Psalmus 23
Numérotation du verset
Ps. 23,1
¶Psalmus David1 in2 prima sabbati3.
¶Codd. : (Ps.23)
D14
D30
ΩM (158vb-159rb) ΩS (261vb) ΩX (224rb)
P15205
(38[bis]ra-39ra)
P1076
Δ (
ω
1
)
Rusch
Ps-G
,
def.
C
1 Psalmus David Ω
X]
inv.
Φ
M U K D,
Psalmus
Amiatinus
|
2 in
V
ΩS ΩX
Rusch Ed1530
]
om. D14 D30 Ps-G
|
3 Psalmus... sabbati ΩSX
P15205 P15205
²
D14 D30 Ps-G
]
om
. ΩM
P10489
Δ, prima sabbati psalmus David
inv. Clementina,
prima sabbati] prima die ΦV,
om. W,
+ prophetia vocationum gentium et perfectio eorum
D30
|
Numérotation du verset
Ps. 23,I
Domini est terra et plenitudo eius ¦
orbis terrarum et4 universi qui habitant in eo5. 6
4 et] ÷ et universi :
D14 R I²
ΦGV
K
|
5 in eo
Cor2
(moderni)
D14² (in ras. ut vid.)
Δ Ω
Rusch Ps-G
] in ea
Cor2
(anti. habent ubique
EA, EAM EAM
et hebr. similiter [...] sed grecus ubique habet feminimum sicut latinum, et tunc fit relatio ad hoc nomen
TERRA
)
L
ΦRGVP²
cum Ps-R
|
6
<divisio> terra… eius ¦ … terrarum
D14 D30
ΩX
P15205
Δ] terra… eius ’… terrarum ’ ΩM ; terra ¦… eius… terrarum ¦ ΩS
|
Numérotation du verset
Ps. 23,2 II
Quia7 ipse
7 Quia]
om. L* cum LXX Ps-R
super maria
fundavit
eum8 ¦
8 eum
Cor2
(moderni) ΦP* ΨB²
plerique codd. et edd. Hi D30
Ω
P15205 P10489 Ps-G
] eam
Cor2
(anti. hebr. grecus ubique habet feminimum sicut latinum, et tunc fit relatio ad hoc nomen
TERRA
)
L
ΦRGVP²
U D14
Δ
cum Ps-R
et super flumina preparavit eum9.
9 eum
Cor2
(moderni) ΦR*P* ΨB²
plerique codd. et edd. D30
Δ Ω
P15205 P10489 Ps-G
] eam
Cor2
(anti. hebr. grecus ubique habet feminimum sicut latinum, et tunc fit relatio ad hoc nomen
TERRA
)
L
1 ΦR²GVP
²
U D14 Ps-α Ps-γ Ps-η,
illam
Ps-R
Numérotation du verset
Ps. 23,3 III
Quis
ascendet10 in montem Domini ¦
10 ascendet ΦP ΨB²
V² D U D14 D30
Δ Ω
P15205 P10489 Rusch Ed1530 Clementina
] ascendit
Ps-G
aut quis stabit
in loco sancto eius ?
Numérotation du verset
Ps. 23,4 IV
Innocens manibus
et mundo corde†
qui non accepit
in vano
animam suam ¦
nec iuravit in dolo proximo suo. 11
11
<divisio> corde†... suam¦
D30
Δ
etc.
] corde¦ ... suam’
D14,
corde ¦… suam ΩX, corde¦ ... suam¦
Hi,
corde ’… suam ’ ΩM
Numérotation du verset
Ps. 23,5 V
Hic accipiet
benedictionem
a Domino ¦
et misericordiam
a Deo salutari12 suo. 13
12 salutari
plerique codd. et edd. Hi D30 P10489 P15205
Δ Ω
Rusch cum Ps-R
] salvatore
Ps-G
(R)
|
13
<divisio> Domino ¦
D30 ω
1
(sec. m.)
|
Numérotation du verset
Ps. 23,6 VI
Hec est
generatio
querentium14 eum15 ¦
14 querentium] requirentium
F* L cum Ps-γ Ps-δ
|
15 eum
D30 etc.
] Dominum
Hi (tantum),
Deum
P10489
|
querentium faciem Dei
Iacob16.
