {MM2019} {MM2021}
143 Ad Polycarpum La88 Li448 Ed1570 Ed1660 Ed1953 ] om. P638, in epistola 7 praem. Ed1746 Ed1891.
144 enim P638 Ed1660] ei Li448
145 conventus Li448 P638] conveniens coniunctionis huius Ed1660 , conveniens tempus Ed1611A
146 a Li448 Ed1660] om. P638
147 incohatam Li448 P638] incepisse Ed1660
148 venientem Li448 P638] pervenisse Ed1660
149 regredientem Li448 P638] vero retrocessisse ac Ed1660
150 ex Li448 ] in V795
151 e] extrari praem. La88 * (exp.)
152 diametrum] dyadematum cacogr. La88 , dyadêtum V795
153 repurgationem sed e contrario secundum diametrum factam Li448 P638] restitutionem luminis extitisse sed ex adverso diametri factam esse Ed1660
154 temporis Li448 P638] + facta Ed1660
155 Christo Li448 Ed1660] om. La88 P638 V795
156 omnium] omni La88
157 possibilia La88 Li448 P638] + factu (?) Ed1660
marg.| {CLC23d8.4bis} Cum ambo apud Heliopolim essemus, ambo simul incidentem mirabiliter soli lunam notabamus (non enim eiusce coniunctionis tunc aderat tempus), ipsamque rursus ab hora nona usque in vesperam ad solis diametrum, supra nature vires restitutam. Insuper et eam lune incidentiam observavimus ab oriente cepisse, et usque ad solaris corporis finem pervenisse ac tum demum resilisse, nec ex ea, ut assolet, parte luminis defectum et restitutionem contigisse, sed ex adverso diametri.BF db
db <B> Dionysius Areopagita sec. Ambrosium Trauersarium , Epistulae, epist. 7, Dyonisiaca, p. 1495 : «Eramus tunc ambo apud Heliopolim ambo que simul incidentem mirabiliter soli lunae globum notabamus, non enim eiusce coniunctionis tunc aderat tempus ; ipsam que rursus ab hora nona ad uesperam ad solis diametrum supra naturae uires restitutam. In memoriam autem illius reuoca et aliud quiddam : neque enim ut ipse non ignorat eam lunae incidentiam ab oriente coepisse notauimus, et usque ad solaris corporis finem peruenisse ; ac tum demum resiluisse, neque uero eadem ex parte (ut assolet) et incidentia illa et repurgatio facta est, sed ex aduerso diametri».
¶Nota 1. soulignement spissis lineis : mots communs aux deux versions de la Catena.
¶Nota 2. En principe, la version B, proche de la version d’Ambroise Traversarius datée de 1436 et substituée tardivement par les éditions, est inauthentique. Dans l’attente d’un examen plus approfondi, on ne peut écarter totalement l’hypothèse selon laquelle, Traversarius dépendrait, pour ce passage, d’une version plus ancienne. [MM2019]
BF ¶Codd. : <B> Ed1570 (207vb) Ed1746 (368vb) Ed1891 (335) Ed1953 {MM2015} {MM2019}
marg.| {CLC23d8.5} GRECUS. − Hoc igitur prodigium factum est ut pateret quod158 qui mortem susceperat, gubernator esset totius159 creature.BG dc
dc ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23 (Krikones §3214 : Evagrius), ed.   Mai , Scriptorum Veterum, t. 9, Romae 1837, p. 715 = Vat. gr. 1611, f. 306rb34-35  : «Εὐαγρίου. [...] καὶ αὗται δὲ αἱ παραδοξοποιΐαι γεγένηνται ἕνεκα τοῦ φανῆναι τίς ἦν καὶ τὸν θάνατον ἀναδεξάμενος, ὅτι ἡνίοχος καὶ ταξιάρχης πάσης ὑπάρχει τῆς κτίσεως».
<cuius fons>   Evagrius Ponticus , Scholia in Lucam [CPG 2458] (fons non reperta) [ADL2020] [MM2020]
<Non hab.> Corderius ; Origenes (GCS 49 : scholia in loc. cit.) ; Theophylactus (Mt. Mc. Lc. in loc. parall.) ; Glossa ordinaria (Gloss-e).
¶Nota L’expression «mortem susceperat» traduit très exactement le caractère intentionnel et volontaire de l’action de recevoir exprimée par le verbe ἀναδεξάμενος (cf.   Thomas de Aquino, Summae theologiae tertia pars, q. 35 a. 6 ad 1) «Christus autem mortem suscepit spontanea voluntate, ut pro nobis satisfaceret, non quasi ex necessitate illius sententiae, quia ipse mortis debitor non erat». [MM2020]
BG ¶Codd. : La88 (134vb) : Li448 V795 Ed1470 Ed1657 (225a) Ed1660 Ed1891 Ed1953 {MM2015} {MM2019}
158 quod] + is La88
159 totius] cuius La88
marg.| {CLC23d8.6} AMBROSIUS. − [b] Sol160 etiam occidit sacrilegis, ut funesti161 spectaculum sceleris obumbraret. [a] Tenebre effuse sunt oculis162 perfidorum ut fidei lumen resurgeret.BH dd
dd ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 128, CCSL 14, p. 382.1198-1222 : «Iam quae secuntur ostendunt quia propter inpietatem hominum finis saeculi sit futurus. Itaque significatur per domini passionem occasura praesentia, ut oriantur futura. [a] Tenebrae igitur offusae sunt oculis perfidorum, ut fidei lumen resurgeret. [b] Sol occidit sacrilegis uel refugit, ut funesti spectaculum sceleris obumbraret. Petrae fissae sunt, ut per praerupta saxorum ostenderetur futurum, quoniam uerbi uis pectorum dura penetraret, quo facilius ex cauis petrarum illi uenatores, quos Hieremias praedixit, Domino uenarentur. Monumentorum autem reseratio quid aliud nisi claustris mortis effractis resurrectionem significat mortuorum, quorum in aspectu fides, in processu typus, quod in sanctam prodeundo ciuitatem praesentium specie declarabant in illa Hierusalem quae in caelo est futurum perenne diuersorium resurgentium? Etiam uelum scinditur, quo uel duorum populorum diuisio uel mysteriorum synagogae profanatio declaratur. Scinditur ergo uelum uetus, ut ecclesia noua fidei suae uela suspendat. Synagogae uelamen aufertur, ut religionis interna mysteria reuelato mentis cernamus obtutu. Denique iam etiam centurio Dei filium quem crucifixerat confitetur. O duriora saxis pectora Iudaeorum ! Finduntur petrae, sed horum corda durantur. Iudex arguit, credit minister, proditor scelus suum morte condemnat, elementa fugiunt, terra concutitur, monumenta reserantur, Iudaeorum tamen inmobilis duritia manet orbe concusso». [FG2013]*
BH ¶Codd. : Li448 (201va) V795 Ed1660 (225a) Ed1891 Ed1953 {MM2015} {MM2021}
160 Sol] + enim Li448 , Sed V795
161 funesti] om. V795
162 oculis] aulis La88
marg.| {CLC23d8.7} BEDA. 163 − [b]Volens autem Lucas miraculum miraculo adiungere, subiungit : E t velum templi scissum est medium 164. [a] Hoc exspirante Domino factum est, sicut Mattheus165* Marcus contestantur sed Lucas preoccupando narravit.BI de
de ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, l733 sqq. : «[a] Hoc exspirante domino factum est sicut matheus marcus que contestantur sed lucas praeoccupando narrauit [b] uolens enim miraculum miraculo adiungere cum dixisset, sol obscuratus est, continuo subiungendum existimauit, et uelum templi scissum est medium».
<cuius fons> Augustinus Hipponensis   , De consensu euangelistarum, lib. 3, c. 19 § 56, p. 344.4-7 sqq. : « [a] lucas autem similiter hoc ait : et uelum templi scissum est medium, sed non eodem ordine. uolens enim miraculum miraculo adiungere, cum dixisset : sol obscuratus est, continuo subiungendum existimauit : et uelum templi scissum est medium, [b] praeoccupans uidelicet, quod expirante domino factum est, ut deinde recapitulans exequeretur et de potu aceti et de illa uoce magna et de ipsa morte, quae ante scissionem ueli post tenebras facta intelleguntur ».
<Non hab.> Glossa ordinaria (Gloss-e)
¶Nota Thomas cite la lettre de la sentence de Bède mais rétablit l’ordre de la source de Bède [MM2021]
163 Beda] om. La88 V795 Ed1470
164 medium] om. La88 V795 Ed1470
165 Mattheus] + et V795 Ed1470 Ed1660 Ed1891 Ed1953
marg.| {CLC23d8.8} THEOPHYLACTUS. − Per hoc autem Dominus ostendebat, quod non erunt ulterius sancta sanctorum inaccessibilia sed tradita in manus Romanorum inquinarentur et eorum aditus166 pateret167.BJ df
df ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 45), PG 123, 1108A11-14 [CGC2015].