16 Iabob] + diapsalma
Ps-G
Numérotation du verset
Ps. 23,7 VII
Attollite17 portas
17 Attollite] Tollite
L cum Ps-R,
Diapsalma
praem. D14
principes vestras †
et elevamini
porte eternales ¦ et introibit rex glorie.18
18
<divisio> vestras†... eternales ¦
D14 D30
ΩM Δ
etc.
] vestras¦... eternales,
Hi P15205;
vestras… eternales¦ ΩS ΩX
Numérotation du verset
Ps. 23,8 VIII
Quis est iste
rex glorie ? ¦ Dominus fortis
et potens,
Dominus potens in prelio. 19
19
<divisio.> glorie ¦… potens ’
D30 ω
1 ] glorie¦… potens¦ ΩMS ; glorie¦… potens
ω²
ΩX ; glorie… potens¦
P15205
Numérotation du verset
Ps. 23,9 IX
Attollite20
20 Attollite] Tollite
I L cum Ps-R
portas principes vestras21
† et elevamini porte eternales ¦
21 vestras] vestri
L cum Ps-R
et introibit rex glorie. 22
22
<divisio> vestras†... eternales ¦
D14 D30
ΩM ω1
etc.
] vestras¦... eternales,
Hi P15205;
vestras… eternales ¦ ω² ΩS ΩX
Numérotation du verset
Ps. 23,10 X
Quis est iste
rex glorie ? ¦
Dominus virtutum ipse est rex glorie23.
23 glorie] + diapsalma
Ps-G
Psalmus 23
Numérotation du verset
Ps. 23,6
Sermo 49
Sermo 49
¶ De generatione querentium Dominum. In Psalmo 23. 1
1
om. codd.
{A} Hec est generatio querentium eum scilicet Dominum etc.
marg.|
Quatuor principaliter attendenda sunt circa generationem querentium Dominum. A quibus generentur. Qui sint filii. et quales: et quo ordine generentur. Videbis a quibus hec generatio fit Gn. 29 ubi dicitur quod Iacob duas habuit filias, Liam et Rachel. Iacob spiritus rationalis. Due eius uxores, ratio et affectio: ex quibus nascitur generosa proles {
1.98r
} virtutum. Ex ratione oriuntur consilia recta. Ex affectione desideria sancta. Ex ista spirituales sensus. Ex illa, ordinati affectus. Unde Lia recte interpretatur laboriosa. Quia laboriosum est illicitos appetitus refrenare, et affectus componere. Unde Prv. 15 Melior est patiens viro forti: et qui dominatur animo expugnatore urbium. Rachel visus principium vel ovis interpretatur. Quia tunc vere ratio incipit videre cum ad incommutabilem veritatem incipit mentis oculos derigere. Sed quia hoc non potest fieri sine simplicitate, recte interpretatur ovis. Unde Sapientie 1a : « Sentite de Domino in bonitate, in simplicitate cordis querite illum » etc. Et sicut istud laboriosum, ita illud iocundum. Unde Ecclesiastes 11b « Lumen dulce oculis et delectabile oculis videre solem ».
a Sap. 1, 1.
b Qo. 11, 7.
marg.|
{B} ¶ Quo ordine generentur, ad hoc notandum quod Racheli supposita fuit Lia. ut legitur Gn. 29 Liam pro Rachele invenit in cubiculo, qui dum in sacra scriptura, que est Rachelis cubiculum, spiritualem intelligentiam querit, nondum a peccatis purgatus caligare se sentit, et laborem incurrit. Unde et Lia lippa erat et laboriosa interpretatur. Unde Sir. 1 Fili concupiscens sapientiam, serva iustitiam. Et illudc : « A mandatis tuis intellexi ». Et hoc est quod dicitur Genesis 19d querentes angelos palpabant ad parietes Loth. Angelos concupiscere est spiritualem sensum querere. Circa parietes domus Loth palpare est circa Sacre Scripture velamen errare. Nota quod ibi diciture « Iamque prope erat ut effringerent fores ». Quid est fores effringere, nisi per violentam fractionem littere sensum improprium extorquere? Loth voluit filias suas exponere que significant scientias seculares, in quibus minus malum sit per abusum peccare quam {1.98v} sacram Scripturam polluere vel violare.
c Ps. 118, 104.
d Cf. Gn. 19, 9 : « Vimque faciebant Lot vehementissime : jamque prope erat ut effringerent fores ».
e Gn. 19, 9.
marg.|
{C} ¶ Sic ergo oportuit prius Liam cognosci et parere. Eius itaque filii sunt ordinati affectus. Nihil enim aliud est virtus quam ordinatus affectus et moderatus. Ordinatus quando ad illud est ad quod debet esse. Et moderatus, quando tantus quantus debet esse.
marg.|
¶ Affectus isti. sunt timor spes, gaudium, dolor, amor, odium, pudor: isti possunt esse inordinati quia non sunt in id in quod debent, vel de quibus esse debent. De timore dicitur. Illic trepidaverunt timore ubi non est timor. De amore in canonica Io. Nolite diligere mundum etc. Et ita de aliis cum non sunt ordinati non sunt filii Iacob. Ordinatus est timor de quo In Psalmo : « Timor Domini sanctus permanens in seculum seculi ». Amor de quo: « Diliges Deum tuum ex toto corde ».
marg.|
{D} ¶ Primus autem inter ordinatos affectus est timor. Unde ecclesii 1 Initium sapientie ti. etc. Hic autem nascitur quando consideramus hinc magnitudinem sceleris, inde potentiam iudicantis: ideo hoc significatur per Ruben. qui primo natus est, et interpretatur filius visionis. Quia qui incipit videre incipiat et timere. Unde dicitur Gn. 29 Eo nato mater exclamat vidit Deus humilitatem meam. Quia qui incipit peccata sua et ipsum Deum videre per intuitum formidinis: Deus eum videre incipit per respectum pietatis. Unde Lc. 22"Gallus cantavit et Deus respexit Petrum, et conv. Petrus re. est. et flevit amare". Unde Sir. 3 : Sicut in sereno glacies, solventur peccata tua.
marg.|
{E}¶ Dolor secundus filius. iste primo filio nato et crescente nascitur. Quia magnum timorem necesse est ut magnus dolor sequatur, quia quanto quis magis timet penam: tanto amplius plangit culpam, et tunc a Deo exaudiri meretur. Iuxta illud Ez. 18. Quacumque {1.99r} hora ingemuerit peccator etc. Et Ps. 1 « Cor contritum et humiliatum Deus non despicies » etc. Ideo significatur per Simeonem qui exauditio interpretatur. Per Ruben ergo humiliatur. Per Simeonem in fletu compungitur. Sed sequitur consolatio. Unde Matthei 5°f : « Beati qui lugent » etc. Et Is. 60. ut darem consolationem lugentibus Sion, coronam pro cinere pallium laudis pro merore.
f Mt. 5, 5.
marg.|
{F} ¶ Consolatio hec pertinet ad specie: et significatur per Levi qui tertius nascitur et interpretatur additus quia duobus prioribus superadditur. Ideo sermo Sacre Scripture sic eum nominat ne ante timorem, et penitentie dolorem de spe venie quis presumat: quia non est spes sed presumptio. ante illos nasci non potest et post illos esse non potest: ideo tertius ordinatur et sic nominatur. Hoc est quod Levi fecit convivium magnum Domino in domo sua. Quia spes superaddita refectio est anime. Undeg « Secundum multitudinem dolorum meorum in corde » etc. talium est spiritus sanctus qui dicitur paraclitus id est consolator. Iob. 29 circumstante exercitu scilicet virtutum eram merentium consolator. Sic ergo anima iam incipit esse familiaris cum Deo, dum frequenter eum visitat: dum multiplicis exenia consolationis transmittit: et incipit desiderare ei coniungi: quod significatum est cum Lia nato levi: exclamavit cum magna exultatione. Nunc copulabitur mihi vir meus. Tunc anima Deo vero sponso copulatur, cum per amorem ei inherendo coniungitur. Unde de caritate ad Col. 3 Super omnia caritatem habentes que est vinculum perfectionis. Nos autem non nos coniungimus ei sed ipse nos coniungit sibi quando quibusdam interius commerciis ad amorem sui incendit et arctius constringit. Unde fit, {
C v
} ut qui prius timebat iam ardenter incipiat amare. Et sicut post crescentem timorem necessario subortus est, dolor, sic post spem natam per quotidiana incrementa proficientem, nascitur amor. Et quia quod quis amat approbat et laudare non cessat, recte amor significatur per Iudam, qui interpretatur confitens. Unde vox exultationis et confessionis. hinc est quod Lia proclamat, nunc inquit confitebor Domino.