166 aditus] editus V795 Ed1470
167 pateret Ed1470] om. V795
marg.| {CLC23d8.9} AMBROSIUS. − Velum etiam scinditur, quo duorum populorum divisio, et synagoge profanatio declaratur. Scinditur velum vetus, ut ecclesia nova fidei sue vela suspendat. Synagoge velamen suspenditur, ut religionis interna mysteria revelata, mentis cernamus obtuitu168*.dg
dg ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 128, CCSL 14, p. 382.1198-1222 : «Iam quae secuntur ostendunt quia propter inpietatem hominum finis saeculi sit futurus. Itaque significatur per domini passionem occasura praesentia, ut oriantur futura. Tenebrae igitur offusae sunt oculis perfidorum, ut fidei lumen resurgeret. Sol occidit sacrilegis uel refugit, ut funesti spectaculum sceleris obumbraret. Petrae fissae sunt, ut per praerupta saxorum ostenderetur futurum, quoniam uerbi uis pectorum dura penetraret, quo facilius ex cauis petrarum illi uenatores, quos Hieremias praedixit, Domino uenarentur. Monumentorum autem reseratio quid aliud nisi claustris mortis effractis resurrectionem significat mortuorum, quorum in aspectu fides, in processu typus, quod in sanctam prodeundo ciuitatem praesentium specie declarabant in illa Hierusalem quae in caelo est futurum perenne diuersorium resurgentium? Etiam uelum scinditur, quo uel duorum populorum diuisio uel mysteriorum synagogae profanatio declaratur. Scinditur ergo uelum uetus, ut ecclesia noua fidei suae uela suspendat. Synagogae uelamen aufertur, ut religionis interna mysteria reuelato mentis cernamus obtutu. Denique iam etiam centurio Dei filium quem crucifixerat confitetur. O duriora saxis pectora Iudaeorum ! Finduntur petrae, sed horum corda durantur. Iudex arguit, credit minister, proditor scelus suum morte condemnat, elementa fugiunt, terra concutitur, monumenta reserantur, Iudaeorum tamen inmobilis duritia manet orbe concusso». [FG2013]
168 obtuitu] intuitu Ed1953
marg.| {CLC23d8.10} THEOPHYLACTUS. − Per hoc etiam ostenditur quod velum, quod sequestrabat nos a sacris que sunt in celo, disrumpitur, id est Dei inimicitia et peccatum.dh
dh ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 45), PG 123, 1108A15-B2 [CGC2015].
marg.| {CLC23d8.11} AMBROSIUS. − Deinde etiam ubi acetum bibit, assumpte mortalitatis impletum est omne mysterium, et immortalitas sola remansit.di||
di ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 128, CCSL 14, p. 382.1198-1222 : «Denique ubi acetum bibit, consummata sunt inquit omnia, eo quod adsumtae mortalitatis inpletum esset omne mysterium et exhaustis omnibus uitiis inmortalitatis sola laetitia remansisset». [FG2013]*
marg.| Unde sequitur :
Numérotation du verset Lc. 23,46 
Et clamans voce magna ait Iesus : Pater, in manus tuas commendo spiritum meum.
marg.| {CLC23d8.12} BEDA. − Patrem invocando, filium Dei se esse declarat spiritum vero commendando, non defectum sue virtutis, sed confidentiam eiusdem cum patre potestatis insinuat.
marg.| {CLC23d8.13} AMBROSIUS. − Caro moritur ut resurgat spiritus. Patri commendatur ut celestia quoque ab iniquitatis vinculo solverentur, et pax fieret in celo, quam terrena sequerentur.dj
dj ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 126, CCSL 14, p. 381.1170-1185 : «Et ideo ait : in manus tuas, Domine, conmendo spiritum meum. Et bene conmendatur spiritus, qui reseruatur ; quod enim conmendatur utique non amittitur. Bonum ergo pignus est spiritus, bonum depositum. Unde et ille ait : o Timothee, bonum depositum custodi. Conmendatur enim Patri spiritus et ideo ait : quoniam non derelinques in inferno animam meam. Vide autem magnum mysterium. Nunc conmendat in manibus patris spiritum suum, nunc in patris gremio sedet, quia totum alius non capit Christum. Denique ego inquit in Patre et Pater in me. Conmendatur ergo Patri Spiritus. Sed cum sit in superioribus, inluminat et inferna, ut uniuersa redimantur ; etenim Christus omnia et in Christo omnia, licet in singulis Christus operetur. Caro moritur, ut resurgat, spiritus Patri conmendatur, ut caelestia quoque ab iniquitatis uinculo soluerentur et pax fieret in caelo, quam terrena sequerentur». [FG2013]
marg.| {CLC23d8.14} CYRILLUS. − Hec autem vox edocet quod anime sanctorum non deinceps in inferno clauduntur, ut prius, sed apud Deum sunt, huius rei facto Christo principio. BK
BK ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
marg.| {CLC23d8.15} ATHANASIUS. − Commendat enim169 Patri per se170* universos mortales in se171* vivificatos. Nam sumus membra eius, secundum illud Apostoli ad Galatas172*dk : « Omnes unum estis in Christo ».BL dl
dk Gal. 3, 28.
dl ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. (Lc. 23, 46) (Krikones § 3220 Athanasius), Vat. gr. 1611, f. 307rb39-42  : « Ἀθανασίου. Πάντας δὲ ἀνθρώπους παρατίθεται τῷ Πατρὶ δι' ἑαυτοῦ, τοὺς ἐν αὐτῷ ζωοποιουμένους. Μέλη γὰρ αὐτοῦ ἐσμεν, καὶ τὰ πολλὰ μέλη ἕν ἐστι σῶμα, ὅπερ ἐστὶν ἡ Ἐκκλησία· καθὼς Παῦλος [f. 307v] γράφει Γαλάταις· Πάντες γὰρ ὑμεῖς εῖσ [ἕν PG] ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ· τοὺς πάντας οὖν παρατίθεται ἐν ἑαυτῷ ».
<cuius fons>   Marcellus Ancyranus alias   Athanasius (pseudo), De incarnatione et contra Arianos, § 5 [CPG 2806], PG 26, 992B11-C2  : « Καὶ τὸ λέγειν αὐτὸν ἐν τῷ σταυρῷ·"Πάτερ, εἰς χεῖράς σου παρατίθημι τὸ πνεῦμά μου’’ [Lc. 23, 46], πάντας ἀνθρώπους παρατίθεται τῷ Πατρὶ δι' ἑαυτοῦ, τοὺς ἐν αὐτῷ ζωοποιουμένους. Μέλη γὰρ αὐτοῦ εἰσι, καὶ τὰ πολλὰ μέλη ἕν ἐστι σῶμα, ὅπερ ἐστὶν ἡ Ἐκκλησία· καθὼς καὶ ὁ μακάριος Παῦλος γράφει Γαλάταις· Πάντες γὰρ ὑμεῖς ἕν ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ· τοὺς πάντας οὖν παρατίθεται ἐν ἑαυτῷ ». [MM2022]
BL ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2020}
169 enim] etiam Li448
170 per se] inv. Ed1953
171 mortales – in se] inv. Li448
172 ad Galatas] om. Ed1953
marg.| { CLC23d8.16} GREGORIUS NYSSENUS. − Decet autem querere qualiter in eodem tempore Dominus173 tripartitur seipsum : in viscera terre, ut dixerat Phariseis ; in paradisum Dei, ut dixit latronidm ; et174* in manus paternas, ut nunc dicitur dn. Sed recte considerantibus, hoc nec questione dignum videtur175. Nam qui ubique est per divinam potentiam, cuilibet176 loco adest. BM do
dm Cf. Lc. 23, 43.
dn Cf. Lc. 23, 46.
do ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 33 (Krikones § 3206 [Gregorius Nyssenus ut ref. Kr3205] In Pascha) : Vat. gr. 1611, f. 305r b35-v3 ; Paris, Coislin 201, f. 577v 1-9 : «Εἰς τὸ Πάσχα. Ἀλλ' οὔπω τοῦ μεγίστου τῶν κεφαλαίων ὁ λόγος ἥψατο· ζητεῖν γὰρ τοὺς φιλομαθεστέρους εἰκός, πῶς ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ ὁ κύριος τρισὶν ἑαυτὸν δίδωσι, τῇ τε καρδίᾳ τῆς γῆς καὶ τῷ παραδείσῳ τοῦ θεοῦ * καὶ ταῖς πατρῴαις χερσίν· πρὸςτοὺς Φαρισαίους μὲν γάρ φησιν ὅτι Ὥσπερ Ἰωνᾶς ἦν ἐν τῇ κοιλίᾳ τοῦ κήτους, οὕτως ἔσται καὶ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς κατὰ τὸ τριήμερον τοῦ χρόνου διάστημα , πρὸςδὲτὸνλῃστὴν ὅτι Σήμερον μετ' ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παρα δείσῳ, πρὸς δὲ τὸν πατέρα ὅτι Εἰς χεῖράς σου παρατίθημι τὸ πνεῦμά μου. οὔτε γὰρ ἐν ὑποχθονίοις εἴποι τις ἂν τὸν παράδεισον οὔτε ἐν τῷ παραδείσῳ τὰ ὑποχθόνια, ὥστε κατὰ [f. 305v] ταὐτὸν ἐν ἀμφοτέροις εἶναι ἢ χεῖρα τοῦ πατρὸς λέγεσθαι ταῦτα. ἀλλὰ τοῦτο μὲν [τοῖς εὐσεβῶς λογιζομένοις τυχὸν οὐδὲ ζητήσεως ἄξιον· ὁ γὰρ πανταχοῦ ὢν] διὰ τῆς θείας δυνάμεως καὶ παντὶ πάρεστι καὶ οὐδενὸς ἀπολείπεται».
*τοῦ θεοῦ Greg. (E X T) ] σὺν τῷ λῃστῇGreg., om. D
<cuius fons> =   Gregorius Nyssenus , In Christi resurrectionem 1 [CPG 3175], Gregorii Nysseni opera, t. 9, 1967, p. 290.18-291.10 ; PG 46, 613D 7-616A14.[MM2022]
BM ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1657 Ed1953 {MM2020} {MM2022}
173 Dominus] om. Li448
174 et] om. Ed1657 Ed1953
175 dignum videtur] inv. Ed1953
176 cuilibet] in quolibet Ed1657, quolibet Ed1953
marg.| {CLC23d8.17} AMBROSIUS. − Commendatur ergo Patri Spiritus sed cum sit in superioribus, illuminat et inferna, ut universa redimantur. Etenim Christus omnia et in Christo omnia.BN dp
dp ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 126, CCSL 14, p. 381.1170-1185 : «Et ideo ait : in manus tuas, Domine, conmendo spiritum meum. Et bene conmendatur spiritus, qui reseruatur ; quod enim conmendatur utique non amittitur. Bonum ergo pignus est spiritus, bonum depositum. Unde et ille ait : o Timothee, bonum depositum custodi. Conmendatur enim Patri spiritus et ideo ait : quoniam non derelinques in inferno animam meam. Vide autem magnum mysterium. Nunc conmendat in manibus patris spiritum suum, nunc in patris gremio sedet, quia totum alius non capit Christum. Denique ego inquit in Patre et Pater in me. Conmendatur ergo Patri Spiritus. Sed cum sit in superioribus, inluminat et inferna, ut uniuersa redimantur ; etenim Christus omnia et in Christo omnia, licet in singulis Christus operetur. Caro moritur, ut resurgat, spiritus Patri conmendatur, ut caelestia quoque ab iniquitatis uinculo soluerentur et pax fieret in caelo, quam terrena sequerentur». [FG2013]
BN ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2020}
marg.| {CLC23d8.18} GREGORIUS NYSSENUS. − Alia solutio est quod in177 tempore passionis neutram partem humanitatis semel unita divinitas dimisit sed animam de178 corpore sponte disiunxit, sed tamen in utroque permanentem ostendit. Nam per corpus, in quo mortem suscepit, confutavit mortis potentiam. Per animam vero latroni paravit introitum paradisi. Dicit autem Isaiasdqde superna Hierusalem, que a paradiso non est alia : « Super manus meas depinxi menia tua ». Unde palam est quod existens in paradiso manus Patris inhabitabat. BO dr
dq Is. 49, 16 : « Ecce in manibus meis descripsi te ; muri tui coram oculis meis semper ».
dr ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 33 (Krikones § 3206 [Gregorius Nyssenus] In Pascha) : Vat. gr. 1611, f. 305v1-a14  ; Paris, Coislin 201, f. 577v 9 : «Εἰς τὸ Πάσχα. [...] [... ζητήματος λύσις τὸ μηδὲν ἄβατον εἶναι θεῷ, ἐν ᾧ τὰ πάντα] συνέστηκεν, ἑτέρα δὲ, πρὸς ἣν νῦν ὁ λόγος βλέπει, ὅτι ὅλον τὸν ἄνθρωπον τοῦ θεοῦ διὰ τῆς πρὸς ἑαυτὸν [ἀνακράσεως εἰς τὴν θείαν φύσιν μετασκευάσαντος] ἐν τῷ καιρῷ τῆς κατὰ τὸ πάθος οἰκονομίας οὐθ’ ἑτέρου * μέρους τὸ ἅπαξ ἐγκραθὲν ἀνεχώρησεν // ἀλλὰ τὴν μὲν ψυχὴν τοῦ σώματος ἑκουσίως ἡ θεότης διέζευξεν, ἑαυτὴν δὲ ἐν ἀμφοτέροις μένουσαν ἔδειξεν· διὰ μὲν γὰρ τοῦ σώματος, ἐν ᾧ τὴν ἐκ τοῦ θανάτου φθορὰν οὐκ ἐδέξατο, κατήργησε τοῦ θανάτου τὸ κράτος, διὰ δὲ τῆς ψυχῆς ὡδοποίησε τῷ λῃστῇ τὴν ἐπὶ τὸν παράδεισον εἴσοδον. καὶ τὰ δύο κατὰ ταὐτὸν ἐνεργεῖται δι' ἀμφοτέρων τῆς θεότητος τὸ ἀγαθὸν κατορθούσης, διὰ μὲν τῆς τοῦ σώματος ἀφθαρσίας τὴν τοῦ θανάτου κατάλυσιν, διὰ δὲ τῆς ψυχῆς τῆς πρὸς τὴν ἰδίαν ἑστίαν ἐπειγομένης τὴν ἐπὶ τὸν παράδεισον τῶν ἀνθρώπων ἐπάνοδον. ἐ[πεὶ οὖν διπλοῦν μὲν τὸ ἀνθρώπινον σύγκραμα] καὶ μονοειδὴς ἡ τῆς θεότητος φύσις, ἐν τῷ καιρῷ τῆς τοῦ σώματος ἀπὸ τῆς ψυχῆς διαζεύξεως οὐ συνδιασχίζεται τῷ [συνθέτῳ τὸ ἀδιαίρετον, ἀλλ' ἓν] τὸ ἔμπαλιν γίνεται· τῇ γὰρ ἑνότητι τῆς θείας φύσεως τῆς κατὰ τὸ ἴσον ἐν ἀμφοτέροις οὔσης πάλιν πρὸς ἄλληλα τὰ διεστῶτα ** συμφύεται. καὶ [οὕτω γίνεται ὁ θάνατος] μὲν ἐκ τῆς τῶν συμπεφυκότων διαιρέσεως ἡ ἀνάστασις δὲ ἐκ τῆς τῶν διαιρεθέντων ἑνώσεως. εἰ δὲ ζητεῖς, πῶς ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ ὢν ἐν *** ταῖς χερσὶ τοῦ πατρὸς ἑαυτὸν παρατίθεται, ἑρμηνεύσει σοι ὁ ὑψηλὸς Ἠσαΐας τὸ περὶ τούτων ζητούμενον· εἶπε γὰρ ἐκεῖνος ἐκ προσώπου τοῦ θεοῦ περὶ τῆς ἄνω Ἰερουσαλήμ, ἣν οὐκ ἄλλην παρὰ τὸν παράδεισον εἶναι πιστεύομεν, ὅτι Ἐπὶ τῶν χειρῶν μου ἐζωγράφησά σου τὰ τείχη. εἰ οὖν ἐν ταῖς χερσὶ περιγέγραπται τοῦ πατρὸς ἡ Ἰερουσαλήμ, ἥτις ἐστὶν ὁ παράδεισος, δηλονότι ἐν τῷ παραδείσῳ γενόμενος ταῖς πατρῴαις πάντως ἐνδιαιτᾶται παλάμαις, ἐν αἷς ἡ θεία πόλις τὴν περιγραφὴν ἔχει».