g Ps. 93, 19.
marg.|
{G} ¶ Est autem duplex confessio criminis et laudis, utraque ad honorem Dei pertinet. Magnum est non promerentibus, gratis impendere multa bona, sed gratius est tribuere bona, promerentibus mala. Quando Deus culpam ignoscit, promerentibus mala tribuit bona. Et hec est pietas. quando non promerentibus bona tribuit, hec est eius largitas. Quicumque enim Deum diligit: quic quid ad honorem eius pertinere cognoscit libenter facit. {H} Confiteri ergo debemus ei esse mala nostra a nobis ut ea ignoscat per pietatem: confiteri etiam debemus ab eo esse bona nostra ut ea augeat per bonitatem. Ideo dicitur In Psalmo Confitebimur tibi Deus consitebimur. Et ad duplicem confessionem invitat Deus Io. 11 Eamus in Iudeam iterum.
Numérotation du verset
Ps. 23,7
Sermo 50
Sermo 50
Attollite portas principes vestras et elevamini etc.
marg.|
Sunt porte celi et sunt porte inferni. Sunt porte interioris hominis et sunt porte exterioris hominis, et sunt contrarie inter se. {K} Porte enim interioris hominis tendunt ad portas celi. Porte exterioris hominis ad portas inferni. de utrisque potest legi. His {
C r
} verbis utitur. Episcopus quando dedicat ecclesiam et intrat ac sanctificat eam in persona Christi, cuius est animam spiritualiter dedicare. Verum ergo est quod portas exterioris hominis intrat mundus id est concupiscentia mundi, que fedat animam per exteriores sensus. Per portas interioris hominis intrat Deus, qui sanctificat animam per spirituales sensus scilicet intellectum et affectum. Hec autem ita se habent quod non possunt aperiri superiores nisi claudantur inferiores et econtrario. Dominus ergo animam intraturus vult inferiores tolli vel claudi. {L} Superiores aperiri, et hoc est attollite, vel tollite etc. Unde 3Rg. 6 Utrunque ostium duplex erat et seinvicem tenens aperiebatur Et Ezechie. 41 Ex utraque parte bina erant ostiola que in se invicem plicabantur. Quando igitur unum aperiebatur reliquum claudebatur et econverso. Qui ergo aperit sensus exteriores, admittit mundum: et vult dedicari a mundo non a Deo. Immo polluit vel destruit templum Dei. Unde Naum. 2 Aperte sunt porte fluviorum et templum ad solum dirutum est: id est sensus exteriores, qui sunt porte fluviorum id est concupiscentiarum. De his Lam. 2 Defixe sunt in terram porte eius: id est sensus in concupiscentiam terrenorum, ideo illis qui suis sensibus principantur et dominantur dicitur: tollite etc. Cohibete sensus exteriores. Et elevamini porte eternales id est spirituales sensus quibus itur ad eterna per cognitionem et amorem, et hoc est quod dicitur. Zacharie. 11 Aperi libane portas tuas et comedet ignis scilicet ipums sancti cedros tuas id est sublimes et corruptas affectiones sibi incorporabit. De his portis pervenitur ad portam celi. Unde Gn. 28 Hec est domus Dei porte celi {1.100v} Clausa porta celi, porta inferni est aperta. Primo clausa fuit Adam expulso. Gn. 3 Eiecit Dominus Adam, et collocavit ante paradisum cherubim et flammeum gladium etc. {M} In figura tunc porta inferni aperta est, ad quam omnes descenderunt. Porta celi aperta, porta inferni clausa est, nisi homo eam sibi aperiat: quia porte sensuum tendunt ad illam. Portam celi aperiri designatum est in passione Christi, aperto latere eius. In cuius figura dictum est Gn. 6 ad Noe. Ostium pones in latere arche deorsum. Porta celi angusta est prius. Unde Lc. 13 Contendite intrare per angustam portam. Post dilatatur. Unde Prv. 4 Viam sapientie monstravero tibi, quam cum ingessus fueris, non arctabuntur gressus tui. econtrario. Porta inferni ab initio lata, in fine angusta. Unde Is. 5 Dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum absque termino. De arctatione habetur Iob. 43 Stringet caudam suam quasi cedrum. Ideo dicit cedrum, quia ut dicitur in libro de naturalibus, cedrus in igne corrugatur, constringitur et arctatur.