<cuius fons>   Gregorius Nyssenus , In Christi resurrectionem 1 [CPG 3175], Gregorii Nysseni opera, t. 9, 1967, p. 293.4-294.12 ; PG 46, 616D10 -617C5 : «Πῶς κατὰ ταὐτὸν καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ καὶ ἐν τῷ παραδείσῳ ὁ κύριος; οὗ ζητήματος λύσις μέν ἐστι μία τὸ μηδὲν ἄβατον εἶναι θεῷ, ἐν ᾧ τὰ πάντα συνέστηκεν, ἑτέρα δὲ, πρὸς ἣν νῦν ὁ λόγος βλέπει, ὅτι ὅλον τὸν ἄνθρωπον τοῦ θεοῦ διὰ τῆς πρὸς ἑαυτὸν ἀνακράσεως εἰς τὴν θείαν φύσιν μετασκευάσαντος ἐν τῷ καιρῷ τῆς κατὰ τὸ πάθος οἰκονομίας οὐ θατέρου * μέρους τὸ ἅπαξ ἐγκραθὲν ἀνεχώρησεν (ἀμεταμέλητα γὰρ τοῦ θεοῦ τὰ χαρίσματα), ἀλλὰ τὴν μὲν ψυχὴν τοῦ σώματος ἡ θεότης ἑκουσίως διέζευξεν, ἑαυτὴν δὲ ἐν ἀμφοτέροις μένουσαν ἔδειξεν· διὰ μὲν γὰρ τοῦ σώματος, ἐν ᾧ τὴν ἐκ τοῦ θανάτου φθορὰν οὐκ ἐδέξατο [cf. Ps. 16, 10 ; Act. 2, 27], κατήργησε τὸν ἔχοντα τοῦ θανάτου τὸ κράτος, διὰ δὲ τῆς ψυχῆς ὡδοποίησε τῷ λῃστῇ τὴν ἐπὶ τὸν παράδεισον εἴσοδον. καὶ τὰ δύο κατὰ ταὐτὸν ἐνεργεῖται δι' ἀμφοτέρων τῆς θεότητος τὸ ἀγαθὸν κατορθούσης, διὰ μὲν τῆς τοῦ σώματος ἀφθαρσίας τὴν τοῦ θανάτου κατάλυσιν, διὰ δὲ τῆς ψυχῆς τῆς πρὸς τὴν ἰδίαν ἑστίαν ἐπειγομένης τὴν ἐπὶ τὸν παράδεισον τῶν ἀνθρώπων ἐπάνοδον. ἐπεὶ οὖν διπλοῦν μὲν τὸ ἀνθρώπινον σύγκραμα, ἁπλῆ δὲ καὶ μονοειδὴς ἡ τῆς θεότητος φύσις, ἐν τῷ καιρῷ τῆς τοῦ σώματος ἀπὸ τῆς ψυχῆς διαζεύξεως οὐ συνδιασχίζεται τῷ συνθέτῳ τὸ ἀδιαίρετον, ἀλλ' ἓν τὸ ἔμπαλιν γίνεται· τῇ γὰρ ἑνότητι τῆς θείας φύσεως τῆς 9.294 κατὰ τὸ ἴσον ἐν ἀμφοτέροις οὔσης πάλιν πρὸς ἄλληλα τὰ διαστάντα** συμφύεται. καὶ οὕτω γίνεται ὁ θάνατος μὲν ἐκ τῆς τῶν συμπεφυκότων διαιρέσεως ἡ ἀνάστασις δὲ ἐκ τῆς τῶν διαιρεθέντων ἑνώσεως. εἰ δὲ ζητεῖς, πῶς ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ ὢν ταῖς*** χερσὶ τοῦ πατρὸς ἑαυτὸν παρατίθεται, ἑρμηνεύσει σοι ὁ ὑψηλὸς Ἠσαΐας τὸ περὶ τούτων ζητούμενον· εἶπε γὰρ ἐκεῖνος ἐκ προσώπου τοῦ θεοῦ περὶ τῆς ἄνω Ἰερουσαλήμ, ἣν οὐκ ἄλλην παρὰ τὸν παράδεισον εἶναι πιστεύομεν, ὅτι Ἐπὶ τῶν χειρῶν μου ἐζωγράφησά σου τὰ τείχη. εἰ οὖν ἐν ταῖς χερσὶ τοῦ πατρὸς περιγέγραπται ἡ Ἰερουσαλήμ, ἥτις ἐστὶν ὁ παράδεισος, δηλονότι ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ γενόμενος ταῖς πατρῴαις πάντως ἐνδιαιτᾶται παλάμαις, ἐν αἷς ἡ θεία πόλις τὴν περιγραφὴν ἔχει».
*
οὐ θατέρου] οὐθ’ ἑτέρου Vg1611 Greg. (E T D U F G)
**διαστάντα] διεστῶτα Greg. (Λv)
*** ταῖς] ἐν praem. Vg1611 Greg. (S E T Λv)
¶Nota Le lemme attributif grec ne mentionne que le titre de l’oeuvre. Le scholion a été identifié à partir du scholion précédent explicitement attribué à Grégoire de Nysse (Kr3205 = CLC23d7.10). - Les passages du ms. Vg1611, rendus illisibles par des taches importantes, ont été vérifiés et complétés à partir du ms. Coislin 201. [MM2019] [MM2022]
BO ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2020}
177 in] om. Mt366
178 de] a Mt366
marg.| {CLC23d8.19} DAMASCENUS. ds − Vel, expressius loquendo, “in sepulcro erat secundum corpus, in inferno secundum animam sed sicut Deus et179* in paradiso, cum latrone et in throno erat cum Patre et Spiritu sancto”.BP
ds ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 43 (Krikones §3207 Damascenus) Vat. gr. 1611, f. 304va30-32  : «Τοῦ Δαμασκηνοῦ. Σαφέστερον δὲ εἶπε ·" ἐν τάφῳ σωματικῶς , ἐν ᾅδῃ δὲ μετὰ ψυχῆς, ὡς θεὸς ἐν παραδείσῳ δὲ μετὰ λῃστοῦ καὶ ἐν θρόνῳ ὑπῆρχε Χριστὸς μετἀ πατρὸς καὶ πνεύματος, πάντα πληρῶν ὁ ἀπερίγραπτος"». [ADL2020] [MM2020]
<cuius fons>   Παρακλητικη ητοι οκτωηχος η μεγαλη, Romae, 1884, p. 280 (Κανὼν Ἀναστάσιμος. ποίημα Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Ἦχος δ’) ; Pentecostarium byzantinum (   Πεντηκοσταριον χαρμοσυνον ), troparium ad horas, 'Ανάστασιν Χριστοῦ θεασάμενα, Romae, 1884, p. 17 (Ἦχος γ’), etc. ; cf. E.   Follieri , Initia hymnorum Ecclesiae graecae, Rome, 1960, Studi e testi 211, p. 462 : «Ἐν τάφῳ σωματικῶς, ἐν ᾅδου δὲ μετὰ ψυχῆς ὡς Θεός· ἐν Παραδείσῳ δὲ μετὰ λῃστοῦ, καὶ ἐν θρόνῳ ὑπῆρχες Χριστέ, μετὰ Πατρὸς καὶ Πνεύματος, πάντα πληρῶν ὁ ἀπερίγραπτος».
<cuius fons> Cf.   Iohannes Damascenus , Oratio in Sabbatum sanctum, § 29.22-31, ed. P. B. Kotter, Die Schriften des Johannes von Damaskos, t. 5, Patristische Texte und Studien 29. Berlin - New York, 1988, p. 138-139 : «Σινδόνι τοίνυν καθαρᾷ ἐνειλίσσεται ὁ μόνος καθαρὸς καὶ ἀκήρατος, ὁ περιβάλλων τὸν οὐρανὸν ἐν νεφέλαις, „ὁ ἀναβαλλόμενος φῶς ὡς ἱμάτιον" ἐν τάφῳ τίθεται, ὁ θρόνον ἔχων τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ὑποπόδιον, ὁ πληρῶν καὶ περιγράφων τὰ σύμπαντα, ὁ μόνος ὡς θεὸς ἀπερίγραπτος καὶ δρακὶ περιδεδραγμένος τῆς κτίσεως ἐν τάφῳ σωματικῶς περιγράφεται, αὐτὸς ὡς θεὸς ἐν οὐρανῷ σὺν πατρὶ προσκυνούμενος καὶ τῷ πνεύματι , καὶ αὐτὸς ὡς ἄνθρωπος σωματικῶς ἐν μνήματι κείμενος καὶ ψυχικῶς ἐν τοῖς ᾅδου μυχοῖς αὐλιζόμενος καὶ τῷ λῃστῇ εἰσιτητὸν ποιῶν τὸν παράδεισον, συμπαρομαρτούσης ἁπανταχῇ τῆς ἀπερπτου θεότητος». [MM2015]
<Non hab.> TLG ; PG 96, 818-856 ;   Christ-Paranika , Anthologia graece carminum ; G.   Schiro et coll., Analecta hymnica graeca. Cf. F.   Gabhauer , «Der Osterkanon des Johannes von Damaskos. Text, Übersetzung und Kommentar», Studien und Mitteilungen zur Geschichte des Benediktinerordens, 106 (1995), p. 133-174.
¶Nota Thomas traduit sans le savoir un tropaire, extrait du principal recueil de chants de la liturgie byzantine (ὀκτώηχος). La tradition populaire et quelques manuscrits l’attribuent tout entier à Jean Damascène ; la critique estime aujourd’hui que le livre est antérieur à Damascène qui en a cependant réformé le contenu et la musique. Quelques pièces y sont d’ailleurs expressément attribuées à Damascène, ce qui est le cas du texte ici cité, qualifié en rubrique de «poème de Jean Damascène». Les rapprochements établis avec l’homélie de Damascène sur le Samedi-Saint viennent à l’appui de cette attribution. Cf.   C. Emereau, «Hymnographi byzantini», Échos d’Orient, 22 (1923), p. 435 ; J.   Nasrallah, Saint Jean de Damas, son époque, sa vie, son œuvre, Harissa, 1950, p. 152-155. - Je remercie Adele Di Lorenzo qui a attiré mon attention sur l’origine liturgique de cette sentence. [MM2020]
BP ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2020}
179 et] om. Ed1953
marg.| {CLC23d8.20} THEOPHYLACTUS. − Clamans vero alta voce exspirat, quia inerat ei potestas ponendi animam suam, et eam resumendi.dt
dt ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 46), PG 123, 1108B5-8. [CGC2015]
marg.| Unde sequitur :
Et hec dicens, exspiravit.
marg.| {CLC23d8.21} AMBROSIUS. − Quasi dicat 180 : T radidit spiritum quia non invitus amisit. Quod enim emittitur, voluntarium est ; quod amittitur, necessarium.BQ du
du ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 127, CCSL 14, p. 381.1185-1197 : «Et hoc dicto tradidit spiritum. Et bene tradidit, qui non inuitus amisit. Denique Matthaeus ait : emisit spiritum ; quod enim emittitur uoluntarium est, quod amittitur necessarium. Propterea addidit :   magna voce . In quo uel professio gloriosa usque ad mortem se pro nostris descendisse peccatis ergo nec ego erubescam fateri quod Christus non erubuit magna uoce profiteri uel euidens manifestatio contestantis dei secessionem diuinitatis et corporis. Sic enim habes : clamauit Iesus uoce magna dicens : Deus, Deus meus, respice me !   Quare me dereliquisti ? Clamauit homo diuinitatis separatione moriturus. Nam cum diuinitas mortis libera sit, utique mors esse non poterat, nisi uita discederet, quia uita diuinitas est». [FG2013]*
BQ ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}
180 dicat] om. Li448
Numérotation du verset Lc. 23,
distinctio 9 
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d9.1} AUGUSTINUS. Tricesimo de Trinitate. 181  – [b] Cum post illam vocem continuo tradidit spiritum, [a] hoc maxime qui aderant sunt mirati. [c] Longa enim morte cruciabantur ligno suspensi.BR dv
dv ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De trinitate, lib. 4, c. 13, CCSL 50, lin. 13 sqq. : «"Nemo tollit eam a me, sed ego pono eam a me, et iterum sumo eam’’. [a] Et hoc maxime mirati sunt sicut euangelium loquitur qui praesentes erant [b] cum post illam uocem in qua figuram peccati nostri edidit, continuo tradidit spiritum. [c] longa enim morte cruciabantur ligno suspensi». [MM2022]
BR ¶Codd. : Li448 Ed1657 Ed1953 {MM2022}
181 .XIII.] om. Ed1953
marg.| Unde dicitur :
Numérotation du verset Lc. 23,47 
Videns autem centurio quod factum fuerat, glorificavit Deum, dicens : Vere hic homo iustus erat.
marg.| {CLC23d9.2} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. − Non est autem contrarium quod Mattheus, viso terremotu, dicit admiratum centurionem, cum Lucas dicat hoc eum admiratum fuisse quod emissa illa voce exspirasset, ostendens quam potestatem habuit quando moreretur. In eo autem quod Mattheus dixit non solum viso terremotu, sed addiditdw : « Et his que fiebant », integrum locum fuisse demonstravit Luce, ut diceret ipsum Domini mortem fuisse miratum. Quod autem Lucas etiam ipse dixit videns autem centurio quod factum erat, in eo genere inclusit omnia que facta erant in illa hora mirabiliter, tamquam unum mirabile factum commemorans, cuius quasi membra et partes erant omnia illa miracula. Quod autem alius dixit, centurionem dixissedx : « Vere filius Dei erat iste », Lucas autem ait, quod iustus erat, putari potest diversum ; sed vel utrumque dictum a centurione debemus intelligere, et aliud illum, aliud istum commemorasse ; vel fortasse Lucam exprimere voluisse sententiam centurionis, quomodo dixerit Iesum filium Dei. Forte enim non unigenitum equalem patri centurio intellexerat ; sed ideo filium Dei dixerat, quia iustum crediderat, sicut multi iusti dicti sunt filii Dei. Iam vero quia Mattheus addidit eos qui cum Centurione erant, Lucas vero hoc tacuit ; non est contrarium, cum alius dicit quod alius tacet et Mattheus dixitdy : « Timuerunt valde » ; Lucas autem non dixit timuit, sed glorificavit Deum quis non intelligat Deum timendo glorificasse?dz
dw Mt. 27, 54.
dx Mt. 27, 54.
dy Mt. 27, 54.
dz ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 20, § 57, p. 345.8-346.16 : «Non est contrarium, quod mattheus dicit uiso terrae motu admiratum centurionem et eos qui cum illo erant, cum Lucas dicat hoc eum admiratum, quod emissa illa uoce expirasset, ostendens, quam in potestate habuerit, quando moreretur. in eo quippe, quod idem mattheus non solum dixit : uiso terrae motu, sed etiam addidit : et his quae facta erant, integrum locum fuisse demonstrauit Lucae, ut diceret centurionem ipsam domini mortem fuisse miratum, quia et haec inter illa est quae tunc mirabiliter facta erant. quamquam, etsi mattheus illud non addidisset, intellegendum erat, cum multa miranda facta fuerint et omnia centurio et qui cum eo erant mirari potuerint, liberum fuisse narrantibus, quid quisque illum miratum commemorare uoluisset, nec eos sibi repugnare, cum alius illud, alius illud diceret fuisse miratum, quando omnia fuerat ille miratus. quod autem alius ait centurionem dixisse : uere dei filius erat iste, alius autem : uere homo hic filius dei erat, non mouebit eum cui non exciderunt tam multa superius similiter dicta et exposita. ad unam quippe sententiam utraque uerba concurrunt. nec quod alius tacuit homo, alius dixit, ullo modo contrarium est. magis quod Lucas non ait centurionem dixisse filius dei erat, sed : iustus erat, potest putari diuersum ; sed uel utrumque dictum a centurione intellegere debemus et aliud illos, aliud istum commemorasse, uel fortasse Lucam exprimere uoluisse sententiam centurionis, quomodo dixerit iesum filium dei. forte enim non eum unigenitum aequalem patri centurio intellexerat, sed ideo filium dei dixerat, quia iustum crediderat, sicut multi iusti dicti sunt filii dei. quod autem etiam ipse Lucas dixit : uidens autem centurio quod factum erat, in eo genere inclusit omnia quae in illa hora mirabiliter facta erant, tamquam unum mirabile factum commemorans, cuius quasi membra et partes erant omnia illa miracula. iam uero, quod mattheus addidit eos qui cum centurione erant, alii autem hoc tacuerunt, cui non appareat ex notissima regula non esse contrarium, cum alius dicit quod alius tacet? et quod mattheus dixit : timuerunt ualde, Lucas autem non dixit timuit, sed : glorificauit deum, quis eum non intellegat timendo glorificasse?». [FG2013]
marg.| {CLC23d9.3} THEOPHYLACTUS. − Nunc autem182 videtur effectum sortiri quod Dominus dixeratea : « Cum exaltatus fuero, omnia ad me traham ». Exaltatus namque in cruce attraxit latronem et centurionem, sed et quosdam Iudeorum, de quibus sequitur :
ea Io. 12, 32.
182 autem] ergo Li448
Numérotation du verset Lc. 23,48 
Et omnis turba eorum qui simul aderant ad spectaculum istud, et videbant que fiebant, percutientes pectora sua revertebantur.eb
eb ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 47), PG 123, 1108C3-9 [CGC2015].
marg.| {CLC23d9.4} BEDA. − Quod percutiebant pectora, quia penitentie et luctus indicium est, potest dupliciter intelligi sive enim eum cuius vitam dilexerunt, iniuste occisum dolebant ; sive cuius mortem se impetrasse meminerant, hunc in morte amplius glorificatum tremebant. Notandum autem, quod gentiles Deum timentes, aperte confessionis voce glorificant ; Iudei percutientes solum pectora, silentes domum redeunt.
marg.| {CLC23d9.5} AMBROSIUS. − O duriora saxis pectora Iudeorum. Iudex arguit, credit minister, proditor scelus suum morte condemnat, elementa fugiunt, terra concutitur, monumenta reserantur Iudeorum tamen immobilis duritia manet orbe concusso.ec
ec ¶Fons : Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 128, CCSL 14, p. 382.1198-1222 : «Iam quae secuntur ostendunt quia propter inpietatem hominum finis saeculi sit futurus. Itaque significatur per domini passionem occasura praesentia, ut oriantur futura. Tenebrae igitur offusae sunt oculis perfidorum, ut fidei lumen resurgeret. Sol occidit sacrilegis uel refugit, ut funesti spectaculum sceleris obumbraret. Petrae fissae sunt, ut per praerupta saxorum ostenderetur futurum, quoniam uerbi uis pectorum dura penetraret, quo facilius ex cauis petrarum illi uenatores, quos Hieremias praedixit, Domino uenarentur. Monumentorum autem reseratio quid aliud nisi claustris mortis effractis resurrectionem significat mortuorum, quorum in aspectu fides, in processu typus, quod in sanctam prodeundo ciuitatem praesentium specie declarabant in illa Hierusalem quae in caelo est futurum perenne diuersorium resurgentium? Etiam uelum scinditur, quo uel duorum populorum diuisio uel mysteriorum synagogae profanatio declaratur. Scinditur ergo uelum uetus, ut ecclesia noua fidei suae uela suspendat. Synagogae uelamen aufertur, ut religionis interna mysteria reuelato mentis cernamus obtutu. Denique iam etiam centurio Dei filium quem crucifixerat confitetur. O duriora saxis pectora Iudaeorum ! Finduntur petrae, sed horum corda durantur. Iudex arguit, credit minister, proditor scelus suum morte condemnat, elementa fugiunt, terra concutitur, monumenta reserantur, Iudaeorum tamen inmobilis duritia manet orbe concusso». [FG2013]
marg.| {CLC23d9.6} BEDA. {super Videns Centurio}. − Unde merito per centurionem fides Ecclesie designatur, que Dei filium tacente synagoga confirmat. Impletur autem quod Dominus Patri conqueritur dicensed : « Elongasti a me amicum et proximum, et notos meos a miseria ».BS
Nam 183 sequitur :
ed Ps. 87, 19.