marg.|
{N} ¶ Porta celi humilis et bassa, porta inferni alta et ampla. Ideo superbus per portam celi intrare non potest, immo illidit caput suum. Iob. 15 Cucurrit adversus Deum collo extento. etc. Ideo Dominus significans et ostendens qualiter sit intrandum, inclinato capite emisit spiritum: quasi dicat, ut intrarem oportebat me humiliare, et inclinare caput, ut et vos sic faciatis. Ideo Benedicamus Domino, dicimus capite inclinato. Ideo dicitur Mt. 19 et {O} Mc. 10 Facilius est camelum intrare per foramen acus etc. Natura docuit camelum inclinare se et aggeniculare quando oneratur, et quando transit per locum bassum et dimissum. Foramen acus erat quedam porta in Hierusalem, ad quam intrandam se {
CI r
} inclinabat camelus. Et ut dicitur in libro de natu. animalium: natura dedit ei quedam additamenta, que dicuntur secundi pedes scilicet in genibus, super que ambulat genibus inclinatis.
marg.|
Camelus ergo significat humilem penitentem, qui se ad onera penitentie portanda inclinat et humiliat, ut portam vite ingrediatur. Et quia superbus dives hoc non potest, dicitur: Facilius etc. Hanc portam scilicet humilitatis significabat porta in Hierusalem, que dicebatur porta vallis. Secundo Esdre 2 seu seu Neemie 23
h : « Et egressus sum per portam vallis nocte, ante fontem draconis, et ad portam stercoris, et considerabam murum Hierusalem dissipatum et portas igni combustas, et transivi ad portam fontis et aqueductum regis, et non erat locus iumento cui insidebam ut transiret, et reversus veni ad portam vallis ». {P} Porta vallis est humilis noster ingressus in mundum per portam hanc ingreditur, qui huius miserie recordatur. Ante fontem draconis est4 hec porta quia de malitia diaboli, que est fons draconis, quasi de fonte totius peccati nostra processit culpa simul et miseria. {Q} Porta stercoris est5 penitentia, per quam peccatorum sordes et stercora foras eiiciuntur. Ad portam stercoris transit, qui sua peccata plangit. Ttunc considerat murum dissipatum, id est destructam munitionem virtutum: et portas igne combustas id est sensus carnales igne concupiscentiarum consumptos. {R} Post hec ad portam fontis et ad aqueductum regis pervenit, quoniam per penitentiam purgatus ad sublimitatem contemplationis ascendit. Gratia enim contemplationis est quedam porta fontis: quia per eam ad fontem omnium rationum, et6 ad sapientie puritatem pervenitur. Eadem dicitur aqueductus regis: quia per ipsam fit spiritualium intelligentiarum et {1.101v} revelationum descensus. Et bene sequitur: non erat locus etc. Quia dum anima per contemplationem surgere nititur plerumque mole carnis impeditur quia (Sap. 97
i) « corpus quod corrumpitur aggravat animam ». Unde ad portam vallis regreditur quia per hoc ipsum humiliatur. B
h 2Esr. 2, 13.
i Sap. 9, 15.
3 Secundo Esdre 2 seu seu Neemie 2] de qua Esdre 8
P14594
Comment citer cette page ?
Martin Morard, ed., Philipus Cancellarius, Summa super Psalterium (Ps. Psalmus 23), in : Sacra Pagina, IRHT-CNRS, 2025. Consultation du 03/04/2025. (Permalink : https://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?id=phi&numLivre=26&chapitre=26_23)
Martin Morard, ed., Philipus Cancellarius, Summa super Psalterium (Ps. Psalmus 23), in : Sacra Pagina, IRHT-CNRS, 2025. Consultation du 03/04/2025. (Permalink : https://gloss-e.irht.cnrs.fr/php/editions_chapitre.php?id=phi&numLivre=26&chapitre=26_23)
Notes :