BS ¶Codd. : Li448 (203ra ) Ed1953 {MM2018}
183 Nam] Unde Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,49 
Stabant autem omnes noti eius a longe.
marg.| {CLC23d9.7} THEOPHYLACTUS. − Sed feminarum genus olim maledictum, manet et videt hec omnia.
Sequitur enim :
Et mulieres que secute erant eum a Galilea,
marg.| hec videntes, et sic prime refocillantur iustificatione, aut benedictione a passione profluente sicut et resurrectione.BT ee
ee ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 49), PG 123, 1108C9-C13 [CGC2015].
BT ¶Codd. : Li448 (202va ) Ed1953 {MM2018}
Numérotation du verset Lc. 23,
* distinctio 10
prol.| [Lc. 22, 1-23, 53 legitur Hebdomadae sanctae feria 4 ; cf. Ordinarium OP 646 = Cist. 64 = Rom.]
marg.| {CLC23d10.1} GRECUS. − Fuerat quandoque Ioseph occultus Christi discipulus denique vincula184* timoris rumpens185, ferventior factus, dominicum corpus turpiter pendens a ligno deposuit, comparans pretiosam margaritam verborum modestia.BU ef
ef ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 50-53 (Krikones §3231 : Photius), Vat. gr. 1611, f. 310ra12-16 : «Φωτίου. Ἦν ποτε κρύφιος φίλος ὁ Ἰωσήφ· καὶ νυκτερινὸς Χριστοῦ μαθητὴς, ἀλλ' ὕστερον τοὺς δεσμοὺς ἀπορρήψας τῆς δειλίας, τῶν εἰς τὸ φανερὸν φιλοῦντων θερμότερός τε καὶ θαρραλεώτερος γέγονε καὶ τό δεσποτικόν έν ὕβρει κρεμάμενον σώμα τοῦ ξύλου καθελὼν τής δυνατῆς θεραπείας οὐκ ήμέλησεν· ῥημάτων μετριότητι τὸν πολυτελὴ μαργαρίτην ἐμπορευόμενος».
<cuius fons> =   Photius Constantinopolitanus , In Lc. (Lc. 23,50-53), ex catenis, ed. J. Reuss, Lukas-Kommentare aus der griechischen Kirche, Berlin, 1984, p. 314-315, n° 51.1-5 = PG 101, 1225D3-10 [CGC2018] [MM 2018] [ADL2020] [MM2020]
<Non hab.> Corderius [MM2019]
¶Nota Le choix de turpiter pour traduire έν ὕβρει relève d’une approximation difficilement justifiable. Les traducteurs d’Aristote utilisent turpiter pour αἰσχρῶς (Morbeka, Rhetorica, Aristoteles Latinus, XXXI.1-2, p. 297.14 in Bekker 1410a14 ; cf. Grosseteste in Bekker 1405b15) ou φαῦλος (Anonymus, Metaphysica, Aristoteles Latinus, XXV.2, p. 108.11 in Bekker 1022b35.36). [MM2020]
184 vincula Li448 ] vinculum Ed1657 Ed1953
185 rumpens] solvens Arag5
marg.| Unde dicitur :
Numérotation du verset Lc. 23,50 
Et ecce vir nomine Ioseph qui erat decurio.
marg.| {CLC23d10.2} BEDA. −  Decurio vocatur, quod sit de ordine curie et officia curie administret, qui etiam curialis a procurando munera civilia solet appellari. Magne igitur186* Ioseph dignitatis apud seculum sed maioris apud Deum meriti fuisse laudatur.
Unde sequitur :
186 igitur Li448 ] ergo Ed1953
Vir bonus et iustus
Numérotation du verset Lc. 23,51 
(hic non consenserat consilio et actibus eorum) ab Arimathia187 civitate Iudee.
187 Arimathia Li448 ] Arimathea Ed1953
marg.| Arimathia ipsa est Ramatha civitas Helcane et Samuelis.BV
BV ¶Codd. : Li448 (202va ) Ed1953 {MM2018}
marg.| {CLC23d10.3} AUGUSTINUS. De consensu evangelistarum. − Dicit autem Ioannes quod erat discipulus Iesu.
Unde et hic subditur :
Qui exspectabat et ipse regnum Dei.
marg.| Merito autem movet cur ille qui propter timorem occultus erat discipulus188, ausus sit petere corpus eius quod nullus eorum qui eum palam sequebantur auderet.
Sequitur enim :
188 erat discipulus] inv. Li448
Numérotation du verset Lc. 23,52 
Hic accessit ad Pilatum et petiit corpus Iesu.
marg.| Sed intelligendum est istum fiducia dignitatis hoc fecisse, qua preditus poterat familiariter intrare ad Pilatum. In extremo autem illo officio funeri189 exhibendo minus videtur curasse de Iudeis, quamvis soleret in Domino audiendo eorum inimicitias devitare.BW eg
eg ¶Fons : Augustinus Hipponensis , De consensu evangelistarum, lib. 3, c. 22, § 59, p. 349.17 -350.2 : «Sed aliquis forsitan quaerat, quomodo a semet ipso iohannes ipse non discrepet, contestans cum ceteris, quod Ioseph petiuerit corpus iesu, et solus dicens, quod occultus fuisset discipulus domini propter metum iudaeorum. merito enim mouet, cur ille qui propter timorem occultus discipulus erat ausus sit petere corpus eius, quod nullus eorum qui eum palam sequebantur auderet. sed intellegendum est istum fiducia dignitatis hoc fecisse, qua praeditus poterat familiariter intrare ad pilatum. in extremo autem illo officio funeri exhibendo minus curasse de iudaeis, quamuis soleret in domino audiendo eorum inimicitias deuitare». [FG2013]
BW ¶Codd. : Li448 (202vb ) Ed1953 {MM2018}
189 funeri Li448 ] funeris Ed1953
marg.| {CLC23d10.4} BEDA. − Sic igitur pro iustitia meritorum sepeliendo corpori dominico aptus190, dignus fuit per nobilitatem potentie secularis illud191 impetrare.
Unde sequitur :
190 aptus] om. Li448
191 illud] potuit Li448
Numérotation du verset Lc. 23,53 
Et depositum involvit in sindone.
marg.| Ex simplici sepultura Domini ambitio divitum condemnatur, qui nec in tumulis quidem possint192 carere divitiis.BX
BX ¶Codd. : Li448 (202vb ) Ed1953 {MM2019}
192 possint] possunt Li448
marg.| {CLC23d10.5} ATHANASIUS. In vita Antonii. 193* − [b] Enormiter etiam agunt qui condiunt corpora mortuorum et ea non sepeliunt, etiamsi sancta sint. Quid enim sanctius aut maius Domini corpore? [a] Quod tamen in monumento positum est donec die tertia resurrexit.BY eh
Sequitur enim :
eh ¶FonsG : <revera> Nicetas Heracleensis, Catena in Lc. 23, 54-24, 3 (Krikones §3235 Athanasius), Vat. gr. 1611, f. 310v11-12  : «Ἀθανασίου Εἰς Ἀντὠνιον. [...] [a] καὶ αὐτὸ δὲ τὸ τοῦ Κυρίου σῶμα, εἰς μνήμα ἐτέθη, λίθος ἐπιτεθεὶς ἔκρυψεν αὐτὸ , ἕως ἀνέστη τριήμερον . [b] Καὶ ταῦτα λέγων, ἐδείκνυε παρανομεῖν τὸν μετὰ θάνατον μὴ κρύπτοντα τὰ σώματα τῶν τελευτώντων, κἂν ἅγια τυγχάνῃ. Τί γὰρ μεῖζον ἢ ἁγιώτερον τοῦ Κυριακοῦ σώματος».
<cuius fons>   Athanasius Alexandrinus , Vita Antonii [CPG 2101], § 90.15-19, SChr 400, p. 366 (§ 67, PG 26, 968C -969A),»[a] καὶ τὸ αὐτὸ δὲ τοῦ Κυρίου σῶμα εἰς μνημεῖον ἐτέθη, λίθος τε ἐπιτεθεὶς ἔκρυψεν αὐτὸ, ἕως ἀνέστη τριήμερον . [b] Καὶ ταῦτα λέγων, ἐδείκνυε παρανομεῖν τὸν μετὰ θάνατον μὴ κρύπτοντα τὰ σώματα τῶν τελευτώντων, κἂν ἅγια τυγχάνῃ. Τί γὰρ μεῖζον ἢ ἁγιώτερον τοῦ Κυριακοῦ σώματος ; Πολλοὶ μὴν οὖν, ἀκούσαντες, ἔκρυψαν λοιπὸν ὑπὸ γῆν, καὶ ηὐχαρίστουν τῷ Κυρίῳ, καλῶς διδαχθέντες».
<ex quo> Versio latina vetustissima, BAV, Arch.Cap.S.Pietro.A.2, f. 110va  : «Nam et patriarcharum et profetarum valet adhuc monumenta et ipsius Domini corpus in monumentum positum est et lapis ingens super positus est ut abscondant eum donec tertia die resuscitet eum. Et hoc dicens probans legistransgressores esse et in hoc peccatores esse qui corpore defunctorum non tradunt terre etsi sancta fuerint quod enim ausa aut sanctius a corpore Domini».
<potius quam>   Athanasius Alexandrinus, Vita Antonii abbatis interprete Evagrio Antiocheno [BHL 609  ], c. 67,   PL 73, 166CD  ; c. 4,   § 90 : ed. Pascal Bertrand , Die Evagriusübersetzung der Vita Antonii Rezeption - Überlieferung - Edition Unter besonderer Berücksichtigung der Vitas Patrum-Tradition, Utrecht, 2005 , p. 190.1309-1313 :   « Dominici quoque corporis exemplum oportere intueri jubebat, quod in sepulcro positum, lapide usque ad resurrectionis diem tertium clausum fuerit. Atque his modis vitium circa defunctos Aegypti etiamsi sancta essent corpora, coarguebat, dicens : Quid majus aut sanctius corpore potest esse Dominico, quod juxta consuetudinem gentium caeterarum humo conditum est. Haec justa persuasio multorum insitum evellit errorem, et repositis in terra cadaveribus, Domino gratias pro bono magisterio retulerunt».
¶Nota 1. Enormiter agunt traduit exactement le grec παρανομεῖν, c’est-à-dire le fait d’agir contre la norme, conformément au sens premier de enormis dans le lexique de la latinité classique.
¶Nota 2. Athanase ( μνημεῖον ), Nicétas (μνήμα) et Thomas (monumentum) désignent le tombeau du Christ par le lexème utilisé de préférence dans les évangiles (cf. v. g. Lc. 24, 1) qui implique la notion de mémorial. La nuance est estompée par Evagre qui lui préfère sepulchrum. [MM2020]
BY ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2019}
193 In vita Anthonii Li448 ] om. Ed1953
Et posuit eum in monumento exciso.
marg.| {CLC23d10.6} BEDA. – [b] Scilicet de petra ; ne si ex multis lapidibus edificatum esset, post resurrectionem suffossis tumuli fundamentis, ablatus furto diceretur. [a] In novo etiam ponitur monumento.
Nam sequitur :
In quo nondum quisquam positus fuerat.
marg.| Ne post resurrectionem ceteris corporibus remanentibus, surrexisse alius fingeretur194*. [d] Quia vero sexta die homo factus est, [f] recte Dominus sexta die crucifixus humane reparationis implevit arcanum. [c]
Unde sequitur :
194 fingeretur Li448 ] suspicaretur Ed1953
Numérotation du verset Lc. 23,54 
Et erat dies Parasceves,
marg.| quod preparatio interpretatur, quo nomine sextam feriam appellabant, quia ea die, que in sabbatum forent necessaria, preparabant. [e] Quia vero septima195* die conditor ab opere suo requievit196*, sabbato Dominus in sepulcro requiescit 197*.
195 septima] septimo Ed1953
196 conditor ab opere suo - requievit] inv. Ed1953
197 requievit] requiescit Li448

Unde sequitur :
Et sabbatum illucescebat.
marg.| [g] Supra autem legimus quia stabant omnes noti eius a longe et mulieres que secute erant eum. His ergo notis Iesu post depositum eius cadaver ad sua remeantibus, sole mulieres, que arctius amabant, funus subsecute, quomodo198* poneretur inspicere cupiebant.
Sequitur enim :
198 quomodo] quo loco ED1953
Numérotation du verset Lc. 23,55 
Subsecute autem mulieres, que cum ipso venerant de Galilea, viderunt monumentum, et quemadmodum positum erat corpus eius,
marg.| ut scilicet ei tempore congruo munus possent sue devotionis offerre.BZ ei ej
ei ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, lin. 1806-54 sqq . : « [a] In nouo autem ponitur monumento ne post resurrectionem ceteris corporibus remanentibus surrexisse alius fingeretur. [b] Quod bene monumentum de petra excisum fuisse memoratur ne, si ex multis lapidibus aedificatum esset suffossis tumuli fundamentis, ablatus furto diceretur. [...] [c] Et dies erat parasceues, et sabbatum inlucescebat. Parasceue praeparatio interpretatur quo nomine iudaei qui inter graecos conuersabantur sextam sabbati quae nunc a nobis sexta feria uocatur appellabant quod eo uidelicet die quae in sabbatum fuerint necessaria praepararent iuxta quod de manna quondam erat praeceptum: sexta autem die colligetis duplum, et cetera. Qui uero inter romanos uitam ducunt iudaei usitatius eum latine caenam puram cognominant. [d] Quia ergo sexta die homo factus et tota mundi est creatura perfecta [e] septima autem conditor ab opere suo requieuit unde et hanc sabbatum, id est requiem, uocari praecepit [f] recte dominus eadem die sexta crucifixus humanae reparationis impleuit archanum. [...] [g] Supra legimus quia stabant omnes noti eius a longe et mulieres quae secutae erant eum. His ergo notis iesu post depositum eius cadauer ad sua remeantibus solae mulieres quae artius amabant funus subsecutae quomodo poneretur inspicere cupiebant ut ei tempore congruo munus possent suae deuotionis offerre ».
ej <Paral.>CMC15d8.2 (Beda in Mc.). [MM2022]
BZ ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2022}
marg.| {CLC23d10.7} THEOPHYLACTUS. − Neque tamen fidem debitam adhuc habebant, sed quasi puro homini aromata et unguenta parabant more Iudeorum, qui talia exhibebant defunctis.ek
ek ¶FonsG : Theophylactus, Enarratio in Evangelium Lucae (Lc. 23, 55), PG 123, 1105B10-B15 [CGC2015]
marg.| Unde sequitur :199
199 Unde sequitur] Sequitur enim Li448
Numérotation du verset Lc. 23,56 
Et revertentes paraverunt aromata et unguenta.
marg.| {CLC23d10.8} BEDA. − Sepulto enim Domino, quamdiu licebat operari, id est usque ad solis occasum, in200* unguentis preparandis erant occupate. Mandatum autem erat ut sabbati silentium, id est quies, a vespera usque ad vesperam servaretur.CA el
el ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, lin. 1867 sqq. : « Mandatum erat ut sabbati silentium a uespera usque ad uesperam seruaretur, et ideo religiosae mulieres sepulto domino quamdiu licebat operari, id est usque ad solis occasum, in unguentis praeparandis erant occupatae». [MM2022]
CA ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2022}
200 in] om. Ed1953
marg.| Sequitur enim :
Et sabbato quidem siluerunt secundum mandatum.
marg.| {CLC23d10.9} AMBROSIUS. − Mystice autem iustus Christi corpus sepelit [a] talis enim est Christi sepultura, que fraudem iniquitatemque non habeat. [e] Merito autem Mattheus hunc divitem dixit suscipiendo enim divitem nescivit fidei paupertatem. [b] Iustus corpus Christi operit sindone ; [d] vesti et tu Domini corpus gloria sua, ut et ipse sis iustus ; et si mortuum credis, operi tamen divinitatis plenitudine sue ; [c] sed et vestitur ecclesia innocentie gratia.em
em ¶Fons : [a] Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 136, CCSL 14, p. 384.1296-385.1302 : «Quid sibi etiam uult quod non apostoli, sed Ioseph et Nicodemus christum sepeliunt? Unus iustus et constans, alter in quo dolus non erat ; talis enim Christi est sepultura, quae fraudem iniquitatem que non habeat. Obstruitur igitur tergiuersandi locus, et domestico Iudaei testimonio reuincuntur ; nam si apostoli sepelissent, dicerent utique non sepultum, quem raptum esse dixerunt».   Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 137, CCSL 14, p. 385.1302-1314 : «[b] Iustus autem Christi corpus operit sindone, innocens unguit unguento ; namque haec non otiose distincta repperimus, quia iustitia [c] uestit ecclesiam, innocentia gratiam subministrat. [d] Vesti ergo et tu Domini corpus gloria sua, ut et ipse sis iustus, etsi mortuum credis, operi tamen diuinitatis plenitudine suae. Ungue illud murra et aloe, ut bonus odor Christi sis. Bonum linteum misit Ioseph ille uir iustus, et fortasse illud quod Petrus uidit e caelo ad se esse demissum, in quo erant genera quadrupedum et ferarum et uolucrum ad similitudinem gentium figurata. Mystico igitur unguento illo pistico consepelitur ecclesia, quae diuersitatem populorum fidei suae conmunione sociauit». [e]   Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 139, CCSL 14, p. 385.1329-386.1337 : «Hunc Ioseph iustum Lucas dixit, Matthaeus diuitem. Et merito diues hoc loco dicitur, ubi corpus suscepit Christi ; suscipiendo enim diuitem nesciuit fidei paupertatem. Diues est ergo qui iustus est. Igitur sindone inuoluit, israhelita uero et diuersos miscet uirtutum odores et aloes mittit quasi libras centum, hoc est perfectae fidei quantitatem. Et ligauerunt corpus Iesu iuxta consuetudinem spiritalium Iudaeorum, non utique nodis perfidiae, sed fidei ligaturis et posuerunt in horto, cui frequenter ecclesia conparatur, quae diuersorum habeat poma meritorum flores que uirtutum». [FG2013]
marg.| {CLC23d10.10} BEDA. − Ille etiam in sindone munda involvit Iesum qui pura eum mente susceperit. CB en
en ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, lin. 1804 sqq. : « Possumus autem iuxta intellegentiam spiritalem et hoc sentire quod ille in sindone munda inuoluat iesum qui pura eum mente susceperit ». [MM2022]
CB ¶Codd. : Li448 Ed1953 {MM2020}*
marg.| {CLC23d10.11} AMBROSIUS. − [1] Nec otiose201* alius evangelista monumentum novum dixit, alius monumentum Ioseph. Etenim tumulus his paratur qui sub lege sunt mortis ; victor mortis tumulum suum non habet. Que enim communicatio tumulo et Deo? Solus etiam tumulo includitur, quia mors Christi, etsi sit communis secundum naturam, specialis est secundum virtutem. [2] Bene autem Christus in monumento conditur iusti ut iustitie habitatione requiescat monumentum enim hoc in duritie gentilis petra iustus excidit penetrali verbi, ut pretenderet in nationibus virtus Christi. Cui pulcherrime admotus est lapis. Quicumque in se bene humaverit Christum, diligenter custodiat, ne eum perdat, neve perfidie sit ingressus.eo
eo ¶Fons : [1] Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 140, CCSL 14, p. 386.1338-1351 : «Nec otiose alius monumentum nouum dixit, alius monumentum Ioseph. Non habebat igitur Christus tumulum suum. Etenim tumulus his paratur qui sub lege sunt mortis ; uictor mortis tumulum suum non habet. Quae enim conmunio tumulo et Deo? Denique ecclesiastes ait de eo qui meditatur in bonis : et sepultura non est illi. Specialis igitur praeter conmunem omnium mortem mors Christi est, et ideo non cum aliis sepelitur, sed solus tumulo includitur ; omnia enim in similitudinem hominum habuit incarnatio Domini sed similitudo cum differentia naturae est ex uirgine similitudine generationis, dissimilitudine conceptionis. Curabat aegros, sed inperabat. Aqua Iohannes baptizauit, hic spiritu. Et mors ergo Christi conmunis secundum naturam corporis, specialis secundum uirtutem». [2]   Ambrosius, Super Lucam, lib. 10, § 141, p. 386.1352-1364 : «Quis autem est Ioseph, cuius in tumulo ponitur? Utique ille iustus. Bene ergo Christus monumento creditur iusti, ut habeat ubi filius hominis caput reclinet et iustitiae habitatione requiescat. Bene autem nouo secundum litteram quidem, ne alius suscitatus a perfidis diceretur, mystice uero quid possumus intellegere nisi forte quia legimus : sepulchrum patens est guttur eorum? Ergo sepulchrum patens est guttur hominis, in quo perfidia letalis et mortua uerba conduntur, quod per uetustatem et incursionem aliquam bestiarum fatiscit et soluitur. Est ergo contrario monumentum in secretis hominum, quod sibi in pectoribus duritiae gentilis penetrabili uerbo iustus excidit, fidei atque doctrinae operibus perpolitum, ut praetenderet in nationibus uirtus Christi». § 142, p. 386.1364-387.1369 : «Cui pulcherrime lapis admotus est, ne pateret ; quicumque enim in se bene humauerit Christum diligenter custodiat, ne eum perdat neue perfidiae sit ingressus. Vides enim quia Petrus et Iohannes priores intrare meruerunt. Denique Iohannes ipse non antequam crederet introiuit». [FG2013]
201 Nec otiose Mt366] Nec otiosus Li448 , Non otiose Ed1953
marg.| {CLC23d10.12} BEDA. − Quod autem Dominus sexta die crucifigitur, septima in sepulcro quiescit, signat 202* quod in sexta203 mundi etate nos pro Domino pati et velut mundo crucifigi necesse est. In septima vero, id est post mortem, corpora quidem in tumulis, anime vero cum Domino requiescunt. Usque nunc 204* et mulieres sancte, id est anime humiles dilectione ferventes, passioni Christi diligenter obsequuntur et si forte valeant imitari, sedula curiositate, quo ordine sit eadem passio completa, perpendunt. Qua lecta, audita, recordata, mox ad paranda se opera virtutum, quibus Christus delectetur, convertunt205, ut finita presentis vite parasceve, in requie beata206 tempore resurrectionis occurrere Christo valeant207 cum aromatibus spiritualium actionum208. CC ep
ep ¶Fons : Beda Venerabilis , In Lc., lib. 6, c. 23, CCSL 120, lin. 1840-1884 sqq. : «Quia ergo sexta die homo factus et tota mundi est creatura perfecta septima autem conditor ab opere suo requieuit unde et hanc sabbatum, id est requiem, uocari praecepit recte dominus eadem die sexta crucifixus humanae reparationis impleuit archanum. Vnde cum accepisset acetum dixit, consummatum est, id est sexti diei quod pro mundi refectione suscepi totum est opus perfectum. Sabbato autem in sepulchro requiescens resurrectionis quae octaua die uentura erat exspectabat euentum. Vbi nostrae simul deuotionis praelucet exemplum quos in hac quidem sexta mundi aetate pro domino pati et uelut mundo crucifigi necesse est in septima uero aetate, id est cum leti quis debitum soluit, corpora quidem in tumulis animas autem secreta in pace cum domino manere et post bona oportet opera quiescere donec octaua tandem ueniente aetate etiam corpora ipsa resurrectione glorificata cum animabus simul incorruptionem aeternae hereditatis accipiant. Vnde pulchre septima dies in genesi uesperam habuisse non legitur quia requies animarum quae illo in saeculo nunc est non ullo consumenda maerore sed pleniore gaudio futurae est resurrectionis adaugenda. Subsecutae autem mulieres quae cum ipso uenerant de galilea uiderunt monumentum et quemadmodum positum erat corpus eius. Supra legimus quia stabant omnes noti eius a longe et mulieres quae secutae erant eum.His ergo notis iesu post depositum eius cadauer ad sua remeantibus solae mulieres quae artius amabant funus subsecutae quomodo poneretur inspicere cupiebant ut ei tempore congruo munus possent suae deuotionis offerre. Sed et hactenus sanctae mulieres faciunt idem die parasceues cum animae humiles et quo maioris sibi consciae fragilitatis eo maiori saluatoris dilectione feruentes passionis eius uestigiis in hoc saeculo quo requies est praeparanda futura diligenter obsequuntur, et si forte ualeant imitari, sedula curiositate quo ordine sit eadem passio completa perpendunt. Et reuertentes parauerunt aromata et unguenta. Et sabbato quidem siluerunt secundum mandatum. Mandatum erat ut sabbati silentium a uespera usque ad uesperam seruaretur, et ideo religiosae mulieres sepulto domino quamdiu licebat operari, id est usque ad solis occasum, in unguentis praeparandis erant occupatae. Quod non solum in die parasceues egerant uerum transacto sabbato, id est sole occidente, mox ut operandi licentia remeabat emerunt aromata ut mane uenientes ungerent corpus eius sicut marcus euangelista testatur. Neque enim uespere sabbati praeoccupante iam noctis articulo monumentum adire ualuerunt. Inspecta autem domini sepultura reuertentes parant aromata et unguenta qui lecta audita recordata passione dominica mox ad patranda se opera uirtutum quibus christus delectetur conuertunt et sabbato quidem paratis aromatibus silent uenturi post sabbatum cum muneribus ad dominum cum finita praesentis uitae parasceue beata in requie gaudentes exspectant quando tempore resurrectionis apparente redolentibus christo spiritalium actionum quas aromatibus occurrant».
<ex quo> Cf. Glossa ordinaria in loc. cit. diff. Gloss-e. [MM2020]
CC ¶Codd. : Li448 Mt366 Ed1953 {MM2020}
202 signat] significat Ed1953
203 sexta] .VII. Li448
204 nunc] huc Ed1953
205 convertunt] om. Li448
206 beata] + exspectent Li448 Mt366
207 Christo valeant] Cristo Li448 , Xto Mt366
208 actionum] + actionum religiose mulieres non solum in die pasceve sed etiam transacto Li448 *-(va- -cat)



Comment citer cette page ?
Martin Morard et alii, ed., Thomas de Aquino. Catena aurea (Lc. Capitulum 23 ), in : Sacra Pagina, IRHT-CNRS, 2024. Consultation du 19/04/2024. (Permalink : https://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?id=catena&numLivre=57&chapitre=57_23)

Notes :